I. BIOGRAFIE VAN DE MIEDEN. Landschapsgeschiedenis van de miedengebieden bij Buitenpost, Surhuizum en Zwaagwesteinde (Noordoost-Friesland) Tekstdeel

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "I. BIOGRAFIE VAN DE MIEDEN. Landschapsgeschiedenis van de miedengebieden bij Buitenpost, Surhuizum en Zwaagwesteinde (Noordoost-Friesland) Tekstdeel"

Transcriptie

1 I. BIOGRAFIE VAN DE MIEDEN Landschapsgeschiedenis van de miedengebieden bij Buitenpost, Surhuizum en Zwaagwesteinde (Noordoost-Friesland) Tekstdeel

2

3 CULTUUR, MENS EN NATUUR IN DE MIEDEN I. BIOGRAFIE VAN DE MIEDEN Landschapsgeschiedenis van de miedengebieden bij Buitenpost, Surhuizum en Zwaagwesteinde (Noordoost- Friesland) Tekstdeel Otto Brinkkemper, Wout Bijkerk, Marion Brongers, Sake Jager, Menne Kosian, Theo Spek & Jacob van der Vaart 2006 Amersfoort/Leeuwarden/Veenwouden

4 Dit rapport is deel I van een serie van drie waarin verslag wordt gedaan van het miedenproject. Dit project is uitgevoerd onder regie van Staatsbosbeheer in samenwerking met de Rijksdienst Archeologie, Cultuurlandschap en Monumenten (voorheen Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek) en de Fryske Akademy. Belangrijke onderdelen van het project zijn tot stand gekomen door Altenburg & Wymenga ecologisch onderzoek en de Dienst Landelijk Gebied. Het project werd, naast bijdragen van de deelnemende partijen, financieel mogelijk gemaakt door bijdragen van Leader, Belvedere, de provincie Fryslân en de Subsidieregeling Gebiedsgericht Beleid. Subsidieregeling Gebiedsgericht Beleid Brinkkemper, O., W. Bijkerk, M. Brongers, S. Jager, M. Kosian, T. Spek & J. van der Vaart Cultuur, Mens en Natuur in de Mieden. I. Biografie van de mieden. Landschapsgeschiedenis van de miedengebieden bij Buitenpost, Surhuizum en Zwaagwesteinde (Noordoost-Friesland). Rijksdienst voor Archeologie, Cultuurlandschap en Monumenten/Fryske Akademy /Altenburg & Wymenga ecologisch onderzoek, Amersfoort/Leeuwarden/Veenwouden. Opdrachtgever Staatsbosbeheer Noord Postbus 333, 9700 AH Groningen Tel Uitvoerders van dit deel Rijksdienst voor Archeologie, Cultuurlandschap en Monumenten Postbus 1600, 3800 BP Amersfoort Tel Altenburg & Wymenga ecologisch onderzoek bv Postbus 32, 9269 ZR Veenwouden Tel Fryske Akademy Postbus 54, 8900 AB Leeuwarden Tel Foto voorplaat Restant van de Oude Ried bij het Nonnepad in de Twijzelermieden, voorjaar 2005 (J. van der Vaart)

5 INHOUDSOPGAVE VOORWOORD I 1. INLEIDING Het studiegebied Aanleiding voor de biografie Doelen van de biografie Werkwijze Opbouw van de biografie 3 2. HET ONTSTAAN VAN DE GEOLOGISCHE BASIS Inleiding De geologische hoofdstructuur De vorming van de pleistocene ondergrond De vegetatie De invloed van de mens Sporen in het landschap JAGERS EN BOEREN IN HET WOUD Inleiding Veranderingen in het natuurlijke landschap De invloed van de mens Sporen in het landschap STIJGEND GRONDWATER EN OPKRUIPEND VEEN De opkomende zee De lokale stijging van het grondwater Ontstaan van het veenlandschap De mens verlaat het miedenlandschap De begroeiing van het miedengebied in de Bronstijd, IJzertijd en Romeinse Tijd Sporen in het landschap ZEEINBRAKEN IN HET VEEN Veranderingen in het natuurlijke landschap Inbraken van de Lauwerszee Getijdengeulen in het miedengebied Knipklei in het miedengebied Het landschap aan het einde van de Vroege Middeleeuwen Paleobotanische informatie over het middeleeuwse miedenlandschap De invloed van de mens De eerste kolonisten Dorpsverplaatsingen De Tjoelepleats De Zwagermieden Balans van de middeleeuwse archeologie van het miedengebied Sporen in het landschap 56

6 6. HET HISTORISCHE CULTUURLANDSCHAP Inleiding op het ontstaan van het huidige cultuurlandschap Middeleeuwse kolonisatie vanaf de klei naar het veen Achtkarspelen Het territorium van Kollumerzwaag en Zwaagwesteinde Zwagermieden De mieden tussen Twijzel-Buitenpost en Kolonelsdiep De Drogehamster- en Surhuizumermieden Sporen in het landschap DE NATUURWAARDEN IN HET HUIDIGE CULTUURLANDSCHAP Inleiding De Zwagermieden Geologie, bodem en hoogte Grondwater Oppervlaktewater en waterhuishouding Natuurwaarden De mieden rond Buitenpost Geologie, bodem en hoogteligging Grondwater Oppervlaktewater en waterhuishouding Natuurwaarden De Drogehamster- en Surhuizumermieden Geologie, bodem en hoogteligging Grondwater Oppervlaktewater en waterhuishouding Natuurwaarden Sporen in het landschap SYNTHESE Inleiding Hoofdlijnen in de biografie van de mieden Sporen in het landschap Aangrijpingspunten voor inrichting en beheer Conclusies 110 LITERATUUR 112 Bijlage 1. Onderzoeksmethoden en bronnen. Bijlage 2. Pollendiagram van veenmonsters uit het Friese miedengebied. Bijlage 3. Chronologische onderverdeling van het Laatglaciaal en het Holoceen, met de bijbehorende pollenzones. Bijlage 4. Overzicht van de 14 C-monsters uit de drie boorraaien Lutjepost, Twijzelermieden en Gerkesklooster. 6

7 VOORWOORD De landschapsbiografie die in dit rapport is beschreven maakt deel uit van het project Cultuurhistorie, mens en natuur dat in 2005 en 2006 in opdracht van Staatsbosbeheer Regio Noord is uitgevoerd. Staatsbosbeheer heeft in de miedengebieden bij Buitenpost en Zwaagwesteinde een groot aantal verspreid liggende eigendommen. In de komende jaren worden deze met toevoegingen uit de verschillende landinrichtingsprojecten vergroot tot een eigendom van circa 1400 ha. Samen met de landinrichtingscommissies staat Staatsbosbeheer voor de taak een inrichtingsplan voor deze gebieden te maken, een plan waarin met name de cultuurhistorie van het gebied een belangrijke plaats zal innemen. Hiervoor is een interactief traject met de streekbewoners opgezet. Dat wil zeggen dat Staatsbosbeheer samen met bewoners en deskundigen kennis, ideeën en wensen in kaart brengt. Deze worden in een aantal bijeenkomsten met de streekbewoners uitgewerkt tot een gemeenschappelijke visie en een plan. Als opdrachtgever en eindverantwoordelijke van het bovengenoemde project fungeerde Yolt IJzerman, Senior medewerker gebiedsontwikkeling van Staatsbosbeheer Regio Noord. Het projectmanagement was in handen van de Dienst Landelijk Gebied in de persoon van Jan van Erp (tot juli 2005) en Frits Foekema (vanaf juli 2005). Karin Sjoukes (Staatsbosbeheer) stelde in verband met het verkrijgen van subsidies een projectplan op en voerde de financiële administratie rond het project. Binnen de RACM vormt het miedenproject één van de case studies van het themaproject 2.3 Archeologische Monumentenzorg en Natuurbeheer. Het onderzoek dat voor deze biografie is verricht is mede mogelijk gemaakt door financiële steun van het Projectbureau Belvedere, het EU-Leaderprogramma en de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek. Eén van de doelen van het miedenproject was het verkrijgen van een samenhangend beeld van de landschapsopbouw en landschapsgeschiedenis van het miedengebied en van de wisselwerking tussen natuur en mens, of in andere woorden de opstelling van een landschapsbiografie voor de mieden. Hiervoor is in 2005 en 2006 een onderzoek uitgevoerd waarbij in totaal zes verschillende vakdisciplines waren betrokken. Het onderzoek is uitgevoerd door de Rijksdienst voor Archeologie, Cultuurlandschap en Monumenten (RACM), de Fryske Akademy (FA) en Altenburg & Wymenga ecologisch onderzoek (A&W). Het projectteam dat deze biografie vervaardigde kende een sterk interdisciplinaire samenstelling: Otto Brinkkemper, archeobotanicus bij RACM, fungeerde als intern projectleider bij de RACM, was betrokken bij het bodemkundige veldwerk en verrichtte het archeobotanisch en palynologisch onderzoek voor deze biografie. Hij is coauteur van de hoofdstukken 1 en 8 en schreef de botanische passages van de hoofdstukken 2 t/m 5; Wout Bijkerk, ecoloog bij Altenburg & Wymenga, verrichtte ecohydrologisch onderzoek in het miedengebied en is coauteur van hoofdstuk 7; Marion Brongers, ecoloog bij Altenburg & Wymenga, verrichtte ecohydrologisch onderzoek in het miedengebied en is coauteur van hoofdstuk 7; Sake Jager, archeoloog bij ROB, voerde het archeologische onderzoek voor deze biografie uit en is auteur van de archeologische passages in de hoofdstukken 2 t/m 5; Lineke de Jong, kartograaf bij DLG, verzorgde kartografische producten voor A&W en FA; i

8 Luciën Davids, gis-medewerker bij A&W, verzorgde kartografische producten voor A&W; Menne Kosian, grafisch ontwerper en kartograaf bij RACM, verrichtte AHNonderzoek binnen het miedenproject en had de technische verantwoordelijkheid voor de kartografische producten van de RACM voor deze biografie; Theo Spek, bodemkundige en historisch geograaf bij RACM, verrichtte het fysischgeografisch onderzoek voor deze biografie uit, is coauteur van de hoofdstukken 1 en 8 en schreef de fysisch-geografische passages in de hoofdstukken 2 t/m 5; Jacob van der Vaart, historisch geograaf bij de Fryske Akademy, voerde het historisch-geografisch onderzoek voor deze biografie uit en is auteur van hoofdstuk 6. De auteurs danken P. Vos, S. de Vries en V. Marges (allen werkzaam bij NITG-TNO te Utrecht) voor het beschikbaar stellen van digitale boorgegevens uit het miedengebied en voor de vervaardiging van de in dit rapport opgenomen geologische dwarsprofielen en pleistocene dieptekaart. Voorts danken zij J. van der Plicht (Centrum voor Isotopenonderzoek, Rijksuniversiteit Groningen) voor de onder zijn verantwoordelijkheid verrichte 14 C-dateringen en A. Philip (Universiteit van Amsterdam) voor het bereiden van de pollenmonsters. Zij danken verder G.E. van der Bei (Oudheidkamer Dantumadeel, Zwaagwesteinde), K.J. Bekkema (Drachten), J. van Doesburg (RACM), M.J.A. de Haan (Hardinxveld-Giessendam), G.L.G.A. Kortekaas (Dienst Ruimtelijke Ordening en Economische Zaken, Groningen), J.N. Lanting (Groninger Instituut voor Archeologie, Groningen), E. Kramer (Fries Museum, Leeuwarden), L. Postma (Buitenpost), E. Taayke (Noordelijk Archeologisch Depot, Nuis), H. Veenstra (RAAP Archeologisch Adviesbureau) en O. de Vries (Fries Instituut, Groningen) voor hun hulp bij het archeologisch onderzoek. Tenslotte bedanken de auteurs ook de heren W. Derickx, W. Jong en W. Arler (specialisten geodesie, ROB/RACM) voor hun landmeetkundige aandeel in het veldwerk. Meerdere bewoners uit de streek verschaften informatie over de plaatselijke historie en wat daarvan in het landschap terug te vinden is, wat van onschatbare waarde was voor het historisch geografische onderzoek. In het bijzonder gaat daarbij onze dank uit naar S. de Haan (Buitenpost), T. Tamsma (Lutjepost), J. Brandsma (Kollumerzwaag), R. Bouma (Twijzel) en A. Elzinga-Brandsma (Augustinusga). ii

9 Hoofdstuk 1 Inleiding 1.1. Het studiegebied In het noordoosten van Friesland liggen op de overgang van zand, veen en klei uitgestrekte open hooilandgebieden die in de volksmond mieden worden genoemd. De term mieden is afgeleid van het Oudnederlandse/Oudfriese mede waarmee hooiland werd aangeduid. Etymologisch gaat dit woord terug op het Indogermaanse stamwoord *mad dat nat, doordrenkt, overstroomd betekent, een verwijzing naar de zeer drassige ligging van dit soort hooilandgebieden (afb. 1.1). 1 In landschappelijk opzicht liggen de Friese mieden nog net op de uiterste noordrand van het Fries-Drents keileemplateau, hoewel reeds enkele kilometers noordelijker en oostelijker het uitgestrekte Friese terpenlandschap begint. Vanouds worden de in dit rapport beschreven miedengebieden tot de streek van de Noordfriese Wouden gerekend (afb. 1.2). Op tal van plekken in en vooral rond de mieden zien we dan ook de voor de Wouden zo karakteristieke opstrekkende strokenverkaveling begrensd door elzensingels in de landschappelijk wat hoger gelegen delen (afb. 1.3). Afb Hoewel de grondwaterstanden tegenwoordig wat lager zijn dan in het verleden komen ook in het huidige miedenlandschap nog grote arealen drassige hooilanden voor (foto Jacob van der Vaart). Als u het bestand 'deel 1b biografie afbeeldingen.pdf' eerst opent, kunt u met het aanwijshandje de afbeelding openen! Klik hier om de afbeeldingen te openen. Afb Hoogtekaart met de ligging van het studiegebied binnen de Noordfriese Wouden. Afb Elzensingellandschap in de Noordelijke Wouden bij de Triemen (foto Frans de Vries, Toonbeeld). In dit rapport staan de miedengebieden in de omgeving van Buitenpost en Zwaagwesteinde centraal. Concreet gaat het om de Zwagermieden, Twijzelermieden, IJzermieden, Buitenpostermieden, Surhuizumermieden en de Polder Rohel (afb. 1.4). Wie te voet of per fiets deze gebieden doorkruist ziet in één oogopslag dat de mieden zowel een rijke natuur (hooilanden, moerassen, petgaten, weidevogels, kreekruggen) als een interessant cultuurhistorisch landschap (strookvormige veenverkaveling, elzensingels, houtwallen, slootpatronen, verveningssporen etc.) bevatten. Minder goed zichtbaar, maar niet minder interessant, zijn de talrijke waarden die in de ondergrond verborgen liggen: archeologische vindplaatsen uit de Steentijd en de Middeleeuwen, smeltwatergeulen en pingo s uit de ijstijden, zeekleilagen die zijn afgezet door de Lauwerszee en dikke en rijk gevarieerde veenpakketten die inzicht geven in de grote verscheidenheid aan moerassen en waterpartijen in een ver verleden. Met alle verhalen over hun ontstaan en de rol die ze hebben gespeeld in het leven van de vroegere en huidige bewoners van het gebied, vormen al deze elementen een gevarieerde gebiedsgeschiedenis ( landschapsbiografie ) die in tal van opzichten relevant is voor het heden en de toekomst van de mieden. Afb Overzichtskaart van de miedengebieden. Donkergroen: huidige bezittingen van Staatsbosbeheer; lichtgroen: overige gebieden met hoofdfunctie natuur, waar functieverandering wordt nagestreefd. 1 Pokorny, 1959, 732; Udolph, 1994, 183; Spek, 2004,

10 1.2 Aanleiding voor de biografie Traditioneel waren de miedengebieden eigendom van de lokale boeren. Vanwege hun relatief hoge natuurwaarden zijn de door de provincie Friesland aangewezen als natuurgebied. Sindsdien wordt actief gewerkt aan verwerving door Staatsbosbeheer. Om de natuurdoelen vast te stellen en goede keuzes te kunnen maken ten aanzien van beheer en inrichting van deze terreinen, wil Staatsbosbeheer op korte termijn inrichtingsplannen opstellen. Inmiddels is cultuurhistorie echter ook als kerntaak van Staatsbosbeheer gedefinieerd. Hoe hieraan goed invulling te geven, is vaak nog een zoektocht. Verder hebben ervaringen met inrichtingsplannen voor andere gebieden geleerd dat lokale bewoners grote moeite kunnen hebben met de acceptatie van de plannen. Dat komt mede omdat de plannen zich soms eenzijdig richten op de natuurlijke elementen in het landschap en minder rekening houden met de agrarische geschiedenis en met de rijkdom aan cultuurhistorische waarden die in het landschap besloten liggen. Voor de miedengebieden rond Buitenpost en Zwaagwesteinde is daarom gekozen voor een andere aanpak. De inrichtingsplannen dienen niet uitsluitend vanuit het perspectief van de natuur te worden opgesteld, maar ook de cultuurhistorie en de agrarische geschiedenis moeten een belangrijke plaats in de planvorming krijgen. De invloed van de mens bij de totstandkoming van dit soort landschappen is immers lang van grote betekenis geweest. Op tal van plaatsen vertoont het landschap de sporen van menselijk handelen (afb. 1.5); deels duidelijk zichtbaar, deels ook in de bodem verborgen. Zo kan een gebied dat doorgaans vooral als natuurgebied wordt gezien tegelijkertijd ook als een door de mens vervaardigd cultuurlandschap worden beschouwd. Juist de wisselwerking tussen mens en natuur maakt de mieden tot een uniek gebied. En juist die wisselwerking staat ook centraal in het hier behandelde onderzoek en in de latere planvorming in de miedengebieden. Afb Petgatencomplex in het miedengebied direct ten Oosten van de Lauwers (foto Paul Paris). 1.3 Doelen van de biografie Om de cultuurhistorie een plaats te geven naast de natuur in de inrichtingsplannen, is een culturele en natuurhistorische biografie van het landschap ogesteld. Dit is een document dat de rijke geschiedenis van het miedenlandschap op een overzichtelijke manier, in begrijpelijke taal en met heldere illustraties samenvat. Deze Biografie van de mieden heeft een aantal concrete doelen: zij leert ons hoe de huidige natuur- en landschapswaarden in de mieden precies zijn ontstaan, welke ontwikkelingsstadia het landschap in de loop der eeuwen heeft doorgemaakt en welke landschappelijke processen en patronen karakteristiek zijn voor het miedengebied; de ruimtelijke opbouw en landschappelijke verscheidenheid van het gebied wordt met deze biografie duidelijker en begrijpelijker; we krijgen een veel beter inzicht in de nauwe samenhang tussen de fysieke omgeving en de mens die erin leefde, zowel ruimtelijk als functioneel; we begrijpen beter welke rol de natuur in het verleden in het leven van bewoners en gebruikers van het gebied heeft gespeeld; de biografie levert een groot aantal verhalen over plekken en terreinen op die interessant kunnen zijn voor bewoners en bezoekers van het gebied en die het gebied zijn eigen specifieke identiteit geven; de biografie kan ons inspireren bij de toekomstige inrichting en het toekomstige beheer van natuur en landschap in de mieden; de biografie kan als voorbeeld dienen voor een aanpak in andere gebieden. 2

11 De hier gepresenteerde biografie is hoofdzakelijk gebaseerd op wetenschappelijke informatie. In de toekomst kan daaraan ook de ervaringskennis van bewoners en gebruikers van het gebied worden toegevoegd, alsmede de talrijke verhalen die aan het landschap van de mieden verbonden zijn. Omdat uit onderzoek elders blijkt dat deze sterk van elkaar kunnen verschillen, vullen deskundigenkennis en lokale ervaringskennis elkaar heel goed aan Werkwijze Onderdelen van het onderzoek In de Biografie van de mieden neemt de wisselwerking tussen natuur en mens een belangrijke plaats in. Voor het onderzoek betekent dit dat er een goede balans dient te bestaan tussen natuurwetenschappelijke en culturele vakgebieden. Verder is aan alle betrokken onderzoekers nadrukkelijk gevraagd om de verbinding te leggen tussen hun eigen vakgebied en aangrenzende vakgebieden. Over het miedengebied is weliswaar de nodige informatie beschikbaar, maar deze is heel erg divers van samenstelling en kwaliteit en over verschillende vakgebieden verspreid. De biografie poogt deze gefragmenteerde informatie samen te brengen, het inzicht daarmee te verdiepen en te verfijnen, en op overzichtelijke wijze samen te vatten voor een breder publiek dan alleen vakgenoten. De interdisciplinaire opzet van het onderzoek in de mieden blijkt uit de vakgebieden en onderzoeksmethoden die hierbij een rol speelden: 1. Fysisch-geografisch onderzoek en 14 C-datering; 2. Paleobotanisch onderzoek; 3. Archeologisch onderzoek; 4. Historisch-geografisch onderzoek; 5. Ecohydrologisch onderzoek. Omdat het hierbij om wetenschappelijk gefundeerd onderzoek gaat, is in bijlage 1 in meer in detail vermeldt op welke bronnen het onderzoek in deze vakdisciplines precies is gebaseerd en welke methoden zijn gebruikt voor het verkrijgen van de resultaten. 1.5 Opbouw van de biografie In de volgende hoofdstukken wordt ingegaan op de ontwikkeling van het landschap en de menselijke bewoning in het Pleistoceen (hoofdstuk 2), in de eerste helft van het Holoceen (hoofdstuk 3), tijdens de daarop volgende periode van veenvorming in het Holoceen (hoofdstuk 4) en tijdens de Vroege Middeleeuwen (hoofdstuk 5). Het ontstaan van het huidige cultuurlandschap vindt zijn basis in de daarop volgende ontginningen (zie hoofdstuk 6). Vervolgens worden de huidige natuurwaarden besproken (hoofdstuk 7). In 2 Zie voor het biografieconcept en voor de specifieke kenmerken van deskundigenkennis en ervaringskennis ook het essay van Kolen, Hidding & Spek (2001), alsmede de dissertatie van Kolen (2005). In het Nationaal Beek- en Esdorpenlandschap Drentse Aa wordt in deze jaren eveneens een historisch-ecologische landschapsbiografie opgesteld (Elerie & Spek, 2005). 3

12 het afsluitende hoofdstuk wordt een synthese van de verkregen resultaten gegeven en worden aanknopingspunten geboden voor het opstellen van de inrichtingsplannen van het miedengebied (hoofdstuk 8). 4

13 Hoofdstuk 2 Het ontstaan van de geologische basis: het miedengebied in het Midden- en Laat-Pleistoceen ( v. Chr.) 2.1 Inleiding Wie in de huidige tijd te voet of per fiets het lieflijke en groene cultuurlandschap van de mieden doorkruist kan zich bijna niet voorstellen dat hier in het verleden ijskoude poolwinden over kale zandvlakten hebben geraasd en snelstromende massa s sneeuwsmeltwater zich ieder voorjaar weer een weg naar het noordoosten hebben gebaand. Toch is dit wel degelijk het geval geweest. In de koudste periode van de Weichsel-ijstijd ( jaar geleden) was het landschap ter plekke van de huidige mieden een barre poolwoestijn waar nauwelijks iets groeide (afb. 2.1). In deze fase (Pleniglaciaal) bedroeg de gemiddelde jaartemperatuur namelijk zo n zes graden onder nul. De gemiddelde temperatuur in juli lag omstreeks vijf graden boven nul; in januari was het gemiddeld vijfentwintig graden onder nul. 3 Maar er waren ook wat minder koude perioden tussen verschillende ijstijden in (interglacialen) of binnen één bepaalde ijstijd (interstadialen). Daarin was het landschap veel meer begroeid, met bijvoorbeeld open dennen- en berkenbossen of met een toendravegetatie van mossen en dwergstruiken. Afb Referentiebeeld voor arctische poolwoestijn (foto Paul Paris). In dit hoofdstuk bespreken we de oudste fasen in het ontstaan van het miedenlandschap: de periode van de laatste drie ijstijden (Elster-ijstijd/Elsterien, Saale-ijstijd/Saalien en Weichsel-ijstijd/Weichselien). In deze periode is letterlijk de grondslag van het huidige landschap gelegd (afb. 2.2). In geologische termen gaat het hier om het Laat-Pleistoceen, in archeologische termen om het Midden- en Laat-Paleolithicum. We proberen daarbij antwoord te geven op de volgende vragen: Welke geologische en landschappelijke hoofdstructuren zijn in het Pleistoceen ontstaan en hoe werken deze door in het huidige miedenlandschap ( 2.2)? Wat zijn de belangrijkste geologische lagen, terreinvormen en bodems in de pleistocene zandondergrond van het miedengebied en hoe zijn deze in grote lijnen ontstaan ( 2.3)? Hoe zag de begroeiing van het huidige miedengebied er precies uit in het Laatglaciaal ( 2.4)? Wat is er bekend over de menselijke bewoning en het menselijk gebruik van het gebied in deze periode ( 2.5)? Afb Geologische tijdstabel voor het Kwartair. Koude perioden zijn met een * gemarkeerd. Het Cromerien-complex en het Bavelien omvatten meerdere warme en drie koude perioden (naar Zagwijn 1975 en Van Gijssel & Van der Valk 2005). 2.2 De geologische hoofdstructuur Wie in de omgeving van de dorpen Twijzel en Buitenpost de wanden van een diepe bouwput bekijkt heeft een goede kans om daarin, onder de door de mens beïnvloede 3 Berendsen 1996,

14 bouwvoor, de belangrijkste geologische lagen van de laat-pleistocene periode aan te treffen. Bovenin een laag matig fijn geelwit dekzand, daaronder een dunne laag bontgekleurd keizand en keileem met veel grof zand en zwerfstenen erin, en daar weer onder een lichtgrijze tot bijna witte laag fijn smeltwaterzand dat fluwelig aanvoelt en in het zonlicht een duidelijke twinkeling vertoont door de aanwezigheid van glimmerhoudende mineralen. Dit is de pleistocene geologie van de mieden in een notendop, hoewel in de lagere delen van het landschap ook nog een paar andere zandlagen voorkomen die we hieronder bespreken. Voor een goed begrip van de landschappelijke ligging van het miedengebied in een groter geheel is het nodig om eerst een blik te werpen op de geologische hoofdstructuur van Noord-Nederland (afb. 2.3). Uit vele duizenden diepe boringen in de noordelijke provincies en het Waddengebied is duidelijk geworden dat het in de ondergrond verborgen liggende pleistocene zandoppervlak niet geheel vlak ligt, maar uit een naar het noordwesten licht afhellend plateau bestaat (het Fries-Drents keileemplateau) dat op een aantal plaatsen door diepe dalsystemen is doorsneden. De belangrijkste dalsystemen zijn het Boornedal, het Hunzedal en het Fiveldal, ook wel aangeduid als het Boornebekken, het Hunzebekken en het Fivelbekken. Ten weerszijden van deze dalen liggen als langgerekte uitstekende kapen een aantal hooggelegen en veel minder sterk geërodeerde pleistocene ruggen: het Hoog van Texel, het Hoog van Oostergo, het Hoog van Winsum, en het Hoog van Heveskes. 4 Het miedengebied ligt op de grens van het Hoog van Oostergo en het Hunzebekken. Afb Geologische hoofdstructuur van Noord-Nederland (uit Knol et al. 2006). De pleistocene dieptekaart laat zien dat de noordoostflank van het Hoog van Oostergo geen gelijkmatig afhellend plateau is, maar op meerdere plaatsen diep is doorsneden door brede geulen die lopen van westzuidwest naar oostnoordoost (afb. 2.4). De belangrijkste daarvan zijn (van noord naar zuid) het dalsysteem van de Zwemmer, het dalsysteem van de Alde Ried en het dalsysteem van de Lauwers. Bovendien loopt aan de westrand van het gebied (ter hoogte van het Bergumermeer en Noord-Bergum) nog een langgerekte geul in de richting zuid-noord. 5 De geulen zijn ontstaan door het afsmelten van het landijs aan het eind van de laatste IJstijd. Tezamen zorgen deze geulsystemen voor een sterke opdeling van het Fries-Drents keileemplateau ter plekke, waardoor een soort van eilandenrijk is ontstaan. De belangrijkste keileemplateaus zijn van noord naar zuid: 1. het keileemplateau van Damwoude-Driesum-Westergeest; 2. het keileemplateau van Zwaagwesteinde-Eestrum-Twijzel-Buitenpost-Kollum; 3. het keileemplateau van Oostermeer-Hoogzand-Harkema-Drogeham-Surhuizum; 4. het keileemplateau van Doezum-Grootegast. De Zwagermieden liggen in het geulsysteem tussen de keileemplateaus 1 en 2, de overige miedengebieden in het geulsysteem tussen de keileemplateaus 2 en 3. De bodem van deze geulsystemen lag in het Laat-Pleistoceen naar schatting op respectievelijk 2-3 m beneden NAP en 3-4 m beneden NAP. 6 Op de keileemplateaus lag het maaiveld in die tijd op zo n 4 Vos 2005, De sterk afwijkende richting van deze geul doet geologen vermoeden dat we hier met een ouder geulsysteem te maken hebben dan in het geval van de dalsystemen van Zwemmer, Alde Ried en Lauwers. Vermoedelijk dateert het dal van het Bergumermeer uit het Eemien en de andere dalsystemen uit het Laat-Saalien en Weichselien (mondelinge mededeling P. Vos, NITG-TNO, Utrecht). 6 In een veel later stadium (Subatlanticum) zijn deze geulen door inbraken van de Lauwerszee op veel plaatsen nog dieper uitgesleten, ter hoogte van de door ons bestudeerde mieden tot zo n 5-6 m beneden NAP (eigen boringen; De Haan 1991). 6

15 Afb Pleistocene dieptekaart van het miedengebied en omgeving. 1-2 m boven NAP. Het hoogteverschil tussen de hoogste en laagste delen van het terrein bedroeg in het Laat-Pleistoceen dan ook zo n 3-5 m. Alleen waar boven op het keileemplateau dekzandruggen van enkele meters hoogte waren opgewaaid (maaiveld 4-6 m +NAP) waren de hoogteverschillen lokaal nog wat groter. Wie goed naar de pleistocene dieptekaart kijkt ziet verder dat bovengenoemde keileemplateaus zelf ook weer zijn doorsneden door geulen, weliswaar wat minder diep, maar toch voldoende om een aantal kleinere keileemeilanden te doen ontstaan. Mooie voorbeelden zijn de eilanden van Westergeest, Zwaagwesteinde en Kollum die oorspronkelijk deel uit hebben gemaakt van een groter keileemeiland, maar nadien daarvan zijn afgescheiden door een ondiepe smeltwatergeul. In het huidige landschap is de hoofdstructuur van deze Noordoost-Friese archipel niet gemakkelijk te herkennen, hoewel de goede observeerder vanuit de open miedengebieden de wat hoger gelegen keileemplateaus toch regelmatig aan de horizon kan herkennen. Minder zichtbaar, maar voor de huidige landschapskwaliteiten van het miedengebied heel belangrijk, is de invloed van bovengenoemde keileemplateaus en geulsystemen op de natuurlijke grondwater- en oppervlaktewaterstromingen, waarop in hoofdstuk 7 nader wordt ingegaan. De hierboven weergegeven geologische hoofdstructuur maakt duidelijk waarom de door ons bestudeerde miedengebieden op hun huidige plek liggen. Ze liggen daar waar de diep in de keileem uitgesleten smeltwatergeulsystemen uit de laat-pleistocene periode in de ondergrond aanwezig zijn. De huidige dorpen daarentegen liggen alle op de hooggelegen keileem- en dekzandplateaus tussen deze geulsystemen. 2.3 De vorming van de pleistocene ondergrond De vroegste geschiedenis: van zeebekken naar rivierenlandschap Voor de laat-pleistocene en vroeg-holocene landschapsgeschiedenis van het miedengebied zijn voornamelijk de geologische afzettingen tot enkele tientallen meters beneden NAP van belang. Wel kunnen dieper liggende lagen soms invloed hebben op de ecohydrologie van het gebied. Voor de volledigheid daarom toch enkele gegevens over de wat diepere ondergrond, mede vanwege het besef dat we in dit rapport slechts een fractie van de regionale landschapsgeschiedenis behandelen: ,4 miljoen jaar geleden bestond Noord-Nederland en daarmee ook het huidige miedengebied - uit een uitgestrekt rivierenlandschap. Op een diepte van ca. 40 m -NAP begint een meer dan 150 m dik pakket rivierzanden dat toen is afgezet, met af en toe ook dikke klei-inschakelingen. Ze behoren tot de Vroegen midden-pleistocene afzettingen en worden tegenwoordig tot de Formaties van Urk, Appelscha en Peize gerekend. 7 1,4 2,6 miljoen jaar geleden maakte het gebied daarentegen deel uit van een groot en diep zeebekken. Op een diepte van ruim 200 m onder de huidige mieden begint een reeks van pakketten zeezand en zeeklei uit het Vroeg-Pleistoceen. Ze worden in de geologie tot de Formatie van Maassluis gerekend. De laag is ongeveer m dik. 8 En op een diepte van bijna 300 m begint tenslotte een honderden meters dik pakket zanden en kleien van de Formatie van Breda. Ze zijn gevormd in een 7 8 De Mulder et al. 2003, Rijks Geologische Dienst 1986; De Mulder et al. 2003,

16 ondiep zeebekken onder vrij rustige omstandigheden. Ze dateren in hoofdzaak uit het Mioceen, dat wil zeggen van meer dan 4,8 miljoen jaar geleden. De smeltwaterbekkens van de Elster-ijstijd Belangrijker voor de meer recente landschapsgeschiedenis van het miedengebied zijn echter de dikke pakketten fijne smeltwaterzanden en potkleien uit de twee na laatste ijstijd, de Elster-ijstijd die zo n jaar geleden plaatsvond. In deze periode reikten de gletschers uit het noorden ruwweg tot het zuiden van het huidige Friesland en Drenthe. 9 Toen het ijs zich echter terugtrok naar het noorden vormden zich vóór de ijskappen zeer grote smeltwatermeren en onder de ijskap diepe tunneldalen waarin vele tientallen meters - en soms zelfs honderden meters - dikke pakketten zand en klei werden afgezet. Ter plekke van het huidige miedengebied lag in die tijd vele duizenden jaren lang een uitgestrekt en ijskoud smeltwatermeer dat grote delen van het jaar met ijs zal hebben bedekt (zie afb. 2.5). In warmere perioden veranderde het echter in een grote watermassa. Door de enorme aanvoer van sedimenthoudend smeltwater ontstond op de bodem van dit meer geleidelijk aan een dikke laag smeltwaterzand en potklei die we ook in de ondergrond van het huidige miedengebied aantreffen. Afb Referentiebeeld voor een smeltwatermeer uit de Elster-IJstijd (foto Paul Paris). De top van dit pakket dat in de geologie wordt gerekend tot de Formatie van Peelo ligt in de hogere delen van het miedengebied op ca -1 m NAP en kan dus gemakkelijk worden aangetroffen in bouwputten en diepe kuilen. In de lager gelegen delen van de mieden begint dit pakket op een diepte van zo n -4 tot -5 m NAP. De smeltwaterzanden van de Formatie van Peelo zijn overwegend vuilwit tot lichtgrijs gekleurd en zijn gemakkelijk te herkennen aan hun fijnzandige textuur en het relatief hoge gehalte aan glimmers, waardoor het in het zonlicht duidelijk flonkert. In de volksmond wordt het vanwege zijn fluweelachtige aanvoelen ook wel poesjeszand genoemd. Bodemkundigen spreken in dit verband vaak ook over premorenale zanden omdat ze ouder zijn dan de landijsbedekking van de Saale-ijstijd. In de Twijzelermieden zijn deze smeltwaterzanden overigens soms zeer lemig. 10 Bij Drogeham zijn op vrij geringe diepte vrij grofzandige Peelo-zanden aangeboord. 11 Niet minder karakteristiek zijn de donkergrijs tot zwartgekleurde potkleilagen die zich plaatselijk in deze smeltwaterzanden bevinden (afb. 2.6). Dit zijn zeer zware kleien die nauwelijks zand bevatten. Afb Potkleilaag op 1 5 m onder maaiveld (foto P. Vos/TNO-NITG). Uit diepboringen blijkt dat potklei niet overal in het miedengebied voorkomt, maar in enkele duidelijke zones. Allereerst in een langgerekt bekken dat van het Bergumermeer via Eestrum en Twijzelerheide naar Zwaagwesteinde en Kollumerzwaag doorloopt, met een uitstulping richting Twijzel en Wedzeburen. De top van de potklei ligt hier op een diepte van 2 tot 15 m -NAP. Daarnaast liggen op dezelfde diepte ook ten noordoosten van Buitenpost en rond Augustinusga enkele noord-zuid gerichte potklei-opduikingen De Mulder et al. 2003, 193. Kiestra & Rutten 1986, 21. Cnossen & Heijink Cnossen Zie voor een kaart van de potkleiverbreiding in dit gebied: Janssen & Lammerts 1988 kaart 3. De informatie voor deze kaart zijn ontleend aan een rapport van de Rijksgeologische Dienst uit

17 Omdat deze potklei zeer slecht doorlatend is, heeft deze grote invloed op de lokale en regionale grondwaterstromingen (zie ook hoofdstuk 7). De keileemvlakten en zwerfstenen uit de tweede helft van de Saale-ijstijd De ijskoude Elster-periode werd gevolgd door de veel warmere periode van het Holsteinien ( jaar geleden) die voor zover bekend geen duidelijke sporen in de ondergrond van het miedengebied heeft nagelaten. Dat is geheel anders voor de daaropvolgende koude periode, die van het Saalien ( jaar geleden) die grote invloed heeft gehad op het Noord-Nederlandse landschap en zeker ook op het huidige miedenlandschap. Met name in de tweede helft van deze koude periode ( jaar geleden) schoof vanuit het noordoosten en noordwesten meerdere malen een vele honderden meters dikke ijskap over het huidige miedengebied heen. De enorme druk van deze langzaam voortschuivende zware ijskap leidde tot een sterke verkneding van de toplaag van de bodem en tot een vergaande verbrijzeling van de talrijke zwerfstenen die vanuit Scandinavië met het ijs waren meegekomen. Het resultaat van dit proces zien we vooral in de hogere delen van het miedengebied nog terug in de ondiepe ondergrond: een grijsgekleurde zware leemlaag die op grond van de aanwezigheid van talrijke zwerfkeien bekend staat onder de naam keileem (afb. 2.7). 13 Afb Keileemlaag met kenmerkende oranje roestaders (foto Paul Paris). In het miedengebied heeft de keileem een overwegen lichtgrijze kleur waarin als gevolg van stagnatie van ijzerhoudend water uit de bovengrond vaak talrijke oranje roestaders zijn gevormd. Door zijn hoge leemgehalte (25-50%) en kleigehalte (10-25%) laat deze keileem moeilijk water door, hoewel plaatselijk ook zandige orgelpijpen in deze keileemlaag voorkomen die voor een wat betere doorlatendheid zorgen. Uit geologische diepteboringen is duidelijk geworden dat de keileemlaag in ons studiegebied vrij dun is, variërend van enkele decimeters tot ruim 2 m dikte. Direct na terugtrekking van het ijs lag ter plekke van het huidige miedengebied een desolate, grijze keileemvlakte, bezaaid met tal van grote en kleine zwerfkeien. Wie tegenwoordig het zwerfstenenreservaat bij Urk bezoekt, krijgt nog een kleine indruk van hoe het toenmalige landschap er moet hebben uitgezien (zie afb. 2.8). Afb Zwerfkeien in het Van der Lijnreservaat voor zwerfstenen bij Urk (foto Paul Paris). Smeltwatergeulen en keileemplateauresten uit de late Saale-ijstijd Al heel snel veranderde de situatie echter. De reusachtige massa s water die bij het afsmelten van de ijskap vrijkwamen, zochten zich een weg naar lager gelegen oorden en vormden daarbij een fijn vertakt netwerk van smeltwatergeulen. In de loop van de honderden en duizenden jaren sleten deze geulen steeds dieper uit, waarbij de keileemlaag steeds sterker werd aangetast. Ter plekke van de wat bredere zij- en hoofdgeulen werd de keileem op den duur zelfs geheel opgeruimd. Hier ontstonden enkele kilometersbrede hoofdgeulen die dwars door de keileemlaag heen sneden. Omdat deze geulen hoofdzakelijk van zuidoost naar noordwest liepen, ontstond zo in het noordoosten van Friesland een karakteristiek landschap van keileemruggen en smeltwaterdalen. Alle in dit rapport bestudeerde miedengebieden liggen ter hoogte van dergelijke (later met smeltwaterzand en veen opgevulde) smeltwaterdalen. De Zwagermieden liggen in het smeltwaterdal dat zich tussen de keileemruggen van 13 In de geologie wordt de Noordnederlandse keileem tot het Laagpakket van Gieten binnen de Formatie van Drenthe gerekend (De Mulder et al. 2003, 338). 9

18 Damwoude-Westergeest en Zwaagwesteinde-Kollum vormde. De overige mieden liggen in het brede dal dat tussen de keileemruggen van Zwaagwesteinde-Kollum en Oostermeer-Surhuizum ontstond (afb. 2.4). Het oorspronkelijk aaneengesloten keileemplateau kreeg door deze smeltwatererosie een steeds verbrokkelder karakter. Het eertijds zo vlakke plateau kreeg een steeds onregelmatiger reliëf van uitgesleten geulen en niet uitgesleten plateauresten. Door toedoen van talrijke kleinere en grotere nevengeulen kregen de keileemruggen sterk rafelige plateauranden die met behulp van de recente hoogtemetingen met behulp van laser nog goed zichtbaar kunnen worden gemaakt (AHN: Actueel Hoogtebestand Nederland). Op de resulterende AHN-kaarten zijn zowel in de Zwagermieden als de Twijzelermieden en Drogehamstermieden fraaie bovenlooppatronen van smeltwatergeulen zichtbaar (afb. 2.9). Het spreekt voor zich dat dergelijke geulpatronen van grote invloed zijn op de lokale waterhuishouding, temeer daar ze begrensd worden door weinig water doorlaatbare keileemplateauresten. Afb Fragment van de hoogtekaart van de mieden met boven- en middenloopsystemen van Laat-Peistocene smeltwaterdalen. De lage delen zijn met blauwgroene tinten weergegeven, de hoge met gele. Gedetailleerde bodemkarteringen in het kader van ruilverkaveling en landinrichting bieden ons meer inzicht in het sterk gefragmenteerde landschap ter plekke van de keileemplateauranden. Met name voor de landschapsontwikkeling van de Zwagermieden is deze fragmentatie van groot belang geweest. Combinatie van bodemkaarten en AHN maakt duidelijk dat de ondergrond van dit gebied en ook die van de directe omgeving talrijke keileemrestanten bevat die vanwege hun ondiepe ligging (binnen 1,20 m beneden het huidige maaiveld) een belangrijke invloed hebben gehad op de lokale waterhuishouding en vegetatiegeschiedenis (afb. 2.10). Doordat plantenwortels hier al gauw op de relatief vruchtbare keileemlagen stuitten, konden bomen zich hier bijvoorbeeld gemakkelijker handhaven dan op de diepe veenpakketten en smeltwaterzanden in het centrale deel van de Zwagermieden. Tegenwoordig groeien in deze gebieden onder andere meer meidoorns. Afb Het versneden keileemlandschap in de ondergrond van de Zwagermieden. Fragment van de AHN-kaart met daarop ingetekend de door bodemkundigen aangetroffen ondiepe keileemlagen ++ = keileemopduiking; = dekzandrug, vvv = veen. De hogere delen van het huidige landschap hierboven aangeduid als keileemplateaus bevatten blijkens de vele duizenden uitgevoerde bodemboringen in deze gebieden een vrijwel aaneengesloten laag keileem in de ondergrond. In geomorfologisch opzicht hebben we hier dus te maken met keileemplateaus. De huidige dorpen Zwaagwesteinde, Zwagerbosch, Kollumerzwaag, Twijzel, Drogeham, Surhuizum en Augustinusga en hun directe omgeving liggen alle op dit soort aaneengesloten keileemplateaus. De keileem ligt hier echter vrijwel nergens direct aan de oppervlakte, omdat in de Weichsel-ijstijd op de meeste plekken nog een dunne laag zand over de keileem is afgezet. Wel heeft de ondiep aanwezige keileemlaag sterk belemmerend gewerkt op de afstroming van grondwater naar de diepere ondergrond, waardoor zich na afloop van de ijstijden hoofdzakelijk vochtige en natte bodems op deze keileemplateaus hebben gevormd (zie hoofdstuk 3). 10

19 Verspoelde en opgewaaide zanden uit de Weichsel-ijstijd Uit de warme Eem-periode ( jaar geleden) die volgde op de Saaleijstijd kennen we in het miedengebied geen afzettingen, wel in de diepste delen van het Boorne-bekken en het Hunzebekken verder westelijk en oostelijk. Vervolgens zijn uit de daarop volgende Weichsel-ijstijd ( jaar geleden) tal van afzettingen bekend die voor de landschapsgeschiedenis van de mieden relevant zijn. Hoewel het landijs Nederland in deze periode niet bereikte, daalde de temperatuur zodanig sterk dat hier vele duizenden jaren lang een toendraklimaat en soms zelfs poolklimaat heerste waarin de bodem gedurende grote delen van het jaar volledig bevroren was (permafrost). Alleen de toplaag en de daarop liggende sneeuwlaag dooide in het zomerseizoen wat op. Het sneeuwsmeltwater dat hierbij vrijkwam spoelde oppervlakkig af naar de reeds eerder gevormde smeltwaterdalen en vulde deze gedeeltelijk op met fijne, plaatselijk ook wat grovere zanden die meestal talrijke grindjes bevatten. In de laagste delen van de huidige mieden troffen we dit zogenaamde fluvioperiglaciale zand bij ons booronderzoek herhaaldelijk aan in de diepere ondergrond. De toplaag van de keileemplateaus raakte door deze oppervlakkige verspoelingen veel fijne deeltjes kwijt, waardoor hier een grofzandig residu met veel grind en stenen achterbleef: het zogenaamde keizand dat we op de keileemplateaus met grote regelmaat aantreffen in boringen en kuilen. 14 Het huidige microreliëf op de keileemplateaus van Noordoost-Friesland is in de koudste periode van de Weichsel-ijstijd (Pleniglaciaal of Midden-Weichselien, jaar geleden) sterk beïnvloed door poolstormen die het toenmalige landschap overdekten met een dunne laag matig fijn zand (dekzand, zie afb. 2.11). Geologen rekenen deze dekzanden tegenwoordig tot het Laagpakket van Drachten binnen de Formatie van Boxtel. 15 De veldbodemkundigen die in het miedengebied werkzaam zijn geweest, geven aan dat de door hen aangetroffen dekzanden waarschijnlijk tot het Oud Dekzand (Pleniglaciaal) en het Jong Dekzand I (Oude Dryas-stadiaal, jaar geleden) moet worden gerekend. 16 Afb Referentiebeeld van het dekzandlandschap in de laatste IJstijd (Weichselien) in de mieden (foto Paul Paris). Hoewel de dekzanden in het miedengebied overwegend vlak zijn afgezet, verheffen zich plaatselijk toch ook enkele markante dekzandruggen. Het huidige dorp Westergeest met bijbehorend akkercomplex ligt bijvoorbeeld op zo n dekzandrug, maar ook in directe omgeving van de dorpen Twijzel en Buitenpost liggen mooie voorbeelden. Deze ruggen markeren met hun hoogte van 3-6 m +NAP direct ook de hoogste toppen van dit deel van Noordoost-Friesland. Op de meer vlakke delen van de keileemplateaus is het dekzandpakket meestal niet meer dan een halve meter dik. Onder invloed van de onderliggende keileemlaag zal de bodem daar gedurende grote delen van het jaar zeer vochtig zijn geweest, hoewel de lokale afwatering soms voor wat drogere omstandigheden kon zorgen, bijvoorbeeld op de flanken van kleinere of grotere smeltwatergeulen. Ter hoogte van de dekzandruggen bedraagt de dikte van het dekzandpakket soms enkele meters. Hier was de bodem zonder twijfel veel droger dan op de vlakkere delen van de plateaus. In bodemkundig opzicht leidde dit hydrologische verschil in de loop van het Holoceen tot de vorming van veldpodzolgronden (Hn23) in de dekzandvlakten en moder- en haarpodzolgronden (Y23, Hd23) in de dekzandruggen Keizand wordt door geologen tot de Laag van Gasselte binnen het Laagpakket van Gieten binnen de Formatie van Drenthe gerekend (De Mulder et al. 2003, 338). De Mulder et al. 2003, Makken 1991,

20 Pingo s Geen enkel gebied in Nederland heeft zo n grote dichtheid aan pingo-ruïnes als de omgeving van Twijzel-Buitenpost. Een fragment van een AHN-kaart van dit gebied laat een ware gatenkaas zien (afb. 2.12). Pingo betekent in eskimotaal (Inuit) heuvel die groeit. Geologen duiden met deze naam heuvels aan met een kern van bodemijs. Ze ontstaan en ontstonden door aangroei van ijslenzen vlak onder het oppervlak. Ideaal voor de vorming van pingo s waren plaatsen waar de permafrost niet helemaal gesloten was en waar kwelwater door gaten in deze permafrost heen kon komen. 17 In het miedengebied was dit vooral het geval ter plaatse van smeltwatergeulen in het keileemplateau. Het is dan ook niet toevallig dat we in het miedengebied vaak ketens van pingo s zien liggen: ze markeren voormalige smeltwaterdalen. Waar het kwelwater vanuit de ondergrond toestroomde, groeide de ondergrondse ijslens snel aan en duwde de bovenliggende grond omhoog. Zo vormden zich heuvels van soms tientallen meters hoogte. Toen de ijskernen in deze heuvels ontdooiden, zakten de heuvels in en gleed de grond die er bovenop lag langs de flanken omlaag. Uiteindelijk ontstond zo een pingo-ruïne, meestal bestaande uit een rond of ovaal meertje met een randwal eromheen. Afb De verspreiding van pingo-ruïnes (de groene gaten ) in de omgeving van Twijzel en Buitenpost. Fragment AHN-kaart. Vanaf het Laat-Weichselien vulden veel van deze meertjes zich geleidelijk met fijn organisch materiaal (gyttja) en later ook met veen. In het miedengebied komen nog een klein aantal met veen gevulde dobben voor, maar bij de overgrote meerderheid heeft de mens in de loop der eeuwen de veenkern verwijderd door het steken van turf. Daarbij ontstonden opnieuw meertjes die in de volksmond gewoonlijk dobben worden genoemd (afb. 2.13). Voor de reconstructie van de vroegere klimaats- en vegetatiegeschiedenis van Noord-Nederland zijn niet-uitgegraven pingo-ruïnes uiterst waardevol. De in het miedengebied resterende voorbeelden hebben daarom een zeer hoge wetenschappelijke archiefwaarde. Afb Landschapsfoto pingo-ruïne of dobbe (foto F. de Vries, Toonbeeld). Interessant is verder dat een deel van de oorspronkelijke pingo-ruïnes in later tijd overdekt is met veen en kleilagen en daarmee naar alle waarschijnlijkheid zeer goed is geconserveerd. Een fraai voorbeeld van zo n begraven pingo troffen archeologen onlangs aan bij onderzoek ten behoeve van een geplande nieuwbouwwijk aan de zuidoostrand van Buitenpost. 18 Omdat jagers-verzamelaars in de prehistorie een sterke voorkeur hadden voor de randwallen van pingo-ruïnes bij het inrichten van hun kampementen, zijn dit soort plekken ook in archeologisch opzicht heel kansrijk en waardevol. Vanwege de sterke zakking van het maaiveld in de kern van deze pingo-ruïnes door de moderne ontwatering worden sommige pingo s in onze tijd soms weer zichtbaar aan het maaiveld. Fraaie voorbeelden troffen we zelf aan in de noordelijke randzone van de Twijzelermieden, Rohel en IJzermieden, alsmede ten oosten van Augustinusga (afb. 2.14). Overigens bleek bij recent archeologisch onderzoek dat veel uitgegraven pingoruïnes nog altijd in hun randzone een kraag van ongestoorde veen- en gyttjaresten bevatten, waardoor ook deze dobben belangrijk kunnen zijn in archeologisch en paleobotanisch opzicht De Gans 1976; Keijberg et al. 1985; Asmussen 2002; 2003; De Mulder et al. 2003, 210. Aalbersberg, Asmussen,

Dwingelderveld. Aanmeldingsnotitie voor M.E.R beoordeling

Dwingelderveld. Aanmeldingsnotitie voor M.E.R beoordeling Dwingelderveld Aanmeldingsnotitie voor M.E.R beoordeling Dwingelderveld Aanmeldingsnotitie voor m.e.r.-beoordeling Definitief Opdrachtgever: Bestuurscommissie Dwingelderveld Grontmij Nederland bv Assen,

Nadere informatie

Het zandeilandenrijk van Overijssel. onder redactie van B.J. Groenewoudt, R.M. van Heeringen en G.H. Scheepstra

Het zandeilandenrijk van Overijssel. onder redactie van B.J. Groenewoudt, R.M. van Heeringen en G.H. Scheepstra Het zandeilandenrijk van Overijssel onder redactie van B.J. Groenewoudt, R.M. van Heeringen en G.H. Scheepstra NAR Nederlandse Archeologische Rapporten 22 Het zandeilandenrijk van Overijssel Bundel verschenen

Nadere informatie

ArcheoPro Archeologisch rapport Nr 934

ArcheoPro Archeologisch rapport Nr 934 ArcheoPro Archeologisch rapport Nr 934 Peter Schreursweg, Haelen Gemeente Leudal Inventariserend Veldonderzoek (IVO-O); Bureauonderzoek, oppervlaktekartering en verkennend booronderzoek Versie 20-07-2009

Nadere informatie

Tot hier en niet verder. Historische wallen in het Nederlandse landschap. De stand van kennis.

Tot hier en niet verder. Historische wallen in het Nederlandse landschap. De stand van kennis. Tot hier en niet verder Historische wallen in het Nederlandse landschap. De stand van kennis. Henk Baas, Bert Groenewoudt, Pim Jungerius en Hans Renes (redactie) Tot hier en niet verder Historische wallen

Nadere informatie

ArcheoPro Archeologisch rapport Nr 14025

ArcheoPro Archeologisch rapport Nr 14025 ArcheoPro Archeologisch rapport Nr 14025 Scoutinglandgoed, Zeewolde Gemeente Zeewolde Inventariserend Veldonderzoek (IVO-O); Bureauonderzoek en verkennend booronderzoek Versie 27-05-2014 (Zonder opmerkingen

Nadere informatie

ArcheoPro Archeologisch rapport Nr 13042

ArcheoPro Archeologisch rapport Nr 13042 ArcheoPro Archeologisch rapport Nr 13042 Mettrayweg, Eefde Gemeente Lochem Inventariserend Veldonderzoek (IVO-O); Bureauonderzoek, oppervlaktekartering en verkennend/karterend booronderzoek Versie 23-07-2013

Nadere informatie

ArcheoPro Archeologisch rapport Nr. 11105

ArcheoPro Archeologisch rapport Nr. 11105 ArcheoPro Archeologisch rapport Nr. 11105 Nieuwe Kerkstraat, Veldhoven Gemeente Veldhoven Inventariserend Veldonderzoek (IVO-O); Bureauonderzoek en karterend booronderzoek Versie 06-10-2011 (Zonder opmerkingen

Nadere informatie

Visie Natuurmonumenten op natuur en landschap in 2040

Visie Natuurmonumenten op natuur en landschap in 2040 Natuurmonumenten Natuurmonumenten is een vereniging van ruim 880.000 leden, met een gezamenlijk doel: zorgen voor natuur in Nederland. Daarom verwerven en beheren we natuurgebieden het zijn er inmiddels

Nadere informatie

Toets (her) inrichtingsmaatregelen aan de Natuurbeschermingswet

Toets (her) inrichtingsmaatregelen aan de Natuurbeschermingswet Dwingelderveld Toets (her) inrichtingsmaatregelen aan de Natuurbeschermingswet Dwingelderveld Toets (her)inrichtingsmaatregelen aan de Natuurbeschermingswet Definitief Dienst Landelijk Gebied Grontmij

Nadere informatie

Het veen verdwijnt uit Drenthe

Het veen verdwijnt uit Drenthe Het veen verdwijnt uit Drenthe Omvang, oorzaken en gevolgen Alterra-rapport 1661 ISSN 1566-7197 Het veen verdwijnt uit Drenthe Omvang, oorzaken en gevolgen Folkert de Vries Rob Hendriks Rolf Kemmers Ria

Nadere informatie

BASISKENNIS GESCHIEDENIS. 1. Prehistorie

BASISKENNIS GESCHIEDENIS. 1. Prehistorie BASISKENNIS GESCHIEDENIS 1. Prehistorie Inhoudsopgave. DE PREHISTORIE... 3 Onze oudste bewoners... 3 Het gebruik van vuursteen in de prehistorie... 3 Hutten, tenten en grotten.... 5 Het landschap verandert..

Nadere informatie

Vragen over Malta. Rapportage Archeologische Monumentenzorg 196. R.C.G.M. Lauwerier, T. de Groot, B.J.H. van Os en L. Theunissen (red.

Vragen over Malta. Rapportage Archeologische Monumentenzorg 196. R.C.G.M. Lauwerier, T. de Groot, B.J.H. van Os en L. Theunissen (red. Vragen over Malta R.C.G.M. Lauwerier, T. de Groot, B.J.H. van Os en L. Theunissen (red.) Rapportage Archeologische Monumentenzorg 196 2% 2% 2% 2% 2% 3% 5% 9% 7% 27% 26% 13% Vragen over Malta Onderzoek

Nadere informatie

Wezenlijke kenmerken en waarden EHS Gemeenten Noordoostpolder en Urk A&W rapport 1360

Wezenlijke kenmerken en waarden EHS Gemeenten Noordoostpolder en Urk A&W rapport 1360 Wezenlijke kenmerken en waarden EHS Gemeenten Noordoostpolder en Urk A&W rapport 1360 M.S.E. Greve H. Miedema Foto Voorplaat Kuindervaart in de herfst, Greve, M.S.E., H. Miede Wezenlijke kenmerken en Altenburg

Nadere informatie

Wie is er bang voor de gladde slang? Beschermingsplan voor de gladde slang in Noord-Brabant

Wie is er bang voor de gladde slang? Beschermingsplan voor de gladde slang in Noord-Brabant Wie is er bang voor de gladde slang? Beschermingsplan voor de gladde slang in Noord-Brabant Datum maart 2006 Colofon Provincie Noord-Brabant Directie Ecologie Brabantlaan 1 Postbus 90151 5200 MC s-hertogenbosch

Nadere informatie

ArcheoPro Archeologisch rapport Nr 858

ArcheoPro Archeologisch rapport Nr 858 ArcheoPro Archeologisch rapport Nr 858 Borretstraat, Reek Gemeente Landerd Inventariserend Veldonderzoek (IVO-O); Bureauonderzoek en karterend booronderzoek Versie 24-08-2009 (Zonder opmerkingen zal deze

Nadere informatie

Waarom er geen B in Brunssum zit

Waarom er geen B in Brunssum zit Henk Stoepker Waarom er geen B in Brunssum zit Het begin van de aardewerkproductie in Brunssum en Schinveld in het licht van de regionale nederzettingsgeschiedenis Archeocoach Studies 4 1 Henk Stoepker

Nadere informatie

RACM. Pilot cultuurhistorie in m.e.r. en MKBA. Versterking van de Diefdijklinie. referentie projectcode status. projectleider projectdirecteur datum

RACM. Pilot cultuurhistorie in m.e.r. en MKBA. Versterking van de Diefdijklinie. referentie projectcode status. projectleider projectdirecteur datum RACM Pilot cultuurhistorie in m.e.r. en MKBA Versterking van de Diefdijklinie referentie projectcode status UT382-2 concept projectleider projectdirecteur datum E. Ruiijgrok D. Bel 25 06-2008 autorisatie

Nadere informatie

WAAR- HEEN VEEN MET HET. Kennis voor keuzes in het westelijk veenweidegebied. Martin Woestenburg. Uitgeverij Landwerk, 2009

WAAR- HEEN VEEN MET HET. Kennis voor keuzes in het westelijk veenweidegebied. Martin Woestenburg. Uitgeverij Landwerk, 2009 WAAR- HEEN MET HET VEEN Kennis voor keuzes in het westelijk veenweidegebied Martin Woestenburg Uitgeverij Landwerk, 2009 10 Inhoud 7 Voorwoord 9 Inleiding 20 19 1 De westelijke veenweiden 21 1.1 Mens en

Nadere informatie

ArcheoPro Archeologisch rapport Nr. 11127

ArcheoPro Archeologisch rapport Nr. 11127 ArcheoPro Archeologisch rapport Nr. 11127 Bosring, Montfort Gemeente Roerdalen Inventariserend Veldonderzoek (IVO-O); Bureauonderzoek, oppervlaktekartering en verkennend/karterend booronderzoek Rob Paulussen

Nadere informatie

Nieuwe landgoederen. Beleidskader Nieuwe Landgoederen - 2010 G EMEENTE U TRECHTSE H EUVELRUG

Nieuwe landgoederen. Beleidskader Nieuwe Landgoederen - 2010 G EMEENTE U TRECHTSE H EUVELRUG Nieuwe landgoederen Beleidskader Nieuwe Landgoederen - 2010 G EMEENTE U TRECHTSE H EUVELRUG G EMEENTE U TRECHTSE H EUVELRUG Gemeente Utrechtse Heuvelrug gemeentelijk projectleider: de heer M. Andrlik Beleidskader

Nadere informatie

ArcheoPro Archeologisch rapport Nr 10130

ArcheoPro Archeologisch rapport Nr 10130 ArcheoPro Archeologisch rapport Nr 10130 Steenstraat, Panningen Gemeente Peel en Maas Inventariserend Veldonderzoek (IVO-O); Bureauonderzoek en karterend booronderzoek Tom Deville Sara Houbrechts Joep

Nadere informatie

ROENBELEIDSVISIE. Groen moet je doen. Gemeente Borger Odoorn Afdeling Bouwkunde, Openbare Werken en Groen (BOWG) Uitwerking beleidsthema s groen

ROENBELEIDSVISIE. Groen moet je doen. Gemeente Borger Odoorn Afdeling Bouwkunde, Openbare Werken en Groen (BOWG) Uitwerking beleidsthema s groen G ROENBELEIDSVISIE Groen moet je doen Uitwerking beleidsthema s groen Gemeente Borger Odoorn Afdeling Bouwkunde, Openbare Werken en Groen (BOWG) 2 Groen moet je doen Gemeente Borger Odoorn Groenbeleidsvisie

Nadere informatie

leefbaarheid is mensenwerk gemeente borger odoorn. Nieuw Buinen Borger Valthermond Tweede Exloërmond onderzoek leefbaarheid Exloo Klijndijk Buinen

leefbaarheid is mensenwerk gemeente borger odoorn. Nieuw Buinen Borger Valthermond Tweede Exloërmond onderzoek leefbaarheid Exloo Klijndijk Buinen Tweede rmond Nieuw Eerste Exloërmond Exloërveen erveen Bronnegerveen Tweede Exloërmond rmond erveen erveen Westdorp Bronneger Ellertshaar ermond Zandberg ergroen leefbaarheid is mensenwerk onderzoek leefbaarheid

Nadere informatie

Hoogtij voor Laag Nederland werken met de natuur

Hoogtij voor Laag Nederland werken met de natuur Hoogtij voor Laag Nederland werken met de natuur voor een veilige en mooie delta Inhoudsopgave Voorwoord 3 1 Urgentie: delta s on the move 4 2 Het perspectief voor de Nederlandse delta: veilig en flexibel

Nadere informatie

Nieuw Nederland wordt ouder

Nieuw Nederland wordt ouder over cultuurhistorie en ruimtelijke ordening Peter Dauvellier / Den Haag 11 aug 1997 Tijdsbesef We zijn omringd door verleden, door overblijfselen, door herinneringen. Wat kunnen we met die informatie

Nadere informatie

Waar gaat dat heen? Recreatiemotieven, landschapskwaliteit en de oudere wandelaar. Achtergronddocument bij Natuurverkenning 2011

Waar gaat dat heen? Recreatiemotieven, landschapskwaliteit en de oudere wandelaar. Achtergronddocument bij Natuurverkenning 2011 271 Waar gaat dat heen? Recreatiemotieven, landschapskwaliteit en de oudere wandelaar Achtergronddocument bij Natuurverkenning 2011 WOt Wettelijke Onderzoekstaken Natuur & Milieu werkdocumenten J.L.M.

Nadere informatie

Dit is Waterpoort! Een grenzeloze samenwerking op de overgang van water en land

Dit is Waterpoort! Een grenzeloze samenwerking op de overgang van water en land Dit is Waterpoort! Dit is Waterpoort! Een grenzeloze samenwerking op de overgang van water en land Waterpoort is het gebied gelegen rond de wateren van Volkerak-Zoommeer, Krammer, Schelde-Rijnkanaal, Mark-,

Nadere informatie

ArcheoPro Archeologisch rapport Nr 865

ArcheoPro Archeologisch rapport Nr 865 ArcheoPro Archeologisch rapport Nr 865 Kwekerij Scholten in Maarssen Gemeente Maarssen Inventariserend Veldonderzoek (IVO-O); Bureauonderzoek, oppervlaktekartering en karterend booronderzoek Richard Exaltus

Nadere informatie

Sport- en werklandschap Meerpaal

Sport- en werklandschap Meerpaal Sport- en werklandschap Meerpaal Vormvrije m.e.r. beoordelingsnotitie Definitief Gemeente Houten Grontmij Nederland B.V. Houten, 29 mei 2012 Verantwoording Titel Subtitel Projectnummer Referentienummer

Nadere informatie

Dorpsvisie Nieuw Heeten. 26 juni 2014

Dorpsvisie Nieuw Heeten. 26 juni 2014 Dorpsvisie Nieuw Heeten 26 juni 2014 INHOUD 1. INLEIDING 1.1 Achtergronden 5 1.2 Status & opzet 7 2. KWALITEITEN 2.1 Ontwikkelingsgeschiedenis 9 2.2 Landschap & groen 13 2.3 Wegen & straten 15 2.4 Nieuw

Nadere informatie