[Geen doosjes. om zonder WMS aan te pakken] WMS. Van Genechten Biermans optimaliseert magazijnbeheer

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "[Geen doosjes. om zonder WMS aan te pakken] WMS. Van Genechten Biermans optimaliseert magazijnbeheer"

Transcriptie

1 WMS De kans dat je in de supermarkt geen enkele verpakking van Van Genechten Packaging tegenkomt is onbestaand. De leverancier mag immers tal van ronkende namen zoals Unilever, Mars, Kraft en Mc Donald s tot zijn trouwe klanten rekenen. De productiesite in Turnhout staat bekend onder de naam Van Genechten Biermans (VGB) en is naast algemene verpakkingen, tevens gespecialiseerd in microgolfkarton. Aan de fabriek is een distributiecentrum gekoppeld van waaruit niet minder dan 23 landen worden beleverd. Om alle verpakkingen vlekkeloos te beheren en bij de klant te krijgen, haalde VGB onlangs een nieuw warehouse management system (WMS) in huis. Softwareleverancier De Clercq Engineering, dat vooral in productieomgevingen actief is, kon met dit project meteen zijn kunnen op het vlak van warehouse management bewijzen. [Geen doosjes om zonder WMS aan te pakken] Van Genechten Biermans optimaliseert magazijnbeheer Eigenlijk had VGB al sinds 2002 een WMS in huis. Maar toen de toenmalige leverancier nog tijdens het project werd overgenomen en de mensen van het oorspronkelijke implementatieteam het huis verlieten, besloot VGB naar een ander pakket uit te kijken. VGB stelde een hele rits diverse specifieke eisen aan het pakket. Om te beginnen moest de software op basis van Java werken. VGB was op dat moment immers zijn zelf ontwikkelde ERP-oplossing (enterprise resource planning) naar Java aan het migreren. Jef Mendes, directeur logistiek bij VGB: Het WMS moest perfect aansluiten op het ERPsysteem, maar daarnaast de verantwoordelijkheid kunnen dragen voor een aantal activiteiten die we niet in ons ERP-systeem wensen te stoppen. Daarnaast moest het pakket kunnen inspelen op verdere projecten in de toekomst. Naast het warehouse project willen we nog de opvolging van de WIP (Work in Process), de inbound stroom en de shopfloor optimaliseren. Geen standaardproduct Het pakket moest betrouwbaar zijn en zo snel mogelijk geïmplementeerd kunnen worden, Van Genechten Biermans produceert geen standaardproducten. Alle verpakkingen worden op maat van de klant en het product gemaakt. Na een specifieke bestelling volgen deelleveringen op afroep. Normaal gesproken wordt elk product slechts door één enkele klant besteld, maar wel vaak met veel verschillende leveringsadressen. 54 ] Mei 2006

2 WMS aangezien het aanwezige systeem niet meer ondersteund werd. Bovendien moest het pakket gebruik maken van de bestaande infrastructuur, aangezien VGB recent al had geïnvesteerd in RF-apparatuur, een automatisch etiketteersysteem, een elektronische gewichts- en hoogtecontrole en een automatische controle bij het laden. En dan heeft VGB ook nog een heel specifieke eigen productiestrategie waar een WMS mee moet kunnen omgaan. Zo worden alle verpakkingen op maat van de klant en van het product gemaakt. Na een specifieke bestelling volgen deelleveringen op afroep. Normaal gesproken wordt elk product slechts door één enkele klant besteld, maar wel vaak met veel verschillende leveringsadressen. In overleg met grotere klanten worden sommige producten direct in bepaalde dedicated magazijnen opgeslagen, maar ze blijven wel onder supervisie van VGB staan. Ten slotte heeft elk product zijn eigen uniek artikelnummer, maar datzelfde nummer kan wel in meerdere bestellingen circuleren, zodat de leveringen worden bepaald door de combinatie van order en artikelnummer. We leveren de producten FIFO (First In First Out) op order. Voor ons is dat belangrijk, niet zozeer omwille van houdbaarheid, maar wel omdat verpakkingen heel vaak van uiterlijk veranderen, zodat we pakweg een derde order nooit voor het eerste zullen uitleveren, verklaart Jef Mendes. Ook de manier van werken in het magazijn heeft een belangrijke impact op de eisen aan het WMS. Gezien de diversiteit in palletafmetingen en -hoogtes, is zowel rek- als blokstapeling voorzien. Naargelang de afroepsnelheid, worden de pallets in een andere opslagzone opgeslagen. Via barcodes krijgen de pallets altijd een kwali- Van Genechten: verpakkingen voor merken Van Genechten bestaat uit enerzijds de Packaging Division en anderzijds speelkaartenproducent Cartamundi. Jaarlijks verwerkt Van Genechten Packaging ton karton en microgolfmateriaal, waarmee de onderneming tot de top drie van Europa behoort. De pan-europese groep bezit in totaal elf productiesites. In 2004 telde de onderneming 500 medewerkers. De gerealiseerde omzet bedroeg zo n 96 miljoen euro. VGB biedt klantgerichte oplossingen aan voor vrijwel elk type consumentenverpakking: gerecycleerd karton, primaire vezels, alu-foil karton, geëxtrudeerd karton, microgolfkarton, enz. Ongeveer zestig procent van de verpakkingen is bestemd voor de voedingssector.

3 WMS Wat voorafgaat Het productieproces van VGB begint bij het ontwerp van de doos, gaande van heel kleine doosjes voor scheermesjes tot dozen formaat frituurketel. Op basis van het ontwerp wordt een CAD-CAM tekening van de doos gemaakt. VGB positioneert de vorm van de dozen optimaal op de vellen karton zodat het verlies minimaal is. Daarna wordt de modeldoos op de plotter gemaakt. De klant bekijkt vervolgens of die doos optimaal past voor zijn product. Als het akkoord van de klant eenmaal is gegeven, wordt een drukproef gemaakt zodat de klant ook de kleuren kan controleren. Pas daarna zal de doos definitief in productie gaan. In de productie worden de vellen bedrukt, waarna met behulp van een gelaserde stansvorm en laser de kartonvormen uit het vel worden gesneden. De individuele dozen gaan teitsmarkering mee, die bijvoorbeeld opdraagt pallets in quarantaine te plaatsen of goederen te blokkeren en/of te vernietigen. De markering quarantaine is bestemd voor klanten die een supplementaire controle eisen, bijvoorbeeld op het vlak van verlijming, voordat de goederen worden geleverd. Het systeem moet dus in staat zijn het artikel als afgewerkt product te ontvangen, maar met de onmogelijkheid om het als gewoon order uit te leveren. Bovendien krijgen die goederen altijd een vloerlocatie, waar ze ook in het magazijn terechtkomen. Zo kunnen de medewerkers die instaan voor de kwaliteitscontrole en die daarvoor dagelijks een lijst krijgen van de uit te voeren controles gemakkelijk de pallets bereiken zonder bijkomende hulp van een reachtruckchauffeur. Na de controle kan de medewerker a.h.v. zijn handscanner de kwaliteit veranderen naar goed of in het andere geval opdracht geven om de producten in kwestie te herstellen of te vernietigen. J. Mendes: Ook hoe we omgaan met restpallets behoort tot het stuk kwaliteitsbeheersing. Sommige klanten willen dat we restpallets eerst sturen, of laatst, of helemaal nooit. Ook daar moest het WMS mee kunnen omgaan. En dan hadden we nog heel wat andere specifieke functionaliteit nodig zoals dubbelslagen (task interleaving) en automatische cycle counting. Voor sommige klanten leveren wij ook in double stacking, dus we moeten ervoor zorgen dat die op elkaar gestapelde pallets bij vertrek als een eenheid worden beschouwd. Druk op de ketel In januari 2005 legde VGB de eerste contacten met De Clercq Engineering. De maand daarop werden een aantal referenties bezocht. J. Mendes: Tijdens de kennismaking met de leverancier bleek dat hun software in wezen niet echt een WMS was, maar eerder een pakket bestemd voor productielogistiek. Toch geloofden wij sterk in de mogelijkheden van het pakket Objective LES en de mensen achter de oplossing. De leverancier beloofde, gezien hun strategische plannen op de WMS-markt, de nodige uitbreidingen te doen. De positieve referentiebezoeken en de aanvaardbare prijs gaven de doorslag om voor De Clercq Engineering te kiezen. In maart vonden de eerste analysegesprekken plaats en werden de eerste analysedocumenten opgemaakt. De definitieve testversie was eind juli af en eind augustus 2005 was VGB klaar voor de go-live. J. Mendes: In amper vijf maanden tijd hebben we het hele traject afgelegd. Een groot voordeel was wel dat we nog maar recent een WMS hadden geïmplementeerd en intussen dan ook perfect wisten wat we wilden en wat we toch liever anders hadden gezien. Bovendien hebben we een perfecte ondersteuning gekregen van zowel onze eigen IT-mensen als van de leverancier. In één weekend zijn we op het nieuwe systeem kunnen overstappen. Vlot door het magazijn Het WMS werd helemaal afgestemd op de bestaande goederenstroom in het magazijn. Goederen komen op pallets uit de productie vervolgens naar de plakmachine waar bepaalde delen aan elkaar worden verlijmd. De dozen worden gevouwen zodat het volumeverlies bij de latere opslag en het transport minimaal is. Op verschillende stations worden de dozen automatisch op pallets geplaatst, waarna ze klaar zijn om naar het magazijn voor afgewerkte producten te vertrekken. (zie ook kader Wat voorafgaat ). Alle pallets worden gewogen en gemeten en krijgen een label mee. Het is van primordiaal belang dat altijd de juiste keuzes gemaakt worden als de pallets uit de productie komen. Soms is het product bestemd voor het eigen magazijn met z n palletplaatsen. Maar in totaal heeft VGB nog zeventien externe magazijnen met nog palletplaatsen, waaraan de pallets ook kunnen worden toegewezen. De reachtruckchauffeur kan twee pallets tegelijk uit de productiezone meenemen. Na scanning van het label zal het WMS bepalen op welke locatie de pallet moet komen. In de rekken worden drie verschillende hoogtes gehanteerd: 1,30m, 1,75m en 2m. De breedte van de pallet moet steeds 1,20m zijn. Verder bekijkt het WMS of er afroepen voor de pallet zijn. In dat geval zal de reachtruckchauffeur de pallet direct naar de laadkade brengen. Ook als de pallet als bestemming een extern magazijn heeft gekregen, wordt hij direct naar de laadkade of de blokstapelingzone gebracht, om eventueel met andere pallets voor een zelfde order te worden 56 ] Mei 2006

4 WMS aangevuld. Als de heftruckchauffeur de pallet eenmaal heeft weggeplaatst, scant hij de locatie om er zeker van te zijn dat de pallet op zijn plaats staat. Op basis van de orders worden de pallets in het magazijn gepickt met behulp van reachtrucks. De vrachtwagens worden geladen aan de hand van de laadlijst. Op het moment dat een pallet door de laadpoort gaat, wordt hij opnieuw gescand en krijgt hij letterlijk groen licht om de truck in te gaan. Tegelijk wordt de pallet aan het ERPsysteem gesignaleerd als uitgifte. Klopt iets niet, dan gaat een rood licht branden en volgt een geluidssignaal. Aan het einde van de rit geeft de medewerker die de vrachtwagen geladen heeft aan de deskmedewerker door wat is geladen en wat eventueel niet. De pallets gaan via een van de zes laadkades de deur uit. Dagelijks verlaten zo n 750 pallets het magazijn van VGB. ad pallet01.ai :05:57 Gezien de diversiteit in palletafmetingen en -hoogtes, is zowel rek- als blokstapeling voorzien. Naargelang de afroepsnelheid komen de pallets in een andere opslagzone terecht. Via barcodes krijgen de pallets ook een kwaliteitsmarkering mee, die bijvoorbeeld opdraagt om pallets in quarantaine te plaatsen of om goederen te blokkeren en/of te vernietigen. Tweede keer beter Grote problemen heeft VGB tijdens de implementatie van Objective LES niet ervaren. Wel krijg je naderhand nog dikwijls opmerkingen of voorstellen van medewerkers in verband met kleine mogelijkheden tot optimalisering, meestal heel praktische zaken. In de mate van het mogelijke zijn we daar ook op ingegaan, aldus Jef Mendes. Van meet af aan hebben we er alles aan gedaan om het onze medewerkers zo gemakkelijk mogelijk te maken. We hebben zelfs nadrukkelijk aan de WMS-leverancier gevraagd

5 WMS Het is van primordiaal belang dat altijd de juiste keuzes worden gemaakt als de pallets uit de productie komen. Soms is het product bestemd voor het eigen magazijn met z n palletplaatsen. Maar in totaal heeft VGB nog zeventien externe magazijnen met palletplaatsen, waaraan de pallets ook kunnen worden toegewezen. om de schermen van de reachtruckchauffeurs te Momenteel werken in het magazijn van de afgewerkte producten acht reachtruckchauffeurs in lay-outen zoals ze gewoon waren. Verder heb ik een specifieke gebruikershandleiding geschreven en niet het IT-team, dit om dichter aan te logistieke aansturing. Maar we hebben ook de drie ploegen en zorgen twee bedienden voor de sluiten bij de taal van onze logistieke medewerkers. Die handleiding hebben ze ruimschoots andere afdelingen aan te trekken. mogelijkheid om in piekperiodes mensen uit vooraf gekregen en met behulp van een testprogramma dat we een maand hebben laten draaien, konden ze spelenderwijs aan het systeem al heel wat zaken geoptimaliseerd. Sinds de Aangezien VGB al een WMS in huis had, waren wennen. Die werkwijze functioneerde prima. komst van Objective LES werd vooral door het consistent werken met dubbelslagen een grotere efficiëntie gerealiseerd. Zo kunnen goederen die uit de productie komen, nu ook rechtstreeks aan de laadkades worden toegewezen. Bijvoorbeeld wanneer een artikel-ordercombinatie uit de productie rolt op het moment dat de goederen voor het betreffende order nog niet gepickt zijn. Op dat moment kan de pickopdracht voor het magazijn worden vervangen door de pallet die net uit de productie komt, wat opnieuw tot een grotere efficiëntie leidt. Maar de grootste vooruitgang werd wel geboekt op het kwaliteitsbeheersing, dat in het vroegere systeem niet in die mate werd ondersteund. Nu kan VGB perfect omgaan met controles, double stacking en restpallets, wat voor de organisatie een belangrijke meerwaarde creëert. Eind dit jaar zal er werk van worden gemaakt om ook de inboundstroom met het Objective WMS op te vangen. We hebben controleinstallaties aan de laadkades staan die registreren wat buitengaat. Als we onze leveranciers zo ver krijgen om alles goed te labelen, kunnen we evengoed alles registreren wat binnenkomt. Ook met onze andere productiesites, van wie we af en toe producten krijgen, zullen we dan duidelijke afspraken omtrent de etikettering moeten maken, zegt Jef Mendes. Ook het beheer van de WIP staat voor heel binnenkort op stapel. Een hele uitdaging, maar gezien het succes van dit eerste project hebben we zeker vertrouwen in de mogelijkheden van onze leverancier naar de toekomst toe. TC Van meet af aan heeft VGB er alles aan gedaan om het de medewerkers zo gemakkelijk mogelijk te maken. De WMSleverancier werd zelfs gevraagd de schermen van de reachtruckchauffeurs te lay-outen zoals ze gewoon waren. 58 ] Mei 2006

langer gemotiveerd en productief aan de slag

langer gemotiveerd en productief aan de slag langer gemotiveerd en productief aan de slag langer gemotiveerd en productief aan de slag praktische tools voor een duurzaam HR-beleid een product ontwikkeld door in samenwerking met met de steun van

Nadere informatie

Toezicht op herbeoordelingen door banken van rentederivaten bij het nietprofessionele

Toezicht op herbeoordelingen door banken van rentederivaten bij het nietprofessionele Rapportage rentederivatendienstverlening aan het MKB Toezicht op herbeoordelingen door banken van rentederivaten bij het nietprofessionele MKB Maart 2015 3333 Autoriteit Financiële Markten De AFM bevordert

Nadere informatie

Eerste Hulp Bij Kopen op Internet Rechtswinkel de Clinic clinic.nl

Eerste Hulp Bij Kopen op Internet Rechtswinkel de Clinic clinic.nl + van De Clinic is in licentie gegeven volgens een Creative Commons Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. Daarmee staan we je toe om dit werk te kopiëren, distribueren, vertonen, en op te voeren, en

Nadere informatie

Zelfmanagement, wat betekent het voor de patiënt?

Zelfmanagement, wat betekent het voor de patiënt? Dit rapport is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen worden gebruikt met bronvermelding. Zelfmanagement, wat betekent het voor de patiënt? Monique Heijmans Geeke Waverijn Lieke van Houtum ISBN 978-94-6122-248-0

Nadere informatie

Stabulletin. De bouw wordt. Jack Liemburg: Tailormade is de toekomst JAARGANG 29 NUMMER 02 SEPTEMBER 2014

Stabulletin. De bouw wordt. Jack Liemburg: Tailormade is de toekomst JAARGANG 29 NUMMER 02 SEPTEMBER 2014 Stabulletin JAARGANG 29 NUMMER 02 SEPTEMBER 2014 Jack Liemburg: Tailormade is de toekomst Monika Chao-Duivis, directeur van het Instituut voor Bouwrecht: De bouw wordt steeds meer een kennisindustrie VOORWOORD

Nadere informatie

Praktijkvoorbeelden van communicatie met ouders in het primair onderwijs

Praktijkvoorbeelden van communicatie met ouders in het primair onderwijs Goed worden en goed blijven Communicatie met ouders Praktijkvoorbeelden van communicatie met ouders in het primair onderwijs Over het informeren van ouders over de kwaliteit van de school en het betrekken

Nadere informatie

EN NU DE DOCENT NOG...!

EN NU DE DOCENT NOG...! EN NU DE DOCENT NOG...! kernredacteur van dit nummer: Prof. Dr. J.G.L.C. Lodewijks MesoConsult B.V. Tilburg april 1996 1996 MesoConsult B.V. Tilburg Uit deze uitgave mag niets worden verveelvoudigd en/of

Nadere informatie

E-Factureren voor het bedrijfsleven

E-Factureren voor het bedrijfsleven E-Factureren voor het bedrijfsleven Colofon Het ministerie van Economische Zaken en het ministerie van Financiën en de belastingdienst hebben bijgedragen de totstandkoming van deze publicatie door financiering

Nadere informatie

journaalnummer 2 juni-juli 2008

journaalnummer 2 juni-juli 2008 CeMAT terugblik journaalnummer 2 juni-juli 2008 Jungheinrich pakt uit met nieuwe modellen Red Swan blijft intern transport optimaliseren Zilveren prijs Internationale servicewedstrijd Van Vliet kiest LPG

Nadere informatie

Handen en voeten aan beoordelen. handreiking invoering beoordelingssysteem in het hbo

Handen en voeten aan beoordelen. handreiking invoering beoordelingssysteem in het hbo Handen en voeten aan beoordelen handreiking invoering beoordelingssysteem in het hbo Inleiding In de cao voor het Hoger Beroepsonderwijs hebben cao partijen afspraken vastgelegd over de invoering van

Nadere informatie

De kracht van goed bestuur

De kracht van goed bestuur Bestuur, management en onderwijskwaliteit Daniëlle Verschuren en Berber Vreugdenhil De kracht van goed bestuur Eindrapportage De kracht van goed bestuur Eindrapportage Daniëlle Verschuren Berber Vreugdenhil

Nadere informatie

Uitbesteding, van strategie tot organisatorische werkelijkheid

Uitbesteding, van strategie tot organisatorische werkelijkheid Uitbesteding, van strategie tot organisatorische werkelijkheid F3010 1 Uitbesteding, van strategie tot organisatorische werkelijkheid Drs. J. de Bruijn Ontleend aan het boek Uitbesteding, Samsom bv, 1999.

Nadere informatie

Zoveel mogelijk kinderen samen naar school

Zoveel mogelijk kinderen samen naar school Zoveel mogelijk kinderen samen naar school 2 inleiding De wet is gewijzigd en dat brengt vernieuwingen met zich mee op de basisschool. Met de invoering van de wet Passend Onderwijs per 1 augustus 2014

Nadere informatie

Kunstbalie over het belang van een goed netwerk door Jacolien de Nooij

Kunstbalie over het belang van een goed netwerk door Jacolien de Nooij Kunstbalie over het belang van een goed netwerk door Jacolien de Nooij Afgelopen jaar hebben we diverse pioniers op het gebied van Foto s Ad en Clara Cultuur in de Spiegel geïnterviewd om een beeld te

Nadere informatie

Van evalueren kun je leren

Van evalueren kun je leren Van evalueren kun je leren Voorwoord Wie zich bezighoudt met cliëntenparticipatie doet er goed aan om van tijd tot tijd stil te staan bij de praktijk van dat moment. Cliëntenparticipatie is niet iets wat

Nadere informatie

Auteurs: Drs. Ing. Jacob Pieffers Dr. Jan Riezebos. Groningen, februari 2006

Auteurs: Drs. Ing. Jacob Pieffers Dr. Jan Riezebos. Groningen, februari 2006 Polca als innovatief materiaalbeheersingssysteem Auteurs: Drs. Ing. Jacob Pieffers Dr. Jan Riezebos Groningen, februari 2006 Rijksuniversiteit Groningen Faculteit Bedrijfskunde Cluster Ontwerp van Productiesystemen

Nadere informatie

Interim of niet? Handreiking voor het aanstellen van een interim manager. Leren verbeteren. Project voor risicoscholen en (zeer) zwakke afdelingen

Interim of niet? Handreiking voor het aanstellen van een interim manager. Leren verbeteren. Project voor risicoscholen en (zeer) zwakke afdelingen Interim of niet? 1 Handreiking voor het aanstellen van een interim manager Leren verbeteren Project voor risicoscholen en (zeer) zwakke afdelingen Een project van de VO-raad en AOC Raad Eerder verschenen

Nadere informatie

Palliatieve zorg; wat als je niet meer beter wordt

Palliatieve zorg; wat als je niet meer beter wordt Palliatieve zorg; wat als je niet meer beter wordt Welke zorg kunt u ontvangen als genezing niet meer mogelijk is? Palliatieve zorg is de zorg, die u ontvangt wanneer u ongeneeslijk ziek bent. Het is gespecialiseerde

Nadere informatie

uw eerste koopwoning

uw eerste koopwoning uw eerste koopwoning Waar krijgt u mee te maken? We waren al begonnen met zoeken naar een huis. En toen merkten we wat we allemaal moesten regelen. Er komt heel wat kijken bij een nieuwe woning. Vooral

Nadere informatie

Rekenen, maar dan anders! Naar een visiegeleide aanpak van rekenen op de basisschool

Rekenen, maar dan anders! Naar een visiegeleide aanpak van rekenen op de basisschool Rekenen, maar dan anders! Naar een visiegeleide aanpak van rekenen op de basisschool Kris Verbeeck Colofon Auteur Kris Verbeeck KPC Groep Yvonne Meulman, Astrid van den Hurk, Harry Gankema, Cees de Wit,

Nadere informatie

Systems Engineering, waarom zou je nog anders werken?

Systems Engineering, waarom zou je nog anders werken? Systems Engineering, waarom zou je nog anders werken? Systems Engineering, waarom zou je nog anders werken? Werkplaats Systems Engineering 2 Inhoudsopgave Woord vooraf 5 1. Pioneering 7 2. Systems Engineering

Nadere informatie

Bureau Onderzoek Gemeente Groningen, oktober 2005

Bureau Onderzoek Gemeente Groningen, oktober 2005 Hoe werk jij? Methodiekontwikkeling bij de dienst SOZAWE Jeanine Vosselman Monique Beukeveld Bureau Onderzoek Gemeente Groningen, oktober 2005 Bureau Onderzoek heeft als kernactiviteiten instrumentontwikkeling

Nadere informatie

Werkboek. Creëer meer plezier in je werk

Werkboek. Creëer meer plezier in je werk Werkboek Creëer meer plezier in je werk Schouten en Nelissen ontwikkelde, samen met de universiteit van Utrecht, een training die medewerkers bewust maakt van de ruimte die zij zelf hebben om het werk

Nadere informatie

journaalnummer 1 april 2008

journaalnummer 1 april 2008 journaalnummer 1 april 2008 Caretrex kiest all-in huurcontract Universo: elektro trucks ook naar buiten Nieuw trekpaard 7-tons elektro trekker Crocs groeit explosief Jungheinrich richt in recordtijd twee

Nadere informatie

EXPERIMENT FLEXIBELE ONDERWIJSTIJDEN 2011-2014

EXPERIMENT FLEXIBELE ONDERWIJSTIJDEN 2011-2014 EXPERIMENT FLEXIBELE ONDERWIJSTIJDEN 2011-2014 EINDRAPPORT VAN HET ONDERZOEK OP ELF SCHOLEN NAAR DE EFFECTEN VAN FLEXIBELE ONDERWIJSTIJDEN OP DE KWALITEIT VAN HET ONDERWIJS september 2014 2 3 4 Voorwoord

Nadere informatie

Een goed gesprek voorkomt erger

Een goed gesprek voorkomt erger Een goed gesprek voorkomt erger een handreiking voor ouders bij een klacht over school Voorwoord Wat doet u als u of uw kind een probleem heeft met de school? Sinds 1998 is er een wettelijke klachtenregeling

Nadere informatie

Heeft u Reumatoïde Artritis en bent u regelmatig moe?

Heeft u Reumatoïde Artritis en bent u regelmatig moe? Heeft u Reumatoïde Artritis en bent u regelmatig moe? Inhoud 1. Voor wie is deze brochure?...4 2. Introductie...5 3. Vermoeidheid een klacht?...5 4. Geen gewone vermoeidheid...5 5. Oorzaken van vermoeidheid...11

Nadere informatie

Mondelinge feedback bij zelfstandig werken

Mondelinge feedback bij zelfstandig werken KORTLOPEND ONDERWIJSONDERZOEK Vormgeving van leerprocessen 74 Mondelinge feedback bij zelfstandig werken Interactie tussen docenten en leerlingen in het VO Yvette Sol Karel Stokking Mondelinge feedback

Nadere informatie

c) Maak een startschema De titel schrijf je in het midden, daaromheen de kopjes of de belangrijkste woorden en begrippen.

c) Maak een startschema De titel schrijf je in het midden, daaromheen de kopjes of de belangrijkste woorden en begrippen. 1) Hoe lees ik een tekst? Een tekst lezen is iets anders dan een tekst leren. Deze vaardigheid behandelt het zogenaamde oriënterend lezen. Dit noemt men ook wel verkennend of extensief lezen. Je leest

Nadere informatie