ICD. Journaal. Telecardiologie sterk in opmars. Autorijden met een ICD is wettelijk mogelijk maar regel het goed!

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "ICD. Journaal. Telecardiologie sterk in opmars. Autorijden met een ICD is wettelijk mogelijk maar regel het goed!"

Transcriptie

1 ICD Editie april ISSN Telecardiologie sterk in opmars Autorijden met een ICD is wettelijk mogelijk maar regel het goed! Riet Eijgelshoven: Tussen weten en voelen ligt een wereld van verschil Aanbevelingen voor sportbeoefening door ICD-dragers

2 ICD 2010, nummer 2, 15 april De toenemende rol van telecardiologie bij de behandeling van hartziekten en de gevolgen daarvan voor behandelaar en patiënt (1) Snelle technische ontwikkeling roept veel vragen op 10 ICD-dragers aan het woord: Riet Eijgelshoven Tussen weten en voelen ligt een wereld van verschil 12 Aanbevelingen voor sportbeoefening door ICD-dragers Eensluidende regelgeving ontbreekt nog altijd 20 Partners vertellen hun verhaal: Annette Barendregt In het leven is nooit alles heel gewoon 27 Autorijden met een ICD is wettelijk mogelijk maar regel het goed! Juridisch adviseur raadt aanvragen rijbewijs met code sterk aan Cartoons: Hendrikus Zwarteveen Fotografie en illustraties: Annette Barendregt, Frank Dekkers, drs. J. Dekker. dr. P.P. Delnoy, Riet Eygelshoven, mr. B. Marijnen, Novente, Ed Steutel, Rick Strooper, St. Jude Medical, Peter Zaadstra, Atritech, Petra Boorsma, Hadewych Veijs en verder 3 Voorwoord 8 Zo komt het ICD- tot stand 11 Website mag zich verheugen in een toenemend aantal bezoekers. 11 Nieuwe implantatiecentra 14 Telemonitoring: nogmaals de keerzijde van de medaille 16 ICD s vormen geen belemmering voor een romantisch tête-à-tête 16 Cardiostick en andere noodhulpinformatie 16 Goed voorbereid op reis 17 Chronisch hartfalen onderwerp van meerdere dissertaties in St. Jude Medical ontvangt als eerste het ISO certificaat voor het Merlin.net Patiëntenzorgnetwerk 18 NVVC-richtlijn ( ) 19 Registratie van Pacemakers en ICD s 23 Eerste succesvolle hart-ooroperatie in de Benelux uitgevoerd in het St. Antonius Ziekenhuis 24 Terzijde: Bezoekuur, column 25 Achter het stuur 28 De krakende deur 29 ICD-nieuws Bijdragen voor het volgende nummer uiterlijk 15 mei 2010 toezenden aan het redactieadres Louis Armstrongerf XS Bergen op Zoom Foto voorpagina: Sveta - Fotolia.com Foto achterpagina: milosluz - Fotolia.com

3 voor woord Rinus Split, voorzitter Het is nog maar enkele maanden geleden. In het voorwoord van het eerste ICD- van januari 2010 constateerde ik tot mijn genoegen dat men op het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport naar ons luistert. Misschien was dat voorbarig; ik ben namelijk niet gerust op de uitvoering en uitwerking van de nieuw verworven inzichten. En de val van het kabinet op 20 februari maakt het al helemaal niet beter. Het kabinet gevallen. Ja en nu? Toegegeven: demissionair minister Ab Klink begrijpt niet (of wenst het niet te begrijpen) dat marktwerking voor onder andere hulpbehoevenden, chronisch zieken en mensen met levensbedreigende ziekte leidt tot wantoestanden in de zorg. Hierdoor kunnen zelfs mensen komen te overlijden. Toegegeven: de minister bepaalt in het Planningsbesluit PCI s, ICD s en THI s (Staatscourant nr van 4 december 2009), dat op verzoek van de Tweede Kamer het aantal ziekenhuizen met een ICD-vergunning niet verder wordt uitgebreid en dat het zelfs mogelijk is dat er vergunningen worden ingetrokken als ziekenhuizen niet aan de door de minister gestelde minimum-eisen blijken te voldoen. Tegelijkertijd geeft hij echter aan dat er wellicht nog zes ziekenhuizen een nieuwe vergunning zouden kunnen krijgen. Daarmee laat minister Klink volgens mij zien dat hij en zijn ministerie de weg helemaal kwijt zijn. Toegegeven: de minister had nooit zoveel macht over de zorg in de handen moeten leggen van de zorgverzekeraars omdat deze volgens mij voornamelijk gebaat zijn bij het maken van winst. Daardoor zadelen zij Nederland met een gigantisch begrotingstekort op. Grotere ergernis Ondanks wat ik hier boven schreef en nog enkele andere minpuntjes gaat mijn grootste ergernis echter niet uit naar demissionair minister Klink of zijn ministerie, maar naar: Ziekenhuisdirecties en/of cardiologen die om economische redenen ICD s willen implanteren en de zorg voor en nazorg aan hun patiënten daaraan ondergeschikt maken. Cardiologen die via een nul-uren-contract ziekenhuizen (en collega-cardiologen) in staat stellen ICD s te implanteren. Dit laatste heeft al tot minimaal één levensbedreigende situatie geleid. Personen die zo gaan de geruchten althans inspecteurs van de Inspectie voor de Gezondheidszorg intimideren. Als dat waar is, kan ik het plaatsen dat inspecteurs van de IGZ de minister adviseren om maar een vergunning af te geven aan ziekenhuizen waarbij je de vraagtekens niet alleen kunt, maar zeker ook moet plaatsen. Ziekenhuizen (cardiologen) die een ICDvergunning hebben gekregen van de minister en dus mogen implanteren, mits zij aan bepaalde voorwaarden voldoen en vervolgens stellen: Ach, die voorwaarden... Daar gaan wij te zijner tijd wel aan voldoen. We beginnen alvast om ICD s te implanteren. Kleed u uit en ga maar liggen. Stel dat u geen rijbewijs hebt en vervolgens wordt aangehouden door een agent die u om uw rijbewijs vraagt. Als u dan antwoordt: Dat haal ik te zijner tijd wel... Ik heb eerst deze fantastische bolide gekocht. Geloof mij: U hebt dan een groot probleem, althans wanneer u niet in de gelegenheid bent de agent te intimideren en of te bedreigen. En wat te denken van politici die in een kamerdebat (zeker als de camera s draaien) zich lijken te kunnen meten met atleten op de 100 meter. Ze stormen naar de interruptiemicrofoon en schreeuwen soms letterlijk, bijvoorbeeld tegen minister Klink, dat deze de kosten in de zorg beheersbaar moet houden. Toch geven ze, wanneer ze zelf in staat zijn hieraan een bijdrage te leveren, niet thuis. Nog veel te doen We vieren in 2010 het tienjarig bestaan van de Stichting ICD dragers Nederland als de patiëntenorganisatie voor ICDdragers in Nederland. Er is veel bereikt; in het derde nummer van deze jaargang zal daar aandacht aan besteed worden. Maar als u bovenstaande gelezen hebt, zult u het met me eens zijn: Er is nog veel te doen om de belangen van ICDdragers veilig te stellen en 24 uur per dag, 7 dagen per week hoogwaardige zorg voor hen te blijven garanderen. Demissionair minister van VWS, dr. A. Klink (foto: Hadewych Veys) ICD 3

4 Snelle technische ontwikkeling roept veel vragen op De toenemende rol van telecardiologie bij de behandeling van hartziekten en de gevolgen daarvan voor behandelaar en patiënt Jo Anne en Arie Susan Mede op initiatief van professor dr. N.M. van Hemel vond op 20 november 2009 in Putten de eerste van drie conferenties over telecardiologie plaats die worden georganiseerd door de Nederlandse Hart Ritme Associatie (NHRA), een werkgroep van de Nederlandse Vereniging voor Cardiologie en het inmiddels opgericht Nederlands Forum Telecardiogie. Onze onvolprezen eindredacteur vond dat wij daar maar een mooi artikel over moesten schrijven. Hij weet wel wat hij uit handen geeft, want zeven uur luisteren naar heel verschillende deskundigen en daar iets verstandigs over schrijven is op zijn zachtst gezegd geen eitje. Maar we hebben ons best gedaan om zo goed mogelijk samen te vatten wat we gehoord hebben zodat de lezers enigszins inzicht krijgen in de ontwikkelingen rondom de op afstand uitgelezen ICD en pacemaker en de veranderingen in de gezondheidszorg. De tempel van Delphi, de bakermat van het orakel. Door de opkomst van de computer en het internet gaan de technologische ontwikkelingen razend snel. Dit zal ook de medische wetenschap en de medische zorg ingrijpend veranderen. Zo heeft het gebruik van geïmplanteerde elektronische apparatuur voor de behandeling van hartproblemen een enorme ontwikkeling door gemaakt. Het heeft de kwaliteit van het leven van veel patiënten verbeterd en zeker ook hun levensverwachting. Steeds meer worden computer en internet ingezet voor diagnostiek en behandeling. De nieuwe technische ontwikkelingen maken het mogelijk de ICD via de telefoon of draadloos uit te lezen. De ontwikkelingen in de telecardiologie gaan zo snel dat de vraag rijst of niet in breder verband moet worden nagegaan of de kwaliteit en de technische eigenschappen van de systemen, die door de verschillende bedrijven worden aangeboden, nu en in de toekomst, voldoen aan de eisen van de praktijk van alledag. Ook moet worden vastgelegd wat de gevolgen zijn voor de medische en technische besluitvorming en verantwoordelijkheid, hoe de organisatie van de zorg voor deze categorie patiënten is geregeld, hoe de privacy wordt gewaarborgd, wie dit alles fi nanciert en wie of wat uiteindelijk aansprakelijk gesteld kan worden. Om een antwoord op al deze vragen te formuleren wordt door de NHRA een Delphi-onderzoek gedaan. Een Delphistudie (genoemd naar het orakel van Delphi) is een onderzoeksmethode waarbij de meningen van een groot aantal experts wordt gevraagd ten aanzien van een onderwerp waar geen overeenstemming over bestaat. Door de antwoorden van de experts (anoniem) terug te koppe- 4 ICD

5 Techniek speelt een steeds grotere rol bij de behandeling van hartziektes len, wordt in een aantal rondes geprobeerd tot een consensus te komen. Bij de bijeenkomst in Putten waren cardiologen aanwezig, vertegenwoordigers van de implantatiecentra, de Zorgverzekeraars en de ICD-leveranciers in Nederland, experts op het gebied van elektrofysiologie, de voorzitter van de STIN en wij namens het ICD-. Tussen de voordrachten door werden steeds reeksen vragen gesteld die iedere deelnemer met een stemkastje elektronisch moest beantwoorden. Tijdens de conferentie werd duidelijk dat de meningen door het uitwisselen van informatie langzaam naar elkaar toe groeiden, maar dat we nog ver verwijderd zijn van een algemeen geaccepteerd werkmodel of zoals het tijdens de conferentie genoemd werd: het Frame of Reference. Wij zullen trachten een impressie te geven van de discussie die over de verschillende onderwerpen werd gevoerd. De technische ontwikkelingen De fi nanciën De ontwikkelingen naar een nieuw model van zorg De eigen verantwoordelijkheid van de patiënt Samenvatting. Technische ontwikkelingen Sinds de eerste implantatie van een pacemaker in 1958 neemt de stroom van implantaties van geïmplanteerde elektronische apparatuur enorm toe in aantal en complexiteit. In het eerste nummer van het ICD- van 2009 lazen we dat wereldwijd al patiënten, waarvan 1500 in Nederland, via een telemonitoringsysteem hun ICD thuis kunnen laten uitlezen en de gegevens kunnen doorzenden naar het ziekenhuis. Nu en in de nabije toekomst kunnen alle ICD-fabrikanten een dergelijk systeem leveren. Het voordeel is dat de patiënt voor controle niet meer speciaal naar het ziekenhuis hoeft en dat deze niet één keer per half jaar, maar dagelijks plaats kan vinden. Het nadeel is echter dat elke fi rma zijn eigen software ontwikkelt en zijn eigen systeem heeft om de informatie aan het ziekenhuis door te geven. Gevolg hiervan zou kunnen zijn dat een ziekenhuis zich op één merk moet richten om niet steeds van het ene systeem op het andere te moeten overstappen. Ook kan de aangeleverde informatie zo complex zijn, dat het voor de ontvanger veel tijd vraagt om de relevante gegevens te downloaden en te interpreteren. Momenteel gebruiken de meeste leveranciers van ICD s HL7 (Health Level 7). Dit is volgens Wikipedia een internationale standaard voor elektronische uitwisseling van medische, fi nanciële en administratieve gegevens tussen zorginformatiesystemen. Jammer genoeg is het gebruik van HL7 nog niet algemeen, maar wellicht kan door onderling overleg tussen de fabrikanten worden bereikt dat zij overeenkomen zich allen te houden aan deze internationale standaard, zoals binnenkort ook afspraken zullen worden gemaakt over een standaardaansluiting (DF-4) die zal gelden voor het bevestigen van de leads aan de ICD. (zie ICD- 2010/1) De technische mogelijkheden lijken onbeperkt en de ontwikkelingen gaan razend snel. Maar sluiten deze ontwikkelingen aan bij de vraag van de behandelaar en de patiënt of is de industrie bezig het aanbod te vergroten in de verwachting een vraag te creëren. De ICD kan via de vaste of mobiele telefoon automatisch worden uitgelezen en een alarmmelding geven als er problemen zijn. Maar niet iedereen heeft een vaste, analoge telefoonlijn en het mobiele netwerk is ook niet geheel dekkend. Het is mogelijk om ook andere gegevens zoals over gewicht en bloeddruk door te zenden van thuis naar het ziekenhuis. Dat lijkt een veilig idee voor mensen met hartfalen, maar die veiligheid is maar betrekkelijk omdat het uitlezen niet gedurende 7 dagen gedurende 24 uur per dag De technische mogelijkheden lijken onbeperkt maar de vraag is of behandelaar en patiënt daar nu zo gelukkig mee moeten zijn. (24/7) plaatsvindt maar veelal slechts eenmaal per dag en dan nog alleen op werkdagen Het is zelfs voorgekomen dat binnenkomende gegevens van een patiënt die alarmerend waren, nog 14 dagen bleven liggen voor er actie werd ondernomen. Maar het gebeurt ook dat de patiënt, die zich veilig voelt, soms niet de moeite neemt om bereikbaar te zijn voor het ziekenhuis. Kortom alles is maakbaar, maar we zijn nog ver verwijderd van De nieuwe DF-4 standaardaansluiting van de lead aan de ICD (bron St. Jude Medical) ICD 5

6 een standaardproces waarbij de computer, bewaakt door Ict ers, die gegevens selecteert en aanlevert die nodig zijn voor controle en bewaking en de ICD-drager weet en begrijpt wat zijn verantwoordelijkheid is in dit proces. Voor de toekomst lijkt een ICD, die via draadloos internet met het ziekenhuis communiceert ons heel handig, maar als we nu zien hoe snel de batterij van een iphone leeg is, zal dat nog wel even duren. Een heel ander probleem vinden wij dat veel oudere ICD-dragers niet of nauwelijks bekend zijn met de computer. Onze kleinkinderen zijn hierin veel handiger. Een aardige anekdote is dat zelfs een zeer ervaren cardiochirurg moeite had met een nieuwe manier van het computer gestuurd inbrengen van een lead naar het hart. Een jongere collega, die wel was opgegroeid met computerspelletjes, had met de besturing van de lead via een joystick geen enkel probleem. Daarom gaan onze gedachten uit naar een systeem van draadloos uitlezen van de ICD, waarbij het kastje dat de gegevens doorzendt, een display zou moeten hebben dat de ICD-drager waarschuwt als hij of zij het ziekenhuis moet bellen of anderzijds actie moet ondernemen. Dit benadrukt de eigen verantwoordelijkheid van de drager en vraagt geen bijzondere computerkennis. De financiën Er gaat erg veel geld om in de verkoop van ICD s. De ontwikkeling van draadloos op afstand uit te lezen ICD s wordt daarom momenteel vooral betaald door de fabrikanten waarbij de een vanwege de concurrentie niet wil onderdoen voor de ander. Maar de vraag is of de verzekeraars bereid zijn de dure en best mogelijke apparatuur die daarvoor nodig is te vergoeden, terwijl de patiënt dat toch graag gegarandeerd zou zien. Tot nu toe stellen ze zich terughoudend op omdat ze eerst zeker willen weten of telemonitoring een aanzienlijke besparing oplevert aan ziekenhuisbezoeken. Voor de patiënt levert telemonitoring een besparing op omdat minder controles nodig zijn in het ziekenhuis en een cardioloog merkt op dat daardoor meer tijd beschikbaar is voor andere patiënten. Maar hij stelt daartegenover ook dat het teruglopend aantal bezoeken niet mag leiden tot minder inkomsten voor de arts. De tijden veranderen! Maar volgens ons zullen medisch specialisten niet zo gauw zonder inkomsten zitten. Kortom: het draait allemaal om het kostenplaatje. Dat is de reden dat prof. dr. H. Heidbuchel van de Universiteit van Leuven momenteel bezig is met een groot onderzoek naar de toekomst van de telecardiologie en de fi nanciële consequenties daarvan. Zo wordt bijvoorbeeld minutieus onderzocht hoeveel tijd het bestuderen van de binnenkomende informatie van de ICD s kost en hoe deze informatie moet worden aangeleverd. We zijn zeer benieuwd naar de resultaten. Ontwikkeling naar een nieuw model van zorg Met de steeds snellere communicatie via internet en mobiele telefonie wordt steeds meer zorg ook op afstand aangeboden. Zo kunnen huisartsen, bijvoorbeeld op de Waddeneilanden, foto s ter beoordeling sturen naar dermatologen zodat de patiënten niet meteen naar het vaste land moeten. In ons land woont vrijwel iedereen in de buurt van een ziekenhuis zodat telezorg niet altijd noodzakelijk is maar in landen met een grotere spreiding van de bevolking kan beoordeling op afstand via het internet levens redden. Één ding is zeker: In elk land geldt dat de kwaliteit van de zorg toeneemt als de eerstelijns hulpverlener snel via internet advies kan krijgen. Door deze ontwikkelingen zal het mogelijk worden de gelaagdheid in de zorg te stroomlijnen. Dit zou kunnen door ziekenhuizen met low care te beperken en een betere spreiding van de high care en de specialistische zorg na te streven. Er zijn twee kanten aan deze medaille: hoe goed de communicatie via internet of telefonie ook wordt en hoeveel deze ook bijdraagt aan verbetering van de kwaliteit van de zorg, ze kan nooit de klinische blik van de arts vervangen. In het kader van de reorganisatie van de zorg zal zeer gedetailleerd gekeken moeten worden waar deze moet worden aangevuld, bijvoorbeeld ten aanzien van de 24/7-zorg en waar kan worden bezuinigd. Zo lijkt het uitbreiden van het aantal implantatiecentra eerder meer geld te kosten dan een verbetering in de zorg op te leveren. Er zou ook bezuinigd kunnen worden door het opleiden van een groep ICT ers tot paramedici. Deze zouden veel werk uit handen van de clinicus kunnen nemen o.a. bij het beoordelen van de via telecardiologie binnenkomende berichten zodat alleen de berichten die relevant zijn, worden doorgegeven aan de arts. Deze veranderingen roepen ook vragen op naar verantwoordelijkheid, aansprakelijkheid en het privacybeleid. Wij noemen er een aantal: Met welke frequentie worden de gegevens die van de ICD naar het ziekenhuis verzonden worden, beoordeeld? Kan er een 24/7-zorg komen die de door de computer als verdacht aangemerkte ICD-gegevens direct beoordeelt en die daarna, als dat nodig is, meteen actie onderneemt. 6 ICD

7 De patiëntengegevens lijken nu naar de server van de fabrikant te gaan, waar het ziekenhuis ze met een code kan ophalen. Er zal daarom zeer serieus moeten worden nagedacht over de privacybescherming. Hoe is het gesteld met de aansprakelijkheid? Bijvoorbeeld: Wie is er verantwoordelijk als het netwerk uitvalt of als een alarm van een ICD genegeerd wordt buiten de normale werktijden. En is de medisch specialist verantwoordelijk als iemand van het ziekenhuispersoneel de noodzakelijke informatie niet doorgeeft. Welke informatie moet de arts bereiken en wanneer? Hoe liggen de verantwoordelijkheid en de aansprakelijkheid als de arts s avonds ziet dat er mogelijk een probleem is met de ICD? Moet hij er dan voor kiezen om de patiënt meteen op te roepen met het risico dat deze zich doodschrikt omdat hij s avonds gebeld wordt of besluiten dat de oproep wel tot de volgende dag kan wachten. Hoe ligt de aansprakelijkheid als het s nachts toch fout gaat? En tenslotte: hoe ver gaat de verantwoordelijkheid van de fabrikant? Op al deze vragen zal moeten worden gezocht naar antwoorden die worden vastgelegd in protocollen. Alles bij elkaar moeten deze zorgen voor een nieuwe defi niëring van de gezondheidszorg en de verantwoordelijkheid en het privacybeleid daarbinnen. De eigen verantwoordelijkheid van de patiënt Het gevoel van Ik word 24/7 bewaakt via telecardiologie blijkt in de huidige zorgverlening niet te kloppen. Voor ons als ICD-patiënten zou het echter een geruststellende gedachte zijn als de waarschuwingen die onze ICD afgeeft, inderdaad wel 24/7 bewaakt en beantwoord zouden worden. De heer Split pleitte dan ook voor een 24/7-zorgverlening voor ICD-dragers. Recent zijn er onderzoeken gepubliceerd over de hoge babysterfte in Nederland. Het blijkt dat je beter tijdens kantooruren kunt bevallen omdat er anders alleen een coassistent aanwezig is en geen operatieteam. In de cardiologie is het waarschijnlijk niet beter gesteld. Toch is het niet juist om de zorg voor onze gezondheid voor 100% over te dragen aan de zorgverleners want uiteindelijk heeft de patiënt ook zijn eigen verantwoordelijkheid. Hij of zij beslist in acute situaties over het bellen van 112. Hij of zij schiet schromelijk tekort als men niet bereikbaar is - en dat komt helaas nogal eens voor - op het moment dat er een spoedoproep komt van het ziekenhuis. De eigen verantwoordelijkheid van de ICDdrager die gebruik maakt van telemonitoring bestaat ondermeer uit het bereikbaar zijn en zelf verantwoordelijkheid nemen voor de signalen, die zijn ICD afgeeft. Dit zou de drager nog beter kunnen doen als hij of zij op zijn huisapparatuur voor communicatie inderdaad beschikt over een display dat aangeeft wanneer er actie moet worden ondernomen. Anderzijds moet de ICD-drager ook in staat gesteld worden om zelf verantwoordelijkheid te nemen. Daarvoor is adequate voorlichting een eerste vereiste. Bij de trombosedienst krijg je voor het zelf meten en het zelf doseren een cursus en een cursusboek met duidelijke instructies. Dat lijkt ons voor een ICD-drager ook zeer gewenst zodat hij er blijk van kan geven dat hij weet hoe er gehandeld moet worden en waar hij 24/7 zijn vragen kwijt kan bij problemen. Samenvatting Naargelang ons verhaal over allerlei zaken waar het Nederlands Forum Telecardiologie zich mee bezighoudt, zich ontvouwt, wordt steeds duidelijker wat de pijnpunten en onduidelijkheden voor ons als ICDdragers zijn. Tijdens de twee volgende zittingen van het Forum is het mogelijk om onze wensen als STIN-patiëntenvereniging kenbaar te maken. Daarom is het belangrijk dat u uw opmerkingen schriftelijk of per aan ons doorgeeft. Wij zullen deze dan in overleg met het bestuur en de regiovertegenwoordigers samenvatten en inbrengen in het Delphi-onderzoek (zie onder). Kernpunten zijn voor ons beiden: 24/7- zorgmogelijkheden voor ons als hartpatiënten. Een zodanig computerprogramma dat er bij bepaalde storingen in de ICD direct alarm geslagen kan worden. De patiënt kan een melding op de display van zijn telecardiologische apparatuur krijgen en contact opnemen met het implantatiecentrum. Hij of zij moet dan direct kunnen zien of er sprake is van een acute noodzaak tot het ondernemen van actie. Als het ziekenhuis daartoe aanleiding ziet, kan de patiënt gebeld worden. Paramedische ICT ers zouden er in het implantatiecentrum zorg voor kunnen dragen dat de informatie die via internet binnenkomt direct een arts bereikt als dat nodig is. Deze kan dan beslissen of er actie moet worden ondernomen. Een gerichte cursus om iedere ICDdrager te leren hoe hij met zijn ICD en de apparatuur die erbij hoort, moet omgaan. Duidelijkheid over het feit of de nieuwe generatie ICD s die geschikt is voor telecardiologie niet gevoeliger is voor storingen en in hoeverre er sprake is van prijsstijgingen in vergelijking met de oudere modellen ten gevolge van de controle op afstand. We kunnen ons voorstellen dat het voor een patiënt met ernstig hartfalen van groot belang is dat bij hem een dure ICD wordt geïmplanteerd omdat die dagelijks kan worden uitgelezen en meer zaken kan controleren ondanks het risico dat hij storingsgevoeliger is en eerder moet worden vervangen maar we vragen ons af of bij een patiënt bij wie de ICD uit voorzorg is geïmplanteerd en alleen ter controle van het hartritme, niet kan worden volstaan met een traditionele en goedkopere ICD met de bekende halfjaarlijkse controle. Met andere woorden: de keuze voor een duurdere of goedkopere ICD moet bepaald worden door de medische indicatie en niet door het aanbod van de industrie. Schriftelijke reacties kunt u zenden aan het adres: Kantoor STIN, Smitsven 18, 1504 AM Zaandam; berichten naar: ICD 7

8 ICD Er worden ontwerpschetsen gemaakt en die word Op basis van twee A4-tjes naast elkaar krijgt u door vertaald naar digitale vormen en teksten. De bas deze vormen een breed ogend blad met meer vorm wordt ontworpen. De lettertypes worden e ruimte boven- en onderin de pagina s, een soort chapeau gezocht en in het beeld gepast. De basisvorm is e breedbeeld bladspiegel. Bewust zijn de pagina s in kop rustig, maar strak geheel met rechthoekige vorm 3 kolommen opgezet, omdat dat sneller en gemakkelijker leest. De verfraaiingen zitten op de pagina s intro auteur Dit bevordert de toegankelijkheid. Er ontstaat e afgewogen bladspiegel. Folkert H. Minnema, grafisch vormgever, Novente vormgevers, Barneveld Zo komt het ICD- tot stand broodtekst tussenkop kadertekst Vier keer per jaar valt het ICD- bij u op de mat. Vier keer per jaar een meer dan informatief glossy magazine voor u, zeer betrokken donateurs. Een magazine dat in een grote behoefte voorziet. Waar naar uitgekeken wordt. Ja, en dan zo maar is het er weer. Een nieuw nummer vol hoogst interessante artikelen en informatie. En u gaat er opnieuw voor zitten, leest, kijkt en neemt het in u op. Wat u in de hand hebt is een blad dat door een grote groep professionals wordt geproduceerd. De redactie heeft daar de meest bepalende rol in: het verzamelen en schrijven van artikelen, columns en dergelijke om u van informatie te voorzien. Daarbij moet ook gezocht worden naar aansprekende beelden, die het artikel verduidelijken en ondersteunen. Beeld is belangrijk en wordt ook als noodzakelijk ervaren. Wij zijn met elkaar immers steeds meer beeldgericht geworden. Dan komt de fase dat de teksten en beelden in een herkenbare vorm gegoten moeten worden. Het ICD- wordt in zijn jas gehesen. Inmiddels bent u al jaren gewend aan de bekende ICD- -jas. Maar zoals dat vaak gaat wil men wel eens een nieuwe outfi t: modern, good-looking maar wel passend bij het innerlijk van het ICD-. De jas moet goed zitten en passen bij degene die de jas draagt. Een vernieuwde ICD-jas en dito inhoud. In welke winkel haal je dan je nieuwe outfi t? Je kijkt bij je leverancier, wat die op de plank heeft liggen. Genoeg ideeën, maar eigenlijk wil je wel maatwerk. En dat blijkt nu juist heel goed te kunnen. Een brainstormsessie met de vormgevers geeft aan in welke richting er gedacht moet worden bij de nieuwe outfi t van het ICD-journaal. Radertjes gaan lopen en ideeën worden geboren. Zo wordt er een concept bedacht om het ICD- er onderschrift als gerestyled, up to date ICD- te laten uitzien. Er worden ontwerpschetsen gemaakt en die worden vertaald naar digitale vormen en teksten. De basisvorm wordt ontworpen. De lettertypes worden erbij gezocht en in het beeld gepast. De basisvorm is een rustig, maar strak geheel met rechthoekige vormen. Dit bevordert de toegankelijkheid. Er ontstaat een afgewogen bladspiegel. Op basis van twee A4-tjes naast elkaar krijgt u door deze vormen een breed ogend blad met meer ruimte boven- en onderin de pagina s, een soort breedbeeld bladspiegel. Bewust zijn de pagina s in 3 kolommen opgezet, omdat dat sneller en gemakkelijker leest. De verfraaiingen zitten op de pagina s altijd bij de foto s. Dat zijn ook de kleurvlakken die de pagina s kleuren. De foto is maatgevend voor de kleur die de titels en subtitels krijgen. 8 ICD

9 en isrbij en en. en novente vormgevers Tekst en beeld vormen zo een eenheid. De naam van de auteur staat altijd in een kader. De open randen onderaan de pagina s geven het gevoel dat het blad niet is volgepropt, maar dat er ook ruimte mag zijn. Het blad mag niet knellen. Foto s worden niet ingepakt in de tekst, maar worden ergens aan de randen gezet, zodat er een goede doorloop in de te lezen tekst blijft. Het ICD-nieuws wordt nu beter voor het voetlicht gebracht in een herkenbaar kader. Column en speciale pagina s hebben allen binnen het ICD-geheel hun eigen gezicht. Belangrijk is ook dat je altijd weet welk blad je leest, daarom ook een herkenbare uitstraling door heel het blad. Gezocht is naar een helder leesbaar blad dat gelezen wordt van kaft tot kaft. Al deze ideeën worden verwerkt met de Apple-computer en deze machines geven prachtige mogelijkheden om al de ideeën om te zetten in een nieuw digitaal bestand. Eerst worden de teksten op de pagina s gezet en dan wordt er gekeken wat er aan beeld is en waar dat beeld geplaatst kan worden. Dit is de zoektocht naar de mooiste lay-out en dat binnen de kaders van het nieuwe ICD-. Er wordt op het beeldscherm heel wat geschoven en gepast. Je ziet het blad op het scherm op ware grootte ontstaan. Dat is goed voor het overzicht en voor het gevoel. Als alle teksten en beelden geplaatst zijn, krijgt de redactie een proef-icd- te zien en kan ze hier en daar corrigeren en wijzigen. Uiteindelijk komt het sein akkoord en wordt er een hoogwaardig digitaal bestand gemaakt van het blad. Dat bestand gaat naar de drukker. Hij is de volgende die eraan meewerkt om het blad er zeer verzorgd uit te laten zien. Dit is uiteindelijk het product dat u in handen krijgt. Zo is er weer een nieuw ICD- speciaal voor u geschreven, ontworpen, opgemaakt en gedrukt; een informatief en kwalitatief hoogstaand magazine met hartelijk enthousiasme voor u gemaakt. Een nieuwe lente, een nieuwe outfi t! ICD 9

10 Tussen weten en voelen ligt een wereld van verschil. ICD-dragers aan het woord Riet Eygelshoven Graag wil ik reageren op het artikel van Theo Zuiker. Het was een heel positief stuk, geweldig, maar ook eenzijdig. Het is toch een groot verschil of je ICD-drager bent zonder dat je ooit een shock hebt gehad of dat je er bijvoorbeeld vier krijgt binnen vijf dagen zoals ik. Mijn voorgeschiedenis. Twee jaar geleden kreeg ik plotseling een VT of ventriculaire tachycardie. Ik werd meteen naar het ziekenhuis gebracht waar ik drie keer werd gedefi brilleerd. Na een opname van negen weken waarvan de laatste vier in het Academisch Ziekenhuis in Maastricht, stelde men vast dat een virus in mijn hart het prikkelgeleidingssysteem onherstelbaar had beschadigd. Daarom werd een ICD geïmplanteerd. De dag daarna mocht ik naar huis. Ik was nu immers toch optimaal beveiligd! Dat is natuurlijk ook zo maar tussen weten en voelen ligt een groot verschil. Het is toch even wennen aan de nieuwe situatie. Ook voor je partner, al moet je het uiteindelijk toch alleen doen. Eerlijk gezegd heb ik ook nooit psychologen, psychotherapeuten en nog meer van dat soort disciplines meteen klaar zien staan om mij te helpen. Misschien lag dat ook aan me zelf want ik was altijd heel actief en lag stralend met een kapot hart in bed. Mijn opname heb ik ook niet als negatief ervaren en ik heb er zelfs veel van geleerd. Mijn verblijf verliep erg gedisciplineerd. Ik las wat, liep wat over de gang tot zo ver de telemetrie reikte en maakte elke dag een mandala. Wel moest ik vaak een knop omdraaien want ik was zelf pas 43 jaar werkzaam in de zorg en stond een maand voor mijn pensioen. Een heel leerproces. Om het virus te elimineren moest ik later 4 dagen terug naar het ziekenhuis voor een infuustherapie met immunoglobuline. Tijdens de opname in het ziekenhuis en later thuis via de Nightcare gaf ik twee keer door dat ik steeds wat lichte stroomstootjes waarnam. Maar die artsen hadden weinig ervaring met ICD s en hadden dit ook nog nooit gehoord. Bij controle kwam echter aan het licht dat er een lead gebroken (fabricagefout) was en ik dus totaal niet beveiligd was. Vandaar die stroomstootjes. En de artsen van de Nightcare maar zeggen: Je krijgt een valiumspuitje. Dan gaan die krampen wel over!. De volgende dag kreeg ik meteen een nieuwe lead en een dag later mocht ik naar huis. Revalidatie of begeleiding heb ik niet gehad en ik moet zeggen dat het dankzij mijn partner, die ook verpleegkundige is en mijn steun en toeverlaat, weldra weer prima met me ging. Een maand later zaten we al weer op de camping en genoten zover als dat mogelijk was. Alles ging goed tot mijn jongste dochter, die ging trouwen, mij uitnodigde voor haar vrijgezellenfeestje. Ik had me net mooi opgemaakt toen ik ineens voor het eerst een shock kreeg. Ik was moederziel alleen want mijn man was de hond uitlaten. Ik was verbijsterd! Voor het eerst was ik me er echt van bewust dat ik een ICD had en dat hij het nog deed ook. Ik moet eerlijkheidshalve zeggen dat deze wetenschap alles behalve een pretje voor me was. Maar oké, je wilt leven en dan moet je dit maar op de koop toe nemen. Zo simpel is dat. Mijn man schrok natuurlijk vreselijk toen hij thuiskwam. We waren totaal verbouwereerd maar eer ik van de schrik bekomen was, kreeg ik acht minuten later een tweede shock. Nou, dan begin je toch te bidden hoor en roep je alle heiligen aan. Ik werd meteen naar het ziekenhuis in Maastricht gebracht waar ik inmiddels al bekend was. Na een dag werd ik weer ontslagen: immers, de ICD had prima gewerkt en mij van een dodelijke ritmestoornis gered. De volgende morgen had ik juist een lekkere douche genomen en: boem, mijn derde shock. Ik schrok vreselijk. In het ziekenhuis constateerde men opnieuw dat ik een levensbedreigende ritmestoornis had overleefd maar deze keer moest ik blijven want ik kreeg een zware medicijntherapie. Ik wilde graag de trouwdag van mijn dochter bijwonen en probeerde daarom de arts om te kopen. Hij wilde me tegemoet komen en liet me daarom de dag ervoor aan de monitor een stukje lopen op de lopende band. Maar het ging opnieuw 10 ICD

11 mis. Het was of ik er een voorgevoel van had. Na het loskoppelen kreeg ik mijn 4e shock in vijf dagen. De volgende dag trouwde mijn dochter. Ik mocht alleen het afl eggen van de trouwgelofte bijwonen maar moest daarna meteen terug naar het ziekenhuis. Inmiddels is dit allemaal een jaar geleden en ben ik heel dankbaar dat ik nog leef. Maar ik heb alle begrip voor ICD-dragers, die net als ik, wel eens shocks hebben gehad want, ik herhaal, tussen weten en voelen ligt een wereld van verschil. Dank ben ik verschuldigd, op de eerste plaats aan mijn man en kinderen maar ook aan de artsen in Maastricht die het de moeite waard vonden bij mij een ICD te implanteren. Het is inderdaad mijn engelbewaarder. ICD nieuws Website mag zich verheugen in een toenemend aantal bezoekers. In 2009 brachten bijna belangstellenden een bezoek aan onze website. Zij bekeken gezamenlijk pagina s. Voor 2008 bedroegen deze aantallen respectievelijk nog slechts en De stijging van het bezoekersaantal geeft aan dat onze website duidelijk voorziet in een behoefte. Nieuwe implantatiecentra Onlangs hebben ook het Vlietland Ziekenhuis te Schiedam, het Maasstad Ziekenhuis te Rotterdam en het Martini Ziekenhuis te Groningen een vergunning gekregen voor de implantatie van ICD s. ICD 11

12 Frans Mol (met dank aan Gijs Sterks voor de vertaling in het Nederlands) Aanbevelingen voor sportbeoefening door ICD-dragers Tijdens het overleg over het ICDsportregister (zie ICD ) kwam een artikel ter sprake van de Belgische professor Hein Heidbuchel van de universiteit van Leuven waarin deze onder andere een aantal richtlijnen geeft voor een verantwoorde sportbeoefening door ICDdragers, getiteld: Recommendations for participation in leisure-time physical activity and competitive sports of patients with arrhythmias and potentially arrhythmognic conditions. Part II: Ventricular arrhythmias, channelopathies and implantable defibrillators. Veel ICD-dragers vinden sport een belangrijk onderwerp. Daarom geven wij deel 2 kort weer. Implanteerbare cardioverter defibrillator Bij patiënten met ernstige ritme- of geleidingsstoornissen (of een kans daarop) wordt vaak ter primaire of secundaire preventie de implantatie van een ICD overwogen en dankzij geavanceerde screeningstechnieken en het voortschrijdend genetisch onderzoek neemt het aantal ICD-dragers snel toe. Op basis van de onderliggende hartaandoening is beoefening van competitiesport door ICD-dragers in het algemeen af te raden. Het feit dat de ICD een zeer effectief middel is om een plotselinge hartdood te voorkomen, betekent niet dat ongelimiteerde sportbeoefening mogelijk is want de ICD neemt niet de oorzaak van het risico op levensbedreigende hartritmestoornissen weg. Het is namelijk niet bekend hoe effi ciënt de ICD te werk gaat bij het onderbreken van dergelijke levensbedreigende kamerritmestoornissen tijdens intensieve oefeningen. Men kan aannemen dat die niet optimaal is, gezien de bijzondere omstandigheden tijdens het sporten. Anderzijds is het voor het zelfvertrouwen en het fysiek en psychologisch welbehagen van ICD-patiënten bevorderlijk dat ze vrijetijdsactiviteiten met een lage of gemiddelde fysieke inspanning kunnen blijven beoefenen. Specifi eke gegevens over de voordelen en risico s van de ICD bij fysiek actieve patiënten ontbreken nog. Dat verklaart de grote variatie in aanbevelingen die momenteel door doktoren aan hun patiënten gegeven worden, ondanks het feit dat hiervoor internationale richtlijnen bestaan. Internationale richtlijnen Een ICD diskwalifi ceert een atleet in het algemeen voor competitiesport, met uitzondering van sporten waarbij qua inspanning geringe eisen worden gesteld aan hart en bloedvaten (zoals golf, biljarten of bowling). Anderzijds kan het zowel artsen als patiënten een gevoel van veiligheid geven als ze weten dat het doorgaan met de beoefening van lichte tot matig zware, recreatieve sportactiviteiten geen bezwaar vormt voor een ICD-drager. Ten aanzien van patiënten bij wie een ritmestoornis kan worden uitgelokt door inspanning blijft echter steeds voorzichtigheid geboden. Hervatting van vrijetijdssport is toegestaan vanaf 6 weken na de implantatie, bij voorkeur na een gecontroleerde stresstest. Als de ICD ooit terecht of onterecht therapie geeft (in de vorm van antitachycardia pacing (ATP) of schokken.) moet worden overwogen opnieuw een periode van 6 weken af te zien van alle sportbeoefening om de effecten van eventuele wijzigingen 12 ICD

13 in medische therapie of ICD-programmering te evalueren. Enkele noodzakelijke, specifi eke aanbevelingen: 1. Het beoefenen van sporten waarbij lichamelijk contact tot de mogelijkheden behoort, is af te raden omdat er kans bestaat op beschadiging van de onderhuids geïmplanteerde ICD en/of het leadsysteem. Het dragen van een beschermende brace wordt soms aanbevolen, maar er is weinig bekend over de effi ciëntie van dergelijke maatregelen. 2. De ICD reageert pas na een aantal seconden op de ritmestoornis die hij gezien heeft. Daardoor kan het gebeuren dat de ICD-drager duizelig wordt of wegraakt voordat hij een schok krijgt. Dat kan een beperkt risico inhouden bij de beoefening van bepaalde sporten, voor zowel de drager als de medebeoefenaars. Dergelijke sportactiviteiten zullen daarom moeten worden vermeden of zelfs ontraden. 3. Extreme armbewegingen (zoals bij volleybal, basketbal, tennis, handbal, zwemmen, gymnastiek en ballet; ook golf moet hiertoe worden gerekend) kunnen het risico op leaddislocatie of leadbreuk verhogen vanwege frictie tussen schouderbeen en de eerste rib en moeten daarom worden vermeden, zeker in de eerste zes weken na implantatie. 4. Het is bekend dat sterke magnetische velden tijdelijk (of in bepaalde modellen permanent) de ICD kunnen uitschakelen. De kans dat dit gebeurt tijdens sportbeoefening is uiterst klein, maar de patiënt moet wel over dit potentieel aanwezige risico worden geïnformeerd. In bepaalde sporttakken kan er een verhoogde kans zijn voor blootstelling aan dergelijke elektro-magnetische velden. De kans op interferentie daardoor is evenwel zeer klein en er zijn geen concrete gevallen gerapporteerd. 5. Het belangrijkste probleem van sportbeoefening met een ICD is het optreden van onterechte schokken. Sportbeoefening kan bij jonge mensen leiden tot een hartritme dat hoger is dan de afgestelde drempeldetectie waarop de ICD ingrijpt. Dit kan onterechte therapie ten gevolge hebben. Dat kan ook gebeuren als de ICD ten gevolge van een ongepaste interventie, bijvoorbeeld door stoorsignalen ten gevolge van een draadbreuk of bij snelle normale hartritmes tijdens een inspanning, zelf een levensbedreigende ritmestoornis uitlokt. Onterechte schokken zijn pijnlijk en kunnen psychologische problemen zoals angst en onrust veroorzaken. Ze kunnen zelfs bijdragen tot het ontstaan van een zekere aversie tegen de bescherming door de ICD. 6. Veel onderliggende hartaandoeningen bij ICD-dragers gaan ook gepaard met boezemritmestoornissen. Die zijn op zichzelf ongevaarlijk. Tijdens sportbeoefening kunnen ze evenwel resulteren in een snelle geleiding naar de kamers. Opnieuw bestaat dan het risico dat de ICD onterecht therapie afgeeft. Om ongepaste interventies te voorkomen is het daarom buitengewoon belangrijk dat voor elke individuele ICD-drager bij de programmering van de ICD rekening wordt gehouden met het trainingsniveau en de daarbij verwachte hartslag. Het maken van ECG s vooraf en op langere termijn moet aantonen of de instellingen juist zijn. Wanneer er risico bestaat op onterecht activeren van het apparaat moeten duidelijke instructies aan de patiënt gegeven worden inzake beperking van het maximale inspanningsniveau (eventueel met gebruik van een hartslagmeter) en/of de noodzaak tot medicamenteuze verlaging van het hartritme door middel van β-blokkers. Soms wordt geopteerd voor complexere ICD s (met twee draden i.p.v. 1) in de hoop daardoor de kans op ongepaste interventies te verkleinen. Studies hebben echter aangetoond dat dit weinig effectief is. De hierboven beschreven maatregelen die aansporen tot voorzichtigheid zijn daarom essentieel. Slot Het is belangrijk dat de ICD-drager beseft dat een beperking van de intensieve sportactiviteiten hem niet tot een gehandicapte maakt. Een actieve levensstijl met matige recreatieve inspanningen is mogelijk en voor de meeste ICD-dragers zelfs aan te raden. Het gaat om een gezond evenwicht! Naschrift: In dit artikel leest u opnieuw dat er over de veiligheid van sportbeoefening door ICD-dragers nog onvoldoende bekend is. Toch kiest menig patiënt desondanks voor intensieve en zelfs competitieve sportbeoefening. Daarom herhalen we de oproep aan ICD-dragers die tot deze groep behoren om deel te nemen aan het internationale ICD-sportregister. Dit register is niet bedoeld om sportbeoefening in competitieverband aan te moedigen, maar om een beter beeld te krijgen wat betreft de veiligheid van en de risico s voor ICD-dragers die een sport beoefenen. Het verzamelen van deze informatie zou heel belangrijk kunnen zijn voor u en anderen. Indien u wenst deel te nemen aan dit belangrijke internationale register of indien u meer informatie wenst o.a. over de bestaande richtlijnen, kunt u contact opnemen met mevr. A. Muskens, researchverpleegkundige in het Erasmus MC te Rotterdam, of tel: (maandag, dinsdag en woensdag van 9-12 uur). Het Erasmus MC heeft de goedkeuring van de Medisch Ethische Toetsingscommissie voor deze registratie. Bron: 2006/10000/Recommendations_for_ participation_in_leisure_time.3.aspx ICD 13

14 Telemonitoring: nogmaals de keerzijde van de medaille redactie Tegen onze verwachting in ontvingen we na het verschijnen van ICD , waarin we er onze verbazing over uitspraken dat geen enkele ICDdrager gereageerd had op onze oproep, zijn ervaringen met telemonitoring aan ons door te geven, toch een drietal reacties. Twee ICD-dragers zijn erg positief maar de derde was minder te spreken, wat achteraf begrijpelijk is. We laten de schrijvers aan het woord. Frank Dekkers Ik zal me in het kort eerst even voorstellen. Ik ben Frank Dekkers. Ik ben 48 jaar en werkzaam als schilder en grafi cus, voornamelijk van landschappen. Ik ben getrouwd met Pauline IJlst. Samen hebben wij twee kinderen: Lis (13) en Abe (11). Ik lijd aan gedilateerde cardiomyopathie (hartafwijking ten gevolge waarvan de hartkamers het bloed minder goed door het lichaam pompen). Na een wat moeizame reanimatie kreeg ik in augustus 1995 een ICD. Ik ben onder behandeling in het UMC Utrecht. In december 2008 werd de Guidant Vitality ICD die bij mij was geïmplanteerd, vervangen door een Boston Scientifi c Telegin omdat de batterijspanning plotseling inzakte. Spoedig daarna deden zich storingen voor die mogelijk werden veroorzaakt door de leads die uit 1995 dateerden. De weerstand in de leads sprong namelijk zonder enige regelmaat omhoog. Aanvankelijk werd de oorzaak van de storingen gezocht in een contactprobleem in de aansluiting tussen de leads en de ICD. Ook was het mogelijk dat de leads zelf een breuk of andere slijtage vertoonden. In overleg werd besloten de storingen voorlopig aan te zien. Wel zou een storing door de ICD geïnterpreteerd kunnen worden als een ritmestoornis, met als mogelijk gevolg onterechte shocks. Inspectie door middel van diverse röntgenopnamen bracht geen defecte aansluiting of beschadigde leads aan het licht. De ICD bleek goed te werken: in juli 2009 kreeg ik een terechte shock. Toch werd gekozen voor een operatie ter controle en eventueel vervanging van de leads. Omdat de oorzaak voor de storing onduidelijk bleef en de operatie niet op korte termijn zou kunnen plaatsvinden werd mij een Latitude systeem aangeboden. Men zou graag meer informatie hebben en men sprak de hoop uit dat er veel oranje knipperende lichtjes te zien zouden zijn. Sneller dan verwacht werd ik geopereerd. Hoewel sinds het in gebruik nemen van de Latitude storingen uitbleven, werden de leads vervangen en teruggestuurd naar de producent. Ervaringen met de Latitude Bij het apparaat ontvang je de nodige handleidingen en aansluitmateriaal. De Latitude is eenvoudig aan te sluiten. Ik maak gebruik van InternetPlusBellen van KPN. De telefoonverbinding komt dan tot stand via de daarbij horende Experiabox. Hoewel dat niet noodzakelijk is, heb ik voor de Latitude een tweede telefoonnummer aangevraagd. Op het moment dat de Latitude een ander telefoongesprek bemerkt, zal het apparaat de verbinding verbreken en later opnieuw contact maken. Aanvankelijk had het apparaat moeite de telefoonlijn te herkennen en gaf veel foutmeldingen, waarbij de actieknop fel wit knipperde. Regelmatig vroeg het apparaat om opnieuw aangesloten te worden. Dat leverde een vervelende situatie op: Op een keer werd mijn vrouw wakker van een geel alarmlicht en was ze bang dat ik niet meer leefde... Gelukkig bleek het de communicator zelf te zijn die een probleem vertoonde. Bij problemen waar direct actie op ondernomen moet worden straalt de Latitude rood licht uit. De Latitude zender belt een 067 informatienummer waarvoor aanvankelijk kosten werden berekend. Na overleg met het UMCU en Boston Scientifi c kreeg ik een foto Rick Strooper 14 ICD

15 Frank Dekkers: Lente in de Kerschbergse Waard. fi lter dat op de lijn tussen Experiabox en de Latitude moest worden gezet én de verzekering dat men er via een update voor zou zorgen dat de Latitude geen telefoonkosten meer zou veroorzaken. Het fi lter lijkt goed te werken want na de plaatsing lijkt het vinden van de telefoonlijn geen probleem meer te zijn. Ik dek de Latitude af zodat we niet meer wakker worden van het licht. Op een moment dat het me schikt kijk ik later of de uitlezing is gelukt. Eens per week, meestal heel vroeg op maandagochtend, verstuurt de Latitude informatie. Het uitlezen is door het UMCU ingesteld op één keer per maand. Latitude gebruikt de andere contacten voor controle en updates van het systeem zelf. De ICD wordt dus vaker uitgelezen dan bij de gebruikelijke visuele controle. De informatie wordt doorgestuurd naar Boston Scientifi c en, uiteraard met mijn toestemming, gebruikt voor verder onderzoek. Zelf kan ik een uitlezing op gang brengen door op een knop te drukken maar het is de bedoeling dat dit alleen maar gebeurt op verzoek van een arts of het apparaat. Een enkele keer mislukt de uitlezing en vraagt Latitude deze zelf op gang te brengen. De uitgelezen gegevens worden niet via het menuscherm weergegeven, ik krijg alleen te zien of de uitlezing en verzending zijn gelukt en wanneer de volgende uitlezing gepland is. Geen nieuws is goed nieuws, zullen we maar denken. Conclusie Dat ik minder vaak naar het ziekenhuis hoef te gaan voor controle, vind ik positief. Zo is de controle die nodig was om weer te mogen rijden na de leadsvervanging via de telefoon gebeurd. Dit was nadat de technicus me had verzocht zelf een uitlezing op gang te brengen. De Latitude draagt bij aan een grotere vrijheid voor mij als patiënt. De aanvankelijke strubbelingen met het apparaat beschouw ik als kinderziektes. Reactie Boston Scientific: Nederland Wij zijn bijzonder verheugd dat LATITUDE de heer Dekkers meer vrijheid biedt. Hij was een van de eerste ICD-dragers die in Nederland gebruik maakte van LATITUDE. Deze eerste periode was zowel voor de patiënt als voor de cardiologen en de technici, maar zeker ook voor Boston Scientific een leerzame periode. De reacties van de gebruikers van LATITUDE waren uitermate positief. Met name de gebruiksvriendelijkheid, de flexibiliteit en de eenvoud van het aansluiten thuis, zijn zaken die LATITUDE onderscheidt van andere systemen. Een van de weinige negatieve leerpunten was dat er zoals de heer Dekkers dat beschrijft in de eerste maanden kosten in rekening zijn gebracht voor het bellen van de communicator naar de server. Dit had moeten gebeuren via een gratis nummer, maar er bleken toch kosten gefactureerd te zijn. Vanaf het moment dat wij hiervan op de hoogte waren is er hard gewerkt aan een oplossing. Binnen enkele weken waren alle communicators in Nederland automatisch geüpdatet en nu wordt het correcte gratis nummer gebruikt. De afgelopen maanden is LATITUDE in steeds meer ziekenhuizen beschikbaar. Van cardiologen en technici krijgen we veel positieve feedback over het systeem. Mocht u als ICD-drager opmerkingen, over LATI- TUDE hebben, dan horen we graag van u! Op deze manier proberen wij continu onze producten verder te verbeteren. Jan-Mark Vorstenbosch Marketing Manager CRM The Netherlands Ed Steutel Mijn visitekaartje : Ik ben 65 jaar, gehuwd, vader van twee kinderen en inmiddels gepensioneerd. Daarvoor heb ik 5 jaar in het reiswezen gewerkt en vervolgens 35 jaar bij de KLM in diverse commerciële functies. Ik was me totaal niet bewust van het feit dat er iets aan mijn hart mankeerde totdat ik tijdens een autorit op de A6 in juni 2008 met een snelheid van 120 km per uur (cruise control) van de weg raakte met een black out. Daarvoor had ik nooit klachten gehad. Na een aantal onderzoeken in Ziekenhuis Amstelland in Amstelveen werd hartfalen geconstateerd en mijn cardioloog adviseerde mij een ICD te laten implanteren. Dat is gebeurd in het VU medisch centrum op 2 april 2009 (merk Biotronik). Bij ontslag na de opname ontving ik (tot mijn verrassing) een apparaat voor Home Monitoring, genaamd CardioMessenger II. In eerste instantie had ik daar moeite mee, denkend dat al mijn capriolen s nachts geregistreerd zouden (kunnen) worden. En die gaan niemand wat aan... Maar langzamerhand besefte ik dat ik het toch wel plezierig vond dat er iedere nacht ICD 15

16 gegevens over mij verzameld worden die de volgende ochtend in het VU bekend zijn. Bij een volgende controle aldaar heb ik gevraagd of ik eens mocht zien hoe dat precies in z n werk gaat, met dank aan de ICD-afdeling van het VU. Het was voor mij heel interessant, een openbaring! De belangrijkste gegevens zijn beschikbaar, maar zolang die binnen bepaalde grenzen blijven, worden ze op het scherm niet spontaan getoond. Alleen bij overschrijding van de marges komen ze er automatisch op met de indicatie erbij van een oranje of rood signaal. Het zieken- huis analyseert dan verder en bepaalt of ik al dan niet wordt opgebeld voor nader overleg. Gelukkig is dat nog nooit gebeurd! Dat ik op deze manier redelijk continu bewaakt word, geeft mij een uitzonderlijk gevoel van rust. Ik weet dat deze werkwijze een terechte shock niet kan voorkomen, maar dat er zaken gesignaleerd kunnen worden waarvan ik nog geen weet heb vind ik prima. En over twee maanden vervangt een controle op afstand per CardioMessenger een visuele controle in het VU. Kortom: ik ben zeer tevreden over telemonitoring. Behalve de positieve reactie van Frans Dekkers en Ed Steutel ontving de redactie ook een brief van een ICD-drager die liever anoniem wil blijven en die schreef dat hij over zijn systeem voor telemonitoring helemaal niet te spreken was omdat volgens hem pas bij een persoonlijke controle in het ziekenhuis was geconstateerd dat het systeem gedurende langere tijd niet gefunctioneerd had. De fabrikant, aan wie wij de klacht voorlegden, wist ons te verzekeren dat niet het systeem gefaald had maar dat men in het ziekenhuis verzuimd had, regelmatig te controleren of de gegevens van de patiënt wel werden doorgegeven. Deze ICDdrager was er vanuit gegaan dat hij blindelings op zijn ICD-controle op afstand kon vertrouwen maar dat was helaas niet zo. Voor ons aanleiding om er nog maar eens op te wijzen dat je als patiënt en zeker als ICD-drager goed bij de les dient te blijven en je eigen verantwoording hebt zoals Arie en Jo Anne Susan ook betogen in hun artikel over de toekomst van de telecardiologie elders in dit nummer. Het nuttig effect van de toepassing van de meest moderne communicatietechnieken bij de behandeling van hartfalen en ritmestoornissen staat of valt nu eenmaal met de mens die ermee moet werken. En waar mensen werken, worden fouten gemaakt. Dat weten we allemaal. ICD nieuws ICD s vormen geen belemmering voor een romantisch tête-à-tête Een bevriend stel, beiden ICD-drager, vroeg ons of zij wel veilig konden vrijen omdat ze elk een ICD van een ander merk geïmplanteerd hadden gekregen. Na informatie bij alle fabrikanten kunnen wij ze gerust stellen: ICD s, van welk merk dan ook zijn ongevoelig voor seksuele prikkels. Wat dit betreft staat niets hun romantisch samenzijn in de weg. Cardiostick en andere noodhulpinformatie Een ICD-drager vroeg ons of wij lotgenoten kenden die ooit gebruik hadden moeten maken van noodhulpmiddelen zoals een cardiostick. Jammer genoeg moesten wij die vraag ontkennend beantwoorden. Het vervelende, of beter gezegd het positieve, van dergelijke informatie is dat ze hoogst zelden nodig is en dat dan pas blijkt of het inderdaad nuttig is dat je als patiënt daarover beschikt in de vorm van een usb-stick, alarmpenning of hangertje. Hebt u dat toevallig meegemaakt, dan horen wij dat graag van u. NorthEnder Fotolia.com Goed voorbereid op reis Nederlanders zijn een reislustig volk. Jaarlijks reizen zo n anderhalf miljoen landgenoten naar bestemmingen in en buiten Europa. Dat kan risico s voor de gezondheid opleveren die kunnen worden voorkomen door voor het vertrek maatregelen te nemen. Veel informatie daarover is te vinden op 16 ICD

17 Chronisch hartfalen onderwerp van meerdere dissertaties in 2009 Redactie De behandeling van chronisch hartfalen met behulp van cardiale resynchronisatietherapie staat de laatste tijd sterk in de belangstelling. In ICD besteedden wij er onder andere aandacht aan in het artikel: Maatwerk in het VU medisch centrum. In de loop van 2009 promoveerden bovendien verschillende cardiologen op dit onderwerp. Een van hen was dr. Peter Paul P.M. Delnoy, verbonden aan de Isala klinieken. De inhoud van zijn dissertatie, getiteld New clinical insights and innovative techniques to optimize cardiac resynchronization therapy (Nieuwe klinische inzichten en verbeterde technieken om cardiale resynchronisatietherapie (CRT) te optimaliseren) vatten we hieronder kort samen, omdat de inhoud voor onze lezers de moeite waard is. Chronisch hartfalen is een complex ziektebeeld waarbij het hart niet in staat is om voldoende bloed door het lichaam te pompen. De klinische uitingen van chronisch hartfalen zijn kortademigheid, vermoeidheid, een verminderd inspanningsvermogen en het vasthouden van vocht. Ondanks optimale medicamenteuze behandeling is de sterfte over een periode van vijf jaar bij patiënten met matig tot ernstig hartfalen circa 50%. Ongeveer 5% van alle ziekenhuisopnames in Nederland is te wijten aan hartfalen. Bij patiënten met hartfalen is de pompfunctie van de linkeren soms ook van de rechter(hart)kamer verstoord. De meest voorkomende oorzaken zijn: hartinfarcten, langdurig hoge bloeddruk en hartklepafwijkingen. Bij een deel van de patiënten kan geen oorzaak worden gevonden. Bij ongeveer 30% van de patiënten met klachten van hartfalen ten gevolge van een gestoorde pompfunctie blijkt de zenuwbundel (linkerbundel), die de linker(hart) kamer activeert, niet goed te functioneren (linkerbundeltakblok, afgekort LBTB). De linkerkamer wordt dan via de zenuwbundel geactiveerd die eerst de rechterkamer activeert (de rechterbundel), waarna de prikkel vervolgens traag via de hartspiercellen naar links wordt voortgeleid. Hierdoor wordt het activatiepatroon van de linkerkamer wezenlijk veranderd en vertraagd. Het gevolg is dat eerst de rechterkamer wordt geactiveerd en samenknijpt, vervolgens het tussenschot tussen beide hartkamers samentrekt en nog later de achter- en zijkant van de linkerkamer samenknijpt. Deze ongelijkmatige of dyssynchrone samentrekking van het hart leidt tot een verdere verslechtering van de pompfunctie, waarbij ook lekkage van de hartklep tussen de linkerboezem en linkerkamer (mitraliskleplekkage) kan ontstaan. Hierdoor kunnen de klachten van hartfalen verergeren. De dyssynchrone elektrische activatie en spiercontractie kunnen door een biventriculaire pacemaker of ICD (ook wel CRT-pacemaker of -ICD) hersteld worden zodat de contractie weer synchroon wordt. Aanvankelijk werden alleen patiënten met een matige tot slechte linkerkamerfunctie (ejectiefractie 35% of minder), een normaal sinusritme (regelmatige hartslag) en een linkerbundeltakblok in CRT-studies opgenomen. Patiënten met een onregelmatige hartslag ten gevolge van boezemfi brilleren en oudere patiënten leken niet geschikt voor deze studies. Toch vormen deze patiënten, circa 30% van de totale hartfalenpopulatie, een belangrijke groep in de dagelijkse praktijk en daarom worden ze in het eerste deel van dit proefschrift nader bestudeerd. Een bijzondere vorm van het LBTB ontstaat wanneer het hart wegens elektrische blokkade tussen boezems en hartkamers in de rechterhartkamer permanent gestimuleerd moet worden door een standaard pacemaker. Dit door stimulatie veroorzaakte LBTB kan ook tot een dyssynchrone en verminderde contractie van de linkerkamer leiden. Deze groep patiënten werd ook vaak uitgesloten van deelname aan CRT-studies. In het tweede deel van het proefschrift worden twee methoden bestudeerd ICD 17

18 die mogelijk het effect van CRT verder kunnen verbeteren, namelijk de peak endocardial acceleration of PEA-methode en de methode van druk-volume meting met een speciale katheter. 1. Bij de peak endocardial acceleration of PEA-methode wordt in de pacemakerdraad een sensor aangebracht die voortdurend de maximale trilling van het hart meet. Dit blijkt nuttig te zijn bij het optimaal instellen van de CRT pacemaker/icd. In de nabije toekomst kunnen zelfregulerende algoritmes ofwel digitale instructies in de CRT pacemaker/icd ervoor zorgen dat dagelijks een optimalisatie van de instellingen van de pacemaker plaatsvindt. Maar deze aanpak dient in groter verband klinisch geëvalueerd te worden. 2. Druk-volume metingen met een conductantiekatheter (speciale katheter om de pompkracht te meten) kunnen van belang zijn om de beste linkerkamerdraadpositie vast te stellen tijdens de implantatie van de CRT pacemaker/icd. In hoeverre deze optimalisatie op basis van acute metingen ook zal leiden tot een beter en langduriger klinisch effect met minder patiënten waarbij de resultaten tegenvallen (non-responders) zal toekomstig onderzoek moeten uitwijzen. Conclusies: Bij patiënten met matig tot ernstig hartfalen en een matige tot slechte functie van de linkerkamer, een normaal hartritme (sinusritme) en een LBTB is CRT een geaccepteerde aanvullende therapie voor medicatie. In dit proefschrift werd aangetoond dat ook patiënten met boezemfi - brilleren, oudere patiënten en patiënten met eerdere chronische stimulatie in de rechterkamer profi teren van deze therapie. Bovendien lijkt het zinvol om nieuwe technieken zoals de PEA-methode en druk-volume metingen toe te passen om de cardiale resynchronisatietherapie verder te optimaliseren en de klinische effecten te verbeteren. Tot slot, een afdeling voor pacemaker/ ICD implantaties en controles vereist een goede infrastructuur met gekwalifi ceerde en ervaren medewerkers. Adequate device-programmering en het vroegtijdig onderkennen van complicaties en problemen zijn daarbij essentieel. Voor een goede indicatiestelling, adequate zorg rondom de operatie en optimale instelling van een pacemaker of ICD en medicatie nadien, is een multidisciplinaire benadering onmisbaar. Hierbij is een goede samenwerking tussen cardiologen, electrofysiologen, hartfalenverpleegkundigen, pacemakertechnici, interventiecardiologen en thoraxchirurgen en beeldvormers van groot belang. Tegenwoordig kunnen bepaalde pacemakers of ICD s op afstand worden uitgelezen. De gegevens uit de pacemaker/icd worden dan automatisch via een zender en een vaste telefoonverbinding of mobiele telefoon doorgestuurd naar het controlerende ziekenhuis. Deze thuismonitoring van de geïmplanteerde systemen wordt pas nuttig en verantwoord wanneer de pacemaker/icd-kliniek voldoet aan bovengenoemde eisen, goed is georganiseerd en de verantwoordelijkheden van de diverse medewerkers duidelijk zijn gedefi nieerd. ICD nieuws St. Jude Medical ontvangt als eerste het ISO certificaat voor het Merlin.net Patiëntenzorgnetwerk Merlin.net is een Patiëntenzorgnetwerk dat artsen in staat stelt het correct functioneren van ICD s vanuit de thuissituatie te controleren. Daarnaast geeft het netwerk belangrijke informatie door over de gezondheidstoestand van de ICD-drager en kan de arts, indien dat gewenst is, eerder de behandeling bijsturen. Het ISO certifi caat wordt verleend door de Internationale Organisatie voor Standaardisatie (ISO) en de Internationale Elektrotechnische Commissie (IEC). Hiervoor moeten een groot aantal testen bevestigen dat aan zeer strenge veiligheidseisen wordt voldaan op het gebied van informatieoverdracht en gegevensbeveiliging. Dit is van groot belang nu meer en meer gegevens elektronisch worden opgeslagen. NVVC-richtlijn ( ) De Nederlandse Vereniging Voor Cardiologie publiceert op haar website witte lijsten van cardiologische centra die voldoen aan de NVVC-criteria rondom PCI-procedures [PCI = percutane coronaire interventie, in de volksmond dotteren ] en ICD-implantaties, inclusief de follow-up. De wens om te komen tot witte lijsten heeft diverse achtergronden. Voorop staat dat de NVVC transparantie en kwaliteit van medisch handelen binnen de beroepsgroep wil bevorderen. Eerder verrichtte de NVVC zogenaamde nulmetingen in centra voor PCI en/of ICD-implantaties. Basis van deze metingen waren de beschikbare NVVC-richtlijnen op dit gebied. De nulmetingen zijn uitgevoerd door NVVC-werkgroepen: de commissie Kwaliteit en bij PCI s daaraan toegevoegd een lid van de Werkgroep Interventiecardiologie. NB: Centra die wel een nulmeting hebben aangevraagd maar bij wie deze nog niet is uitgevoerd staan niet op de lijsten gemeld. Ook kan het voorkomen dat centra conform besluitvorming van VWS beschikken over vergunningen voor het uitvoeren van PCI s of ICDimplantaties, maar dat deze centra (nog) niet zijn gevisiteerd door de beroepsgroep zelf conform de reglementen van de witte lijsten. Ook deze centra zijn in de genoemde lijsten niet opgenomen. Alle informatie vindt u op de website van de Nederlandse Vereniging Voor Cardiologie: 18 ICD

19 Registratie van pacemakers en ICD s Petra Boorsma, directeur NCDR De Dutch ICD & Pacemaker Registry (DIPR), de eerste registratiedatabase binnen de stichting National Cardiovascular Data Registry (NCDR) is sinds 2008 actief en wordt inmiddels dagelijks gevuld door registraties uit tenminste 90% van de Nederlandse ziekenhuizen. Voor 2010 heeft de Inspectie voor de Gezondheidszorg bepaald, dat het registreren in de DIPR voor de ziekenhuizen een prestatie-indicator is. De NCDR is ontstaan vanuit de Nederlandse Vereniging voor Cardiologie en werkte aanvankelijk vanuit het NVVCkantoor in Utrecht. De stichting heeft echter een professionaliseringsslag moeten maken vanwege haar erkenning als het kwaliteitsinstituut voor registraties van cardiovasculaire verrichtingen en vanwege de enorme toename van haar activiteiten. Daarom is de NCDR vanaf januari van dit jaar gehuisvest in een eigen kantoor in het World Trade Center te Amsterdam; er is ook eigen personeel aangesteld. Inmiddels is daar een delegatie van het bestuur van de STIN op bezoek geweest. De STIN heeft als patiëntenorganisatie een grote bijdrage geleverd aan het bewustwordingsproces bij beleidsmakers over de noodzaak van het centraal registreren van ICD s (en doet dat nog steeds). De missie van de NCDR is het helpen verbeteren van de zorg voor mensen met hart- en vaatziekten. Dit gebeurt door het registreren van medische verrichtingen in centrale databases. Een aantal grote studies heeft aangetoond dat ICD-therapie voor bepaalde groepen patiënten effectief is en de kans op sterfte vermindert. Uiteindelijk gaat het daar natuurlijk om. Wel is het belangrijk om te realiseren dat ICD-therapie ook nadelen kan hebben, zoals een kleine kans op complicaties als gevolg van de implantatieprocedure en de kans op infecties. Daarnaast zijn er patiënten die geen voordeel hebben van de ICD. Hier zal meer dan in het verleden aandacht aan besteed moeten worden. Niet alleen is de ICD een erg kostbare therapie, maar ook gezien de kans op complicaties is het belangrijk om een ICD alleen te implanteren als het echt nodig is. De nationale dataregistratie maakt het mogelijk om hier onderzoek naar te doen. In totaal zijn er inmiddels patiënten in de DIPR geregistreerd. Hieronder staat de statistiek over Er is een onderscheid gemaakt tussen ICD- en pacemakerpatiënten. Daarnaast is er een verdeling man/vrouw gemaakt. Bij de ICDimplantaten bestaat de grootste groep uit mannen, 77,9%, versus 22,1% vrouwen. Bij de pacemakers is de verdeling gelijkmatiger; de mannengroep is iets groter: 55,1% versus 44,9% vrouwen. Op het moment dat de grafi ek gemaakt is, is de registratie voor 2009 nog niet afgesloten. Er komen dus nog data bij. In het volgende ICD- zal de defi nitieve grafi ek getoond worden. Ook de eerste resultaten uit 2010 zijn dan bekend. ICD 19

20 Een dag als alle andere Annette Barendregt Partners vertellen hun verhaal Dinsdag, 6 mei 2008, een dag als alle andere. Peter ging s morgens om 6 uur de deur uit nadat hij me gezoend had. Hij werkte als isoleerder bij BIS Industrial Services in Zwartewaal, maar op het terrein van Shell in Pernis. Dag, schatje, zei hij en trok de deur achter zich dicht. Ik sprong onder de douche, want ik had een druk programma voor de boeg. Allereerst moest ik naar de tandarts. De zon scheen en rijdend door Brielle zag ik een leuk cadeautje voor een jarige. Even gauw naar huis om mijn portemonnee te halen. Toen ik de deur opende, hoorde ik de telefoon gaan. Ik twijfelde of ik hem op zou nemen. Mijn mobieltje stond aan, dus als het dringend was... Maar nieuwsgierig als ik ben, liep ik toch maar even naar binnen. Goedemorgen, mevrouw Barendregt. U spreekt met Sandra van BIS. Ik dacht nog: Goh, zou er iets niet goed zijn met de vrije dagen die Peet opgenomen heeft; waarom bellen ze dan hem niet? Maar Sandra zei dat ze niet zo n goed nieuws voor me had. Peet had een hartstilstand gehad. Hij was met een ambulance onderweg naar het ziekenhuis en ze zou me op komen halen. Ik wilde zelf rijden, maar dat mocht niet van haar. Ik bleef erg rustig, alsof ik in een soort shocktoestand verkeerde. Ik belde een paar mensen op, pakte mijn tas en ging buiten op Sandra zitten wachten. We wonen in een soort doolhofwijk, dus dan kon ik haar zien aankomen. Mijn buurvrouw kwam naast me zitten en toen huilde ik een beetje, maar eigenlijk drong het allemaal niet tot me door. We moesten naar het ziekenhuis in Spijkenisse. Na een tijdje vroeg ik aan Sandra: Leeft hij eigenlijk nog wel? Ik had er namelijk geen idee van hoe Peter eraan toe was. Ze belde naar een collega van Peet die meereed in de ambulance. Die vertelde dat hij onderweg nog twee keer een hartstilstand had gehad en dat ze doorreden naar het Erasmus Medisch Centrum in Rotterdam. Weer moest ik iedereen bellen om door te geven dat ze naar het EMC moesten rijden. Ik raakte volledig in paniek. Ik wilde zo snel mogelijk bij Peter zijn en gaf Sandra allerlei aanwijzingen voor kortere routes. Als twee kippen zonder kop zochten we in het EMC naar de IC-afdeling. Uiteindelijk kwamen we in een wachtruimte met twee tafels, een kapotte koffi emachine en wat stoelen. Daar zaten al collega s van Peet, zijn bazen, mijn vader en de zijne. Ik hoorde dat hij op de OK was want hij werd gedotterd en kreeg een stent. Ik barstte in huilen uit. Ik was zo bang dat hij dood zou gaan. Wat moest ik zonder hem? Tot nu toe waren we altijd samen geweest. We hadden geen kinderen en we waren bijna 25 jaar getrouwd. Na een paar uur kwam Peet van de OK en werd zijn lichaam gekoeld tot 33 graden. Ik mocht bij hem maar eerst moest ik toestemming geven voor een onderzoek dat ze deden bij patiënten zoals hij. Daar- 20 ICD

st n De implantatie van een ICD www.stin.nl Leidraad voor het voorbereidend gesprek met de cardioloog of diens plaatsvervanger Stichting ICD dragers

st n De implantatie van een ICD www.stin.nl Leidraad voor het voorbereidend gesprek met de cardioloog of diens plaatsvervanger Stichting ICD dragers st n Stichting ICD dragers Nederland De implantatie van een ICD Leidraad voor het voorbereidend gesprek met de cardioloog of diens plaatsvervanger www.stin.nl Deze brochure kwam tot stand met medewerking

Nadere informatie

Informatiebrochure. Leven met een hartdefribillator. I Autonome verzorgingsinstelling

Informatiebrochure. Leven met een hartdefribillator. I Autonome verzorgingsinstelling Informatiebrochure Leven met een hartdefribillator I Autonome verzorgingsinstelling IIInleiding Uw cardioloog heeft besloten bij u een hartdefibrillator (of ICD, Implanteerbare Cardioverter Defibrillator

Nadere informatie

MEDTRONIC CARELINK -NETWERK Draadloos systeem voor monitoring op afstand. Vrij om je LEVEN te LEVEN

MEDTRONIC CARELINK -NETWERK Draadloos systeem voor monitoring op afstand. Vrij om je LEVEN te LEVEN MEDTRONIC CARELINK -NETWERK Draadloos systeem voor monitoring op afstand Vrij om je LEVEN te LEVEN Voordat ik aangesloten was op het CareLinksysteem maakte ik me zorgen tijdens mijn reizen, ver van huis

Nadere informatie

PACEMAKERREVALIDATIE (IPZ)

PACEMAKERREVALIDATIE (IPZ) PACEMAKERREVALIDATIE (IPZ) 17863 Inleiding Deze folder geeft u informatie over het poliklinisch pacemaker revalidatieprogramma, Intensieve Poliklinische Zorg (IPZ). De behandelmethoden voor hart- en vaatziekten

Nadere informatie

RemoteCare met Merlin at home (st Jude)

RemoteCare met Merlin at home (st Jude) Cardiologie RemoteCare met Merlin at home (st Jude) www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl CAR033 / RemoteCare met Merlin at home (st Jude) / 31-03-2014

Nadere informatie

ICD Implanteerbare Cardioverter - Defibrillator

ICD Implanteerbare Cardioverter - Defibrillator ICD Implanteerbare Cardioverter - Defibrillator Cardiologie Beter voor elkaar 2 Een ICD is evenals een pacemaker een klein apparaatje dat onder de huid wordt geïmplanteerd bij mensen met een hartritmestoornis.

Nadere informatie

Begeleiding bij het plaatsen van een Inwendige Cardioverter Defibrillator (ICD)

Begeleiding bij het plaatsen van een Inwendige Cardioverter Defibrillator (ICD) Cardiologie Begeleiding bij het plaatsen van een Inwendige Cardioverter Defibrillator (ICD) i Patiënteninformatie Slingeland Ziekenhuis Algemeen U ontvangt deze folder omdat u in aanmerking komt voor het

Nadere informatie

Hartritmemonitor Implantatie / verwijdering

Hartritmemonitor Implantatie / verwijdering Hartritmemonitor Implantatie / verwijdering Afdelingen cardiologie en dagbehandeling Inleiding Heeft u last van flauwvallen, een licht gevoel in uw hoofd, duizeligheid en/of hartkloppingen? Dat kan te

Nadere informatie

Zorgpad Hartinfarct. Cardiologie

Zorgpad Hartinfarct. Cardiologie Cardiologie Zorgpad Hartinfarct U bent opgenomen vanwege een hartinfarct. Door middel van deze informatiemap willen wij u informeren over wat u te wachten staat gedurende de eerste dagen van uw ziekenhuisopname.

Nadere informatie

Implantatie van een inwendige defibrillator (ICD)

Implantatie van een inwendige defibrillator (ICD) Implantatie van een inwendige defibrillator (ICD) Uw afspraak U wordt verwacht op: datum: tijdstip: Inhoudsopgave Inleiding... 1 Wat doet een ICD... 1 Voorbereiding... 2 Opname... 2 Voorbereiding implantatie...

Nadere informatie

Intensive care/coronaire care. Informatie voor de patiënt en familie

Intensive care/coronaire care. Informatie voor de patiënt en familie Intensive care/coronaire care Informatie voor de patiënt en familie De intensive care / coronairy care afdeling U of uw familielid is opgenomen op de intensive care of coronaire care afdeling. Deze afdeling

Nadere informatie

Onderzoek naar de nazorg bij dikke darmkanker door de huisarts of de chirurg en het gebruik van een persoonlijke interactieve website (I CARE studie).

Onderzoek naar de nazorg bij dikke darmkanker door de huisarts of de chirurg en het gebruik van een persoonlijke interactieve website (I CARE studie). Onderzoek naar de nazorg bij dikke darmkanker door de huisarts of de chirurg en het gebruik van een persoonlijke interactieve website (I CARE studie). Verbetert de zorg na de behandeling van dikke darmkanker

Nadere informatie

Telemetrie op de verpleegafdeling

Telemetrie op de verpleegafdeling CARDIOLOGIE Telemetrie op de verpleegafdeling ONDERZOEK Telemetrie op de verpleegafdeling Tijdens uw opname krijgt u een telemetriekastje. Hiermee wordt uw hartritme op afstand bewaakt. In deze folder

Nadere informatie

HARTREVALIDATIE (IPZ)

HARTREVALIDATIE (IPZ) HARTREVALIDATIE (IPZ) 17721 Inleiding Deze folder geeft u informatie over het poliklinisch hartrevalidatieprogramma IPZ (Intensieve Poliklinische Zorg). De behandelmethoden voor hart- en vaatziekten zijn

Nadere informatie

CARDIOLOGIE. HOCM-ablatie BEHANDELING

CARDIOLOGIE. HOCM-ablatie BEHANDELING CARDIOLOGIE HOCM-ablatie BEHANDELING HOCM-ablatie Deze folder geeft u informatie over HOCM-ablatie. Dit is een behandeling bij hypertrofische obstructieve cardiomyopathie: een verdikking in het tussenschot

Nadere informatie

DE MELDCODE IN UW PRAKTIJK

DE MELDCODE IN UW PRAKTIJK DE MELDCODE IN UW PRAKTIJK Een onmisbare handleiding voor eerstelijnspraktijken die de Meldcode Huiselijk Geweld en Kindermishandeling gaan implementeren. 4 INTRODUCTIE DE MELDCODE IN UW PRAKTIJK 6 8 12

Nadere informatie

Behandeling chronische pijn en vermoeidheid bij tieners

Behandeling chronische pijn en vermoeidheid bij tieners Behandeling chronische pijn en vermoeidheid bij tieners Afdeling revalidatie mca.nl Inhoudsopgave Wat is chronische pijn en vermoeidheid? 3 Chronische pijn en vermoeidheid bij tieners 4 Rustig aan of toch

Nadere informatie

Fysieke training tijdens en/of na kankerbehandeling

Fysieke training tijdens en/of na kankerbehandeling FYSIOTHERAPIE Fysieke training tijdens en/of na kankerbehandeling BEHANDELING Fysieke training tijdens en/of na kankerbehandeling Als u te maken krijgt met kanker is dit zeer ingrijpend. Tijdens en na

Nadere informatie

Type darmoperatie voor geperforeerde diverticulitis

Type darmoperatie voor geperforeerde diverticulitis Type darmoperatie voor geperforeerde diverticulitis Geachte heer, mevrouw, Bij u is vastgesteld, dat er mogelijk sprake is van een perforatie (gaatje) van de dikke darm ten gevolge van divertikels (uitstulpingen).

Nadere informatie

Hartrevalidatie. Uw afspraak. U wordt verwacht op: datum:. tijdstip:...

Hartrevalidatie. Uw afspraak. U wordt verwacht op: datum:. tijdstip:... Hartrevalidatie Uw afspraak U wordt verwacht op: datum:. tijdstip:... Inhoudsopgave Hartrevalidatie... 1 Waarom hartrevalidatie... 1 De belangrijkste doelen van hartrevalidatie zijn:... 1 Hoe komt u in

Nadere informatie

Met een rugzakje vol info ga ik naar huis, veel gesprekken, leuke manier van middagvulling.

Met een rugzakje vol info ga ik naar huis, veel gesprekken, leuke manier van middagvulling. Leerzaam, leuk, nieuwe contacten opgedaan, nieuwe ideeën. Het open Space concept is geweldig. Met een rugzakje vol info ga ik naar huis, veel gesprekken, leuke manier van middagvulling. Ontspannen maar

Nadere informatie

I Informatiebrochure I

I Informatiebrochure I I Informatiebrochure I Telemetrie (monitoring op afstand) h.-hartziekenhuis vzw Mechelsestraat 24 2500 Lier tel. 03-491 23 45 fax 03-491 23 46 Telemetrie (monitoring op afstand) INHOUDSTABEL VOORWOORD

Nadere informatie

INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER VAN DE CARETECH GLORIA

INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER VAN DE CARETECH GLORIA INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER VAN DE CARETECH GLORIA Geachte mevrouw/mijnheer, Het Personen Hulpoproep systeem CARETECH GLORIA van Caretech is een gebruiksvriendelijk, alert en paraat systeem. Het garandeert

Nadere informatie

Hoe wordt het normale hartritme tot stand gebracht?

Hoe wordt het normale hartritme tot stand gebracht? Boezemfibrilleren De cardioloog heeft vastgesteld dat u een ritmestoornis heeft of heeft gehad, die boezemfibrilleren, ofwel atriumfibrilleren wordt genoemd. In deze folder kunt u hierover meer lezen.

Nadere informatie

Elke miskraam is anders (deel 2)

Elke miskraam is anders (deel 2) Elke miskraam is anders (deel 2) Eindelijk zijn we twee weken verder en heb ik inmiddels de ingreep gehad waar ik op zat te wachten. In de tussen tijd dacht ik eerst dat ik nu wel schoon zou zijn, maar

Nadere informatie

Goede zorg van groot belang. Nederlanders staan open voor private investeringen

Goede zorg van groot belang. Nederlanders staan open voor private investeringen Goede zorg van groot belang Nederlanders staan open voor private investeringen Index 1. Inleiding p. 3. Huidige en toekomstige gezondheidszorg in Nederland p. 6 3. Houding ten aanzien van private investeerders

Nadere informatie

Nieuwsbrief nr. 10 DECEMBER 2014 PAGINA 1. Beste lezers van de nieuwsbrief,

Nieuwsbrief nr. 10 DECEMBER 2014 PAGINA 1. Beste lezers van de nieuwsbrief, Beste lezers van de nieuwsbrief, De nieuwsbrief zal deze keer maar een onderwerp bevatten, het ICD rijbewijs. We hebben voor dit onderwerp gekozen omdat er veel vragen, onduidelijkheden, irritaties zijn

Nadere informatie

INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER VAN DE ESTAFETTE PAS-Euro. Geachte mevrouw/mijnheer,

INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER VAN DE ESTAFETTE PAS-Euro. Geachte mevrouw/mijnheer, INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER VAN DE ESTAFETTE PAS-Euro Geachte mevrouw/mijnheer, Het Personen Hulpoproep Systeem PAS Euro AM / FM van Estafette is een gebruiksvriendelijk, alert en paraat systeem. Het

Nadere informatie

Medium Care (MC) en Intensive Care (IC)

Medium Care (MC) en Intensive Care (IC) Intensive Care Medium Care (MC) en Intensive Care (IC) www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl ICA003 / Medium Care (MC) en Intensive Care (IC) /

Nadere informatie

Thoraxcentrum Cardiologie. Leven met een ICD

Thoraxcentrum Cardiologie. Leven met een ICD Thoraxcentrum Cardiologie Leven met een ICD Leven met een ICD 2 Thoraxcentrum Cardiologie Inleiding Aangezien u last heeft van gevaarlijke hartritmestoornissen of een vergroot risico op het krijgen van

Nadere informatie

III. Schakelen tussen communciatieniveaus

III. Schakelen tussen communciatieniveaus III. Schakelen tussen communciatieniveaus Herkent u de volgende situaties? o 'Nu heb ik al een paar keer aan mijn medewerker gevraagd of hij uit wil leggen wat er precies aan de hand is; maar hij geeft

Nadere informatie

Verpleegafdeling G2, Intensive Care

Verpleegafdeling G2, Intensive Care Verpleegafdeling G2, Intensive Care Locatie Dordwijk Informatie voor bezoekers Albert Schweitzer ziekenhuis afdeling Intensive Care februari 2015 pavo 0032 Inleiding Uw familielid is opgenomen op de verpleegafdeling

Nadere informatie

Les 1 Voorspellen Leestekst: De nieuwe computer. Introductiefase: 2. Vraag: "Kan iemand mij vertellen wat voorspellen betekent?"

Les 1 Voorspellen Leestekst: De nieuwe computer. Introductiefase: 2. Vraag: Kan iemand mij vertellen wat voorspellen betekent? Les 1 Voorspellen Leestekst: De nieuwe computer "Welkom:..." Introductiefase: 1. "We gaan vandaag proberen te voorspellen." 2. Vraag: "Kan iemand mij vertellen wat voorspellen betekent?" 3. Discussie:...

Nadere informatie

afdeling Intensive Care (IC) algemene informatie

afdeling Intensive Care (IC) algemene informatie patiënteninformatie afdeling Intensive Care (IC) algemene informatie U of uw naaste is opgenomen op de afdeling Intensive Care (IC). Wat kunt op deze afdeling verwachten? Wie werken er op deze afdeling?

Nadere informatie

Confirm -implantatie en -controle (implanteerbare hartmonitor)

Confirm -implantatie en -controle (implanteerbare hartmonitor) Confirm -implantatie en -controle (implanteerbare hartmonitor) Inhoud Klik op het onderwerp om verder te lezen. Wat is een Confirm? 1 Wat is belangrijk om te weten vóór de ingreep? 2 Medicijnen 2 bloedverdunners

Nadere informatie

Als elke seconde telt...

Als elke seconde telt... www.hartslagnu.nl Als elke seconde telt......kunnen we dan op jou rekenen? Meld je nu aan als burgerhulpverlener Plotseling kan uw hulp nodig zijn! In Nederland krijgt jaarlijks 1 op de 1000 inwoners een

Nadere informatie

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Zorgen en vragen 1 Gezinsinterventie 2 Tien praktische

Nadere informatie

Klantmeting Wmo 'direct beschikken' Onderzoek in het kader van Ontwikkelagenda AmSZ

Klantmeting Wmo 'direct beschikken' Onderzoek in het kader van Ontwikkelagenda AmSZ Klantmeting Wmo 'direct beschikken' Onderzoek in het kader van Ontwikkelagenda AmSZ Gemeente 's-hertogenbosch Afdeling Onderzoek & Statistiek Mei 2011 1 Samenvatting Voor de Wet maatschappelijke ondersteuning

Nadere informatie

Biventriculaire therapie. Scheper Ziekenhuis. Emmen

Biventriculaire therapie. Scheper Ziekenhuis. Emmen Biventriculaire therapie Scheper Ziekenhuis Emmen Inleiding Uw cardioloog heeft het in verband met de behandeling van uw hartziekte met u gehad over biventriculaire therapie. Deze therapie is ervoor bedoeld

Nadere informatie

HARTREVALIDATIE Wat is hartrevalidatie Hoe ziet het programma eruit? 1

HARTREVALIDATIE Wat is hartrevalidatie Hoe ziet het programma eruit? 1 Hartrevalidatie HARTREVALIDATIE Hartrevalidatie is bedoeld voor mensen met hartproblemen, zoals bijvoorbeeld een (dreigend) hartinfarct, een hartoperatie, na een dotterbehandeling, met hartfalen of een

Nadere informatie

elektrische cardioversie (ECV)

elektrische cardioversie (ECV) patiënteninformatie elektrische cardioversie (ECV) U heeft een hartritmestoornis en u komt binnenkort naar het OLVG voor een elektrocardioversie (ECV). Bij deze behandeling proberen we het ritme van het

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2012 2013 31 015 Kindermishandeling Nr. 82 BRIEF VAN DE MINISTER VAN VEILIGHEID EN JUSTITIE Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den

Nadere informatie

Implanteerbare hartritme monitor (Reveal) Maatschap Cardiologie IJsselland Ziekenhuis

Implanteerbare hartritme monitor (Reveal) Maatschap Cardiologie IJsselland Ziekenhuis Implanteerbare hartritme monitor (Reveal) Maatschap Cardiologie IJsselland Ziekenhuis De Cardioloog heeft met u besproken dat u in aanmerking komt voor het plaatsen van een hartritmemonitor (Reveal). Dit

Nadere informatie

Hartrevalidatieprogramma Een hartaandoening Wat nu?

Hartrevalidatieprogramma Een hartaandoening Wat nu? Hartrevalidatieprogramma Een hartaandoening Wat nu? Bezoekadressen: Meander Medisch Centrum Maatweg 3 3813 TZ Amersfoort Locatie Baarn Molenweg 2 3743 CM Baarn Locatie Barneveld (Medisch Centrum de Burgt)

Nadere informatie

Cardiologisch onderzoek

Cardiologisch onderzoek Dilaterende Cardiomyopathie Een dilaterende cardiomyopathie (DCM) is een aandoening waarbij de hartspier is verwijd. Dit gaat doorgaans gepaard met het dunner worden van de hartspier. Geschat wordt dat

Nadere informatie

Maatschap Cardiologie. Boezemfibrilleren en cardioversie

Maatschap Cardiologie. Boezemfibrilleren en cardioversie Maatschap Cardiologie Boezemfibrilleren en cardioversie Datum en tijd U wordt (dag), (datum) om uur verwacht op de afdeling hartbewaking (CCU). Voorbereiding Wij verzoeken u twee dagen voor de elektrische

Nadere informatie

OVERZICHT APPARAAT. Knop Type patiënt. Pacemaker. Sync. Knop Rapporten Knop Afdrukken. Navigatieknoppen. Therapiepoort. ECG-poort.

OVERZICHT APPARAAT. Knop Type patiënt. Pacemaker. Sync. Knop Rapporten Knop Afdrukken. Navigatieknoppen. Therapiepoort. ECG-poort. SCHERM DEFIBRILLATOR OVERZICHT APPARAAT Knop Type patiënt Indicator Klaar voor gebruik USB-poort Therapieknop Overzicht apparaat AED Off Uit Monitor Display Kies energie Laden-knop Pacemaker Knop Lead

Nadere informatie

Introducties telefonisch interview

Introducties telefonisch interview Introducties telefonisch interview Onderstaande fragmenten zijn uitsuitend bedoeld voor gebruik bij het boek Onderzoek doen met vragenlijsten. Het is niet toegestaan deze fragmenten te publiceren of anderszins

Nadere informatie

Pacemaker en ICD behandeling bij kinderen. Nico A. Blom Centrum voor Aangeboren hartafwijkingnen Amsterdam-Leiden (CAHAL)

Pacemaker en ICD behandeling bij kinderen. Nico A. Blom Centrum voor Aangeboren hartafwijkingnen Amsterdam-Leiden (CAHAL) Pacemaker en ICD behandeling bij kinderen Nico A. Blom Centrum voor Aangeboren hartafwijkingnen Amsterdam-Leiden (CAHAL) Pacemaker en ICD behandeling bij kinderen Te traag hartritme: pacemakerbehandeling

Nadere informatie

Welkom op verpleegafdeling 3-Oost

Welkom op verpleegafdeling 3-Oost Welkom op verpleegafdeling 3-Oost gemini-ziekenhuis.nl Inhoudsopgave Op welke kamer ligt u en wie is uw hoofdbehandelaar? 3 Globale dagindeling 3 Het behandelteam 3 Wat mag u van ons verwachten 4 Elke

Nadere informatie

Ik heb een klacht, wat nu? Landelijk Meldpunt

Ik heb een klacht, wat nu? Landelijk Meldpunt Ik heb een klacht, wat nu? Landelijk Meldpunt Z0rg Het Landelijk Meldpunt Zorg helpt u verder! Soms loopt het contact met uw zorgverlener anders dan u had verwacht. Er ging bijvoorbeeld iets mis bij uw

Nadere informatie

Sensire Personenalarmering

Sensire Personenalarmering Sensire Personenalarmering is onderdeel van Sensire. Personenalarmering Stel u bent alleen en er gebeurt iets. Een klein ongelukje. Of u wordt plotseling ziek. Met het betrouwbare personenalarmeringssysteem

Nadere informatie

CT-scan van de kransslagaders. CT- coronairen

CT-scan van de kransslagaders. CT- coronairen CT-scan van de kransslagaders CT- coronairen U bent door uw behandelend cardioloog verwezen voor een CT-scan (computer tomografiescan) van het hart. In deze folder informeren wij u zoveel mogelijk over

Nadere informatie

Welkom. Stichting Zeldzame Ziekten Nederland. Uitslag enquete Nationaal Plan. 15 maart 2012

Welkom. Stichting Zeldzame Ziekten Nederland. Uitslag enquete Nationaal Plan. 15 maart 2012 Welkom Stichting Nederland Uitslag enquete Nationaal Plan 15 maart 2012 Agenda 1. Doel van de bijeenkomst 2. Overzicht reacties op de enquête 3. Conclusies uit de enquête t.b.v. Nationaal Plan 4. Plannen

Nadere informatie

Klachtenopvang in het MCL Uw klacht is voor ons een gratis advies!

Klachtenopvang in het MCL Uw klacht is voor ons een gratis advies! Het Medisch Centrum Leeuwarden (MCL) vindt het belangrijk dat haar patiënten en andere gebruikers tevreden zijn. Daarom proberen we u zo goed mogelijk te behandelen, te verzorgen en te begeleiden. Maar

Nadere informatie

Gebruikershandleiding BT TRANSPONDER

Gebruikershandleiding BT TRANSPONDER Gebruikershandleiding BT TRANSPONDER Voorwoord Hartelijk dank voor het gebruik van de MOPAS BT Transponder. Wij hebben met de grootste zorg deze applicatie en het device ontwikkeld om personen in staat

Nadere informatie

Zelfmanagement. bij zeldzame aandoeningen. juni 2012. Generiek zorgthema ten behoeve van zorgstandaarden voor zeldzame aandoeningen

Zelfmanagement. bij zeldzame aandoeningen. juni 2012. Generiek zorgthema ten behoeve van zorgstandaarden voor zeldzame aandoeningen bij zeldzame aandoeningen juni 2012 Generiek zorgthema ten behoeve van zorgstandaarden voor zeldzame aandoeningen Auteur: Drs. A.E.R.M. Speijer, VSOP Accordering door: Drs. J. Havers Senior Adviseur Landelijk

Nadere informatie

2014D46478 INBRENG VERSLAG SCHRIFTELIJK OVERLEG

2014D46478 INBRENG VERSLAG SCHRIFTELIJK OVERLEG 2014D46478 INBRENG VERSLAG SCHRIFTELIJK OVERLEG In de vaste commissie voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport bestond er bij enkele fracties behoefte een aantal vragen en opmerkingen voor te leggen aan

Nadere informatie

Pacemaker implantatie

Pacemaker implantatie Pacemaker implantatie Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Waarom een pacemaker implantatie? 1 Wat is belangrijk om te weten vóór de ingreep? 1 Medicijnen 1 Bloedverdunners 1 Diabetes

Nadere informatie

informatie over de intensive care unit

informatie over de intensive care unit patiënteninformatie informatie over de intensive care unit In deze folder geven wij u informatie over de Intensive Care Unit (ICU) van het Onze Lieve Vrouwe Gasthuis. Op de ICU worden patiënten behandeld

Nadere informatie

Rapport. Datum: 17 december 2013. Rapportnummer: 2013/194

Rapport. Datum: 17 december 2013. Rapportnummer: 2013/194 Rapport Rapport betreffende een klacht over de wijze van behandeling van een bezwaarschrift tegen de vastgestelde WOZ-waarde door de Belastingsamenwerking Gouwe-Rijnland te Leiden. Datum: 17 december 2013

Nadere informatie

Meedoen aan de studie Zicht op gewicht

Meedoen aan de studie Zicht op gewicht VOEDING & DIEET Meedoen aan de studie Zicht op gewicht Informatie voor deelnemers Meedoen aan de studie Zicht op gewicht U bent uitgenodigd om mee te doen aan een studie. Of u deelneemt of niet, is helemaal

Nadere informatie

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost Beantwoord eerst de volgende vragen: 1. Welke inzichten heb je gekregen n.a.v. het vorige deel en de oefeningen die je hebt gedaan? 2. Wat heb je er in de praktijk mee gedaan? 3. Wat was het effect op

Nadere informatie

Hartrevalidatie. Informatie

Hartrevalidatie. Informatie Hartrevalidatie Informatie Hartrevalidatie Cardiologie U wordt in Zuyderland Medisch Centrum behandeld voor uw hartklachten. Met deze folder willen wij u informeren over het hartrevalidatieprogramma waaraan

Nadere informatie

Meldingen regeling algemeen

Meldingen regeling algemeen 1 van 1 Doelstelling: Willen leren van meldingen en signalen ( dit kunnen meldingen zijn ) om de processen te optimaliseren en de zorg voor de patiënten op een zo hoog mogelijk niveau te houden of te brengen.

Nadere informatie

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 [2]

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 [2] Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 [2] Voorwoord Voor je ligt het e-book: Praktisch en Positief Opvoeden met structuur van de PEPmethode. Op basis

Nadere informatie

Beleid 'onvrijwillige zorg' Vrijheidsbeperking binnen Lang Verblijf. woonzorg en dagbesteding

Beleid 'onvrijwillige zorg' Vrijheidsbeperking binnen Lang Verblijf. woonzorg en dagbesteding Beleid 'onvrijwillige zorg' Vrijheidsbeperking binnen Lang Verblijf woonzorg en dagbesteding 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 2. Wanneer wordt onvrijwillige zorg toegepast? 4 3. De wetgeving 5 3.1 Wet bijzondere

Nadere informatie

Patiënteninformatiefolder

Patiënteninformatiefolder Patiënteninformatie bij het wetenschappelijk onderzoek naar het nut van het routinematig controleren van alvleesklier cysten. Geachte heer/mevrouw, Uw behandelend arts heeft u deze informatie gegeven,

Nadere informatie

Geachte heer/mevrouw,

Geachte heer/mevrouw, Titel onderzoek: Kosteneffectiviteit van vroege chirurgie versus fysiotherapie met optionele verlate meniscectomie in oudere patiënten. Een gerandomiseerde multicenter studie. Geachte heer/mevrouw, Via

Nadere informatie

Rapport. Rapport over een klacht over het UWV te Groningen. Datum: 24 maart 2014. Rapportnummer: 2014/023

Rapport. Rapport over een klacht over het UWV te Groningen. Datum: 24 maart 2014. Rapportnummer: 2014/023 Rapport Rapport over een klacht over het UWV te Groningen. Datum: 24 maart 2014 Rapportnummer: 2014/023 2 Klacht Verzoeker, bedrijfsarts, klaagt erover dat de verzekeringsarts van het UWV: 1. hem heeft

Nadere informatie

Inleiding Hoe werkt het hart? Wat gebeurt er bij een normaal hartritme?

Inleiding Hoe werkt het hart? Wat gebeurt er bij een normaal hartritme? Boezemfibrilleren Inleiding U bent in behandeling bij de cardioloog en/of verpleegkundig specialist omdat er boezemfibrilleren bij u is geconstateerd. In deze folder proberen we in het kort uit te leggen

Nadere informatie

Protocol Ongewenste Omgangsvormen. Van. De Banketgroep. en haar dochtervennootschappen

Protocol Ongewenste Omgangsvormen. Van. De Banketgroep. en haar dochtervennootschappen Protocol Ongewenste Omgangsvormen Van De Banketgroep en haar dochtervennootschappen van toepassing vanaf 1 december 2013 Inleiding De Banketgroep wil ongewenste omgangsvormen zoals seksuele intimidatie,

Nadere informatie

Psychische zorg voor ouderen

Psychische zorg voor ouderen Psychische zorg voor ouderen Wist u dat een op de vijf ouderen last heeft van depressieve gevoelens? Te vaak blijven mensen er in hun eentje mee zitten. 5,$ :7. IROGHU 28' LQGG U bent niet de enige Ouder

Nadere informatie

De afdelingen Intensive Care en High Care

De afdelingen Intensive Care en High Care De afdelingen Intensive Care en High Care Locatie Dordwijk Informatie voor patiënten Inleiding U heeft onlangs van uw arts gehoord, dat u na uw behandeling of operatie tijdelijk wordt opgenomen op de

Nadere informatie

Samenwerken met patiënten, families en artsen om steun te bieden en informatie te verstrekken over syncope en Reflex Anoxic Seizures

Samenwerken met patiënten, families en artsen om steun te bieden en informatie te verstrekken over syncope en Reflex Anoxic Seizures Samenwerken met patiënten, families en artsen om steun te bieden en informatie te verstrekken over syncope en Reflex Anoxic Seizures Hebt u soms zonder aantoonbarereden last van De controlelijst voor onverklaarbaar

Nadere informatie

INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER VAN DE BOSCH HTS 3000 / 3100

INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER VAN DE BOSCH HTS 3000 / 3100 INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER VAN DE BOSCH HTS 3000 / 3100 Geachte mevrouw/mijnheer, Het Personen Hulpoproep systeem HTS3000 / HTS3100 van Bosch is een gebruiksvriendelijk, alert en paraat systeem. Het

Nadere informatie

Klachten en complimenten

Klachten en complimenten Patiënteninformatie Klachten en complimenten Informatie over de klachtenopvang in Tergooi Inhoudsopgave Pagina De klachtenfunctionaris 5 Klachtencommissie 7 Als u het ziekenhuis aansprakelijk wilt stellen

Nadere informatie

De beste zorg vinden? Zorg of ondersteuning nodig? CZ helpt! 2013/2014. Uw verzekering snel en digitaal regelen?

De beste zorg vinden? Zorg of ondersteuning nodig? CZ helpt! 2013/2014. Uw verzekering snel en digitaal regelen? zorgwijzer 2013/2014 Zorg of ondersteuning nodig? CZ helpt! De beste zorg vinden? Uw verzekering snel en digitaal regelen? Medische vraag? Stel hem aan onze deskundigen Inhoudsopgave 4 Regel uw verzekering

Nadere informatie

Informatiebrief voor ouders GODIVA studie: Pilot Longitudinale Profielen

Informatiebrief voor ouders GODIVA studie: Pilot Longitudinale Profielen Informatiebrief voor ouders GODIVA studie: Pilot Longitudinale Profielen Titel van het onderzoek Het beoordelen van de grof motorische ontwikkeling met de Alberta Infant Motor Scale (AIMS) in de tijd gemeten

Nadere informatie

Gebruik van uw medische gegevens en lichaamsmateriaal voor wetenschappelijk onderzoek en onderwijs Geen bezwaar?

Gebruik van uw medische gegevens en lichaamsmateriaal voor wetenschappelijk onderzoek en onderwijs Geen bezwaar? Gebruik van uw medische gegevens en lichaamsmateriaal voor wetenschappelijk onderzoek en onderwijs Geen bezwaar? U bezoekt VU medisch centrum (VUmc) voor onderzoek en/of behandeling. In een ziekenhuis

Nadere informatie

Wegwijzer voor de afdeling medium care (route 220) Informatie voor patiënt en familie

Wegwijzer voor de afdeling medium care (route 220) Informatie voor patiënt en familie Wegwijzer voor de afdeling medium care (route 220) Informatie voor patiënt en familie Afdeling medium care Locatie Veldhoven U bent of wordt opgenomen op de afdeling medium care (route 220). Gelegen bij

Nadere informatie

Cardiologie. Boezemfibrilleren. Het Antonius Ziekenhuis vormt samen met Thuiszorg Zuidwest Friesland de Antonius Zorggroep

Cardiologie. Boezemfibrilleren. Het Antonius Ziekenhuis vormt samen met Thuiszorg Zuidwest Friesland de Antonius Zorggroep Cardiologie Boezemfibrilleren Het Antonius Ziekenhuis vormt samen met Thuiszorg Zuidwest Friesland de Antonius Zorggroep Uw cardioloog heeft vastgesteld dat er bij u sprake is van boezemfibrilleren. Dit

Nadere informatie

Deze folder is bestemd voor:

Deze folder is bestemd voor: Bewegen, hart nodig Deze folder is bestemd voor: - Patiënten die de cardioloog hebben bezocht en waarbij gesproken is over adviezen ten aanzien van bewegen. - Patiënten die hebben deelgenomen aan de poliklinische

Nadere informatie

Een klacht. Laat het ons weten. mca.nl

Een klacht. Laat het ons weten. mca.nl Een klacht Laat het ons weten mca.nl Inhoudsopgave Mogelijkheden om uw klacht in te dienen 3 De kortste weg 3 De klachtenfunctionaris 4 Patiënten Klachtencommissie 5 Aansprakelijkstelling 6 Externe instanties

Nadere informatie

De zorgcentrale Een veilig gevoel thuis!

De zorgcentrale Een veilig gevoel thuis! De zorgcentrale Een veilig gevoel thuis! uw nie WGK_folder148,5x210_zorgencentra.indd 1 24/03/15 14:04 U wil zelfstandig thuis blijven wonen maar u wil er zeker van zijn dat u in een crisissituatie meteen

Nadere informatie

NPS-16 Burenalarmeringssysteem

NPS-16 Burenalarmeringssysteem Handleiding voor Alphatronics B.V. de gebruiker NPS-16 Burenalarmeringssysteem Burenalarmeringssysteem Revisie A Uitgave 10-1998 Alphatronics B.V. (MDK) INHOUD INHOUD... Pagina 1 Introductie... Pagina

Nadere informatie

Switch. Handleiding 200.106.110117

Switch. Handleiding 200.106.110117 Switch Handleiding 200.106.110117 Hartelijk dank voor uw aanschaf van deze uitbreiding van uw Plugwise systeem. Met de Switch kunt u draadloos de elektrische stroom naar de apparaten in uw Plugwise netwerk

Nadere informatie

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest.

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest. Samenvatting 152 Samenvatting Ieder jaar krijgen in Nederland 16.000 mensen een hartstilstand. Hoofdstuk 1 beschrijft de achtergrond van dit proefschrift. De kans om een hartstilstand te overleven is met

Nadere informatie

RAPPORTAGE WACHTKAMERINTERVIEW

RAPPORTAGE WACHTKAMERINTERVIEW RAPPORTAGE WACHTKAMERINTERVIEW Medisch Centrum de Steenpoort Rapportage wachtkamerinterview Inleiding Onder de cliënten van Medisch Centrum de Steenpoort zijn de afgelopen 2 jaren tevredenheidsonderzoeken

Nadere informatie

Klinische Genetica. Het lange QT syndroom (LQTS)

Klinische Genetica. Het lange QT syndroom (LQTS) Klinische Genetica Het lange QT syndroom (LQTS) Inhoud Inleiding 1 LQTS 1 De oorzaak van LQTS 2 Ziekteverschijnselen van LQTS 3 De diagnose LQTS 4 Behandeling van het LQTS 5 Controle (follow up) 6 Erfelijkheid

Nadere informatie

Als je zelf klachten hebt over werk of een werksituatie, dan kun je een beroep doen op de Werknemersklachtenregeling.

Als je zelf klachten hebt over werk of een werksituatie, dan kun je een beroep doen op de Werknemersklachtenregeling. Een klacht, wat nu? Voorwoord Alle medewerkers in ons ziekenhuis zetten zich steeds zo goed mogelijk in voor een goede zorg- en dienstverlening. Desondanks kan het voorkomen dat patiënten of bezoekers

Nadere informatie

Jaarverslag Stichting donorgegevens kunstmatige bevruchting 2007

Jaarverslag Stichting donorgegevens kunstmatige bevruchting 2007 Jaarverslag Stichting donorgegevens kunstmatige bevruchting 2007 1. Inleiding Het jaar 2007 was een lastig jaar voor de Stichting donorgegevens kunstmatige bevruchting. Eind 2006 heeft een aantal bestuursleden

Nadere informatie

MyCareLink PATIËNTMONITOR. Simple. Connected.

MyCareLink PATIËNTMONITOR. Simple. Connected. MyCareLink PATIËNTMONITOR Simple. Connected. Informatie over controle op afstand Controle op afstand wordt door uw arts voorgeschreven. Uw arts beschikt op deze manier snel over gegevens waarmee hij/zij:

Nadere informatie

Mindfulness, de weg naar meer geluk in uw leven

Mindfulness, de weg naar meer geluk in uw leven Cursusboek Mindfulness, de weg naar meer geluk in uw leven Mindfulness, de weg naar meer geluk in uw leven Beste cursist, De eerste stap is gezet! U gaat starten met een mindfulnesstraining van 8 lessen.

Nadere informatie

Eerste Hart Hulp, Coronary Care Unit en Verpleegunit Cardiologie

Eerste Hart Hulp, Coronary Care Unit en Verpleegunit Cardiologie CARDIOLOGIE Eerste Hart Hulp, Coronary Care Unit en Verpleegunit Cardiologie Deze folder informeert u, uw familie en naasten over de afdeling Cardiologie waar u bent opgenomen. De afdeling bestaat uit

Nadere informatie

Hoe gaat het in z n werk daar? Wat is er anders dan een gewone poli?

Hoe gaat het in z n werk daar? Wat is er anders dan een gewone poli? INTERVIEW d.d. 28 december 2009 Coeliakiepoli Op het interview-wenslijstje van Nynke en Zara staat Dr. Luisa Mearin. Zij is kinderarts MDL in het LUMC te Leiden en heeft als eerste met haar collega s in

Nadere informatie

Welkom op zorgeenheid. na een. afdeling. hernia-operatie Intensive Care. ZorgSaam

Welkom op zorgeenheid. na een. afdeling. hernia-operatie Intensive Care. ZorgSaam Welkom op zorgeenheid Acute adviezen Zorg na een afdeling hernia-operatie Intensive Care ZorgSaam 1 2 Welkom op de afdeling Intensive Care. De Intensive Care afdeling is bedoeld voor patiënten die vanwege

Nadere informatie