Marijn Nijssen, Toos van Noordwijk, Annemieke Kooijman, Herman van Oosten, Bart Wouters, Chris van Turnhout, Jasja Dekker, Michiel Wallis de Vries,

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Marijn Nijssen, Toos van Noordwijk, Annemieke Kooijman, Herman van Oosten, Bart Wouters, Chris van Turnhout, Jasja Dekker, Michiel Wallis de Vries,"

Transcriptie

1 Zijn effecten van begrazing te voorspellen? Marijn Nijssen, Toos van Noordwijk, Annemieke Kooijman, Herman van Oosten, Bart Wouters, Chris van Turnhout, Jasja Dekker, Michiel Wallis de Vries, Ingo Jansen, Jinze Noordijk, Henk Sierdsema, Ronald Zollinger & John Smit

2 Oppervlakte (ha) Begrazing in Nederland Aantal en oppervlakte begraasde gebieden is de afgelopen 40 jaar sterk toegenomen Meer vraagtekens bij effecten van begrazing (fauna) Sommige gebieden begrazing gestopt heide kustduinen Nederland N-Brabant

3 Voorspellen effecten begrazing.? Waarom? optimaal beheer inzetten snelle en gerichte kennisontwikkeling Hoe baken je af? Hoe? doelen schaal Begrijpen van mechanismen Vertalen naar de veldsituatie

4 Afbakenen

5

6 Doelen van begrazing Herstel ontbrekend ecologische proces of bereiken van Natura 2000 of PAS gebiedsdoelstellingen? Terugdringen of afremmen struweel- en bosopslag In stand houden en herstellen open grazige vegetaties Creëren structuurvariatie Verhogen soortenrijkdom planten en dieren

7 Positieve en negatieve effecten Begrazing heeft een positief effect wanneer de voordelen groter zijn dan de nadelen Effects of large herbivores on grassland arthropod diversity (Van der Klink et al. 2014): We concluderen dat grote herbivoren alleen de diversiteit van ongewervelden kan verhogen, wanneer de (a)biotische variatie toeneemt én wanneer deze toename groot genoeg is om het verlies aan voedsel en de verhoging van mortaliteit te compenseren

8 Effecten op het systeem - Strooisel - Bedekking hoog gras + Bedekking mossen neemt toe + Open zand o korstmossen o houtige opslag

9 Biomassa en strooisel kustduinen

10 N-beschikbaarheid kustduinen Variabele Renodunaal district Waddendistrict N totaal op T0 NS B<O p=0.011 N totaal op T28 NS B<O p=0.045 NH4:NO3 ratio T0 NS B>O p=0.039 Netto mineralisatie NS NS Nitrificatie (NH4 NO3) NS B<O p=0.046

11 Effect op plantkwaliteit kustduinen

12 Veldonderzoek dagvlinders heide Intensief begraasd Zwaartepunt soort Plots Gentiaanblauwtje Heivlinder Kleine vuurvlinder Heideblauwtje Zuringspanner Hooibeestje Groentje Phegeavlinder Nat Droog Groot dikkopje Onbegraasd

13 Vlinders + Sprinkhanen + Mieren Droge heide: licht tot intensief begraasd Natte heide: onbegraasd tot licht begraasd heide 2 Intensief begraasd 1,5 1 r = 0,448 Zwaartepunt Soorten 0,5 Nat Droog 0-1,5-1 -0,5 0 0,5 1 1,5-0,5-1 Onbegraasd

14 Uitzonderingen Droog en hoogstens licht begraasd Intensief begraasd Zwaartepunt soort Plots Nat Levendbarende hagedis Prachtlynxspin Heidecicade Droog Onbegraasd

15 Effect op variatie in structuur En hoe functioneel is deze variatie?

16 Effecten op structuurvariatie - Variatie in structuur vooral in hoogte, minder in bedekking - (Variatie in) microklimaat belangrijk voor de fauna

17 Hoe functioneel is die variatie? Case study Zandhagedis grote verschillen in structuur zelfde (hoge) dichtheden VHS / N-dep begrazing

18 Hoe functioneel is deze variatie? GIS: moving window analyses Scores optimaal habitat Zandhagedis Score Open zand % 5-20 % % >40 % Laag gras en mos 0-5 % 5-25 % % >40 % Hoog gras 0-15 % % % >50 % Laag struweel < 20 % % % % >70 % Hoog struweel en bos 0-5% 5-15 % >15 %

19 Hoe functioneel is deze variatie? Geen verandering gemiddelde kwaliteit Wel verschuivingen van hotspots VHS / N-dep begrazing

20 Effecten begrazing op muizen Effecten van (door begrazing veroorzaakte) structuur op muizen in duingraslanden

21 Effecten op broedvogels en Konijnen in kustduinen - Gemiddeld in 14 jaren onderzocht - 32 soorten broedvogels van droge duinen - Aantal territoria: Voor 108 proefvlakken ook konijntellingen beschikbaar

22 Autonome ontwikkelingen open duin Konijnen populatie is hersteld

23 effect van begrazing (1 = geen effect) Effecten van begrazing op broedvogels 1,08 open duin laag struweel hoog struweel 1,06 1,04 1,02 1,00 0,98 0,96 0,94 0,92

24 effect van type grazer (1 = geen effect) Effecten van begrazing op broedvogels vogels van open duin 1,20 rund jaarrond rund zomer combi jaarrond overig 1,15 1,10 1,05 1,00 0,95 0,90 0,85 0,80 vogels van laag struweel

25 Blauwe Kiekendief Texel Vlieland Nestplaatskeuze: preferentie onbegraasde vegetaties Terschell Am eland Totaal -1-0,8-0,6-0,4-0,2 0 Jacob's index Texel Vlieland Terschelling Ameland Totaal -0,6-0,4-0,2 0 0,2 0,4 Jacob's index Keuze foerageerlocaties: preferentie onbegraasde vegetaties

26 Zijn effecten van begrazing te voorspellen? Ja, maar. Steeds meer kennis, dus betere voorspellingen Effecten op bodem en vegetatie vrij goed te voorspellen Effecten op fauna lastiger: - eerder grote nadelen - hoger in voedselweb: meer interacties Effecten in kleine, homogene gebieden beter te voorspellen

27 Toepassingen in beheer praktijk Stel duidelijke doelen (wensen/voorspellingen), alleen al om er veel meer van te leren Pak concrete problemen in gebieden kleinschalig en gericht aan; bewaar natuurlijke begrazing voor grote gebieden zonder probleem Wij voorspellen dat er grote natuurwinst te behalen is, wanneer er meer wordt gevarieerd in graasdruk en graastype.

28 Toepassingen in beheer praktijk groot 1000 ha Natuurlijke begrazing 500 ha kustduin begrazing 50 ha heidebegrazing 5 ha drukbegrazing klein 0,1 0,5 1,0 extensief intensief

29 Toepassingen in beheer praktijk groot 1000 ha Natuurlijke begrazing 500 ha kustduin begrazing 50 ha 5 ha drukbegrazing klein 0,1 0,5 1,0 extensief intensief

Wat valt er te kiezen?

Wat valt er te kiezen? Marijn Nijssen Effecten van duinbegrazing op faunadiversiteit Begrazing Wat valt er te kiezen? Effecten van duinbegrazing op faunadiversiteit Wat valt er te kiezen? Marijn Nijssen Bart Wouters Herman van

Nadere informatie

Beheren met oog voor Insecten. Michiel Wallis de Vries

Beheren met oog voor Insecten. Michiel Wallis de Vries Beheren met oog voor Insecten Michiel Wallis de Vries Groot en Klein bijten elkaar soms Thomas et al. (2004) Science 303, 1791-1796 Insecten vs. Planten bij Begrazing Insecten wetsbaarder voor begrazing

Nadere informatie

Fauna in de PAS. Hoe kunnen we effecten van N-depositie op Diersoorten mitigeren? Marijn Nijssen Stichting Bargerveen

Fauna in de PAS. Hoe kunnen we effecten van N-depositie op Diersoorten mitigeren? Marijn Nijssen Stichting Bargerveen Fauna in de PAS Hoe kunnen we effecten van N-depositie op Diersoorten mitigeren? Marijn Nijssen Stichting Bargerveen De Programatische Aanpak Stikstof Natuurdoelen en economische ontwikkelingsruimte 1600

Nadere informatie

De inrichting en het beheer van de kwelders sluit aan bij het Kwelderherstelprogramma Groningen.

De inrichting en het beheer van de kwelders sluit aan bij het Kwelderherstelprogramma Groningen. Beschrijving kwelderherstelmaatregelen 1 1.1 Inleiding Aan de noordkust van Groningen heeft Groningen Seaports, mede ten behoeve van RWE, circa 24 ha. kwelders aangekocht. Door aankoop van de kwelders

Nadere informatie

Begrazing voor biodiversiteit

Begrazing voor biodiversiteit Begrazing voor biodiversiteit In terrestrische ecosystemen Chris Smit Community and Conservation Ecology University of Groningen 1 2 Begrazing in NL Hoofddoel Vergroten heterogeniteit en biodiversiteit

Nadere informatie

Waar zit het probleem?

Waar zit het probleem? Waar zit het probleem? Ontwikkeling van lokale risicokaarten voor teken. Aart Claassens en Fay Haverkort MSc s Laboratorium voor Entomologie WUR RIVM Stage januari -september Onder begeleiding van Marieta

Nadere informatie

Monitoring natuurkwaliteit (Ook) een leuke klus voor de WFD?

Monitoring natuurkwaliteit (Ook) een leuke klus voor de WFD? Monitoring natuurkwaliteit 1 (Ook) een leuke klus voor de WFD? foto:hans Dekker 2 Sinds 2011 in plaats van Programma Beheer Index Natuur en landschap 18 natuurtypen 55 beheertypen + x typen agrarisch natuurbeheer

Nadere informatie

Begrazing in Brabantse heidegebieden Effecten op de fauna

Begrazing in Brabantse heidegebieden Effecten op de fauna Begrazing in Brabantse heidegebieden Effecten op de fauna Begrazing in Brabantse heidegebieden Effecten op de fauna Tekst Michiel Wallis de Vries, Jinze Noordijk, Henk Sierdsema, Ronald Zollinger, John

Nadere informatie

EFFECTEN VAN GRAZERS OP BELANGRIJKE KWELDER PROCESSEN

EFFECTEN VAN GRAZERS OP BELANGRIJKE KWELDER PROCESSEN Samenvatting INTRODUCTIE Een groot deel van het landoppervlak op aarde is bedekt met graslanden en deze worden doorgaans door zowel inheemse diersoorten als door vee begraasd. Dit leidt vaak tot een zeer

Nadere informatie

grazers helpen de natuur.

grazers helpen de natuur. grazers helpen de natuur. Begrazing vroeger en nu Lang geleden kwamen in Vlaanderen allerlei soorten grazers voor: mammoeten, wisenten, oerrunderen, elanden... Die grazers zorgden ervoor dat Vlaanderen

Nadere informatie

De bedreigde soorten van Staatsbosbeheer

De bedreigde soorten van Staatsbosbeheer De bedreigde soorten van Staatsbosbeheer Dit document geeft een overzicht van bedreigde soorten die vooral in gebieden van Staatsbosbeheer voorkomen: A-soorten: soorten die vrijwel uitsluitend voorkomen

Nadere informatie

Kleinschalig heidebeheer maatregelen diverse terreinen

Kleinschalig heidebeheer maatregelen diverse terreinen Resultaten Uitgangssituatie Algemeen Kleinschalig heidebeheer maatregelen diverse terreinen Projectnummer: 2010_009 Projectnaam: Kleinschalig heidebeheer maatregelen diverse terreinen PMJP: B2 Kwaliteitsverbetering

Nadere informatie

Biodiversiteit in Zundert Korte samenvatting

Biodiversiteit in Zundert Korte samenvatting Biodiversiteit in Zundert Korte samenvatting Wij hopen dat het rapport "Biodiversiteit in Zundert" en deze korte samenvatting u zullen inspireren tot het nemen van maatregelen om de biodiversiteit in Zundert

Nadere informatie

Monitoring Ecocorridor Zwaluwenberg

Monitoring Ecocorridor Zwaluwenberg Monitoring Ecocorridor Zwaluwenberg Nieuwsbrief Versie: oktober 2014 Inhoud 1. Inleiding 2. Zoogdieren 3. Herpetofauna 4. Vlinders 5. Overig 6. Colofon Wat dragen de ecoducten bij de Zwaluwenberg bij aan

Nadere informatie

LIFE Dommeldal. Grensoverschrijdend werken aan Natura 2000. Van bron tot Hageven - De Plateaux

LIFE Dommeldal. Grensoverschrijdend werken aan Natura 2000. Van bron tot Hageven - De Plateaux LIFE Dommeldal Grensoverschrijdend werken aan Natura 2000 Van bron tot Hageven - De Plateaux Colofon Overname uit deze publicatie om nog meer mensen warm te maken voor het Dommeldal is toegelaten en wordt

Nadere informatie

Herintroductie in de praktijk. Soorten gaan achteruit. Soorten gaan achteruit. Herintroductie. Herintroductie

Herintroductie in de praktijk. Soorten gaan achteruit. Soorten gaan achteruit. Herintroductie. Herintroductie 14-1-216 Herintroductie in de praktijk Soorten gaan achteruit Philippine Vergeer > Planten staan onder stress en worden hierdoor minder vitaal > Populaties worden kleiner > Populaties verjongen niet meer

Nadere informatie

Bosbeheer voor reptielen en amfibieën. Jeroen van Delft

Bosbeheer voor reptielen en amfibieën. Jeroen van Delft Bosbeheer voor reptielen en amfibieën Jeroen van Delft Opbouw lezing Habitateisen herpetofauna Gesloten bos Open plekken en brede bermen Randen, mantels en zomen Dood hout Water in en bij het bos Steilkanten,

Nadere informatie

Heidebeheer en fauna. Verslag veldwerkplaats Droog Zandlandschap Strabrechtse Heide, 4 juni 2009

Heidebeheer en fauna. Verslag veldwerkplaats Droog Zandlandschap Strabrechtse Heide, 4 juni 2009 Heidebeheer en fauna Verslag veldwerkplaats Droog Zandlandschap Strabrechtse Heide, 4 juni 2009 Inleiders: Jap Smits (Staatsbosbeheer) en prof. dr. Henk Siepel (Alterra-WUR) De Strabrechtse Heide is een

Nadere informatie

Bureauonderzoek natuurwaarden wijzigingsplan Boekenrode

Bureauonderzoek natuurwaarden wijzigingsplan Boekenrode Bureauonderzoek natuurwaarden wijzigingsplan Boekenrode Natuurwaardenkaart Voor het inventariseren van de natuurwaarden van Heemstede zijn in het rapport Natuurwaardenkaart van Heemstede Waardering van

Nadere informatie

Op zoek naar het Porseleinhoen. Handreikingen voor inrichting en beheer

Op zoek naar het Porseleinhoen. Handreikingen voor inrichting en beheer Op zoek naar het Porseleinhoen Handreikingen voor inrichting en beheer Een duistere ontmoeting. Huidige Verspreiding (max per atlasblok, bron Sovon) Porseleinhoen A&W 31 januari 2015 Trend en aantal in

Nadere informatie

VIER MODELLEN. Bouwstenen. Een meer uitgebreide beschrijving van de bouwstenen en informatie over het beheer vindt u in de bijlage.

VIER MODELLEN. Bouwstenen. Een meer uitgebreide beschrijving van de bouwstenen en informatie over het beheer vindt u in de bijlage. 2 VIER MODELLEN In dit hoofdstuk beschrijven we vier verschillende inrichtingsmodellen: Kleinschalig landschap, Moeraszone, Nat kralensnoer en Droog kralensnoer. In extra informatiepagina s geven we aan

Nadere informatie

De effecten van begrazing op de diversiteit van grassen en sprinkhanen in een Zuid-Afrikaanse savanne. Fons van der Plas & Han Olff

De effecten van begrazing op de diversiteit van grassen en sprinkhanen in een Zuid-Afrikaanse savanne. Fons van der Plas & Han Olff De effecten van begrazing op de diversiteit van grassen en sprinkhanen in een Zuid-Afrikaanse savanne Fons van der Plas & Han Olff Afrikaanse savannes en grazers Zeer soortenrijke grazer gemeenschap Grote

Nadere informatie

Jinze Noordijk Ed Colijn John Smit Kars Veling & Michiel Wallis de Vries. 204 De Levende Natuur - jaargang 114 - nummer 5

Jinze Noordijk Ed Colijn John Smit Kars Veling & Michiel Wallis de Vries. 204 De Levende Natuur - jaargang 114 - nummer 5 1 2 3 4 Begrazingsintensiteit en insectenrijkdom in heideterreinen Begrazing als beheervorm wordt breed toegepast in heidegebieden om op een betaalbare manier openheid van het landschap en variatie in

Nadere informatie

In het Buytenpark gaat het niet alleen om vogels

In het Buytenpark gaat het niet alleen om vogels Aanvulling op de bespiegelingen invloed uitbreiding SnowWorld In het Buytenpark gaat het niet alleen om vogels Door Winfried van Meerendonk In het Zoetermeerse Buytenpark verblijven zeker meer dan 100

Nadere informatie

Herstel van een soortenrijk zandlandschap. Jaap Bouwman (Unie van Bosgroepen)

Herstel van een soortenrijk zandlandschap. Jaap Bouwman (Unie van Bosgroepen) Herstel van een soortenrijk zandlandschap Jaap Bouwman (Unie van Bosgroepen) Gert-Jan van Duinen Jaap Bouwman Hein van Kleef Michiel Wallis de Vries Achterliggende vraag Waarom hebben sommige soorten wel

Nadere informatie

Schaapskuddes in het natuurbeheer Wim Meulenkamp ROM3D Research Opbouw Inleiding Knelpunten Aanbevelingen Vragen Inleiding Onderzoek Wageningen UR: Schaapskuddes in het natuurbeheer Wat is ecologische

Nadere informatie

SNL-monitoring in de praktijk. Jaap Bouwman Unie van Bosgroepen

SNL-monitoring in de praktijk. Jaap Bouwman Unie van Bosgroepen SNL-monitoring in de praktijk Jaap Bouwman Unie van Bosgroepen Inhoud Achtergrond Hoe werkt het? SNL-monitoring in de praktijk Conclusies en aandachtspunten Achtergrond Achtergrond Het SNL-monitoringsysteem

Nadere informatie

Monitoring Wat doen we ermee? Het gebruik van gegevens in de praktijk

Monitoring Wat doen we ermee? Het gebruik van gegevens in de praktijk Monitoring Wat doen we ermee? Het gebruik van gegevens in de praktijk Lange geschiedenis Veel gebeurd 1e 3e Provinciale milieukartering Ruimtelijk beleid, Natuurbeleid, Landschap Terreinbeheerders Beheer

Nadere informatie

Maatregelen voor bosherstel

Maatregelen voor bosherstel Veldwerkplaats Voedselkwaliteit en biodiversiteit in bossen Maatregelen voor bosherstel Gert-Jan van Duinen Arnold van den Burg Conclusie OBN-onderzoek bossen Te hoge atmosferische stikstofdepositie Antropogene

Nadere informatie

Bermenplan Assen. Definitief

Bermenplan Assen. Definitief Definitief Opdrachtgever: Opdrachtgever: Gemeente Assen Gemeente Mevrouw Assen ing. M. van Lommel Mevrouw M. Postbus van Lommel 30018 Noordersingel 940033 RA Assen 9401 JW T Assen 0592-366911 F 0592-366595

Nadere informatie

Grote grazers en behoud van biodiversiteit

Grote grazers en behoud van biodiversiteit foto s Hans van den Bos Grote grazers en behoud van biodiversiteit Na 30 jaar beheerpraktijk nog veel vragen onbeantwoord De laatste jaren is de oppervlakte aan natuurterreinen sterk toegenomen, maar de

Nadere informatie

Nu geen verstuivingen in de Noordwest Natuurkern NPZK!

Nu geen verstuivingen in de Noordwest Natuurkern NPZK! Nu geen verstuivingen in de Noordwest Natuurkern NPZK! Verstuivingen in de duinen Verstuivingen in de kustduinen zijn een belangrijk proces waardoor weer nieuwe duinen en duinvalleien kunnen ontstaan en

Nadere informatie

OBN-onderzoek Randvoorwaarden voor het herstel van kenmerkende en bedreigde soorten in het natte zandlandschap

OBN-onderzoek Randvoorwaarden voor het herstel van kenmerkende en bedreigde soorten in het natte zandlandschap OBN-onderzoek Randvoorwaarden voor het herstel van kenmerkende en bedreigde soorten in het natte zandlandschap Gert-Jan van Duinen Jaap Bouwman Hein van Kleef Michiel Wallis de Vries Hoofdpunten uit OBN-rapport

Nadere informatie

Grote (inheemse) grazers in natuurbeheer

Grote (inheemse) grazers in natuurbeheer Grote (inheemse) grazers in natuurbeheer ervaringen en wat levert het op voor biodiversiteit? ANKONA 14/02/2015 Geert De Blust & Jan Van Uytvanck Grote vragen over grote grazers in de natuur 1. Grote grazers

Nadere informatie

Een soortgroepbrede blik op het beheer van Limburgse mergelgroeves. Namens de natuur uw gastheer

Een soortgroepbrede blik op het beheer van Limburgse mergelgroeves. Namens de natuur uw gastheer Een soortgroepbrede blik op het beheer van Limburgse mergelgroeves Carlo van Seggelen Districtsbeheerder Zuid-Limburg Stichting het Limburgs Landschap Symposium 31 oktober 2013 De theorie Systeembeheer

Nadere informatie

LIFE+ IN DE AMSTERDAMSE WATERLEIDINGDUINEN

LIFE+ IN DE AMSTERDAMSE WATERLEIDINGDUINEN LIFE+ IN DE AMSTERDAMSE WATERLEIDINGDUINEN De AWD maakt onderdeel uit van Natura 2000, een netwerk van beschermde Europese natuurgebieden. Dankzij een LIFE+ subsidie kan Waternet het duin de komende jaren

Nadere informatie

De nieuwe prioritaire soortenlijst Dianne Sanders

De nieuwe prioritaire soortenlijst Dianne Sanders De nieuwe prioritaire soortenlijst Dianne Sanders 21-04-2016 Inhoud 1. Even voorstellen 2. Introductie 3. Een aantal bekende soortgroepen Planten Vogels Dagvlinders 4. Twee minder bekende soortgroepen

Nadere informatie

Herstel en beheer van heideterreinen

Herstel en beheer van heideterreinen Herstel en beheer van heideterreinen Gevolgen van verzuring, vermesting en verdroging en de invloed van beheer op levensgemeenschappen van heide. Een samenvattend rapport voor beheerders. Chris van Turnhout

Nadere informatie

MMC Scherpenberg Lieren. Programma van Eisen

MMC Scherpenberg Lieren. Programma van Eisen MMC Scherpenberg Lieren Programma van Eisen Dienst Landelijk Gebied Zwolle, mei 2009 Uitgangspunten Scherpenberg Voor het ontwerp op de Scherpenberg zijn de volgende zaken als input gebruikt: Vigerende

Nadere informatie

Reptielen in de heide

Reptielen in de heide Reptielen in de heide Verslag veldwerkplaats Droog zandlandschap Hoge Veluwe, 23 juni 2009 Inleiders: Ton Stumpel (WUR), Joost Vogels (Stichting Bargerveen/ Radboud Universiteit Nijmegen), Jeroen van Delft

Nadere informatie

Betere bescherming en herstel van het voedselweb in de Waddenzee

Betere bescherming en herstel van het voedselweb in de Waddenzee Betere bescherming en herstel van het voedselweb in de Waddenzee Wadden Engine Waddensleutels Mosselwad Ellen Weerman Postdoc Wadden Engine Community Ecology and Conservation group Rijksuniversiteit Groningen

Nadere informatie

WERKPROTOCOLLEN VOOR WERKZAAMHEDEN IN HET KADER VAN BESTENDIG BEHEER EN ONDERHOUD.

WERKPROTOCOLLEN VOOR WERKZAAMHEDEN IN HET KADER VAN BESTENDIG BEHEER EN ONDERHOUD. WERKPROTOCOLLEN VOOR WERKZAAMHEDEN IN HET KADER VAN BESTENDIG BEHEER EN ONDERHOUD. In onderstaande werkprotocollen geeft de tabel aan waneer de werkzaamheden kunnen worden uitgevoerd. In de tabel wordt

Nadere informatie

Herstel van heide- en hoogveenlandschappen vereist herstel van gradiënten. Gert-Jan van Duinen

Herstel van heide- en hoogveenlandschappen vereist herstel van gradiënten. Gert-Jan van Duinen Herstel van heide- en hoogveenlandschappen vereist herstel van gradiënten Gert-Jan van Duinen Oppervlakte, depositie, soorten Oppervlakte, depositie, soorten Bargerveen Vaak alleen meest zure, voedsel-

Nadere informatie

Bossen en hun groeiplaats

Bossen en hun groeiplaats Bossen en hun groeiplaats Too poor, too rich and too hard Too hard to be good Evy Ampoorter Intro 1 Intro? 2 VERDICHTING VERSMERING poriëncontinuïteit? VERVORMING (plastisch) Opmerking: spoorvorming door

Nadere informatie

Bijlage 2 Uitvoeringsprojecten biodiversiteit en leefgebieden. Voorbeeld 1 Leefgebieden gladde slang in De Kempen (binnen EHS)

Bijlage 2 Uitvoeringsprojecten biodiversiteit en leefgebieden. Voorbeeld 1 Leefgebieden gladde slang in De Kempen (binnen EHS) Bijlage 2 Uitvoeringsprojecten biodiversiteit en leefgebieden Voorbeeld 1 Leefgebieden gladde slang in De Kempen (binnen EHS) Inleiding In 2006 heeft RAVON in opdracht van de Provincie Noord-Brabant het

Nadere informatie

Onderzoeksprogramma Levende Duinen

Onderzoeksprogramma Levende Duinen Onderzoeksprogramma Levende Duinen Bart Wouters Eva Remke COLOFON Titel: Auteurs: Onderzoeksprogramma Levende Duinen Bart Wouters, Eva Remke Project uitgevoerd in opdracht van Dunea, Provinciaal waterleidingbedrijf

Nadere informatie

een overzicht van beschermde en bedreigde dier- en plantensoorten Ruud, spaar ons mooie Keersopdal!

een overzicht van beschermde en bedreigde dier- en plantensoorten Ruud, spaar ons mooie Keersopdal! een overzicht van beschermde en bedreigde dier- en plantensoorten Ruud, spaar ons mooie Keersopdal! 2 VOORWOORD De laatste jaren is er door het waterschap De Dommel en door Staatsbosbeheer stevig geïnvesteerd

Nadere informatie

Referentienummer Datum Kenmerk GM-0055696 16 februari 2012 313182

Referentienummer Datum Kenmerk GM-0055696 16 februari 2012 313182 Notitie Referentienummer Datum Kenmerk GM-0055696 16 februari 2012 313182 Betreft Actualisatie locatieonderzoek natuurwaarden 1 Aanleiding In 2007 is door Grontmij het Locatieonderzoek natuurwaarden Projectlocatiegebied

Nadere informatie

Monitoring bodemdaling Ameland. Grote rapportage 2011

Monitoring bodemdaling Ameland. Grote rapportage 2011 Monitoring bodemdaling Ameland Grote rapportage 2011 Voorspellingen Geomorfologie, Wad, Kwelders en Duinen Geschiedenis vanaf 1986 Luchtfoto van centrum bodemdalingsgebied Prognoses Bodemdaling Prediction

Nadere informatie

Grip op ecologische risico s met de Ecologische Kosten-Baten Analyse Aukje Beerens (ARCADIS)

Grip op ecologische risico s met de Ecologische Kosten-Baten Analyse Aukje Beerens (ARCADIS) Grip op ecologische risico s met de Ecologische Kosten-Baten Analyse Aukje Beerens (ARCADIS) Even opwarmen: Wat is natuur? Natuur volgens bevoegde gezagen Aspect Gezichtspunt bodem Wat is natuur? Definitie

Nadere informatie

Motivaties in het beheer van de duinen

Motivaties in het beheer van de duinen Motivaties in het beheer van de duinen Ter gelegenheid van het Lymesymposium 1 november 2013 Marianne Snabilie Manager Onderhoud en Administratie PWN Waterleidingbedrijf Afdeling Natuur en Recreatie Inhoud

Nadere informatie

Begrazing in het kraansvlak

Begrazing in het kraansvlak Begrazing in het kraansvlak Effecten op de entomofauna Nulmeting 2004-2005 Joost Vogels Marijn Nijssen Hans Esselink mmv. Peter Beusink Albert Dees Marten Geertsma Jan Kuper Theo Peeters Niets uit dit

Nadere informatie

Populatiedynamica. 1. Relatie prooi-predator. Hand-outs behorende bij de oefen- en zelftoets-module Juni 2004

Populatiedynamica. 1. Relatie prooi-predator. Hand-outs behorende bij de oefen- en zelftoets-module Juni 2004 Populatiedynamica Hand-outs behorende bij de oefen- en zelftoets-module Juni 2004 1. Relatie prooi-predator 1. De prooi-predatie-interactie wordt in het boek van Smith&Smith beschreven door een stelsel

Nadere informatie

Verkennend natuuronderzoek locatie Smitterijhof te Haaksbergen

Verkennend natuuronderzoek locatie Smitterijhof te Haaksbergen Verkennend natuuronderzoek locatie Smitterijhof te Haaksbergen Onderzoek naar het voorkomen van beschermde soorten in het kader van de Flora- en faunawet Datum: 03-12-2012 Auteur: A. Tuitert Opdrachtgever:

Nadere informatie

Onderzoek-natuur. natuurdoeltypen

Onderzoek-natuur. natuurdoeltypen Onderzoek-natuur natuurdoeltypen Inhoud Algemeen Opbouw handboek Opdracht SynBioSys Wat handige links Een natuurdoeltype is een in het natuurbeleid nagestreefd type ecosysteem dat een bepaalde biodiversiteit

Nadere informatie

Quickscan. Een. Projectnummer 018. Opdrachtgever. Opdrachtnemer. Scholtenhagenweg 10

Quickscan. Een. Projectnummer 018. Opdrachtgever. Opdrachtnemer. Scholtenhagenweg 10 Quickscan natuuronderzoek ivm bestemmingsplan en ontwikkelingen Bellersweg 13 Hengelo Een inventarisatie van beschermde flora en fauna Haaksbergen 9 juli 2013 Rapportnummer 0128 Projectnummer 018 Opdrachtgever

Nadere informatie

Leefgebieden in de duinen. Les met werkblad - biologie

Leefgebieden in de duinen. Les met werkblad - biologie Groep 5 t/m 8 Les met werkblad - biologie Doel: Leerlingen weten na de les dat leefomstandigheden op kleine stukjes van een gebied sterk kunnen verschillen. Leerlingen kunnen noemen dat er door hoogteverschillen

Nadere informatie

1.2 landschap, natuur en recreatie. Landschap

1.2 landschap, natuur en recreatie. Landschap 1.2 landschap, natuur en recreatie Landschap Radio Kootwijk vormt een belangrijke schakel in een aaneengesloten open tot halfopen droog tot vochtig stuifzand- en heidegebied dat zich uitstrekt van het

Nadere informatie

Begrazingsbeheerplan 2011-2013. Amsterdamse WaterleidingduineN

Begrazingsbeheerplan 2011-2013. Amsterdamse WaterleidingduineN Begrazingsbeheerplan 2011-2013 Amsterdamse WaterleidingduineN Inhoudsopgave 1 Inleiding... 3 1.1 Doel en visie... 3 1.2 Relatie met andere plannen... 3 1.3 Historie... 4 1.4 Ontwikkelingen natuurlijke

Nadere informatie

Bert van t Holt UNIEKE NATUUR VLIEGBASIS BEDREIGD

Bert van t Holt UNIEKE NATUUR VLIEGBASIS BEDREIGD UNIEKE NATUUR VLIEGBASIS BEDREIGD Bert van t Holt Direct ten noorden van Soesterberg ligt de vliegbasis, ongeveer 500 hectare groot. 105 hectare blijft in handen van Defensie (60 hectare voor Camp New

Nadere informatie

Leeswijzer internationale doelen binnen het gebiedsproces van agrarisch natuurbeheer Versie 0.1 16 mei 2014

Leeswijzer internationale doelen binnen het gebiedsproces van agrarisch natuurbeheer Versie 0.1 16 mei 2014 Leeswijzer internationale doelen binnen het gebiedsproces van agrarisch natuurbeheer Versie 0.1 16 mei 2014 Inleiding In deze leeswijzer vindt u een uitgebreidere uitleg over de het gebruik en interpretatie

Nadere informatie

KEMP Symposium 09/06/2015 Agroecologie

KEMP Symposium 09/06/2015 Agroecologie KEMP Symposium 09/06/2015 Agroecologie Verslag 1 Bert Driessen Landschapsbeheer met schapen in Vlaanderen Tot 2007 nauwelijks onderzoek naar schapenhouderij in Vlaanderen. Toen was er amper geloof in landschapsbeheer

Nadere informatie

Terreingebruik en voedselkeus van broedende Steenuilen in de Achterhoek

Terreingebruik en voedselkeus van broedende Steenuilen in de Achterhoek Terreingebruik en voedselkeus van broedende Steenuilen in de Achterhoek Loes van den Bremer, SOVON Vogelonderzoek Nederland m.m.v. Ronald van Harxen & Pascal Stroeken, STONE Steenuiloverleg Nederland Opbouw

Nadere informatie

Vlinderstichting na kwart eeuw nog steeds hard nodig

Vlinderstichting na kwart eeuw nog steeds hard nodig Vlinderstichting na kwart eeuw nog steeds hard nodig Met sommige vlinders gaat het goed. Maar helaas zijn er meer soorten te vinden die het moeilijk hebben. Versnippering, klimaatverandering en andere

Nadere informatie

Bijlage 3: Natuurtoets Westhavendijk (KuiperCompagnons)

Bijlage 3: Natuurtoets Westhavendijk (KuiperCompagnons) Bijlage 3: Natuurtoets Westhavendijk 14-16 (KuiperCompagnons) NATUUR Kader De Flora- en faunawet (hierna: Ffw) beschermt alle in het wild levende zoogdieren, vogels, reptielen en amfibieën. Van deze soortgroepen

Nadere informatie

Effect van begrazing op de Duinparelmoervlinder in het NoordHollands Duinreservaat: nulmeting

Effect van begrazing op de Duinparelmoervlinder in het NoordHollands Duinreservaat: nulmeting Effect van begrazing op de Duinparelmoervlinder in het NoordHollands Duinreservaat: nulmeting Effect van begrazing op de Duinparelmoervlinder in het Noord- Hollands Duinreservaat: nulmeting Effect van

Nadere informatie

Agrarisch natuurbeheer op uw bedrijf

Agrarisch natuurbeheer op uw bedrijf Agrarisch natuurbeheer op uw bedrijf Een onderzoek en een advies over de natuur op het bedrijf van fam. de Boer, Tarwestraat 2 te Akkerhuizen Opgesteld door het Centrum voor Milieuwetenschappen, Universiteit

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB 2006 BIOLOGIE CSE KB. tijdvak 1. Deze bijlage bevat informatie. 600013-1-663b

Bijlage VMBO-KB 2006 BIOLOGIE CSE KB. tijdvak 1. Deze bijlage bevat informatie. 600013-1-663b Bijlage VMBO-KB 2006 tijdvak 1 BIOLOGIE CSE KB Deze bijlage bevat informatie. 600013-1-663b DUINEN INFORMATIE 1 DUINGEBIEDEN Het grootste deel van de Nederlandse kust bestaat uit duingebieden. De duinen

Nadere informatie

module 2 ECOLOGISCHE & BEHEERPRINCIPES

module 2 ECOLOGISCHE & BEHEERPRINCIPES ECOLOGISCHE & BEHEERPRINCIPES Hoofdstuk 2 Inhoudsopgave: Wat is ecologie? Wat is biodiversiteit? Wat is natuurbeheer? Boerennatuur op en rond het erf Wat is ecologie? Wat is ecologie? Wat is ecologie?

Nadere informatie

4.2 Deelgebied 2: Ballumerduinen. 4.2.1 Verzwaring

4.2 Deelgebied 2: Ballumerduinen. 4.2.1 Verzwaring 4.2 Deelgebied 2: Ballumerduinen Ten noorden van Ballum, ter hoogte van paal 8 ligt deelgebied 2. In 1989 is het duin verzwaard met zand uit de naastliggende vallei. Over het hoogste deel van de verzwaringen

Nadere informatie

Particulier Natuurbeheer bloemrijk grasland in Groot Mijdrecht Noord-Oost

Particulier Natuurbeheer bloemrijk grasland in Groot Mijdrecht Noord-Oost Particulier Natuurbeheer bloemrijk grasland in Groot Mijdrecht Noord-Oost De laatste jaren heeft de provincie in Groot Mijdrecht Noord-Oost gronden aangekocht voor de ontwikkeling van natuur. Natuurmonumenten

Nadere informatie

Struinen door De Stille Kern

Struinen door De Stille Kern 58 Horsterwold Struinen door De Stille Kern Een 900 hectare groot natuurgebied waar natuurlijke processen volop de ruimte krijgen. Het gebied wordt begraasd door een kudde konikpaarden, die zorgen voor

Nadere informatie

Defensie en Natuur: Ja, Natuurlijk!

Defensie en Natuur: Ja, Natuurlijk! Defensie en Natuur: Ja, Natuurlijk! Defensie staat voor vrede en veiligheid, in eigen land en daarbuiten. Men denkt dan al snel aan rondvliegende F-16 s en Chinooks, rondrijdende tanks, het opruimen van

Nadere informatie

Uitvoering herstelmaatregelen voor kommavlinder en bruine eikenpage in Overijssel [Voer de ondertitel in]

Uitvoering herstelmaatregelen voor kommavlinder en bruine eikenpage in Overijssel [Voer de ondertitel in] Uitvoering herstelmaatregelen voor kommavlinder en bruine eikenpage in Overijssel [Voer de ondertitel in] Uitvoering herstelmaatregelen voor kommavlinder en bruine eikenpage in Overijssel Uitvoering herstelmaatregelen

Nadere informatie

Quickscan DWL-De esch

Quickscan DWL-De esch Quickscan DWL-De esch Implementatie Flora- en faunawet, Verkenning ecologische waarden Datum 17 augustus 2006 Versie definitief Opdrachtgever ing. Hugo de Groot Paraaf Opdrachtgever: Opsteller M. Kaptein

Nadere informatie

Aanleiding van het onderzoek Wat is een quickscan

Aanleiding van het onderzoek Wat is een quickscan Correspondentie gegevens Projectgegevens Datum : 26 oktober 2015 Projectlocatie : Lindelaan 2b, Dordrecht Opgesteld door : Ing. P. Otte Betreft : FF- wet Quickscan Projectnummer : 1554 Contactpersonen

Nadere informatie

NATURA 2000 SLOT OF SLEUTEL?

NATURA 2000 SLOT OF SLEUTEL? NATURA 2000 SLOT OF SLEUTEL? Pleidooi voor integraal Natuurbeleid Frank en Oene Gorter Landgoed Welna N2000 een Slot? Vanuit iedere sector bescherming natuur, bijna tot op de vierkante milimeter - Natuurbeschermingswet,

Nadere informatie

Verkennend natuuronderzoek De Hoeven Beekbergen

Verkennend natuuronderzoek De Hoeven Beekbergen Verkennend natuuronderzoek De Hoeven Beekbergen Onderzoek naar het voorkomen van beschermde soorten en gebieden Datum: 27-10-2011 Auteur: A. Tuitert Opdrachtgever: Aveco de Bondt Rapportnummer: DT/2011/010.03

Nadere informatie

Verkennend natuuronderzoek Anklaarseweg Apeldoorn

Verkennend natuuronderzoek Anklaarseweg Apeldoorn Verkennend natuuronderzoek Anklaarseweg Apeldoorn Onderzoek naar het voorkomen van beschermde soorten en gebieden Datum: 31-10-2011 Auteur: A. Tuitert Opdrachtgever: Aveco de Bondt Rapportnummer: DT/2011/010.04

Nadere informatie

ONTWERPBESLUIT NATUURBESCHERMINGSWET 1998 VAN GEDEPUTEERDE STATEN VAN GELDERLAND

ONTWERPBESLUIT NATUURBESCHERMINGSWET 1998 VAN GEDEPUTEERDE STATEN VAN GELDERLAND ONTWERPBESLUIT NATUURBESCHERMINGSWET 1998 VAN GEDEPUTEERDE STATEN VAN GELDERLAND Datum : 8 oktober 2014 Onderwerp : Natuurbeschermingswet 1998-2010-005930- gemeente Harderwijk Activiteit : Uitbreiding

Nadere informatie

Natuurherstel in Duinvalleien

Natuurherstel in Duinvalleien Natuurherstel in Duinvalleien Kan het natuurlijker? A.P.Grootjans@rug.nl 1 Universiteit Groningen, IVEM 2 Radboud Universiteit Nijmegen Opbouw lezing Hydrologisch systeem van een duinvallei Relatie hydrologie,

Nadere informatie

Limoniet. Natuurstudietijdschrift van de Natuurpunt regio Vlaamse Ardennen plus. Jaargang 1 nummer 1 2008 1 ISSN 2030-0069

Limoniet. Natuurstudietijdschrift van de Natuurpunt regio Vlaamse Ardennen plus. Jaargang 1 nummer 1 2008 1 ISSN 2030-0069 ISSN 2030-0069 Limoniet Natuurstudietijdschrift van de Natuurpunt regio Vlaamse Ardennen plus Jaargang 1 nummer 1 2008 1 Limoniet 2008, 1: 3-9 Grote grazers en bosontwikkeling: een overzicht van lopend

Nadere informatie

Quick scan Ecologie Tunnel Leijenseweg Gemeente De Bilt

Quick scan Ecologie Tunnel Leijenseweg Gemeente De Bilt Quick scan Ecologie Tunnel Leijenseweg Gemeente De Bilt CONCEPT Omgevingsdienst Regio Utrecht juli 2012 kenmerk/ opgesteld door beoordeeld door Ronald Jansen Dagmar Storm INHOUDSOPGAVE 1. Inleiding...

Nadere informatie

Herstelstrategie H2130B: Grijze duinen (kalkarm) 1.Kenschets. Leeswijzer

Herstelstrategie H2130B: Grijze duinen (kalkarm) 1.Kenschets. Leeswijzer Herstelstrategie H2130B: Grijze duinen (kalkarm) Smits, N.A.C. & A.M. Kooijman Leeswijzer Dit document start met de kenschets uit het profieldocument (paragraaf 1) en geeft daarna een overzicht van de

Nadere informatie

Soortenonderzoek Julianahof Zeist

Soortenonderzoek Julianahof Zeist Soortenonderzoek Julianahof Zeist 21 sept 2013 ZOON ECOLOGIE Colofon Titel Soortenonderzoek Julianahof Zeist Opdrachtgever mro Uitvoerder ZOON ECOLOGIE Auteur C.P.M. Zoon Datum 21 sept 2013 ZOON ECOLOGIE

Nadere informatie

Natura 2000 gebied Duinen Vlieland Bouwsteen begrazing en duinbeheer

Natura 2000 gebied Duinen Vlieland Bouwsteen begrazing en duinbeheer Natura 2000 gebied Duinen Vlieland Bouwsteen begrazing en duinbeheer Definitief Eindrapport 26 mei 2011 LOGO DIENST LANDELIJK GEBIED 2 Inhoud 1. Inleiding... 5 1.1 Aanleiding... 5 1.2 Leeswijzer... 6 1.3

Nadere informatie

Ontwikkeling en beheer van natuurgraslanden in Utrecht: Kruiden- en faunarijk grasland

Ontwikkeling en beheer van natuurgraslanden in Utrecht: Kruiden- en faunarijk grasland Provincie Utrecht, afdeling FLO, team NEL, 5 februari 2015 is het basis-natuurgrasland. Het kan overal voorkomen op alle grondsoorten en bij alle grondwaterstanden, maar ziet er dan wel steeds anders uit.

Nadere informatie

Gemeente Heusden Quick-scan Wethouder van Buulweg Nieuwkuijk

Gemeente Heusden Quick-scan Wethouder van Buulweg Nieuwkuijk Life+/Blues in the Marshes, actie A-4 Gemeente Heusden Quick-scan Wethouder van Buulweg Nieuwkuijk DE GROOT ECOLOGISCH ADVIES EN INRICHTING Gemeente Heusden Quick-scan Wethouder van Buulweg Nieuwkuijk

Nadere informatie

Aanpak Invasieve exoten. Henk Siebel mei 2014

Aanpak Invasieve exoten. Henk Siebel mei 2014 Aanpak Invasieve exoten Henk Siebel mei 2014 Aanpak probleem met invasieve exoten in bos- en natuurgebieden Waar hebben we het over? Welke strategie is de beste? Algemene opties Struiken, bomen en ruigtekruiden

Nadere informatie

Programma Programma NecoV lezingendag 11 april 2013 in Den Bosch

Programma Programma NecoV lezingendag 11 april 2013 in Den Bosch Programma Programma NecoV lezingendag 11 april 2013 in Den Bosch 9.45 10.20 Ontvangst met koffie/thee 10.20 10.30 Opening voor de voorzitter Roland Bobbink 10.30 11.10 Chris Smit (RUG) - Begrazing voor

Nadere informatie

Living apart together Veen, Geertje Franciska

Living apart together Veen, Geertje Franciska Living apart together Veen, Geertje Franciska IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version below.

Nadere informatie

Heidevegetaties op golfbanen. Presentatie:

Heidevegetaties op golfbanen. Presentatie: Presentatie: Bodemtypen Vegetatietypen Beheer Bedreigingen Onderhoud en aanleg Fauna 2:43 Mogelijkheden om heide en heischrale graslandvegetaties te creëren op golfbanen Bodemtype Waterhuishouding: droog/vochtig

Nadere informatie

Natuurkwaliteit en bosgebruik Natura 2000. Rienk-Jan Bijlsma

Natuurkwaliteit en bosgebruik Natura 2000. Rienk-Jan Bijlsma Natuurkwaliteit en bosgebruik Natura 2000 Rienk-Jan Bijlsma Onderwerpen Habitatkaart bossen Veluwe Kwaliteitsverbetering habitattypen bos Oppervlaktevergroting habitattypen bos Habitatkaart: typen en criteria

Nadere informatie

Dagvlinders in t Gooi 2008 t/m 2012

Dagvlinders in t Gooi 2008 t/m 2012 Vlinder en Libellenwerkgroep t Gooi Monitor routes 9 mei 2013 Dagvlinders in t Gooi 2008 t/m 2012 Rapportage van tellingen op monitorroutes Samengesteld door Pascal Huybers Inhoudsopgave 1. Routeoverzicht

Nadere informatie

Notitie flora en fauna

Notitie flora en fauna Notitie flora en fauna Titel/locatie Projectnummer: 6306 Datum: 11-6-2013 Opgesteld: Rosalie Heins Gemeente Baarn is voornemens om op de locatie van de huidige gemeentewerf een nieuwe brede school ontwikkelen.

Nadere informatie

Quickscan natuuronderzoek bouwblok Kolenbranderweg Haaksbergen

Quickscan natuuronderzoek bouwblok Kolenbranderweg Haaksbergen Quickscan natuuronderzoek bouwblok Kolenbranderweg Haaksbergen Een inventarisatie van beschermde flora en fauna Haaksbergen 21 Mei 2014 Rapportnummer 031 Projectnummer 012 opdrachtgever Fam. Ten Dam Kolenbranderweg

Nadere informatie

Bijen en Landschapsbeheer

Bijen en Landschapsbeheer Bijen en Landschapsbeheer Hoe maken we het landschap bijenvriendelijk Wat betekent dat voor de biodiversiteit en de kwaliteit van het landschap Een selectie van de mogelijkheden Arie Koster -- www.bijenhelpdesk.nl

Nadere informatie

Voorbij natuurherstel volgens het doelenboekje. Rienk-Jan Bijlsma

Voorbij natuurherstel volgens het doelenboekje. Rienk-Jan Bijlsma Voorbij natuurherstel volgens het doelenboekje Rienk-Jan Bijlsma Natuurontwikkeling op vml ideaal weiland Vrijwel vlakke weidegebieden, vooral in vlakke dekzandlandschappen en brede beekdalen. Ideaal voor

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting (deze samenvatting is bedoeld voor niet-vakgenoten die zich op de hoogte willen stellen van de globale inhoud van dit proefschrift) Foerageren, het verzamelen van voedsel, is een

Nadere informatie

Huidige situatie Het plangebied bestaat uit grasland, braakliggend terrein en enkele bomen en struiken.

Huidige situatie Het plangebied bestaat uit grasland, braakliggend terrein en enkele bomen en struiken. In dit bureauonderzoek is de bestaande situatie vanuit ecologisch oogpunt beschreven en is vermeld welke ontwikkelingen mogelijk worden gemaakt. Vervolgens is aangegeven waaraan deze ontwikkelingen wat

Nadere informatie