Werkgerelateerde infectieziekten, niet alleen de zorg van de bedrijfsarts

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Werkgerelateerde infectieziekten, niet alleen de zorg van de bedrijfsarts"

Transcriptie

1 Werkgerelateerde infectieziekten, niet alleen de zorg van de bedrijfsarts Occupational related infectious diseases not only the concern of the occupational physician Auteur Trefwoorden Key words H.P.J. Stinis en J.J. Maas bedrijfsgeneeskunde, beroepsinfectieziekten, gezondheidswerkers, infectieziektenbestrijding, openbare gezondheidszorg, werk health care workers, occupational infectious diseases, occupational health, prevention and control of infectious diseases, public health, work Samenvatting Infectieziektenbestrijding is ketenbeheersing en maakt geen onderscheid tussen patiënten, werknemers of cliënten. De zorgplicht van de clinicus reikt dan ook verder dan de deur van het ziekenhuis of de polikliniek. De factor werk moet altijd in de anamnese worden meegenomen. Daarnaast staan gezondheidswerkers als besmettingsvector in de belangstelling. Gezondheid en arbeid zijn geen 2 afzonderlijke entiteiten, maar liggen in elkaars verlengde. Voor een integrale geneeskundige benadering is een nauwere samenwerking tussen de curatieve, publieke en bedrijfsgeneeskundige sector dan ook aangewezen. (Tijdschr Infect 2009;4:11-7) Summary Prevention and control of infectious diseases is chain control and does not distinguish between patients, employees or customers. Health and labor are not 2 separate entities, but lie in each other s extension. The care of duty of a clinician or public health physician reaches thus further than the front door of the hospital or municipal centre. An infectious disease physician should therefore always inform about the working conditions, and whether there are special circumstances with could affect the medical treatment or the working scenery, such as colleagues and clients. Closer cooperation between the curative, public and occupational health sector is needed. Inleiding Nog niet zo lang geleden werden werk en privé als 2 gescheiden werelden beschouwd. Mede onder invloed van het opkomen van de 24-uurseconomie, het werken op oudere leeftijd en het thuiswerken, wordt werk steeds meer als een integraal onderdeel van het leven beschouwd. Tevens neemt bij het werkende deel van de bevolking het internationaal reisgedrag toe, is er frequenter contact met exotische producten en zijn er meer crowdingmomenten, bijvoorbeeld in het openbaar vervoer en bij grote evenementen. Dit alles leidt ertoe dat men vaker wordt blootgesteld aan nieuwe agentia. Door betere medicatie en behandelingsmogelijkheden zijn er steeds meer mensen met een verhoogde kwetsbaarheid voor infectieziekten, bijvoorbeeld door diabetes mellitus type I, colitis ulcerosa, COPD, hiv-dragerschap en na transplantaties, aan het werk. In dit artikel wordt aandacht besteed aan het belang van arbeid en werk in de dagelijkse praktijk van de clinicus. Immers, 2 tot 4% van de totale ziektelast in Nederland wordt veroorzaakt door het werk. Door meer aandacht van de clinicus voor werkgerelateerde aspecten is veel winst te behalen: snellere diagnostiek en herstel, en betere preventie, tegen lagere maatschappelijke kosten. Tijdens het bezoek van een patiënt aan een arts, wordt niet altijd aandacht besteed aan gevaren in de werk- t i j d s c h r i f t v o o r i n f e c t i e z i e k t e n v o l. 4 n r

2 omgeving. Zo betrekken de patiënt en de werkgever de bedrijfsarts lang niet altijd bij de werkhervatting. Om verbeteringen in dit proces te realiseren, is een integralere benadering vereist, waarbij de verantwoordelijkheid van de medisch specialist niet stopt bij de deur van het ziekenhuis of de polikliniek. De chirurg en de hepatoloog dienen zich bijvoorbeeld af te vragen of een patiënt na een levertransplantatie in de vleesverwerking mag werken, of dienen zorg te dragen dat betrokkene bij de bedrijfsarts te rade gaat. De behandelaars van een niertransplantatiepatiënte met recidiverende infecties die is ingesteld op prednison, moeten zich afvragen of zij gedeeltelijk haar werkzaamheden als lerares kan hervatten. Zo is het ook de vraag of een 60-jarige COPD-patiënt die herstellend is van een pneumonie, gedeeltelijk zijn werk op de vuilverbrandingcentrale kan hervatten. De factor werk moet een vast onderdeel zijn van de klinische anamnese. In dit artikel wordt aan de hand van praktijkvoorbeelden steeds een probleem besproken, gevolgd door adviezen ten aanzien van de aanpak en de preventie. Besmetting van een gezondheidswerker door een patiënt Casus Drie bedrijfsartsen van 1 arbodienst raken besmet met tuberculose. Zij hebben alle 3 dezelfde, in een asielzoekerscentrum woonachtige patiënt begeleid. De arts komt gedurende de hele dag in de nabijheid van potentiële dragers van allerlei besmettelijke agentia. Dit geldt voor iedereen, maar voor een arts geldt dat contacten nauwer zijn, patiënten meer kans hebben op transmissie door invasieve medische ingrepen, en de kans op blootstelling aan invasieve micro-organismen verhoogd is. Ook zijn er meer mogelijkheden van bloed-bloedcontact en het ontstaan van een porte d entree tijdens de werkzaamheden door wondjes of een aangedane huid. Als de arts zelf tot een kwetsbare groep behoort, is het risico op het ontstaan van een beroepsziekte verhoogd. Een beroepsziekte is iedere aandoening die (in hoofdzaak) door het werk is ontstaan. De gouden toetsregel is zonder werk was ik waarschijnlijk niet ziek geworden. Voorbeelden van beroeps(infectie)ziekten bij artsen zijn alle hematogeen overdraagbare agentia, alle huid-huidcontactziekten, veel gastrointestinale infecties (waaronder het hepatitis A- en het norovirus), en aerogeen overdraagbare infecties, zoals influenza, tuberculose, pertussis en SARS. Aanpak en Preventie In de praktijk blijkt het niet altijd mogelijk om besmetting van de arts (en de patiënt) te voorkomen. Alert zijn en zo snel mogelijk ingrijpen zijn echter al nuttig. Begrijpelijk genoeg lukt dit laatste wel bij bekende ernstige bedreigingen van de eigen gezondheid van de arts, zoals bij een prikaccident met een hiv-positieve bron, of de aanwezigheid van een ernstig zieke rabiëspatiënt. In het professionele leven van iedere dag treedt echter al snel gemakzucht op. Zo blijkt 60% van de artsen en 40% van de verpleegkundigen het niet zo nauw met de handhygiëne te nemen en hun handen niet altijd te wassen voor en tussen patiëntencontacten. Een goede preventieve instelling houdt in dat de arts zich realiseert dat ieder agens van persoon A naar persoon B over kan gaan door direct en indirect contact of de lucht, en dat voldoende barrières aangebracht worden om dit te voorkomen. De arts en de immuungecompromitteerde, werkende patiënt Een jonge vrouw lijdt aan chronische myeloïde leukemie. Zij wordt hiervoor behandeld met methotrexaat. Zij werkt als biologe in een dierentuin. Na enige tijd voelt zij zich erg ziek en verneemt na onderzoek dat zij een histoplasmose heeft opgelopen, waarschijnlijk door blootstelling aan vogelontlasting op haar werk. Zij verwijt de behandelend arts dat hij haar niet heeft gewaarschuwd en de bedrijfsarts dat die niet heeft opgelet. Zij realiseert zich dat de behandelaar haar informatie had moeten geven en dat zij haar bedrijfsarts had moeten inlichten over haar ziekte en de behandeling. Hiv/aids-behandelaren worden regelmatig geconfronteerd met het feit dat veel behandelde hiv-patiënten klachten blijven houden van vermoeidheid. Ook blijken deze patiënten vaak veel problemen te krijgen als ze worden opgeroepen voor een (her) keuring in het kader van de Wet Werk en Inkomen naar Arbeidsvermogen. Afstemming tussen de hivbehandelaar en de bedrijfsarts is dan ook wenselijk, om te voorkomen dat de patiënt op termijn tussen wal en schip geraakt. Er zijn tussen de 6 en 8 miljoen werkende mensen in Nederland. Zij behoren vaak tot het actiefste en ook mobielste deel van de bevolking. Daarnaast verrichten zij soms bijzondere werkzaamheden. Bij werk in relatie tot de gezondheid zijn 3 vragen 12 v o l. 4 n r t i j d s c h r i f t v o o r i n f e c t i e z i e k t e n

3 van belang: 1. Verkeert de werknemer in voldoende goede conditie om zijn werkzaamheden naar behoren te verrichten? 2. Loopt de werknemer geen extra risico door zijn conditie? Dit heet risicoloperschap. Als iemand tot een kwetsbare groep behoort, loopt hij per definitie tijdens de dagelijkse werkzaamheden bij de aanwezigheid van bepaalde agentia extra gevaar. Denk hierbij aan zwangere werknemers. 1,2 3. Vormt de werknemer geen risico voor zijn collega s, voor het product (voedingsmiddelen) of voor de clientèle? Dit heet risicovormerschap. Aanpak en preventie De werkgever is volgens de Arbowet de verantwoordelijke. Hij moet ervoor zorgen dat zijn werknemers geen gezondheidsschade in het werk oplopen. De eerste stap is het opstellen van een zogenoemde risico-inventarisatie en evaluatie (RI&E). Dit is een verplichte inventarisatie van alle mogelijke gevaren die een werknemer tijdens het werk kan lopen. Bij infectieziekten is een multidisciplinaire aanpak vereist, met betrokkenheid van de bedrijfsarts, de arbeids- en ziekenhuishygiënisten en de medisch specialist (internist-infectioloog of arts-microbioloog). Als het om bijzondere infecties gaat, zoals bij tuberculose of legionella, is vaak ook de arts-infectieziekten van de GGD betrokken. Vervolgens moet aan de hand van de RI&E een stappenplan worden gemaakt, waarin de aanbevelingen worden geïmplementeerd. In een RI&E behoren mogelijke werkgebonden infectieziekten en eventuele risicolopers dan ook expliciet te worden aangegeven. De behandeld arts is vaak het begin van de keten, bij wie de eerste symptomen van de patiënt herkenbaar zijn geworden. In geval van een besmettelijke ziekte is het belangrijk dat de bedrijfsarts hierover in een zo vroeg mogelijk stadium wordt geïnformeerd, zodat hij de werkgever kan informeren en er adequate maatregelen kunnen worden genomen. Waarom kan de aanpak via het werk zo effectief zijn? Bij werkgevers en werknemers heeft men met het volgende te maken: 1. Er is een wettelijke verplichting voor iedere werkgever risico s op te sporen en maatregelen te nemen. 2. Er is een 1-op-1-relatie tussen de verantwoordelijke werkgever en de werknemer, zowel in juridische zin als in de dagelijkse praktijk. 3. De werkgever is verplicht alle preventieve maatregelen te nemen en aan te bieden; de werknemer wordt op zijn beurt geacht deze uit te voeren. 4. Er is een arbodienst of bedrijfsarts betrokken die op de hoogte is van iedere specifieke situatie, daarbij kan adviseren, en de effectiviteit van de maatregelen kan bewaken en helpen uitvoeren. Verspreiding van ziekte door een gezondheidsmedewerker De Gezondheidsraad heeft gesteld dat jaarlijks iedere gezondheidswerker zich tegen influenza zou moeten laten vaccineren vanuit het perspectief van risicovormerschap. 3 De vaccinatiegraad in de gezondheidszorg is echter verontrustend laag (gemiddeld 10-15%). In een ziekenhuis in Amsterdam heeft een asymptomatische, MRSA-positieve verpleegkundige vele patiënten besmet, zodat een hele afdeling enige weken gesloten moest worden. Als tussenpersoon tussen zieken en gezonden kan de arts via hoesten, de handen en de huid gemakkelijk infecties overdragen. De gezondheidswerker als vector en bron naar derden is dan ook een niet te verwaarlozen factor. Hij werkt immers vooral met zieke en kwetsbare mensen. Artikel 10 van de Arbowet, dat gaat over risico s voor derden, is hier van toepassing. 4 Bij door de patiënt opgelopen gezondheidsschade spelen verder het medisch tuchtrecht en het civiel recht een rol. Aanpak en preventie Door een samenspel van technische maatregelen, verandering van het gedrag en voorlichting kan zeer veel ten goede veranderen. Handenwassen, adembescherming (zeker bij eigen luchtweginfecties), luchtbehandeling ( virusbuster ) en desnoods in de besmettelijke fase even geen patiëntencontacten ( social distancing ), zeker niet met de kwetsbare groepen, zijn gemakkelijk toepasbare maatregelen. Mogelijk dat men in bepaalde epidemische situaties moet overwegen geen handen te schudden en zelfs continu een mondkapje te dragen. Deze maatregelen beschermen overigens niet alleen de patiënt, maar ook de gezondheidswerker zelf. De gezondheidswerker signaleert het relatief vaker voorkomen van een ziektebeeld tot soms een epidemie Een huisarts uit Herpen (Noord-Brabant) had een t i j d s c h r i f t v o o r i n f e c t i e z i e k t e n v o l. 4 n r

4 paar patiënten met luchtweginfecties die niet goed op de behandeling reageerden. Hij liet onderzoek doen naar de aard van de verwekker en men kwam er achter dat dit Coxiella burnetii was, de veroorzaker van Q-koorts. Er bleek sprake van een nieuwe trend. Q-koorts staat onder andere als beroepsziekte bij schapen- en geitenhouders bekend. Een bedrijfsarts constateerde dat een werknemer in de vleesverwerking met een levertransplantatie een ernstige hepatitis E-infectie had opgelopen. Een andere bedrijfsarts werd geconfronteerd met het overlijden van een jonge werknemer door een aspergillose. Deze jonge werknemer bleek bekend te zijn wegens congenitale neutropenie. Hij was tijdens zijn werkzaamheden met vochtige houtsnippers besmet geraakt met de schimmel. Een ander voorbeeld betreft 2 werknemers die door oppervlaktewater besmet werden met de ziekte van Weil. Kinderen zwommen in dezelfde omgeving. Deze casussen hebben gemeen dat zij het belang van concreet preventief denken in bepaalde leef- en werksituaties benadrukken. Als er een verandering is opgetreden in het risico dat een werknemer heeft om een infectieziekte op te lopen, is de huisarts of de behandelende specialist vaak de eerste en enige die dat weet. Het gaat hierbij om alle soorten mogelijke relaties die er tussen de ziekte en de arbeid kunnen bestaan. Door ziekte kan men misschien het werk minder goed uitvoeren, of kan men besmettelijk zijn voor anderen. Het omgekeerde geldt voor de bedrijfsarts: als sprake is van veranderende arbeidsomstandigheden die mogelijk een verhoogd gezondheidsrisico opleveren voor de werknemer, dient de bedrijfsarts contact op de nemen met de behandelend arts, om te informeren of er sprake is van een acceptabel risico. Immers, als het risico te groot is, zal de bedrijfsarts de werkgever moeten adviseren de werknemer ander, veiliger werk aan te bieden. Dit soort specifieke disiciplinegebonden informatie wordt te weinig uitgewisseld. Aanpak en preventie De arts dient zich bij iedere werknemer te realiseren dat zijn/haar werk een extra bedreiging voor de gezondheid van de werknemer kan vormen, vanwege de intensiteit, de frequentie en de aard van de contacten in het werk met bepaalde bronnen (zoals jonge kinderen, dieren of vleesproducten) en de plaats van de werkzaamheden (bijvoorbeeld buitenlucht, oppervlaktewater of buitenland). Ook het risicovormerschap voor collega s, bezoekers aan het bedrijf, patiënten of leerlingen is van belang. Dit betekent dat men altijd naar de aard van de werkzaamheden moet informeren en zo nodig de patiënt de bedrijfsarts moet laten informeren. Door de sterk toegenomen mogelijkheden van behandeling van ernstige ziekten, kunnen patiënten vaker aan het werk blijven. Zij zijn echter wel extra kwetsbaar. Het is van grote betekenis dat de disciplines elkaar van bepaalde risicosituaties op de hoogte stellen en gezamenlijk aan preventie denken. Bij de melding van infectieziekten worden het beroep en de aard van de werkzaamheden sinds 1 januari 2009 standaard geregistreerd. Via het Kennissysteem Infectieziekten en arbeid ( nl) kan iedereen op de hoogte zijn van werkgebonden oorzaken van infecties. Het ligt voor de hand om 1 systeem voor meldingen van alle betrokkenen te ontwikkelen. Gedachten wordt aan een systeem bijwerkingen van de arbeid, vergelijkbaar met het systeem van het Nederlandse Bijwerkingen Centrum Lareb. De arts als werkgever De Stichting Beroepsopleiding Huisartsen constateerde dat zij veel zwangere assistenten in opleiding had en maakte zich zorgen over de risico s die zij tijdens hun werk lopen. Door alle infectieuze (en overige) risico s in kaart te brengen, een preventief vaccinatieprogramma op te stellen en een kaart met een korte samenvatting van alle mogelijke gevaren aan iedere huisarts in opleiding uit te reiken, tracht men de risico s te verkleinen. 1,5,6 In een groot ziekenhuis vinden zeer regelmatig prikaccidenten plaats. Regelmatig komt het dan voor dat de geprikte medische professional in paniek om postexpositieprofylaxe (PEP) vraagt. Op basis van de Landelijke Richtlijn Prikaccidenten is dit echter niet altijd geïndiceerd. 7 Nog niet alle artsen realiseren zich dat als zij een opdracht geven aan anderen, zij uit het oogpunt van de Arbowet juridisch verantwoordelijk zijn voor de mogelijke gevaren die de opdracht met zich meebrengt. De arts wordt geacht alle risico s te overzien en, indien hij daar niet toe in staat is, professionele hulp te vragen. Bovendien moeten alle gevaren en risico s met een plan van aanpak schriftelijk zijn vastgelegd in een RI&E. Voor biologische agentia betekent dit bijvoorbeeld dat alle aanwezige agentia in kaart moeten zijn gebracht. 14 v o l. 4 n r t i j d s c h r i f t v o o r i n f e c t i e z i e k t e n

5 Aanpak en preventie U geeft de arbodienst opdracht een RI&E op te stellen. Samen met hen gaat u na waar u nog maatregelen moet treffen. Voor risicovormerschap (dus de mogelijkheid dat uw personeel patiënten besmet) maakt u een lijst van relevante agentia en ziektebeelden. Iedere werknemer moet hier uitgebreid over worden geïnstrueerd. Er moet een lijst beschikbaar zijn waarop elke werknemer (en leidinggevende) kan zien met welke aandoeningen men niet mag werken of bijvoorbeeld eerst een deskundige moet consulteren. In de gezondheidszorg moet u altijd over een prikaccidentenprotocol beschikken en een regeling voor een 24-uursbegeleiding daarvan. Men moet immers ook midden in de nacht bij een hivpositieve bron binnen 2 uur met PEP beginnen. Samenwerking met de (ziekenhuis)hygiënist is altijd noodzakelijk. Tevens is het noodzakelijk systematisch rekening te houden met kwetsbare groepen. Een zwangerenbeleid met een preconceptierisicoanalyse en aanvullende vaccinaties mag daarbij niet ontbreken. Ook voor mensen met aangeboren immuunstoornissen, verworven ziekten en lopende medische behandelingen moet beleid worden ontwikkeld. Functionele geschiktheid Ernstige infectieziekten, maar ook bijvoorbeeld de seizoensgriep, maken dat werknemers tijdelijk verminderd belastbaar kunnen zijn. Heroïek als ik werk altijd door is vanwege het risico kwetsbare patiënten te besmetten, soms onverstandig. In een dergelijk geval kan het verstandig zijn dat desbetreffende werknemer tijdelijk niet-patiëntgebonden werk verricht. De behandelend arts kan de werknemer helpen zich eventuele beperkingen te realiseren. Wat zijn nuttige denkkaders? Algemeen In de infectieziektencyclus wordt duidelijk wat de bronnen van infectie kunnen zijn en hoe de transmissie kan plaatsvinden. Dit zijn de aangrijpingspunten voor preventie. In de bedrijfsgeneeskunde wordt daarbij uitgegaan van het biologische, arbeidshygiënische, preventieve principe. Dit houdt een brongerichte benadering in. Veel infectieziekten kunnen tijdens het werk ontstaan (beroepsinfectieziekten) en dienen wettelijk verplicht bestreden te worden. Daarbij is het van belang te bedenken dat, hoewel bijna alle infectieziekten ook in het dagelijks leven kunnen ontstaan, vaak het werk door de bijzondere omstandigheden (als aard en frequentie van contacten) een grote rol kan spelen. Beroepsinfectieziekten moeten door de bedrijfsarts aan het Nederlands Centrum voor Beroepsziekten (NCvB) worden gemeld. Hoewel het met de tegenwoordige nadruk op het zo snel mogelijk hervatten van het werk vaak vergeten wordt, moet men altijd per situatie nagaan of betrokkene geen risico voor zichzelf of anderen vormt, en of de werknemer in staat is zijn werk uit te voeren. In de beslissing dient niet alleen de ziekte te worden betrokken, maar ook de eventuele nadelige effecten van geneesmiddelengebruik. De begeleiding is in handen van de bedrijfsarts. Gezien de vele verschillende professionals die bij infectieziekten(bestrijding) betrokken zijn, is het zaak, zeker bij nieuwe infectieziekten, nieuwe bronnen of nieuwe besmettingswegen, snel de andere disciplines in te lichten. Dit kan via het NCvB of bijvoorbeeld de Landelijke Coördinatie Infectieziektebestrijding (LCI). Ook op hoger bestuursniveau zijn er vele instanties bij de infectieziektenbestrijding betrokken. De LCI en het NCvB beschikken over korte communicatielijnen om deze bestuurlijke niveaus in te lichten en te adviseren. De verbanden tussen infectieziekten, werknemer, werkplek, collega s, cliënten/patiënten en curatieve geneeskunde zijn bijzonder ingewikkeld. Er is een zogenoemde mindmap ontwikkeld, die als handvat kan dienen om deze complexe relaties inzichtelijk te maken. 8 Bij vele zaken kan de arbodienst een helpende hand bieden. Op arbogebied De arbogrondregels schrijven altijd voor: 1. Preventie moet altijd eerst overwogen worden. 2. Indien vaccinatie mogelijk is, moet die (gratis) aangeboden worden aan de werknemers. 3. Niemand mag ziek worden door het werk. Gebeurt dat onverhoopt toch, dan moet men de gevolgen zoveel mogelijk beperken en maatregelen nemen om herhaling te voorkomen. 4. Allereerst is altijd de werkgever verantwoordelijk, de werknemer pas in tweede instantie. 5. Voorlichting (kennis), instructie (praktijk) en toezicht (evaluatie/controle) vormen een drie-eenheid. 6. Risico s voor derden vormen een onlosmakelijk onderdeel van het arbobeleid. Preventie Infectieuze agentia hebben altijd een bron (A) en t i j d s c h r i f t v o o r i n f e c t i e z i e k t e n v o l. 4 n r

6 Tabel 1. Rationele overwegingen bij de invulling van het principe redelijkerwijs. 9 Proportionaliteit maatregelen moeten evenredig zijn aan het nagestreefde doel: niet meer doen dan nodig is Subsidiariteit staat de maatregel in de juiste verhouding tot andere mogelijkheden? Effectiviteit bereik je met de maatregelen het gestelde doel? Doelmatigheid bereik je met de maatregelen het gestelde doel zo goed mogelijk? Noodzakelijkheid zijn de maatregelen nodig om het gestelde doel te bereiken? In de overweging moet rekening worden gehouden met de stand van de (wetenschap, techniek, praktijk, cultuur, economie, bedrijfsgezondheidszorg en financiën). een slachtoffer (B). De simpele hoofdvraag is hoe transmissie van A naar B voorkomen kan worden, maar deze vraag moet wel steeds gesteld worden. Het biologische, arbeidshygiënische principe geeft een algemeen handvat voor een rationele benadering. Dit houdt onder andere in dat altijd eerst de bron wordt aangepakt (zoals vaccinatie van geiten tegen Q-koorts) en afgeschermd (geïsoleerde geitenkraamkamers bij Q-koorts). Het gebruik van mondbescherming (mondkapjes bij het ruimen van kippen) komt meestal pas in laatste instantie aan de orde, omdat het in de praktijk de werkbelasting flink verhoogt. De preventieve inspanning moet vooral berusten op een technische aanpak, omdat menselijk gedrag moeilijk te beïnvloeden is, zoals bijvoorbeeld blijkt uit het te weinig wassen van de handen. Public of occupational health, 2 verschillende kaders? Ten slotte zal zeker de vraag rijzen hoe ver men moet gaan. Infectieziekten horen weliswaar bij het leven, maar de arts kan dit niet bepalen voor zijn collega s, personeel, patiënten en de samenleving als geheel. De volgende benaderingen zijn mogelijk. Risicobenadering Hierbij accepteert men dat er in het leven risico s zijn. Interventies moeten vooral daar waar een verhoogd risico bestaat op bijvoorbeeld (ernstige) morbiditeit of mortaliteit, worden gepleegd. Daarbij wordt het belang van de hele bevolking als uitgangspunt genomen. Daarnaast spelen in de risicobenadering vaak financiële overwegingen (afweging van kosten en baten) een voorname rol. Een voorbeeld is het huidige beleid dat alleen mensen die risico lopen op een hepatitis B-infectie worden gevaccineerd. Voorzorgsbenadering Men wil geen enkel risico accepteren en er alles aan doen om te voorkomen dat iemand gezondheidsschade kan lijden. Hoewel deze benadering oorspronkelijk uit de milieusector afkomstig is, gaan er steeds meer stemmen op deze benadering ook toe te passen in de infectieziektenbestrijding, bijvoorbeeld door het vaccineren van de gehele bevolking tegen hepatitis B. Preventiebenadering Dit is de arbowettelijke benadering. Men moet zoveel als redelijkerwijs verwacht kan worden, doen aan preventie. Het is dus een voorzorgsbenadering met een overwegingsmodaliteit erin. De interventie moet zo dicht mogelijk bij de bron gebeuren. Pas in laatste instantie mag men ook aan de kant van de ontvanger maatregelen nemen. De term redelijkerwijs krijgt bij veel mensen een emotionele invulling. In Tabel 1 wordt een aantal rationele overwegingen die een rol moeten spelen, gegeven. De inspecteurs van de Arbeidsinspectie gebruiken deze overwegingen bijvoorbeeld bij hun besluit tot al dan niet ingrijpen in een bepaalde arbeidssituatie. In de herfst van 2008 zijn 2 belangrijke rapporten verschenen waarin aangedrongen wordt op het verder implementeren van de voorzorgsbenadering. 10,11 Daarbij wordt ingegaan op een heldere verdeling van taken en verantwoordelijkheden op het gebied van de preventie, de volksgezondheid en de veiligheid. Conclusie Met gezond professioneel verstand, consequent en effectief toegepast, komt men een heel eind, zowel ten aanzien van de verantwoordelijkheden van de arts naar de patiënt-werknemer, als de verantwoordelijkheden van de arts als werkgever/leidinggevende. Het doel is een zo goed mogelijke bescherming 16 v o l. 4 n r t i j d s c h r i f t v o o r i n f e c t i e z i e k t e n

7 Aanwijzingen voor de praktijk 1. Iedere patiënt tussen de 18 en 65 jaar is waarschijnlijk naast patiënt ook werknemer. 2. Denk daarbij aan risicoloperschap en risicovormerschap. 3. Indien er sprake is van een verhoogd risico voor de gezondheid of voor derden, communiceer dit met de patiënt en neem eventueel contact op met de bedrijfsarts. van de gezondheid van de patiënten, de werknemers, collega s, personeel en de arts zelf. Deze benadering kan een substantiële bijdrage aan de verbetering van de volksgezondheid leveren. Referenties 1. Stinis HP, Maas JJ. Zwangerschap: infectieziektenmaatregelenkaart. SBOH: Utrecht, Te raadplegen op: (bekeken op 15 december 2008). 2. Nederlandse Vereniging voor Arbeids- en Bedrijfsgeneeskunde. Richtlijn Zwangerschap, postpartumperiode en werk. Kwaliteitsbureau NVAB: Utrecht, Te raadplegen op: nvab.artsennet.nl/uri/?uri=amgate_6059_340_ TICH_R (bekeken op 15 december 2008). 3. Gezondheidsraad. Griepvaccinatie: herziening van de indicatiestelling. Gezondheidsraad: Den Haag, Publicatienr. 2007/09. Te raadplegen op: (bekeken op 15 december 2008). 4. Arbeidsomstandighedenwet. Te raadplegen op: _ Arbeidsomstandighedenwet_1998_ Arbowet_1998.htm (bekeken op 15 december 2008). 5. Maas JJ, Stinis HP. Achtergronddocument zwangerschap en infectieziekten. Utrecht: SBOH; Te raadplegen op: (bekeken op 15 december 2008). 6. Maas JJ, Stinis HP. SBOH-infectieziektenpreventie document. Utrecht: SBOH; Te raadplegen op: (bekeken op 15 december 2008). 7. Landelijke Richtlijn Prikaccidenten. RIVM: Bilthoven, Te raadplegen op: (bekeken op 15 december 2008). 8. Kennissysteem Infectieziekten en arbeid. KIZA Mindmap. Te raadplegen op: (bekeken op 15 december 2008). 9. Faure MG, Vos E, red. Juridische afbakening van het voorzorgsbeginsel: mogelijkheden en grenzen. Den Haag: Gezondheidsraad, Publicatienr. A03/03. Te raadplegen op: (bekeken op 15 december 2008). 10. Gezondheidsraad. Voorzorg met rede. Den Haag: Gezondheidsraad, Publicatienr. 2008/18. Te raadplegen op: (bekeken op 15 december 2008). 11. Wetenschappelijk Raad voor het Regeringsbeleid. Onzekere veiligheid: verantwoordelijkheden rond fysieke veiligheid. WRR/Amsterdam University Press: Den Haag/Amsterdam, Te raadplegen op: (bekeken op 15 december 2008). Ontvangen 5 juli 2007, geaccepteerd 12 november C o r r e s p o n d e n t i e a d r e s Dhr. drs. H.P.J. Stinis, bedrijfsarts/onderzoeker Dhr. dr. J.J. Maas, klinisch arbeidsgeneeskundigeepidemioloog Academisch Medisch Centrum Coronel Instituut voor Arbeid en Gezondheid Nederlands Centrum voor Beroepsziekten Postbus BD Amsterdam adres: Dhr. dr. J.J. Maas is tevens werkzaam als senior expert bij de Arbo Unie. Correspondentie graag richten aan de eerste auteur. Belangenconflict: geen gemeld. Financiële ondersteuning: het Nederlands Centrum voor Beroepsziekten is een onafhankelijk kennisinsituut dat wordt gefinancierd door de overheid. t i j d s c h r i f t v o o r i n f e c t i e z i e k t e n v o l. 4 n r

Wat hebben wij nodig??

Wat hebben wij nodig?? Wat hebben wij nodig?? A. Kennis over infectieziekten in relatie tot het werk in de breedste zin: Kiza mindmap B. Samenwerking met alle betrokkenen in het veld Gezamenlijke onderwerpen 1 A. Kennissysteem

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

2. VÓÓR VOORZORG. Argumenten pro voorzorg algemeen h.p.j. stinis 8 maart 2007 Boerhave cursus infectieziekten

2. VÓÓR VOORZORG. Argumenten pro voorzorg algemeen h.p.j. stinis 8 maart 2007 Boerhave cursus infectieziekten 2. VÓÓR VOORZORG Argumenten pro voorzorg algemeen h.p.j. stinis 8 maart 2007 Boerhave cursus infectieziekten Wat houdt het voorzorgsprincipe in? Het zekere voor het onzekere Positief toch?! Voorzorg =

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting 11

Samenvatting. Samenvatting 11 Samenvatting Een werkgever is verantwoordelijk voor gezonde en veilige arbeidsomstandigheden voor zijn werknemer. Hij dient zijn werknemers onder meer te beschermen tegen de mogelijke gevolgen van blootstelling

Nadere informatie

Notitie Arbeidsgezondheidskundig Onderzoek (AGO) in de context van werk en biologische agentia

Notitie Arbeidsgezondheidskundig Onderzoek (AGO) in de context van werk en biologische agentia Notitie Arbeidsgezondheidskundig Onderzoek (AGO) in de context van werk en biologische agentia Invulling in de praktijk van artikel 4.91 Arbobesluit Inleiding In artikel 4.91 van het Arbobesluit (Onderzoek

Nadere informatie

Samenvatting. Griepvaccinatie: wie wel en wie niet?

Samenvatting. Griepvaccinatie: wie wel en wie niet? Samenvatting Griepvaccinatie: wie wel en wie niet? Griep (influenza) wordt veroorzaakt door het influenzavirus. Omdat het virus steeds verandert, bouwen mensen geen weerstand op die hen een leven lang

Nadere informatie

Multidisciplinaire richtlijn Arbeid en Lymeziekte

Multidisciplinaire richtlijn Arbeid en Lymeziekte Multidisciplinaire richtlijn Arbeid en Lymeziekte Gecoördineerd door NVAB & RIVM 1 December 2014 Fedor Gassner (namens het Multidisciplinaire team) RIVM Richtlijn, waarom? CBO Lymeziekte 2013 Vraag naar

Nadere informatie

Verzuim- en reïntegratietraject

Verzuim- en reïntegratietraject Verzuim- en reïntegratietraject Q-koorts Juan Bouwmans, bedrijfsarts 30 november Even voorstellen Bedrijfsarts Arbo Unie Den Bosch en Tilburg Projectleider infectieziekten Brabants Kennisnetwerk Zoönosen

Nadere informatie

15-07-2008 Kamervragen aan de ministers van VWS en LNV over de explosieve stijging van het aantal Q-koorts gevallen in Brabant

15-07-2008 Kamervragen aan de ministers van VWS en LNV over de explosieve stijging van het aantal Q-koorts gevallen in Brabant 15-07-2008 Kamervragen aan de ministers van VWS en LNV over de explosieve stijging van het aantal Q-koorts gevallen in Brabant Kamervragen van het lid Thieme aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn

Nadere informatie

Preventief Medisch Onderzoek, wat moet je er mee als arbeidshygiënist

Preventief Medisch Onderzoek, wat moet je er mee als arbeidshygiënist Preventief Medisch Onderzoek, wat moet je er mee als arbeidshygiënist Maart 2015 Drs.ing. Jolanda Willems MBA, drs. Toin van Haeren, bedrijfsarts, drs. Rik Menting, bedrijfsarts, drs. Edo Houwing, arbeids-

Nadere informatie

Ons kenmerk Inlichtingen bij Doorkiesnummer Den Haag PG/ZP-2.781.583 9 juli 2007

Ons kenmerk Inlichtingen bij Doorkiesnummer Den Haag PG/ZP-2.781.583 9 juli 2007 De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Ons kenmerk Inlichtingen bij Doorkiesnummer Den Haag 9 juli 2007 Onderwerp Bijlage(n) Uw brief Standpunt op advies Gezondheidsraad

Nadere informatie

Influenza vaccinatie van ziekenhuismedewerkers

Influenza vaccinatie van ziekenhuismedewerkers Influenza vaccinatie van ziekenhuismedewerkers Achtergrond Het RIVM en Vernet Verzuimnetwerk B.V. hebben een onderzoek uitgevoerd onder ziekenhuismedewerkers naar de relatie tussen de influenza vaccinatiegraad

Nadere informatie

Infectiepreventie. De jaarlijkse griepprik

Infectiepreventie. De jaarlijkse griepprik Infectiepreventie De jaarlijkse griepprik 1 De jaarlijkse griepprik Deze folder informeert u over de vaccinatie tegen de seizoensgriep. U krijgt deze folder omdat u, net als uw collega s, ook dit jaar

Nadere informatie

GRIEPVACCINATIE VOOR ZORGVERLENERS Hoe kan griep voorkomen worden?

GRIEPVACCINATIE VOOR ZORGVERLENERS Hoe kan griep voorkomen worden? GRIEPVACCINATIE VOOR ZORGVERLENERS Hoe kan griep voorkomen worden? WAT IS SEIZOENSGRIEP? WAT IS SEIZOENSGRIEP? > Een acute luchtweginfectie: Plots begin met koorts en rillingen Hoofdpijn Spierpijn Keelpijn

Nadere informatie

Er blijft gezondheidswinst liggen doordat vaccins onvoldoende benut worden

Er blijft gezondheidswinst liggen doordat vaccins onvoldoende benut worden Samenvatting Er blijft gezondheidswinst liggen doordat vaccins onvoldoende benut worden Nieuwe biotechnologische methoden, met name DNA-technieken, hebben de vaccinontwikkeling verbeterd en versneld. Met

Nadere informatie

Infectieziekten en werk: een blik op de toekomst. Jaap Maas Heijermanslezing 13 juni 2014

Infectieziekten en werk: een blik op de toekomst. Jaap Maas Heijermanslezing 13 juni 2014 Infectieziekten en werk: een blik op de toekomst Jaap Maas Heijermanslezing 13 juni 2014 Opbouw praatje Wat hebben we al bereikt; BAH principe; KIZA, nieuwe stijl; Gezondheidsraad advies: criteria voor

Nadere informatie

Wat zijn infectieziekten

Wat zijn infectieziekten Wat zijn infectieziekten Infectieziekten zijn ziekten die veroorzaakt worden door micro-organismen. Dit zijn hele kleine, levende deeltjes zoals virussen en bacteriën. Ze worden meestal van de ene mens

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2013 2014 25 883 Arbeidsomstandigheden Nr. 236 BRIEF VAN DE MINISTER VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELE- GENHEID Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

Beroepsinfectieziekten leuk om te melden!

Beroepsinfectieziekten leuk om te melden! PIM 2011 nu ook infectieziekten Beroepsinfectieziekten leuk om te melden! Dr. Jaap Maas, bedrijfsarts Harry Stinis, bedrijfsarts h.p.stinis@amc.uva.nl / Helpdesk: www.kiza.nl Arbowet 2008 artikel 3.1.c.

Nadere informatie

Informatie voor zorgpersoneel. Vaccinatie tegen Nieuwe Influenza A (H1N1) Bescherming tegen de Mexicaanse Griep ZO HOUDEN WE GRIP OP GRIEP

Informatie voor zorgpersoneel. Vaccinatie tegen Nieuwe Influenza A (H1N1) Bescherming tegen de Mexicaanse Griep ZO HOUDEN WE GRIP OP GRIEP Informatie voor zorgpersoneel Vaccinatie tegen Nieuwe Influenza A (H1N1) Bescherming tegen de Mexicaanse Griep 1 ZO HOUDEN WE GRIP OP GRIEP U ontvangt deze folder omdat u in aanmerking komt voor een vaccinatie

Nadere informatie

Basisinspectiemodule

Basisinspectiemodule Basisinspectiemodule Blootstelling aan biologische agentia Deze BasisInspectieModule (BIM) is opgesteld aan de hand van de stand van de wetenschap en is geschreven voor intern gebruik door de Inspectie

Nadere informatie

Rubella Synoniemen: rodehond, German measles, Röteln

Rubella Synoniemen: rodehond, German measles, Röteln Rubella Synoniemen: rodehond, German measles, Röteln B06 Bijlage I Rubella en zwangerschap, richtlijnen voor de praktijk Beleid naar aanleiding van een (mogelijk) contact (zie toelichting 1) Inventariseer

Nadere informatie

14u05-14u50 Geef griep geen kans op de werkvloer. Els De Pinnewaert, verpleegkundig ziekenhuishygiënist

14u05-14u50 Geef griep geen kans op de werkvloer. Els De Pinnewaert, verpleegkundig ziekenhuishygiënist 14u05-14u50 Geef griep geen kans op de werkvloer Els De Pinnewaert, verpleegkundig ziekenhuishygiënist GRIEPVACCINATIE VAN ZORGVERLENERS Hoe kan griep voorkomen worden? 1. Griep quiz 2. Wat is seizoensgriep?

Nadere informatie

Inhoud. Lijst van auteurs. 1 De relatie tussen werk en gezondheid 1 J.H.A.M. Verbeek

Inhoud. Lijst van auteurs. 1 De relatie tussen werk en gezondheid 1 J.H.A.M. Verbeek Lijst van auteurs Inleiding xi xiii 1 De relatie tussen werk en gezondheid 1 J.H.A.M. Verbeek 1 Gezondheidsrisico s in het werk 1 2 Gezondheidsrisico s en belastende factoren 3 3 Beroepsziekte 4 4 Gevolgen

Nadere informatie

Samenvatting. Q-koorts in Nederland

Samenvatting. Q-koorts in Nederland Samenvatting Q-koorts is een zoönose een infectieziekte die kan worden overgedragen van dieren op mensen veroorzaakt door de bacterie Coxiella burnetii (C. burnetii). Bij mensen verloopt een infectie met

Nadere informatie

Signaleren, diagnosticeren, melden en preventie van beroepsziekten: het zes-stappenplan voor bedrijfsartsen. Toelichting en checklists per stap

Signaleren, diagnosticeren, melden en preventie van beroepsziekten: het zes-stappenplan voor bedrijfsartsen. Toelichting en checklists per stap Signaleren, diagnosticeren, melden en preventie van beroepsziekten: het zes-stappenplan voor bedrijfsartsen September 2014 Toelichting en checklists per stap Nederlands Centrum voor Beroepsziekten, Coronel

Nadere informatie

Herziening NVAB richtlijn Zwangerschap, postpartumperiode en werk

Herziening NVAB richtlijn Zwangerschap, postpartumperiode en werk Herziening NVAB richtlijn Zwangerschap, postpartumperiode en werk Ageeth Schonewille-Rosman, verloskundige, senior onderzoeker Monique van Beukering Bedrijfsarts, onderzoeker Disclosure belangen spreker

Nadere informatie

Samenvatting multidisciplinaire richtlijn arbeid en lymeziekte

Samenvatting multidisciplinaire richtlijn arbeid en lymeziekte Samenvatting multidisciplinaire richtlijn arbeid en lymeziekte Doel van de richtlijn De richtlijn richt zich op de preventie en gewenste aanpak van lymeziekte bij werkenden en geldt als aanvulling op de

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Adalimumab (Humira ) Informatie over de behandeling met het medicijn adalimumab bij de ziekte van Crohn en collitis ulcerosa

Patiënteninformatie. Adalimumab (Humira ) Informatie over de behandeling met het medicijn adalimumab bij de ziekte van Crohn en collitis ulcerosa Patiënteninformatie Adalimumab (Humira ) Informatie over de behandeling met het medicijn adalimumab bij de ziekte van Crohn en collitis ulcerosa Adalimumab (Humira ) Informatie over de behandeling met

Nadere informatie

Informatie voor zorgpersoneel. Vaccinatie tegen Nieuwe Infl uenza A (H1N1) Bescherming tegen de Mexicaanse Griep ZO HOUDEN WE GRIP OP GRIEP

Informatie voor zorgpersoneel. Vaccinatie tegen Nieuwe Infl uenza A (H1N1) Bescherming tegen de Mexicaanse Griep ZO HOUDEN WE GRIP OP GRIEP Informatie voor zorgpersoneel Vaccinatie tegen Nieuwe Infl uenza A (H1N1) Bescherming tegen de Mexicaanse Griep ZO HOUDEN WE GRIP OP GRIEP 032 Folder vac. zorgpers A5_NL.indd 1 16-10-2009 14:44:29 Wat

Nadere informatie

Biologische agentia en werk Heijermanslezing 9 december 2005 H.P.J. Stinis, bedrijfsarts NCvB

Biologische agentia en werk Heijermanslezing 9 december 2005 H.P.J. Stinis, bedrijfsarts NCvB Biologische agentia en werk Heijermanslezing 9 december 2005 H.P.J. Stinis, bedrijfsarts NCvB Coronel Instituut, Academisch Medisch Centrum Amsterdam Eerzame huisvader EN volksgezondheid in gevaar! 2 Heijermans

Nadere informatie

Infectieziekten onder controle

Infectieziekten onder controle Infectieziekten onder controle Veilig en Gezond Werken Welzijn en Maatschappelijke Dienstverlening Ziek? Liever niet! Een woonbegeleider maatschappelijke opvang verbindt de hand van een dakloze die een

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2006 2007 22 894 Preventiebeleid voor de volksgezondheid Nr. 130 BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN SPORT Aan de Voorzitter van de Tweede

Nadere informatie

Arbo deelcatalogus Infectiepreventie in de umc s

Arbo deelcatalogus Infectiepreventie in de umc s Arbo deelcatalogus Infectiepreventie in de umc s NFU-13.5078 versie d.d. 4 oktober 2013 Inleiding Biologische agentia is de verzamelterm voor micro-organismen (bacteriën, virussen, schimmels, parasieten

Nadere informatie

Risico-inventarisatie & evaluatie

Risico-inventarisatie & evaluatie Risico-inventarisatie & evaluatie Dit is een uitgave van: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu Postbus 1 3720 BA Bilthoven www.rivm.nl September 2013 Deze brochure is ontwikkeld door het voormalig

Nadere informatie

Protocol Ziekteverzuim

Protocol Ziekteverzuim Protocol Ziekteverzuim Dit protocol beschrijft de gedragsregels die bij de Hogeschool der Kunsten Den Haag gelden ten aanzien van ziekte en arbeidsongeschiktheid. De gedragsregels zijn in overeenstemming

Nadere informatie

Cobi Oostveen Bedrijfsarts Bedrijfsartsconsulent oncologie. Nascholing NVAB Noord 6 april 2017

Cobi Oostveen Bedrijfsarts Bedrijfsartsconsulent oncologie. Nascholing NVAB Noord 6 april 2017 Cobi Oostveen Bedrijfsarts Bedrijfsartsconsulent oncologie Nascholing NVAB Noord 6 april 2017 De brug van kanker naar arbeid Aanleiding Arbeidsparticipatie van mensen die behandeld worden of zijn voor

Nadere informatie

Beroepsziekten, wat kan je er mee als veiligheidskundige? Drs.ing. Jolanda Willems MBA Drs. Rik Menting bedrijfsarts PreventPartner

Beroepsziekten, wat kan je er mee als veiligheidskundige? Drs.ing. Jolanda Willems MBA Drs. Rik Menting bedrijfsarts PreventPartner Beroepsziekten, wat kan je er mee als veiligheidskundige? Drs.ing. Jolanda Willems MBA Drs. Rik Menting bedrijfsarts PreventPartner Voorstellen (1) Gecertificeerd arbeidshygiënist/toxicoloog, ook opgeleid

Nadere informatie

MANIFEST INTEGRALE AANPAK BEROEPSLONGZIEKTEN NEDERLAND WERELDKAMPIOEN GEZOND WERKEN

MANIFEST INTEGRALE AANPAK BEROEPSLONGZIEKTEN NEDERLAND WERELDKAMPIOEN GEZOND WERKEN MANIFEST INTEGRALE AANPAK BEROEPSLONGZIEKTEN NEDERLAND WERELDKAMPIOEN GEZOND WERKEN Ieder jaar overlijden in Nederland zo n 2000 mensen aan beroepslongziekten als gevolg van blootstelling aan stoffen op

Nadere informatie

tuberculose en contactonderzoek

tuberculose en contactonderzoek tuberculose en contactonderzoek Inhoudsopgave p. 3 Waarom ontvangt u deze folder? Meedoen is belangrijk! p. 4 Belangrijk om te weten over tuberculose p. 5 Word ik nu ziek p. 6 Contactonderzoek: meedoen!

Nadere informatie

INFECTIEZIEKTEBESTRIJDING

INFECTIEZIEKTEBESTRIJDING INFECTIEZIEKTEBESTRIJDING FACTSHEET 2016 VOORWOORD WIE ZIJN WIJ? De afdeling algemene Infectieziektebestrijding (IZB) van GGD Hollands Noorden houdt zich bezig met het opsporen van infectieziekten om verspreiding

Nadere informatie

Vernieuwde Arbowet. De belangrijkste wijzigingen op een rij

Vernieuwde Arbowet. De belangrijkste wijzigingen op een rij Vernieuwde Arbowet De belangrijkste wijzigingen op een rij Op 1 juli 2017 treedt de vernieuwde Arbowet definitief in werking. De regering wil medewerkers en werkgevers meer betrekken bij het arbobeleid,

Nadere informatie

NVAB Richtlijn Zwangerschap, postpartumperiode en werk. Advisering en begeleiding door de bedrijfsarts. datum plaats. naam persoon.

NVAB Richtlijn Zwangerschap, postpartumperiode en werk. Advisering en begeleiding door de bedrijfsarts. datum plaats. naam persoon. NVAB Richtlijn Zwangerschap, postpartumperiode en werk datum plaats Advisering en begeleiding door de bedrijfsarts persoon 1 datum Programma 1. Waarom een richtlijn? 2. Inhoud van de richtlijn: Arbobeleid

Nadere informatie

NVAB-richtlijn blijkt effectief

NVAB-richtlijn blijkt effectief NVAB-richtlijn blijkt effectief Nieuwenhuijsen onderzocht de kwaliteit van de sociaal-medische begeleiding door bedrijfsartsen van werknemers die verzuimen vanwege overspannenheid, burn-out, depressies

Nadere informatie

2 Arbeidsomstandigheden in Nederland

2 Arbeidsomstandigheden in Nederland 2 Arbeidsomstandigheden in Nederland 2.1 Inleiding Op basis van recente onderzoeksliteratuur geeft dit hoofdstuk een globale schets van de stand van zaken van de arbeidsomstandigheden in Nederland (paragraaf

Nadere informatie

en psychosociale werkkenmerken voorspellen wie van de nog actief werkende bedrijfsen/

en psychosociale werkkenmerken voorspellen wie van de nog actief werkende bedrijfsen/ Moe! Studies naar hulpzoekend gedrag laten zien dat het besluit om een arts te bezoeken doorgaans het resultaat is van een complex proces. Niet alleen gezondheidsgerelateerde, maar ook sociale, culturele

Nadere informatie

Gezondheidsraad. Aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Gezondheidsraad. Aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Uw kenmerk : - Bijlagen : - Geachte minister, Gezamenlijk volgen Gezondheidsraad en RIVM/CIb de internationale en nationale ontwikkelingen met betrekking

Nadere informatie

BIJLAGE E. Geaccordeerd en aangevuld verslag van de Invitational Conference. Invitational conference 22 september 2009 Infectieziekten en arbeid

BIJLAGE E. Geaccordeerd en aangevuld verslag van de Invitational Conference. Invitational conference 22 september 2009 Infectieziekten en arbeid 1 BIJLAGE E. Geaccordeerd en aangevuld verslag van de Invitational Conference. Invitational conference 22 september 2009 Infectieziekten en arbeid Opsteller H.P.J. Stinis Per Workshop worden eerst de door

Nadere informatie

Vaccineer iedereen!.. of kan het slimmer met uw hulp? H.P.J. Stinis, bedrijfsarts NCvB Presentatie NVVA 14 april 2011

Vaccineer iedereen!.. of kan het slimmer met uw hulp? H.P.J. Stinis, bedrijfsarts NCvB Presentatie NVVA 14 april 2011 Vaccineer iedereen!.. of kan het slimmer met uw hulp? H.P.J. Stinis, bedrijfsarts NCvB Presentatie NVVA 14 april 2011 h.p.stinis@amc.uva.nl Volkskrant 7 maart 2011 Agressie in arbeid mogelijk? : 1) Vaccineren

Nadere informatie

Hepatitis B Inleiding Hepatitis A Preventie hepatitis B Preventie hepatitis A

Hepatitis B Inleiding Hepatitis A Preventie hepatitis B Preventie hepatitis A Naast deze infokaart over hepatitis zijn er ook infokaarten beschikbaar over: infectieziekten algemeen, tuberculose, seksueel overdraagbare aandoeningen, jeugd en onveilig vrijen en jeugd en vaccinatie.

Nadere informatie

Zicht op Q-koorts. Kernboodschap

Zicht op Q-koorts. Kernboodschap Zicht op Q-koorts Deze informatie is tot stand gekomen in samenwerking met het RIVM (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu), diverse organisaties en beroepsgroepen. 1 Kernboodschap Q-koorts kunt

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting 11

Samenvatting. Samenvatting 11 Samenvatting Dit advies gaat over de vraag of het wenselijk is om mensen die chronisch geïnfecteerd zijn met het hepatitis B-virus (HBV) of het hepatitis C-virus (HCV) op te sporen door middel van screening.

Nadere informatie

Ziekenhuizen. Persoonlijke hygiëne patiënt en bezoeker

Ziekenhuizen. Persoonlijke hygiëne patiënt en bezoeker Ziekenhuizen Persoonlijke hygiëne patiënt en bezoeker Werkgroep Infectiepreventie Vastgesteld: juli 2012 Revisiedatum: juli 2017 Dit document mag vrijelijk worden vermenigvuldigd en verspreid mits steeds

Nadere informatie

Arbowet, beleid & arbeidsomstandigheden

Arbowet, beleid & arbeidsomstandigheden Syllabus Arbowet, beleid & arbeidsomstandigheden Verzuimpreventie, veilig werken en een integrale aanpak U lapt de regels van de Arbowet natuurlijk niet aan uw laars. Maar kent u al uw arboverantwoordelijkheden?

Nadere informatie

> Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

> Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Rijnstraat 50 2515 XP DEN HAAG T 070 340 79 11 F 070 340 78

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus EA DEN HAAG. Datum 14 september 2010 Betreft Stand van zaken Q-koorts

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus EA DEN HAAG. Datum 14 september 2010 Betreft Stand van zaken Q-koorts > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Prins Clauslaan 8 2595 AJ Den Haag Postbus 20401 2500 EK Den Haag www.minlnv.nl

Nadere informatie

Minsterie van VWS t.a.v. de heer P.H. Huyts. Ministerie van LNV t.a.v. mevrouw A. Burger. Geachte heer Huyts, geachte mevrouw Burger,

Minsterie van VWS t.a.v. de heer P.H. Huyts. Ministerie van LNV t.a.v. mevrouw A. Burger. Geachte heer Huyts, geachte mevrouw Burger, Postbus 1 3720 BA Bilthoven A. van Leeuwenhoeklaan 9 3721 MA Bilthoven Tel (030) 274 91 11 Fax (030) 274 29 71 info@rivm.nl www.rivm.nl Minsterie van VWS t.a.v. de heer P.H. Huyts Ministerie van LNV t.a.v.

Nadere informatie

KNMG-visie Zorg die werkt. René Héman 8 juni 2017

KNMG-visie Zorg die werkt. René Héman 8 juni 2017 KNMG-visie Zorg die werkt René Héman 8 juni 2017 Uitgangspunten en doelen Ontwikkeld voor en door artsen (NVAB, NVVG, GAV, Federatie Medisch Specialisten, LHV, NHG en KAMG) Arbeidsgerelateerde medische

Nadere informatie

Privacy. Organisatie voor Vitaliteit, Activering en Loopbaan Nederlandse Vereniging voor Arbeids- en Bedrijfsgeneeskunde

Privacy. Organisatie voor Vitaliteit, Activering en Loopbaan Nederlandse Vereniging voor Arbeids- en Bedrijfsgeneeskunde Privacy www.oval.nl www.nvab-online.nl Organisatie voor Vitaliteit, Activering en Loopbaan Nederlandse Vereniging voor Arbeids- en Bedrijfsgeneeskunde Privacy Informatie voor werknemers Het gebeurt iedereen

Nadere informatie

Peilstation Intensief Melden

Peilstation Intensief Melden Peilstation Intensief Melden Nederlands Centrum voor Beroepsziekten AMC Presentatie casus beroepsziekte en Capita Selecta 5 e PIM workshop, najaar 2013 Nederlands Centrum voor Beroepsziekten, AMC/Coronel

Nadere informatie

De staatssecretaris van Economische Zaken T.a.v. contactpersoon Nationale ombudsman Postbus EK DEN HAAG. Geachte xxx,

De staatssecretaris van Economische Zaken T.a.v. contactpersoon Nationale ombudsman Postbus EK DEN HAAG. Geachte xxx, De staatssecretaris van Economische Zaken T.a.v. contactpersoon Nationale ombudsman Postbus 20401 2500 EK DEN HAAG Postadres Postbus 93122 2509 AC Den Haag Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 151 2594 AG Den

Nadere informatie

@rboinfect alertsysteem

@rboinfect alertsysteem Samenvatting: Nieuwe website van VWS Arboprofessionals werkzaam de gemeente Arboprofessionals o.a. werkzaam in het onderwijs Griep Check Nederlands Huisartsen genootschap Niet zorg: wanneer mag ik weer

Nadere informatie

Protocol voor het handelen bij ongevallen

Protocol voor het handelen bij ongevallen Protocol voor het handelen bij ongevallen Maart 2016 Op grond van de Arbeidsomstandighedenwet, kortweg de Arbowet, is de werkgever verplicht om ongevallen op te nemen in een ongevallenregister en ernstige

Nadere informatie

Gezondheidsrisico s door nachtwerk. Nr. 2017/17. Samenvatting

Gezondheidsrisico s door nachtwerk. Nr. 2017/17. Samenvatting Gezondheidsrisico s door nachtwerk Nr. 2017/17 Samenvatting Gezondheidsrisico s door nachtwerk pagina 2 van 5 Op verzoek van de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid brengt de hiertoe ingestelde

Nadere informatie

Ongeval en Beroepsziekte

Ongeval en Beroepsziekte Ongeval en Beroepsziekte Rechte rug recht en slappe knieën Erik Stigter, bedrijfsarts, forensisch arts Peter Wulp, bedrijfsarts Medisch adviseurs Inspectie SZW Preventie van gezondheidsschade door arbeid

Nadere informatie

Arbocatologus Biologische agentia. Dr. Jaap Maas Bedrijfsarts-Epidemioloog

Arbocatologus Biologische agentia. Dr. Jaap Maas Bedrijfsarts-Epidemioloog Arbocatologus Biologische agentia Dr. Jaap Maas Bedrijfsarts-Epidemioloog Affluenza affluenza, n. a painful, contagious, socially transmitted condition of overload, debt, anxiety and waste resulting from

Nadere informatie

Disclosure. > in dienst Encare Arbozorg > lid RTC Gezondheidszorg

Disclosure. > in dienst Encare Arbozorg > lid RTC Gezondheidszorg Disclosure > in dienst Encare Arbozorg > lid RTC Gezondheidszorg 1 Karien van Roessel Bedrijfsarts Jurist Beroepsziekten Bedrijfsongevallen en Letselschade ABW 17 oktober 2016 2 Een kijkje achter de schermen

Nadere informatie

De ri&e en het plan van aanpak

De ri&e en het plan van aanpak De ri&e en het plan van aanpak Door: Jaap Bijl (Bijl Opleiding en Advies) 0. Inhoud 1. Samenvatting 2. Wettelijke grondslag 3. Wat is een ri&e en pva? 4. Waarom een ri&e? 5. Waar leidt een ri&e toe? 6.

Nadere informatie

Ziek van water? Verdiepende risico-inventarisatie en -evaluatie biologische agentia bij het werken met proceswater binnen Vlisco Netherlands B.V.

Ziek van water? Verdiepende risico-inventarisatie en -evaluatie biologische agentia bij het werken met proceswater binnen Vlisco Netherlands B.V. Ziek van water? Verdiepende risico-inventarisatie en -evaluatie biologische agentia bij het werken met proceswater binnen Vlisco Netherlands B.V. Man-So Wong Maart 2014 Opbouw presentatie Aanleiding Onderzoeksvraag

Nadere informatie

Hierbij zend ik u de antwoorden op de vragen van het Kamerlid Arib (PvdA) over het nut van de griepprik (2011Z20885).

Hierbij zend ik u de antwoorden op de vragen van het Kamerlid Arib (PvdA) over het nut van de griepprik (2011Z20885). > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Parnassusplein 5 2511 VX DEN HAAG T 070 30 79 11 F 070 30

Nadere informatie

Informatie voor veehouders en medewerkers van bedrijven waar Q-koorts is vastgesteld

Informatie voor veehouders en medewerkers van bedrijven waar Q-koorts is vastgesteld Informatie voor veehouders en medewerkers van bedrijven waar Q-koorts is vastgesteld Inleiding U krijgt deze informatie omdat er door het tankmelkonderzoek Q-koorts is vastgesteld op uw bedrijf of omdat

Nadere informatie

Rijkstoezicht op beroepsziekten

Rijkstoezicht op beroepsziekten Inspectie SZW Rijkstoezicht op beroepsziekten NVAB 19 juni 2015 Mw. ir M.A. Zuurbier Directeur Arbeidsomstandigheden 1. De Inspectie SZW 2. Beroepsziekten - meldingen 3. Versterken bedrijfsarts - wetgeving

Nadere informatie

Samenvatting. Een complex beeld

Samenvatting. Een complex beeld Samenvatting Een complex beeld Vroeg herkende lymeziekte na een tekenbeet is goed te behandelen met antibiotica. Het beeld wordt echter complexer als de symptomen minder duidelijk zijn of als de patiënt

Nadere informatie

Peilstation Intensief Melden

Peilstation Intensief Melden Peilstation Intensief Melden Adviseren over beroepsziekten Mr.drs. Niek Weesie Beroepsziekte Artikel 9 lid 3 Arbowet De persoon bedoeld in artikel 14, eerste lid, die belast is met de taak, bedoeld in

Nadere informatie

Meer dan opsporen. Nationaal hepatitisplan: een strategie voor actie

Meer dan opsporen. Nationaal hepatitisplan: een strategie voor actie Meer dan opsporen Nationaal hepatitisplan: een strategie voor actie Wat is het probleem? 450-500 sterfgevallen door de gevolgen van een infectie met het hepatitis B- of C-virus. 40.000 personen zijn naar

Nadere informatie

Wat te doen na een prik of snij-ongeval

Wat te doen na een prik of snij-ongeval Wat te doen na een prik of snij-ongeval Wat te doen na een Prik of Snij-ongeval in de St. Anna Zorggroep Voorlichtingsfolder betreffende bloedoverdraagbare aandoeningen op en door het werk. Algemeen Deze

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus EA DEN HAAG. Datum 13 juli 2017 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus EA DEN HAAG. Datum 13 juli 2017 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Parnassusplein 5 2511 VX Den Haag T 070 340 79 11 F 070 340

Nadere informatie

Preventief Medisch Onderzoek Informatie voor werkgevers in vraag en antwoord

Preventief Medisch Onderzoek Informatie voor werkgevers in vraag en antwoord Preventief Medisch Onderzoek Informatie voor werkgevers in vraag en antwoord Wat is Preventief Medisch Onderzoek? Preventief Medisch Onderzoek (PMO) is een verzameling van methoden die bedrijfsartsen gebruiken

Nadere informatie

Vaccinatie tegen rotavirus. Nr. 2017/16. Samenvatting

Vaccinatie tegen rotavirus. Nr. 2017/16. Samenvatting Vaccinatie tegen rotavirus Nr. 2017/16 Samenvatting Vaccinatie tegen rotavirus pagina 3 van 6 Rotavirus is zeer besmettelijk en veroorzaakt braken en diarree. Vooral jonge kinderen kunnen er ernstig ziek

Nadere informatie

Bijlage 3. Monitoring contacten ebola- of marburgpatie nt

Bijlage 3. Monitoring contacten ebola- of marburgpatie nt Bijlage 3. Monitoring contacten ebola- of marburgpatie nt Contacten van een patiënt met een ebola- of marburginfectie staan onder controle van de GGD, de afdeling infectiepreventie of de bedrijfsgeneeskundige

Nadere informatie

Antivirale middelen tijdens een grieppandemie

Antivirale middelen tijdens een grieppandemie Antivirale middelen tijdens een grieppandemie Standpunt van de overheid over het gebruik ter voorkoming van ziekte 1. Samenvatting Bedrijven en organisaties die een vitale rol spelen bij het zo goed mogelijk

Nadere informatie

Ethische lemma s voor de bedrijfsarts bij infectieziekten. H.P.J. Stinis, bedrijfsarts met dank aan Marcel Verweij Heijermanslezing 17 juni 2011

Ethische lemma s voor de bedrijfsarts bij infectieziekten. H.P.J. Stinis, bedrijfsarts met dank aan Marcel Verweij Heijermanslezing 17 juni 2011 Ethische lemma s voor de bedrijfsarts bij infectieziekten H.P.J. Stinis, bedrijfsarts met dank aan Marcel Verweij Heijermanslezing 17 juni 2011 (Professionele) Ethiek is rechtvaardiging van (professioneel)

Nadere informatie

PMO, PAGO, GPO: meer van het zelfde of duidelijk wat anders? Prof.dr Judith K Sluiter, MBA & Prof.dr Carel T.J. Hulshof, bedrijfsarts Juni 2017

PMO, PAGO, GPO: meer van het zelfde of duidelijk wat anders? Prof.dr Judith K Sluiter, MBA & Prof.dr Carel T.J. Hulshof, bedrijfsarts Juni 2017 PMO, PAGO, GPO: meer van het zelfde of duidelijk wat anders? Prof.dr Judith K Sluiter, MBA & Prof.dr Carel T.J. Hulshof, bedrijfsarts Juni 2017 Disclosure belangenverstrengeling (potentiële) belangenverstrengeling

Nadere informatie

Brabant-Zuidoost. Zicht op Q-koorts. Ronald ter Schegget. arts infectieziektebestrijding. GGD Brabant-Zuidoost

Brabant-Zuidoost. Zicht op Q-koorts. Ronald ter Schegget. arts infectieziektebestrijding. GGD Brabant-Zuidoost Zicht op Q-koorts Ronald ter Schegget arts infectieziektebestrijding GGD Brabant-Zuidoost 1 Kernboodschap Q-koorts kunt u oplopen door het inademen van de bacterie. Wees alert op de verschijnselen van

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA 's-gravenhage. Geachte Voorzitter,

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA 's-gravenhage. Geachte Voorzitter, Directie Voedselkwaliteit en Diergezondheid De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA 's-gravenhage uw brief van uw kenmerk ons kenmerk datum 10 september 2008 08-LNV-107

Nadere informatie

Wat te doen na een Prik of Snij-ongeval

Wat te doen na een Prik of Snij-ongeval Wat te doen na een Prik of Snij-ongeval Wat te doen na een Prik of Snij-ongeval in de St. Anna Zorggroep Voorlichtingsbrochure betreffende bloedoverdraagbare aandoeningen op en door het werk. Algemeen

Nadere informatie

Prikaccidenten: epidemiologie, opvang en mogelijkheden voor reductie

Prikaccidenten: epidemiologie, opvang en mogelijkheden voor reductie Prikaccidenten: epidemiologie, opvang en mogelijkheden voor reductie Paul van Wijk, september 2014 VU medisch centrum, Amsterdam Jeroen Bosch Ziekenhuis, s-hertogenbosch Inhoud Prikaccidenten risico s

Nadere informatie

De arbeidsdeskundige en PSA. Patrick Ox - arbeidsdeskundige

De arbeidsdeskundige en PSA. Patrick Ox - arbeidsdeskundige De arbeidsdeskundige en PSA Patrick Ox - arbeidsdeskundige Expereans: even voorstellen Expertisecentrum voor verzuim-, re-integratievraagstukken en Arboconcepten Nieuwe Stijl. Onafhankelijk, landelijk,

Nadere informatie

Duurzame Re-integratie

Duurzame Re-integratie Duurzame Re-integratie van mensen met aanhoudende vermoeidheidsklachten Margot Joosen Monique Frings-Dresen Judith Sluiter Coronel Instituut voor Arbeid en Gezondheid Academisch Medisch Centrum, Amsterdam

Nadere informatie

Eerste Hulp en infectieziekten

Eerste Hulp en infectieziekten Eerste Hulp en infectieziekten Richtlijnen en adviezen voor de eerstehulpverlener, opgesteld door de Stichting Koninklijke Nationale Organisatie voor Reddingwezen en Eerste Hulp bij Ongelukken Het Oranje

Nadere informatie

Parmentierweg 49 Postbus 121 2316 ZV Leiden www.ggdhm.nl 2300 AC Leiden. De GGD Hollands Midden is onderdeel van de RDOG Hollands Midden

Parmentierweg 49 Postbus 121 2316 ZV Leiden www.ggdhm.nl 2300 AC Leiden. De GGD Hollands Midden is onderdeel van de RDOG Hollands Midden Wat is waterpokken? Waterpokken is een ziekte die wordt veroorzaakt door het varicellazostervirus. De meeste mensen krijgen waterpokken als kind, meer dan 93% van in Nederland opgegroeide kinderen heeft

Nadere informatie

Ustekinumab Stelara. Ziekenhuis Gelderse Vallei

Ustekinumab Stelara. Ziekenhuis Gelderse Vallei Ustekinumab Stelara Ziekenhuis Gelderse Vallei Het doel van deze folder is u praktische informatie te geven over het nieuwe medicijn dat u gaat gebruiken: ustekinumab. Hoe werkt ustekinumab? Bij patiënten

Nadere informatie

RI&E. Chr. montessorischool De Abeel Den Haag 4 mei 2015 RISICO-INVENTARISATIE EN -EVALUATIE

RI&E. Chr. montessorischool De Abeel Den Haag 4 mei 2015 RISICO-INVENTARISATIE EN -EVALUATIE RI&E Chr. montessorischool De Abeel Den Haag 4 mei 2015 RISICO-INVENTARISATIE EN -EVALUATIE RI&E 2015 Den Haag, 30 september 2015 2/14 I NHOUDSOPGAVE Risico-inventarisatie & -evaluatie... 4 Samenvatting...

Nadere informatie

Bezoekadres Kenmerk Bijlage(n) Samenvatting

Bezoekadres Kenmerk Bijlage(n) Samenvatting > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres Parnassusplein 5 2511 VX Den Haag www.rijksoverheid.nl Bijlage(n)

Nadere informatie

BCOU PROTOCOL NIEUWE INFLUENZA A H1N1, DE ZOGENAAMDE MEXICAANSE GRIEP, VERSIE 26 AUGUSTUS 2009 / IVK

BCOU PROTOCOL NIEUWE INFLUENZA A H1N1, DE ZOGENAAMDE MEXICAANSE GRIEP, VERSIE 26 AUGUSTUS 2009 / IVK BCOU PROTOCOL NIEUWE INFLUENZA A H1N1, DE ZOGENAAMDE MEXICAANSE GRIEP, VERSIE 26 AUGUSTUS 2009 / IVK MEDE OP BASIS VAN NOTITIE NUOVO Teksten voor website PCOU en Willibrord Het H1N1-influenzavirus (de

Nadere informatie

Adalimumab (Humira) bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Maag-Darm-Levercentrum. Beter voor elkaar

Adalimumab (Humira) bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Maag-Darm-Levercentrum. Beter voor elkaar Adalimumab (Humira) bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Maag-Darm-Levercentrum Beter voor elkaar 2 Inleiding Uw behandelend arts heeft met u gesproken over het gebruik van Adalimumab (Humira).

Nadere informatie

1.4. De kinderverpleegkundige organiseert en coördineert de verpleegkundige zorg rond het zieke kind.

1.4. De kinderverpleegkundige organiseert en coördineert de verpleegkundige zorg rond het zieke kind. De opleiding tot kinderverpleegkundige Eindtermen van de opleiding tot kinderverpleegkundige 1. Vakinhoudelijk handelen Verzamelen en interpreteren van gegevens 1.1. De kinderverpleegkundige verzamelt

Nadere informatie

Het aantal volgelingen neemt af?

Het aantal volgelingen neemt af? Onzekerheden bij Beroepsziekten Heijermanslezing 11 december 2009 Teake Pal, Annet Lenderink Coronel Instituut, Academisch Medisch Centrum Amsterdam Verspreiders van het ware geloof 1 Het aantal volgelingen

Nadere informatie

ZIEKTEVERZUIMBELEIDSPLAN. voor de Stichting Katholiek Onderwijs Mergelland

ZIEKTEVERZUIMBELEIDSPLAN. voor de Stichting Katholiek Onderwijs Mergelland ZIEKTEVERZUIMBELEIDSPLAN voor de Stichting Katholiek Onderwijs Mergelland INHOUDSOPGAVE PAGINA 1. INLEIDING 1.1 Uitgangspunten 2 2. BELEID 3 2.1 Preventief beleid 3 2.1.1 Inzet medewerkers 3 2.1.2 Functioneringsgesprek

Nadere informatie

Rituximab Mab Thera. Ziekenhuis Gelderse Vallei

Rituximab Mab Thera. Ziekenhuis Gelderse Vallei Rituximab Mab Thera Ziekenhuis Gelderse Vallei Het doel van deze folder is u praktische informatie te geven over het nieuwe medicijn dat u gaat gebruiken: rituximab. Hoe werkt rituximab? Bij patiënten

Nadere informatie