De arbeidsmarkt naar opleiding en beroep tot 2016

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De arbeidsmarkt naar opleiding en beroep tot 2016"

Transcriptie

1 De arbeidsmarkt naar opleiding en beroep tot 2016 maart 2012 Deborah van den Berg 1. Inleiding Wat zijn de huidige en toekomstige arbeidsmarktperspectieven naar opleiding en beroep? Het Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt (ROA) gaat in het rapport De arbeidsmarkt naar opleiding en beroep tot 2016 in op dit vraagstuk. De arbeidsmarkt naar opleiding en beroep tot 2016 biedt de lezer inzicht in de actuele en verwachte situatie van beroepen en opleidingen op de arbeidsmarkt in Nederland. Om hierover een gedetailleerd beeld te kunnen schetsen, herhaalt het ROA de prognoses elke twee jaar voor een nieuwe periode van vijf jaar. Het rapport dat in deze samenvatting besproken wordt, is de elfde uitgave van De arbeidsmarkt naar opleiding en beroep. Informatie over de huidige en toekomstige arbeidsmarktperspectieven naar opleiding en beroep is niet alleen van belang voor toekomstige studenten en werkgevers. Deze informatie reikt de overheid, sociale partners en het onderwijsveld eveneens handvatten aan voor beleidsontwikkeling. Gezien deze relevantie heeft CAOP Research een samenvatting gemaakt van de belangrijkste conclusies uit De arbeidsmarkt naar opleiding en beroep tot In het bijzonder wordt in deze samenvatting ingegaan op arbeidsmarktinformatie over sectoren, beroepen en opleidingen die gerelateerd zijn aan het publieke domein. 2. Ontwikkeling werkgelegenheid Hoewel de werkgelegenheid tot 2016 naar verwachting met gemiddeld 0,4 procent per jaar zal groeien, loopt de verwachte werkgelegenheidsgroei per sector sterk uiteen. Voor enkele sectoren in het publieke domein, zoals de overheid en het onderwijs, zal de werkgelegenheid naar verwachting met gemiddeld 2,7 procent per jaar dalen. De krimp van de overheidssector, een gevolg van de financiële crisis, draagt bij aan de dalende werkgelegenheidsgroei bij de overheid. De staatsschuld en de noodzaak om de euro verder te ondersteunen, zorgen er voor dat maatregelen getroffen moeten worden om de staatsschuld af te bouwen en de tekorten te reduceren. De crisis heeft dan ook niet alleen invloed op de groei van de werkgelegenheid in de bank- en verzekeringswereld, waar de crisis is begonnen, maar heeft uiteindelijk ook invloed op de werkgelegenheid in de overheidssector. Dalende leerlingaantallen zorgen er voor dat in het onderwijs de aankomende periode geen werkgelegenheidsgroei wordt verwacht. 1 Echter, niet in alle sectoren wordt een dalende werkgelegenheidsgroei verwacht. De werkgelegenheid in de gezondheidszorg zal bijvoorbeeld naar verwachting jaarlijks met gemiddeld 2,5 procent stijgen. Dit komt voornamelijk door de sterk stijgende vraag naar zorg. De werkgelegenheidsontwikkeling in de periode kan verder gedifferentieerd worden door te kijken naar de ontwikkelingen per beroepsklasse. Relevant voor het publieke domein zijn onder andere de openbare orde- en veiligheidsberoepen, een deel van de pedagogische beroepen en een groot deel van 1 Uit de Nota Werken in het Onderwijs 2012 van het ministerie van OCW blijkt dat in het primair onderwijs in de periode tot 2015 ongeveer minder leerlingen in de schoolbanken zitten dan in Ook in het middelbaar beroepsonderwijs zal het aantal leerlingen de komende jaren afnemen, van 610 duizend in 2011 naar 594 duizend in In het voortgezet onderwijs wordt daarentegen een toename in het aantal leerlingen verwacht, van ruim 900 duizend in 2011 naar 950 duizend in Hierdoor zal naar verwachting het aantal voltijdbanen voor docenten in het voortgezet onderwijs van 62 duizend in 2011 naar ruim 65 duizend in 2015 stijgen. Daarna neemt het aantal arbeidsplaatsen door dalende leerlingaantallen weer af. pagina 1 van 8

2 de medische en paramedische beroepen. 2 In overeenstemming met de werkgelegenheidsontwikkelingen in de gezondheidszorg, wordt bij de medische en paramedische beroepen een stijging van de werkgelegenheid verwacht. Voor de overige beroepsklassen wordt elk een afname van de werkgelegenheid verwacht, terwijl er voorheen vaak sprake was van groei. Alleen voor het hoger onderwijs wordt volgens het ROA nog een toename aan studenten verwacht, waardoor de arbeidsmarktprognose voor docenten in deze onderwijssector positiever kan uitpakken. 3 Ook in beroepsklassen die niet direct gerelateerd lijken te zijn aan het publieke domein, zoals de sociaalculturele en informatieberoepen, zal de werkgelegenheid naar verwachting dalen. De afbouw in werkgelegenheid in deze beroepsklassen wordt eveneens in verband gebracht met de verwachte krimp van de overheidssector Baanopeningen in het publieke domein Uit het vorige hoofdstuk blijkt dat de verwachte werkgelegenheidsgroei per sector uiteenloopt. Terwijl in de gezondheidszorg de werkgelegenheid tot 2016 naar verwachting zal groeien, blijkt het tegenovergestelde effect op te treden in de overheidssector en het onderwijs. Om een meer gedetailleerd beeld te schetsen van de verwachte arbeidsmarktsituatie, wordt in dit hoofdstuk nader ingegaan op de verwachte baanopeningen op de arbeidsmarkt tot Negatieve uitbreidingsvraag voor bijna alle beroepen Baanopeningen zullen tot 2016 slechts in beperkte mate door werkgelegenheidsgroei ontstaan. Bijna negen op de tien baanopeningen zal ontstaan als gevolg van een toenemende vervangingsvraag, terwijl een op de tien baanopeningen veroorzaakt wordt door een toenemende uitbreidingsvraag. De licht positieve uitbreidingsvraag van gemiddeld 0,4 procent per jaar wordt dan ook alleen veroorzaakt door een toename van de werkgelegenheid bij de medische en paramedische beroepen en de verzorgende en dienstverlenende beroepen. De groei in deze sectoren wordt veroorzaakt door een toenemende behoefte aan zorg. Mogelijke bezuinigingen in de zorgsector zullen deze uitbreidingsvraag niet in de weg staan, aldus het ROA. Voor andere beroepsklassen, waaronder de pedagogische beroepen, ziet de situatie er minder rooskleurig uit. De verwachte uitbreidingsvraag bij de pedagogische beroepen is het meest negatief voor docenten economisch-administratieve vakken (1 e graads en WO). Voor deze docenten zal naar verwachting een kwart van de werkgelegenheid verdwijnen. De afnemende vraag bij de pedagogische beroepen manifesteert zich sterker bij 1 e graads docenten dan bij 2 e graads docenten. Volgens het ROA wijst dit op een continuering van het downgraden van het opleidingsniveau, waardoor het gevraagde opleidingsniveau van docenten lager wordt. Dit is een interessante constatering, aangezien het ministerie van OCW volgens de Nota Werken in het Onderwijs 2012 inzet op het verhogen van het opleidingsniveau van docenten. In 2020 moet hun opleidingsniveau dan ook substantieel hoger zijn dan nu het geval is, bij 2 Ook andere beroepsklassen kunnen in meer of mindere mate gerelateerd zijn aan het publieke domein. Dit geldt bijvoorbeeld voor de economisch-administratieve beroepsklasse en de informatieberoepen. Echter, arbeidskrachten in deze beroepsklassen kunnen ook buiten het publieke domein werkzaam zijn. Dit onderscheid wordt in het ROA rapport niet gemaakt. 3 Zie voetnoot 1. Deze constatering is niet volledig in overeenstemming met de constatering van het Ministerie van OCW in de Nota Werken in het onderwijs Zie voetnoot 2. 5 De totale vraag naar nieuwkomers op de arbeidsmarkt wordt uitgedrukt in het aantal baanopeningen. Het aantal baanopeningen is een som van de uitbreidingsvraag (vraag naar nieuwe arbeidskrachten door de groei van de werkgelegenheid) en de vervangingsvraag (vraag naar nieuwe arbeidskrachten doordat arbeidsplaatsen van werkenden die o.a. met pensioen gaan of arbeidsongeschikt raken opgevuld moeten worden) (zie ROA, 2011). pagina 2 van 8

3 voorkeur tot het niveau van een master. Nu heeft 17 procent van alle docenten in het primair onderwijs, voortgezet onderwijs, MBO en HBO een opleiding op universitair niveau. Tot slot zal naar verwachting ook bij de openbare orde- en veiligheidsberoepen de uitbreidingsvraag op de middellange termijn licht dalen. Deze lichte daling wordt voornamelijk veroorzaakt door de afnemende werkgelegenheid onder op middelbaar beroepsniveau opererende politieagenten en onderofficieren. Aansluitend op de arbeidsmarktprognose voor de pedagogische beroepen wordt verwacht dat voor de opleidingscategorie HBO onderwijs de uitbreidingsvraag in de periode jaarlijks met gemiddeld 0,3 procent zal afnemen. De lerarenopleiding talen heeft naar verwachting de grootste negatieve uitbreidingsvraag. Dezelfde trend is zichtbaar voor de VMBO en MBO opleidingen gericht op groen en techniek. Voor overige opleidingen wordt volgens het ROA tot 2016 geen negatieve uitbreidingsvraag verwacht. Zo zal voor de zorgopleidingen op alle niveaus de uitbreidingsvraag toenemen. Wel valt de uitbreidingsvraag voor hoger opgeleiden naar verwachting in alle opleidingscategorieën tezamen lager uit dan in de voorbije periode. Dit kan verklaard worden door de krimp bij de overheid, die relatief veel hoger opgeleiden raakt. 3.2 Hoge vervangingsvraag door vergrijzing Naast de uitbreidingsvraag is de vervangingsvraag eveneens een component die de totale vraag aan arbeidskrachten op de arbeidsmarkt bepaalt. Zoals uit de voorgaande paragraaf blijkt, wordt het aantal baanopeningen tot 2016 vooral bepaald door een toenemende vervangingsvraag. Naar verwachting zullen tot 2016 dan ook ruim 2 miljoen arbeidskrachten vervangen moeten worden. De toenemende vervangingsvraag kan voor een groot deel verklaard worden door de vergrijzing van de beroepsbevolking in Nederland. Wel zal de vervangingsvraag voor alle beroepen samen naar verwachting relatief laag zijn voor hoger opgeleiden, terwijl deze voor lager opgeleiden bovengemiddeld zal zijn. Dit effect ontstaat onder andere door doorleereffecten: als werkenden als gevolg van het behalen van een diploma doorgroeien naar een functie op hoger niveau, ontstaat er een vervangingsvraag naar de voormalige (lagere) opleidingscategorie. Dit effect geldt vooral voor middelbaar en lager opgeleiden, omdat hoger opgeleiden in mindere mate hun opleidingsniveau kunnen verhogen door bijscholing. Hierdoor ontstaat er voor hoger opgeleiden, in tegenstelling tot middelbaar en lager opgeleiden, een beperkte vervangingsvraag naar nieuwe arbeidskrachten. Uitgesplitst naar beroepsklasse blijkt dat bij de pedagogische beroepen, ondanks de negatieve uitbreidingsvraag, naar verwachting wel sprake is van een positieve vervangingsvraag. De vergrijzing zorgt er bij de pedagogische beroepen voor dat de komende jaren jaarlijks gemiddeld 5 procent van het totaal aantal werkenden vervangen moet worden. Voor docenten 1 e graads en WO zonder specialisatie is de vervangingsvraag met 16 procent naar verwachting het hoogst. HBO onderwijs (jaarlijks gemiddeld 4,7 procent) is dan ook, samen met WO medisch (jaarlijks gemiddeld 5 procent), een opleidingscategorie waarvoor de komende jaren een relatief hoge vervangingsvraag wordt verwacht als gevolg van pensionering. Bij de overige medische en paramedische beroepen, de economisch-administratieve beroepen en bij de openbare orde- en veiligheidsberoepen zal de komende jaren naar verwachting ruim 3 procent van het aantal werkenden vervangen moeten worden, eveneens als gevolg van pensionering. pagina 3 van 8

4 Bij alle beroepsklassen zal de vervangingsvraag op termijn dalen als de pensioenleeftijd wordt uitgesteld. Door een verhoging van de pensioenleeftijd blijven mensen namelijk langer voor de arbeidsmarkt behouden en kunnen eventuele tekorten beter opgevangen worden. Het daadwerkelijke effect van een hogere pensioenleeftijd hangt echter af van de mate van vergrijzing in de beroepsklasse. 3.3 Baanopeningen ontstaan vooral door vervangingsvraag In de vorige paragrafen is ingegaan op de vervangings- en uitbreidingsvraag in de periode Op basis hiervan wordt duidelijk wat de totale vraag naar nieuwkomers op de arbeidsmarkt is, ofwel wat het aantal baanopeningen is. Tot 2016 zullen er naar verwachting ruim 2,4 miljoen baanopeningen ontstaan. De meeste baanopeningen bevinden zich naar verwachting bij de medische en paramedische beroepen, als gevolg van een toenemende uitbreidings- en vervangingsvraag. Ook bij de pedagogische beroepen worden veel baanopeningen verwacht. Deze baanopeningen zijn bijna volledig toe te schrijven aan de hoge vervangingsvraag in deze beroepsklasse. Door deze ontwikkelingen is op alle opleidingsniveaus vraag naar arbeidskrachten met een diploma in de zorg. Hetzelfde geldt voor arbeidskrachten met een HBO diploma in het onderwijs. Voor HBO en WO groen en HBO en WO economie worden tot 2016 juist relatief weinig baanopeningen verwacht. 4. Arbeidsmarktinstroom door schoolverlaters In het vorige hoofdstuk is de vraag naar arbeidskrachten nader verklaard. Om een volledig beeld te schetsen van de verwachte arbeidsmarktsituatie in Nederland, is het eveneens van belang een beeld te schetsen van het aanbod van arbeidskrachten. Hier wordt in dit hoofdstuk nader op ingegaan. De instroom van schoolverlaters die het initieel onderwijs verruilen voor de arbeidsmarkt vormt het belangrijkste deel van de verwachte arbeidsmarktinstroom. Naar verwachting zullen tot 2016 bijna 1,7 miljoen arbeidskrachten op de arbeidsmarkt instromen. Dit is, in vergelijking met de periode , een lichte toename. Deze lichte toename wordt vooral veroorzaakt door een toenemende instroom van hoger opgeleiden op de arbeidsmarkt. De arbeidsmarktinstroom van arbeidskrachten met een diploma economie zal naar verwachting voor de meeste opleidingsniveaus groot zijn. Dit geldt echter niet voor het merendeel van de technische en groene opleidingen. Hier is de instroom van schoolverlaters op de arbeidsmarkt naar verwachting beperkt. Verder gedifferentieerd naar opleidingsniveau blijkt dat voor MBO opleidingen op sociaalcultureel en economisch gebied in de periode een hoge arbeidsmarktinstroom wordt verwacht. Voor HBO sociaal-cultureel, WO economie en recht en WO medisch wordt eveneens een bovengemiddeld hoge arbeidsmarktinstroom verwacht. HBO onderwijs, met uitzondering van HBO lerarenopleidingen lichamelijke opvoeding, zal echter wel te maken krijgen met een beperkte instroom van afgestudeerden op de arbeidsmarkt. 5. Aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt In dit hoofdstuk wordt beschreven wat de huidige en verwachte arbeidsmarktsituatie van schoolverlaters is. De huidige arbeidsmarktsituatie van schoolverlaters wordt beschreven door onder andere in te gaan op verschillende indicatoren van de huidige arbeidsmarktsituatie, zoals werkloosheid onder pagina 4 van 8

5 schoolverlaters, onderbenutting, deeltijdwerk en flexibele contracten. De toekomstperspectieven voor schoolverlaters worden afgeleid van de confrontatie tussen de verwachte vraag- en aanbodontwikkelingen op de arbeidsmarkt, zoals beschreven in hoofdstuk 3 en Arbeidssituatie schoolverlaters minder gunstig Tussen 2006 en 2010 is de arbeidsmarktsituatie voor schoolverlaters op een aantal punten verslechterd. Zo is de werkloosheid onder schoolverlaters toegenomen en is het reële bruto maandloon gedaald. Wel verschilt de arbeidsmarktsituatie van schoolverlaters per beroep en opleiding. Zo is de werkloosheid momenteel hoog onder schoolverlaters met een MBO diploma economie, terwijl de werkloosheid laag is onder schoolverlaters met een diploma MBO gezondheidszorg. Ook hoger opgeleiden hebben na afronding van een opleiding in de zorg of een lerarenopleiding weinig moeite met het vinden van een baan. Zij hebben dus in mindere mate te maken met werkloosheid. Onderbenutting geeft, naast werkloosheidpercentages, eveneens inzicht in de aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt. Als schoolverlaters een baan aannemen die qua niveau lager is dan het initiële opleidingsniveau, is er volgens het ROA sprake van onderbenutting. Dit blijkt het meest voor te komen bij havisten en vwo ers. Van deze groep schoolverlaters werkt meer dan de helft anderhalf jaar na het afstuderen onder het opleidingsniveau. Ook universitair afgestudeerden werken relatief vaak onder het opleidingsniveau, omdat zij als alternatief voor werkloosheid de mogelijkheid hebben om op vacatures op HBO-niveau te solliciteren. Toch wijst dit in de richting van een onvolledige aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt. Volgens het ROA is het daarnaast aannemelijk dat schoolverlaters een baan willen aannemen die aansluit bij de afgeronde opleiding. Indien dit niet het geval is, is de aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt voor de betreffende opleidingscategorie onvoldoende. Uit het rapport blijkt dat ruim een kwart van de schoolverlaters in 2010 een baan heeft in een andere richting dan de opleiding die zij hebben afgerond. Wel zijn er verschillen tussen opleidingscategorieën zichtbaar. Afgestudeerden van een MBO of HBO opleiding economie werken bijvoorbeeld relatief vaak buiten hun eigen studierichting, terwijl afgestudeerden van de lerarenopleidingen en zorg op HBO- en WO-niveau relatief weinig buiten de eigen vakrichting werken. Hoewel een deel van de schoolverlaters graag in deeltijd wil werken, biedt het percentage deeltijdwerk onder schoolverlaters ook meer inzicht in de arbeidsmarktpositie van schoolverlaters. Gemiddeld genomen werkt de helft van de schoolverlaters anderhalf jaar na het afstuderen in een deeltijdfunctie, zo concludeert het ROA. Schoolverlaters met een diploma MBO gezondheidszorg werken bijvoorbeeld vaak in deeltijd. Dit is eveneens het geval bij opleidingen op het gebied van HBO paramedisch. Ook hier werken veel arbeidskrachten in deeltijd, wat onder andere verklaard kan worden door het hoge aandeel vrouwelijke arbeidskrachten. Tot slot blijkt dat het aandeel schoolverlaters met een flexibel contract in vergelijking met 2006 is toegenomen, van iets minder dan de helft naar meer dan de helft van het aantal schoolverlaters. Het aandeel flexwerkers is vooral hoog onder schoolverlaters van VMBO-opleidingen. Het gaat hier om alle studierichtingen, met uitzondering van VMBO techniek. pagina 5 van 8

6 5.2 Toekomstperspectieven voor schoolverlaters lopen uiteen De arbeidsmarktprognoses voor schoolverlaters zijn voor twaalf van de 23 opleidingscategorieën als goed te omschrijven. Zo zijn de perspectieven voor afgestudeerden met een diploma in de technische richting, ongeacht het opleidingsniveau, goed. Ook in de welzijnszorg en gezondheidszorg zijn de perspectieven voor afgestudeerden, ongeacht het opleidingsniveau, goed. Dit geldt echter niet voor afgestudeerden met een economiediploma. De komende jaren wordt een verslechtering van de arbeidsmarktsituatie voor deze schoolverlaters verwacht, ongeacht het opleidingsniveau. Verder zijn er op elk opleidingsniveau opleidingen aanwezig met goede en minder goede arbeidsmarktperspectieven. Zo zijn de perspectieven voor afgestudeerden van lerarenopleidingen (HBO onderwijs) goed, terwijl de arbeidsmarktperspectieven voor HBO sociaal-cultureel en economie matig zijn. De verwachte prognoses voor HBO onderwijs worden onder andere veroorzaakt door de grote vervangingsvraag en de lage instroom van afgestudeerden op de arbeidsmarkt. Toch zijn er eveneens verschillen zichtbaar tussen de verschillende lerarenopleidingen. De vooruitzichten voor de lerarenopleidingen natuur en techniek en medisch en verzorging zijn bijvoorbeeld beter dan de vooruitzichten voor de lerarenopleidingen lichamelijke opvoeding. 6. Knelpunten personeelsvoorziening Welke wervingsproblemen kunnen werkgevers verwachten als gevolg van de arbeidsmarktperspectieven van schoolverlaters? En hoe kunnen knelpunten in de personeelsvoorziening opgelost worden? In dit hoofdstuk wordt nader op deze vraagstukken ingegaan. Het ROA concludeert dat het voor werkgevers doorgaans moeilijk zal worden om personeel te vinden onder schoolverlaters met een opleiding VMBO techniek en VMBO verzorging. Ook op de hogere opleidingsniveaus zullen werkgevers moeite hebben met het vinden van voldoende personeel onder schoolverlaters van de opleidingen gericht op techniek, zorg en onderwijs. Bij de HBO lerarenopleidingen natuur en techniek en de HBO lerarenopleidingen medisch en verzorging kunnen werkgevers zelfs zeer grote knelpunten verwachten. Hoewel minder acuut, kunnen werkgevers naar verwachting ook problemen verwachten in de werving van personeel onder schoolverlaters van de HBO lerarenopleidingen basisonderwijs, HBO lerarenopleidingen talen en HBO lerarenopleidingen economie en maatschappij. Op universitair niveau worden de grootste knelpunten verwacht in de medische en technische richting. Als de bovenstaande gegevens gedifferentieerd worden naar beroepsklasse, dan kan geconcludeerd worden dat werkgevers tot 2016 geconfronteerd worden met knelpunten in de personeelsvoorziening voor de helft van alle werkenden. Er worden bijvoorbeeld enige knelpunten verwacht bij de openbare orde- en veiligheidsberoepen, terwijl er vrijwel geen knelpunten worden verwacht bij de economischadministratieve beroepen en informaticaberoepen. Serieuze knelpunten in de personeelsvoorziening worden vooral verwacht bij de pedagogische beroepen. Ruim acht van de tien werkenden in deze beroepsklasse werkt in een beroepsgroep waarvoor serieuze knelpunten worden verwacht. Dit geldt vooral voor leraren basisonderwijs, docenten exacte, medische en verzorgende vakken (2 e graads, 1 e graads en WO), docenten landbouw en techniek (2 e graads), docenten talen en expressie, docenten letteren (1 e graads en WO) en onderwijskundigen. Ook voor de medische en paramedische beroepen worden grote knelpunten verwacht. Deze knelpunten kunnen moeilijk opgelost worden, wanneer ze worden verwacht in een beroepsgroep waar sprake is van beroepsspecifieke pagina 6 van 8

7 expertise. Beroepsspecifieke expertise is bijvoorbeeld noodzakelijk voor docenten en medisch en paramedisch personeel. 6.1 Opplussen van deeltijdwerk kan knelpunten oplossen Voor het oplossen van knelpunten in de personeelsvoorziening kan in sommige sectoren gekeken worden naar het opplussen van deeltijdwerk. Het opplussen van deeltijdbanen, zodat deeltijders meer uren gaan werken, kan volgens het ROA in sommige situaties knelpunten in de personeelsvoorziening verminderen. Bij zorgopleidingen blijkt het tekort aan personeel bijvoorbeeld te dalen als de deeltijdbanen worden opgeplust. Het opplussen zorgt echter niet voor minder personeelstekorten bij de technische opleidingen. Op bepaalde segmenten van de arbeidsmarkt kan het opplussen van deeltijdbanen dus invloed hebben op de verwachte personeelstekorten. Wel moet hierbij meegenomen worden dat een one size fits all oplossing niet zal leiden tot het oplossen van arbeidsaanbodproblemen, omdat er per sector verschillende effecten zichtbaar zijn. Evenwel kan het opplussen van deeltijdwerk in enkele sectoren meegenomen worden als (deel van een) oplossing voor knelpunten in de personeelsvoorziening. Werknemers in Nederland werken, in vergelijking met werknemers in andere landen, immers veel in deeltijd. De overheid, het onderwijs en de gezondheidszorg zijn internationaal gezien bijvoorbeeld echte deeltijdsectoren. 6 Zoals blijkt uit de voorgaande paragraaf worden vooral in het onderwijs en de gezondheidszorg serieuze knelpunten in de personeelsvoorziening verwacht. 6.2 Economische voorkeuren bepalend voor beroepskeuze Tot slot gaat het ROA in op het belang van een juiste beroepskeuze. Het kiezen van het juiste beroep is namelijk niet alleen van belang vanuit individueel perspectief, maar is ook van belang in het kader van een doelmatige allocatie van arbeid. Een optimale keuze voorkomt herallocatie later in de loopbaan, wat gepaard gaat met het verlies van beroepsspecifiek menselijk kapitaal. Ook moeten werkgevers hierdoor op zoek naar vervangend personeel. Dit kan in sommige situaties leiden tot meer serieuze knelpunten in de personeelsvoorziening. Het ROA concludeert dat economische voorkeuren van schoolverlaters, zoals risicoattitude en geduld, invloed hebben op de beroepskeuze. Schoolverlaters met een sterke risicoattitude kiezen namelijk vaker voor beroepen met een hoger loonrisico. Ook kiezen zij vaker voor beroepen met een hoger werkgelegenheidsrisico en voor beroepen waarin de conjunctuurgevoeligheid hoog is. Wanneer zij een beroep uitoefenen met een laag loonrisico, dan zullen zij vaker van baan veranderen dan personen die een baan hebben in overeenstemming met hun economische voorkeuren. Op basis hiervan stelt het ROA dat veranderingen in beroepskenmerken gericht op de beloningsstructuur onbedoelde effecten met zich mee kunnen brengen. De invoering van variabele beloning kan bijvoorbeeld enerzijds leiden tot hogere motivatie onder werknemers, maar kan er anderzijds voor zorgen dat het loonrisico toeneemt. Dit kan er toe leiden dat de samenstelling van de beroepsgroep zal veranderen. Enerzijds wordt het beroep aantrekkelijker voor werknemers met een sterke risicoattitude, terwijl anderzijds de tevredenheid van zittende werknemers met een lage risicoattitude kan dalen. 6 Dit houdt in dat de gemiddelde werkweek in deze sectoren kleiner is dan 33 uur per week. pagina 7 van 8

8 7. Implicaties voor arbeidsmarkt publieke domein De bevindingen uit De arbeidsmarkt naar opleiding en beroep tot 2016 laten zien wat de huidige en toekomstige arbeidsperspectieven naar opleiding en beroep zijn. Wat zijn de implicaties van deze bevindingen voor de arbeidsmarkt in het publieke domein? Deze vraag wordt in dit afsluitende hoofdstuk beantwoord, door in te gaan op de situatie in drie sectoren die verbonden zijn aan het publieke domein. 7.1 Overheid Door de verwachte krimp van de overheidssector zal de werkgelegenheid bij de overheid tot 2016 dalen. Deze krimp heeft effect op verschillende beroepsklassen, maar het daadwerkelijke effect zal per beroepsklasse verschillen. Enkele opleidingen die vaak voorkomen bij de overheid, zoals verschillende economische opleidingen, zullen tot 2016 bijvoorbeeld niet of nauwelijks te maken krijgen met tekorten in andere sectoren. Deze arbeidskrachten kunnen dus minder eenvoudig in andere sectoren terecht. Daarnaast kan de vergrijzing bij de overheid op termijn invloed hebben op knelpunten in de personeelsvoorziening. Dit geldt bijvoorbeeld voor afgestudeerden van specialistische opleidingen. Om in deze situaties voldoende personeel te behouden, is het mogelijk dat de overheid moet concurreren met de private sector. Dit kan moeizaam verlopen, omdat de krimp bij de overheid het beeld van de overheid als werkgever kan beïnvloeden. 7.2 Onderwijs Het onderwijs wordt gekenmerkt door een relatief hoge vervangingsvraag en een beperkte instroom van arbeidskrachten. Dit zal naar verwachting in de toekomst voor serieuze knelpunten in de personeelsvoorziening zorgen. Er zijn immers nieuwe arbeidskrachten nodig, terwijl de arbeidsmarktinstroom van schoolverlaters vanuit de lerarenopleidingen niet voor elk vak voldoende is. Tegelijkertijd stelt het ministerie van OCW in de Nota Werken in het Onderwijs 2012 dat het opleidingsniveau van docenten aanzienlijk moet worden verhoogd. In het onderwijs zijn verschillende maatregelen genomen om knelpunten in de personeelsvoorziening, die per regio en vak kunnen verschillen, op te lossen. Om knelpunten in de personeelsvoorziening op te lossen, zal hier verder op ingezet kunnen worden. Hierbij gaat het bijvoorbeeld om het aantrekken van zijinstromers vanuit andere sectoren en opleidingen. Zo zal het aantal baanopeningen tot 2016 onder andere beperkt zijn voor HBO en WO economie. 7.3 Zorg- en welzijnssector Ook de zorg- en welzijnssector wordt gekenmerkt door een relatief hoge vervangingsvraag als gevolg van de vergrijzing. Echter, de vergrijzing heeft in deze sector ook een ander effect: de uitbreidingsvraag zal eveneens toenemen als gevolg van een toenemende vraag naar zorg. Werkgevers zullen doorgaans dan ook moeite hebben om personeel te vinden onder schoolverlaters van opleidingen gericht op de zorg. Hierdoor is het nodig om in de periode tot 2016 meer aanbod aan arbeidskrachten te generen. Dit kan bijvoorbeeld gerealiseerd worden door de instroom van schoolverlaters te verhogen. Daarnaast bieden gunstige arbeidsmarktperspectieven in deze sector en tegenvallende arbeidsmarktperspectieven in andere sectoren mogelijkheden voor arbeidskrachten die een baan zoeken in een andere sector. Hierbij dient echter wel opgemerkt te worden dat in de meeste gevallen, vanwege de vereiste beroepsspecifieke expertise in de zorg- en welzijnssector, om- of bijscholing nodig is. pagina 8 van 8

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt Gelieerd aan Maastricht University, SBE 3 afdelingen:

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt Gelieerd aan Maastricht University, SBE 3 afdelingen: De arbeidsmarkt tot 2018. Is er ruimte voor jongeren? Didier Fouarge d.fouarge@maastrichtuniversity.nl RPA Netwerkbijeenkomst, Alphen aan den Rijn, 13 februari 2014 2 Researchcentrum voor Onderwijs en

Nadere informatie

Prognose arbeidsmarktontwikkeling als gemiddeld jaarlijks percentage van de werkgelegenheid in 2014.

Prognose arbeidsmarktontwikkeling als gemiddeld jaarlijks percentage van de werkgelegenheid in 2014. Werkgelegenheidsgroei Nederland 2015-2020 Sinds de crisis van 2008 wisselen periodes van economische groei en krimp elkaar af. In de periode 2010-2014 is de arbeidsmarkt voor recent gediplomeerden verslechterd

Nadere informatie

V erschenen in: ESB, 83e jaargang, nr. 4149, pagina 344, 24 april 1998 (datum) De arbeidsmarkt voor informatici is krap en zal nog krapper worden.

V erschenen in: ESB, 83e jaargang, nr. 4149, pagina 344, 24 april 1998 (datum) De arbeidsmarkt voor informatici is krap en zal nog krapper worden. Het informatici-tekort A uteur(s): Smits, W. (auteur) Delmee, J. (auteur) Grip, A. de (auteur) De auteurs zijn werkzaam bij het Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt (ROA) van de Universiteit

Nadere informatie

Nieuw SPECIAL DEFINITIEVE RESULTATEN PROB

Nieuw SPECIAL DEFINITIEVE RESULTATEN PROB Nieuwsbrief december 2009 SPECIAL DEFINITIEVE RESULTATEN PROB Als uitbreiding van de gebruikelijke APO-gegevens is Etil de afgelopen maanden druk bezig geweest om informatie te leveren rond de aansluiting

Nadere informatie

Knelpunten blijven, ondanks daling groei

Knelpunten blijven, ondanks daling groei Knelpunten blijven, ondanks daling groei Auteur(s): Cörvers, F. (auteur) Diephuis, B. J. (auteur) Golsteyn, B. (auteur) Marey, Ph. (auteur) De auteurs zijn werkzaam bij het Researchcentrum voor Onderwijs

Nadere informatie

De arbeidsmarkt voor schoolverlaters tot 2004

De arbeidsmarkt voor schoolverlaters tot 2004 De arbeidsmarkt voor schoolverlaters tot 2004 Auteur(s): Eijs, P. van (auteur) Grip, A. de (auteur) Diephuis, B. (auteur) Jacobs, A. (auteur) Marey, P. (auteur) De auteurs zijn werkzaam bij het Researchcentrum

Nadere informatie

Vrouwen op de arbeidsmarkt

Vrouwen op de arbeidsmarkt op de arbeidsmarkt Johan van der Valk Annemarie Boelens De arbeidsdeelname van vrouwen lag in 23 op 55 procent. De arbeidsdeelname van vrouwen stijgt al jaren. Deze toename komt de laatste jaren bijna

Nadere informatie

Twintiger in de knel door matige arbeidsmarktperspectieven?

Twintiger in de knel door matige arbeidsmarktperspectieven? Twintiger in de knel door matige arbeidsmarktperspectieven? Didier Fouarge d.fouarge@maastrichtuniversity.nl Twintigers in de knel, Studium Generale, Wageningen, 10 december 2013 ROA (www.roa.nl) Researchcentrum

Nadere informatie

Rendement van mbo op de arbeidsmarkt. Frank Cörvers

Rendement van mbo op de arbeidsmarkt. Frank Cörvers Rendement van mbo op de arbeidsmarkt Frank Cörvers Inhoud Rendement (op de arbeidsmarkt) mbo techniek mbo podium- en evenemententechniek (PET) Herinrichting onderwijs vanuit arbeidsmarktoogpunt Conclusies

Nadere informatie

Feiten en cijfers. HBO-Monitor 2011: De arbeidsmarktpositie van afgestudeerden van het hbo. juli 2012

Feiten en cijfers. HBO-Monitor 2011: De arbeidsmarktpositie van afgestudeerden van het hbo. juli 2012 Feiten en cijfers HBO-Monitor 2011: De arbeidsmarktpositie van afgestudeerden van het hbo juli 2012 Feiten en cijfers 2 HBO-Monitor 2011: De arbeidsmarktpositie van afgestudeerden van het hbo Ondanks de

Nadere informatie

Langzaam maar zeker zijn ook de gevolgen van de economische krimp voor de arbeidsmarkt zichtbaar

Langzaam maar zeker zijn ook de gevolgen van de economische krimp voor de arbeidsmarkt zichtbaar In de vorige nieuwsbrief in september is geprobeerd een antwoord te geven op de vraag: wat is de invloed van de economische situatie op de arbeidsmarkt? Het antwoord op deze vraag was niet geheel eenduidig.

Nadere informatie

De eerste baan is niet de beste

De eerste baan is niet de beste De eerste baan is niet de beste Auteur(s): Velden, R. van der (auteur) Welters, R. (auteur) Willems, E. (auteur) Wolbers, M. (auteur) Werkzaam bij het Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt (ROA)

Nadere informatie

De arbeidsmarkt van morgen, wie hebben we nodig en wie biedt zich aan?

De arbeidsmarkt van morgen, wie hebben we nodig en wie biedt zich aan? , wie hebben we nodig en wie biedt zich aan? Biebwatch, Amsterdam, Rob Gründemann, Teamleider Personeelsbeleid Lector Sociale Innovatie, Hogeschool Utrecht Opzet van de presentatie Ontwikkelingen op de

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2004 2005 29 804 Arbeidsmarkt en sociale zekerheid Nr. 16 BRIEF VAN DE MINISTER VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELE- GENHEID Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

APO nieuwsbrief thema aansluiting onderwijs en arbeidsmarkt

APO nieuwsbrief thema aansluiting onderwijs en arbeidsmarkt APO nieuwsbrief thema aansluiting onderwijs en arbeidsmarkt Belangrijkste conclusies Uit het onderzoek komen een aantal belangrijke conclusies naar voren: In 2015 wordt in Overijssel een toename van het

Nadere informatie

Waar is de leraar scheikunde? Ontwikkelingen in tekortvakken in het vo

Waar is de leraar scheikunde? Ontwikkelingen in tekortvakken in het vo Waar is de leraar scheikunde? Ontwikkelingen in tekortvakken in het vo 1. Inleiding In de afgelopen jaren is het aantal leerlingen in het voortgezet onderwijs (vo) gegroeid van 902.000 leerlingen in 2009

Nadere informatie

Factsheet arbeidsmarkt Overijssel (bijlage bij Investeringsvoorstel Iedereen in Overijssel doet mee )

Factsheet arbeidsmarkt Overijssel (bijlage bij Investeringsvoorstel Iedereen in Overijssel doet mee ) Factsheet arbeidsmarkt Overijssel (bijlage bij Investeringsvoorstel Iedereen in Overijssel doet mee 2016-2019 ) Economische kerngetallen uit de begroting (kerntaak 5: Regionale Economie) Er zijn 3 kerngetallen

Nadere informatie

Facts & Figures. Aansluiting arbeidsmarkt

Facts & Figures. Aansluiting arbeidsmarkt Facts & Figures Aansluiting arbeidsmarkt 1 De Nationale Alumni Enquête (NAE, voorheen WO-Monitor) wordt tweejaarlijks afgenomen onder de afgestudeerden van de ruim 800 masteropleidingen aan de Nederlandse

Nadere informatie

Tekortvakken in het voortgezet onderwijs Deborah van den Berg januari 2012

Tekortvakken in het voortgezet onderwijs Deborah van den Berg januari 2012 Tekortvakken in het voortgezet onderwijs Deborah van den Berg januari 2012 1. Inleiding In het voortgezet onderwijs worden op de korte termijn tekorten aan leraren verwacht, oplopend tot een verwacht tekort

Nadere informatie

Ontwikkelingen op de Drentse arbeidsmarkt

Ontwikkelingen op de Drentse arbeidsmarkt Ontwikkelingen op de Drentse arbeidsmarkt Bart Paashuis Janneke Gardeniers 10 maart 2011 basis voor beslissingen Opzet presentatie 1. Onderzoek 2. Aanbod op de Drentse arbeidsmarkt 3. Vraag op de Drentse

Nadere informatie

Artikelen. Minder dynamiek binnen de werkzame beroepsbevolking in Ingrid Beckers en Birgit van Gils

Artikelen. Minder dynamiek binnen de werkzame beroepsbevolking in Ingrid Beckers en Birgit van Gils Minder dynamiek binnen de werkzame beroepsbevolking in 23 Ingrid Beckers en Birgit van Gils In 23 vonden ruim 9 duizend mensen een nieuwe baan. Dat is 13 procent van de werkzame beroepsbevolking. Het aandeel

Nadere informatie

ROA Fact Sheet. Schoolverlaters tussen onderwijs en arbeidsmarkt 2011 Feiten en cijfers. Research Centre for Education and the Labour Market ROA

ROA Fact Sheet. Schoolverlaters tussen onderwijs en arbeidsmarkt 2011 Feiten en cijfers. Research Centre for Education and the Labour Market ROA Research Centre for Education and the Labour Market ROA Schoolverlaters tussen onderwijs en arbeidsmarkt 2011 Feiten en cijfers ROA Fact Sheet ROA-F-2012/1 Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt

Nadere informatie

ECABO Kans op werk en stage binnen de economisch-administratieve, ICT- en veiligheidsberoepen

ECABO Kans op werk en stage binnen de economisch-administratieve, ICT- en veiligheidsberoepen ECABO Kans op werk en stage binnen de economisch-administratieve, ICT- en veiligheidsberoepen Dit document vormt een korte samenvatting van de belangrijkste bevindingen uit de Monitor arbeidsmarkt en beroepsonderwijs

Nadere informatie

V erschenen in: ESB, 83e jaargang, nr. 4162, pagina 596, 31 juli 1998 (datum)

V erschenen in: ESB, 83e jaargang, nr. 4162, pagina 596, 31 juli 1998 (datum) Emancipatie en opleidingskeuze A uteur(s): Grip, A. de (auteur) Vlasblom, J.D. (auteur) Werkzaam bij het Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt (ROA) van de Universiteit Maastricht. (auteur) Een

Nadere informatie

Februari 2010. Brancheschets Horeca

Februari 2010. Brancheschets Horeca Februari 2010 Brancheschets Horeca Brancheschets Horeca Afdeling Arbeidsmarktinformatie Redactie: Rob de Munnik, Marijke Oosterhuis & Niek Veeken 10-2-2010 Landelijk Bedrijfsadviseur Horeca Patricia Oosthof

Nadere informatie

Feiten en cijfers. HBO-Monitor 2009: De arbeidsmarktpositie van afgestudeerden van het hbo. juli 2010

Feiten en cijfers. HBO-Monitor 2009: De arbeidsmarktpositie van afgestudeerden van het hbo. juli 2010 Feiten en cijfers HBO-Monitor 2009: De arbeidsmarktpositie van afgestudeerden van het hbo juli 2010 1 Feiten en cijfers HBO-Monitor 2009: De arbeidsmarktpositie van afgestudeerden van het hbo Inleiding

Nadere informatie

Lesbrief. Ontwikkelingen op de arbeidsmarkt

Lesbrief. Ontwikkelingen op de arbeidsmarkt Lesbrief Ontwikkelingen op de arbeidsmarkt Inleiding Het aantrekkelijke van loopbaan en burgerschap is dat het voortdurend in beweging is. Onze samenleving is dynamisch; er vinden continu veranderingen

Nadere informatie

RAIL 2011 Werkcollege

RAIL 2011 Werkcollege RAIL 2011 Werkcollege Bart Paashuis, Etil Douwe Grijpstra, Research voor Beleid Opzet werkcollege RAIL 2011 Wat is RAIL Aanbod op de Limburgse arbeidsmarkt Vraag op de Limburgse arbeidsmarkt Discrepanties

Nadere informatie

Mannen geven veel vaker leiding dan vrouwen

Mannen geven veel vaker leiding dan vrouwen nen geven veel vaker leiding dan vrouwen Astrid Visschers en Saskia te Riele In 27 gaf 14 procent van de werkzame beroepsbevolking leiding aan of meer personen. Dit aandeel is de afgelopen jaren vrijwel

Nadere informatie

Februari 2010. Brancheschets Zorg & Welzijn

Februari 2010. Brancheschets Zorg & Welzijn Februari 2010 Brancheschets Zorg & Welzijn Brancheschets Zorg & Welzijn Afdeling Arbeidsmarktinformatie Redactie: Rob de Munnik, Marijke Oosterhuis en Niek Veeken Landelijk Bedrijfsadviseur voor de branche

Nadere informatie

Regionale Arbeidsmarkt Informatie Limburg update juni 2013

Regionale Arbeidsmarkt Informatie Limburg update juni 2013 Regionale Arbeidsmarkt Informatie Limburg update juni 2013 1. Inleiding In 2012 hebben Etil en Research voor Beleid in opdracht van de Provincie Limburg de ontwikkeling van de Limburgse arbeidsmarkt onderzocht

Nadere informatie

CBS: Meer mensen aan het werk, vooral jongeren

CBS: Meer mensen aan het werk, vooral jongeren CBS: Meer mensen aan het werk, vooral jongeren Het aantal mensen met een baan is de afgelopen drie maanden met gemiddeld 6 duizend per maand toegenomen. Vooral jongeren hadden vaker werk. De beroepsbevolking

Nadere informatie

Feiten en cijfers. HBO-Monitor 2013: De arbeidsmarktpositie van afgestudeerden van het hbo. juni 2014

Feiten en cijfers. HBO-Monitor 2013: De arbeidsmarktpositie van afgestudeerden van het hbo. juni 2014 Feiten en cijfers HBO-Monitor 2013: De arbeidsmarktpositie van afgestudeerden van het hbo juni 2014 Honderden Feiten en cijfers 2 Inleiding In deze factsheet staan de arbeidsmarktresultaten van hbo-afgestudeerden

Nadere informatie

Kans op werk en kans op stage binnen de economisch-administratieve, ICT- en veiligheidsberoepen

Kans op werk en kans op stage binnen de economisch-administratieve, ICT- en veiligheidsberoepen ECABO Kans op werk en kans op stage binnen de economisch-administratieve, ICT- en veiligheidsberoepen Dit document vormt een korte samenvatting van de belangrijkste bevindingen uit de Monitor arbeidsmarkt

Nadere informatie

Nieuws. Innovatieve topsectoren

Nieuws. Innovatieve topsectoren Nieuwsbrief september 2011 In het coalitieakkoord van Provincie Overijssel, met de titel De kracht van Overijssel - Inspireren, innoveren en investeren', hebben de coalitiepartijen hun ambities bekend

Nadere informatie

De toekomstige arbeidsmarktsituatie van de sector Gemeenten

De toekomstige arbeidsmarktsituatie van de sector Gemeenten De toekomstige arbeidsmarktsituatie van de sector Gemeenten Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Mei 2005 Inhoudsopgave 1. Inleiding...3 2. De toekomstige ontwikkeling van actief personeel...3

Nadere informatie

Tekorten op de ICT-arbeidsmarkt verklaard Door Has Bakker (beleidsadviseur ICT~Office)

Tekorten op de ICT-arbeidsmarkt verklaard Door Has Bakker (beleidsadviseur ICT~Office) Tekorten op de ICT-arbeidsmarkt verklaard Door Has Bakker (beleidsadviseur ICT~Office) ICT~Office voorspelt een groeiend tekort aan hoger opgeleide ICT-professionals voor de komende jaren. Ondanks de economische

Nadere informatie

Zuidoost-Drentse arbeidsmarkt van zorg en welzijn Een regionaal arbeidsmarktonderzoek voor de zorg- en welzijnssector in Zuidoost- Drenthe

Zuidoost-Drentse arbeidsmarkt van zorg en welzijn Een regionaal arbeidsmarktonderzoek voor de zorg- en welzijnssector in Zuidoost- Drenthe Zuidoost-Drentse arbeidsmarkt van zorg en welzijn Een regionaal arbeidsmarktonderzoek voor de zorg- en welzijnssector in Zuidoost- Managementsamenvatting Arbeidsmarktinformatie is belangrijk voor de zorg-

Nadere informatie

Arbeidsmarktperspectief voor laagopgeleiden ongunstig

Arbeidsmarktperspectief voor laagopgeleiden ongunstig Arbeidsmarktperspectief voor laagopgeleiden ongunstig Auteur(s): F. Cörvers, A. Dupuy, S. Dijksman, B. Golsteyn en M. Hensen (auteur) De auteurs zijn allen werkzaam bij het Researchcentrum voor Onderwijs

Nadere informatie

FACTSHEET. Instroom en succes in de opleiding tot leerkracht. Platform Beleidsinformatie Mei 2013

FACTSHEET. Instroom en succes in de opleiding tot leerkracht. Platform Beleidsinformatie Mei 2013 FACTSHEET Instroom en succes in de opleiding tot leerkracht Platform Beleidsinformatie Mei 2013 Samenstelling: Pauline Thoolen (OCW/Kennis) Rozemarijn Missler (OCW/Kennis) Erik Fleur (DUO/IP) Arrian Rutten

Nadere informatie

Factsheet. HBO-Monitor De arbeidsmarktpositie van hbo-afgestudeerden

Factsheet. HBO-Monitor De arbeidsmarktpositie van hbo-afgestudeerden HBO-Monitor 2016 De arbeidsmarktpositie van hbo-afgestudeerden Managementsamenvatting In deze factsheet staat de arbeidsmarktpositie van de hbo-afgestudeerden uit studiejaar 2014/2015 centraal. Eind 2016,

Nadere informatie

Analyse van de vooraanmeldingen voor de lerarenopleidingen

Analyse van de vooraanmeldingen voor de lerarenopleidingen Analyse van de vooraanmeldingen voor de lerarenopleidingen Aanmelding voor opleidingen tot vo docent steeds vroeger, pabo trekt steeds minder late aanmelders juni 2009 Inleiding Om de (toekomstige) leraartekorten

Nadere informatie

De verdeling van arbeid en zorg tussen vaders en moeders

De verdeling van arbeid en zorg tussen vaders en moeders De verdeling van arbeid en zorg tussen vaders en moeders Marjolein Korvorst en Tanja Traag Het krijgen van kinderen dwingt ouders keuzes te maken over de combinatie van arbeid en zorg. In de meeste gezinnen

Nadere informatie

De Nederlandse Maritieme Arbeidsmarkt 2014

De Nederlandse Maritieme Arbeidsmarkt 2014 De Nederlandse Maritieme Arbeidsmarkt 2014 Sectorrapport Scheepsbouw Ruud van der Aa Jenny Verheijen 1 Inhoudsopgave Inleiding 3 Belangrijkste uitkomsten 4 1. Samenstelling werkgelegenheid 5 2. Verwachte

Nadere informatie

Duiding Arbeidsmarktontwikkelingen juni 2017

Duiding Arbeidsmarktontwikkelingen juni 2017 Duiding Arbeidsmarktontwikkelingen juni 2017 Inhoudsopgave Samenvatting: in één oogopslag 2 1. Economie 3 1.1. Nederlandse economie groeit nog steeds verder 3 1.2. Minder verleende ontslagvergunningen

Nadere informatie

Sectorale arbeidsmarktinformatie

Sectorale arbeidsmarktinformatie Sectorale arbeidsmarktinformatie Overschotten en tekorten Kansen en mogelijkheden Deel B: Sectorbeschrijvingen 19. Onderwijs Den Haag 20 december 2011 Inhoudsopgave Onderwijs...3 1. Sectorfiche...3 2.

Nadere informatie

Jongeren op de arbeidsmarkt

Jongeren op de arbeidsmarkt Jongeren op de arbeidsmarkt Tanja Traag In 23 was 11 procent van alle jongeren werkloos. Jongeren die geen onderwijs meer volgen, hebben een andere positie op de arbeidsmarkt dan jongeren die wel een opleiding

Nadere informatie

Regionale arbeidsmarktrapportages. primair onderwijs 2012. Regio Achterhoek. December 2012. PO. Van en voor werkgevers en werknemers

Regionale arbeidsmarktrapportages. primair onderwijs 2012. Regio Achterhoek. December 2012. PO. Van en voor werkgevers en werknemers ARBEIDSMARKTPLATFORM PO. Van en voor werkgevers en werknemers Regionale arbeidsmarktrapportages primair onderwijs 2012 Regio Achterhoek December 2012 3 Arbeidsmarktplatform Primair Onderwijs Het CAOP is

Nadere informatie

Feiten en cijfers. HBO-Monitor 2014: De arbeidsmarktpositie van afgestudeerden van het hbo. April 2015

Feiten en cijfers. HBO-Monitor 2014: De arbeidsmarktpositie van afgestudeerden van het hbo. April 2015 Feiten en cijfers HBO-Monitor 2014: De arbeidsmarktpositie van afgestudeerden van het hbo April 2015 Feiten en cijfers 2 Inleiding In deze factsheet staan de arbeidsmarktresultaten van hbo-afgestudeerden

Nadere informatie

Regionale arbeidsmarktrapportages. primair onderwijs Amsterdam. December PO. Van en voor werkgevers en werknemers

Regionale arbeidsmarktrapportages. primair onderwijs Amsterdam. December PO. Van en voor werkgevers en werknemers ARBEIDSMARKTPLATFORM PO. Van en voor werkgevers en werknemers Regionale arbeidsmarktrapportages primair onderwijs 2012 Amsterdam December 2012 5 Arbeidsmarktplatform Primair Onderwijs Het CAOP is hét kennis-

Nadere informatie

céáíéå=éå=åáàñéêë= HBO-Monitor 2012: De arbeidsmarktpositie van afgestudeerden van het hbo juni 2013

céáíéå=éå=åáàñéêë= HBO-Monitor 2012: De arbeidsmarktpositie van afgestudeerden van het hbo juni 2013 céáíéå=éå=åáàñéêë= HBO-Monitor 2012: De arbeidsmarktpositie van afgestudeerden van het hbo juni 2013 céáíéå=éå=åáàñéêë 2 Inleiding In deze factsheet staan de arbeidsmarktresultaten van hbo-afgestudeerden

Nadere informatie

Instroom en inschrijvingen

Instroom en inschrijvingen Instroom en inschrijvingen Minder studenten beginnen aan opleidingen in de sector Onderwijs... 2 Instroom pabo keldert in 2015 maar herstelt zich deels in 2016... 3 Minder mbo ers naar sector Onderwijs...

Nadere informatie

Kwartaalrapportage Arbeidsmarkt Breda 2009

Kwartaalrapportage Arbeidsmarkt Breda 2009 Kwartaalrapportage Arbeidsmarkt Breda 2009 Economische krimp in 2009 Aantal vacatures sterk gedaald Werkloosheid in Breda stijgt me 14% Bredase bijstand daalt minimaal Bijstand onder jongeren sterk gestegen

Nadere informatie

Barometer Arbeidsmarkt Regio Achterhoek (BARA) April 2011

Barometer Arbeidsmarkt Regio Achterhoek (BARA) April 2011 Barometer Arbeidsmarkt Regio Achterhoek (BARA) April 2011 In deze notitie van het UWV WERKbedrijf, die vanwege de resultaten van de Quick Scan wat later verschijnt dan gebruikelijk, worden de actuele ontwikkelingen

Nadere informatie

Voltijd hbo ers sinds twee jaar weer vaker een baan binnen achttien maanden

Voltijd hbo ers sinds twee jaar weer vaker een baan binnen achttien maanden Een baan Voltijd hbo ers sinds twee jaar weer vaker een baan binnen achttien maanden... 2 Geen dip in baankansen voor wo-afgestudeerden... 3 Geen dip in kans op baan voor deeltijdstudenten... 4 Hbo bachelor

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2011 2012 33 000 VIII Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (VIII) voor het jaar 2012 Nr. 229 BRIEF

Nadere informatie

Mei Economische Barometer Valkenswaard en Waalre. Verwachting voor 2010 en 2011

Mei Economische Barometer Valkenswaard en Waalre. Verwachting voor 2010 en 2011 Verwachting voor 2010 en 2011 Mei 2010 CONCLUSIES Zakelijke dienstverlening domineert de economie van Waalre. Valkenswaard kent relatief veel industrie en groothandel. Afname van de werkgelegenheid doet

Nadere informatie

Beroepsbevolking 2005

Beroepsbevolking 2005 Beroepsbevolking 2005 De veroudering van de beroepsbevolking is duidelijk zichtbaar in de veranderende leeftijdspiramide van de werkzame beroepsbevolking (figuur 1). In 1975 behoorde het grootste deel

Nadere informatie

Mei Economische Barometer Weerterland en Cranendonck. Verwachting voor 2010 en 2011

Mei Economische Barometer Weerterland en Cranendonck. Verwachting voor 2010 en 2011 Verwachting voor 2010 en 2011 Mei 2010 CONCLUSIES Productiesectoren landbouw, industrie en bouw goed voor een derde van de werkgelegenheid in. Afname van de werkgelegenheid doet zich in 2010 vooral voor

Nadere informatie

ROA Fact Sheet. Schoolverlaters tussen onderwijs en arbeidsmarkt 2012 Feiten en cijfers. Research Centre for Education and the Labour Market ROA

ROA Fact Sheet. Schoolverlaters tussen onderwijs en arbeidsmarkt 2012 Feiten en cijfers. Research Centre for Education and the Labour Market ROA Research Centre for Education and the Labour Market ROA Schoolverlaters tussen onderwijs en arbeidsmarkt 2012 Feiten en cijfers ROA Fact Sheet ROA-F-2013/2 Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt

Nadere informatie

De betekenis van additionele scholing

De betekenis van additionele scholing De betekenis van additionele scholing Auteur(s): Grip, A. de (auteur) Jacobs, A. (auteur) Werkzaam bij het Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt, Universiteit Maastricht. V erschenen in: ESB,

Nadere informatie

Kans op werk en kans op stage binnen de economisch-administratieve, ICT- en veiligheidsberoepen

Kans op werk en kans op stage binnen de economisch-administratieve, ICT- en veiligheidsberoepen ECABO Kans op werk en kans op stage binnen de economisch-administratieve, ICT- en veiligheidsberoepen Dit document vormt een korte samenvatting van de belangrijkste bevindingen uit de Monitor arbeidsmarkt

Nadere informatie

Kans op werk en kans op stage binnen de economisch-administratieve, ICT- en veiligheidsberoepen

Kans op werk en kans op stage binnen de economisch-administratieve, ICT- en veiligheidsberoepen ECABO Kans op werk en kans op stage binnen de economisch-administratieve, ICT- en veiligheidsberoepen Dit document vormt een korte samenvatting van de belangrijkste resultaten van het jaarlijkse arbeidsmarktonderzoek

Nadere informatie

en de studiekeuze van jongeren

en de studiekeuze van jongeren 5 Arbeidsmarkt en de studiekeuze van jongeren 5.1 Inleiding Voor een goed begrip van de ontwikkelingen op de arbeidsmarkt is het aanbod van schoolverlaters van essentieel belang. De middellangetermijnprognoses

Nadere informatie

Factsheet. Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam 2014. Werkloosheid stijgt naar 24% Definities. Nummer 6 juni 2014

Factsheet. Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam 2014. Werkloosheid stijgt naar 24% Definities. Nummer 6 juni 2014 Nummer 6 juni 2014 Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam 2014 Factsheet Ondanks eerste tekenen dat de economie weer aantrekt blijft de werkloosheid. Negen procent van de Amsterdamse beroepsbevolking is werkloos

Nadere informatie

De arbeidsmarkt voor schoolverlaters tot 2002

De arbeidsmarkt voor schoolverlaters tot 2002 De arbeidsmarkt voor schoolverlaters tot 2002 Auteur(s): Borghans, L. (auteur) Grip, A. de (auteur) Heijke, J.A.M. (auteur) De auteurs zijn werkzaam bij het Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt

Nadere informatie

Loon voor en na WW. Samenvatting

Loon voor en na WW. Samenvatting Loon voor en na WW Samenvatting len voor en na de WW onderzocht UWV heeft onderzocht in hoeverre het loon van werknemers voor en na de WW-uitkering verschilt. Daarbij is in de periode 2012-2013 gekeken

Nadere informatie

Zzp ers in de provincie Utrecht 2013. Onderzoek naar een groeiende beroepsgroep

Zzp ers in de provincie Utrecht 2013. Onderzoek naar een groeiende beroepsgroep Zzp ers in de provincie Utrecht 2013 Onderzoek naar een groeiende beroepsgroep Ester Hilhorst Economic Board Utrecht Februari 2014 Inhoud Samenvatting Samenvatting Crisis kost meer banen in 2013 Banenverlies

Nadere informatie

Vacatures in de industrie 1

Vacatures in de industrie 1 Vacatures in de industrie 1 Martje Roessingh 2 De laatste jaren is het aantal vacatures sterk toegenomen. Daarentegen is in de periode 1995-2000 het aantal geregistreerde werklozen grofweg gehalveerd.

Nadere informatie

TEVREDEN WERKEN IN HET PRIMAIR ONDERWIJS. Onderzoek naar de tevredenheid en werkbeleving van personeel in het primair onderwijs.

TEVREDEN WERKEN IN HET PRIMAIR ONDERWIJS. Onderzoek naar de tevredenheid en werkbeleving van personeel in het primair onderwijs. ARBEIDSMARKTPLATFORM PO. Van en voor werkgevers en werknemers TEVREDEN WERKEN IN HET PRIMAIR ONDERWIJS Onderzoek naar de tevredenheid en werkbeleving van personeel in het primair onderwijs april 2016 1

Nadere informatie

TECHNIEKPACTMONITOR.NL HIGHLIGHTS 2017

TECHNIEKPACTMONITOR.NL HIGHLIGHTS 2017 TECHNIEKPACTMONITOR.NL HIGHLIGHTS 2017 AANDEEL LEERLINGEN VMBO 3E LEERJAAR 2006-2007 2013-2014 2016-2017 VMBO-BB 31% 24% 24% VMBO-KB 27% 22% 21% Het betreft hier het aandeel leerlingen binnen het totaal

Nadere informatie

RATIO-ll. Provinciale rapportage. De Overijsselse arbeidsmarkt naar opleiding en beroep februari 2005 P R O V I N C I E

RATIO-ll. Provinciale rapportage. De Overijsselse arbeidsmarkt naar opleiding en beroep februari 2005 P R O V I N C I E RATIO-ll februari 2005 De Overijsselse arbeidsmarkt naar opleiding en beroep 2003-2008 Provinciale rapportage P R O V I N C I E Ratio II De Overijsselse arbeidsmarkt naar opleiding en beroep 2003-2008

Nadere informatie

Aanbod van Arbeid 2016

Aanbod van Arbeid 2016 Aanbod van Arbeid 2016 Samenvatting Rapport over werken, zorgen en leren op een flexibele arbeidsmarkt. In het rapport wordt verslag gedaan van een langlopend onderzoek onder ca. 4500 werkenden en niet-werkenden

Nadere informatie

Figuur 1: Aantal gediplomeerde studenten lerarenopleidingen studiejaar 2004-2008 (bronnen: hbo-raad en vsnu, bewerkt door sbo)

Figuur 1: Aantal gediplomeerde studenten lerarenopleidingen studiejaar 2004-2008 (bronnen: hbo-raad en vsnu, bewerkt door sbo) Aantal gediplomeerden aan de lerarenopleidingen in Nederland Ondanks huidige en verwachte lerarentekorten is er geen sprake van een substantiële groei van aantal gediplomeerden aan de verschillende lerarenopleidingen.

Nadere informatie

Feiten en cijfers. Afgestudeerden en uitvallers

Feiten en cijfers. Afgestudeerden en uitvallers Feiten en cijfers Afgestudeerden en uitvallers April 2017 Inhoud 1 Het algemene beeld 2 2 Start van de studie: uitvallers 4 3 Start van de studie: wisselaars 5 4 Afsluiting van de studie: studiesucces

Nadere informatie

Onderwijs Factsheet arbeidsmarkt

Onderwijs Factsheet arbeidsmarkt Onderwijs Factsheet arbeidsmarkt 18 april 2017 Werkgelegenheid: omvang en ontwikkeling Wat valt onder de sector Onderwijs? De sector Onderwijs bestaat uit de volgende onderwijstypen: Primair onderwijs

Nadere informatie

Niet-westerse allochtonen behoren minder vaak tot de werkzame beroepsbevolking 1) Arbeidsdeelname niet-westerse allochtonen gedaald

Niet-westerse allochtonen behoren minder vaak tot de werkzame beroepsbevolking 1) Arbeidsdeelname niet-westerse allochtonen gedaald 7. Vaker werkloos In is de arbeidsdeelname van niet-westerse allochtonen gedaald. De arbeidsdeelname onder rs is relatief hoog, zes van de tien hebben een baan. Daarentegen werkten in slechts vier van

Nadere informatie

De Nederlandse Maritieme Arbeidsmarkt 2014

De Nederlandse Maritieme Arbeidsmarkt 2014 De Nederlandse Maritieme Arbeidsmarkt 2014 Sectorrapport Waterbouw Ruud van der Aa Jenny Verheijen 1 Inhoudsopgave Inleiding 3 Belangrijkste uitkomsten 4 1. Samenstelling werkgelegenheid 5 2. Verwachte

Nadere informatie

Een goede opleiding werkt!

Een goede opleiding werkt! Een goede opleiding werkt! aansluiting onderwijs-arbeidsmarkt Amsterdam, 18 september 2014 Maikel Volkerink www.seo.nl m.volkerink@seo.nl - +31 20 525 1643 Inhoud 1. Hoe komen HO-alumni terecht op de arbeidsmarkt?

Nadere informatie

FACTSHEET ARBEIDSMARKT

FACTSHEET ARBEIDSMARKT 1 FACTSHEET ARBEIDSMARKT Zuid LIMBURG 1. Kerngegevens beroepsbevolking Figuur 1.1 Samenstelling bevolking naar leeftijd en geslacht, Zuid Limburg, 2013-2025 Bron: Regioportret Zuid Limburg Ontgroening

Nadere informatie

De arbeidsmarkt klimt uit het dal

De arbeidsmarkt klimt uit het dal Trends en ontwikkelingen arbeidsmarkt en onderwijs De arbeidsmarkt klimt uit het dal Het gaat weer beter met de arbeidsmarkt in, ofschoon de werkgelegenheid wederom flink daalde. De werkloosheid ligt nog

Nadere informatie

Langdurige werkloosheid in Nederland

Langdurige werkloosheid in Nederland Langdurige werkloosheid in Nederland Robert de Vries In 25 waren er 483 duizend werklozen. Hiervan waren er 23 duizend 42 procent langdurig werkloos. Langdurige werkloosheid komt vooral voor bij ouderen.

Nadere informatie

Gemeente Breda SSC Onderzoek en Informatie

Gemeente Breda SSC Onderzoek en Informatie Gemeente Breda SSC Onderzoek en Informatie Arbeidsmarkt West- Brabant 2010-2040 De regionale verwachtingen tot 2040 voor de werkgelegenheid en de beroepsbevolking na de financiële crisis Publicatienummer:

Nadere informatie

Een verkenning van de toekomstige arbeidsmarkt van de overheid Samenvatting Karin Jettinghoff maart 2012

Een verkenning van de toekomstige arbeidsmarkt van de overheid Samenvatting Karin Jettinghoff maart 2012 Een verkenning van de toekomstige arbeidsmarkt van de overheid Samenvatting Karin Jettinghoff maart 2012 CAOP Research heeft een samenvatting gemaakt van het rapport Een verkenning van de toekomstige arbeidsmarkt

Nadere informatie

Aantal werkzoekenden en aantal WWuitkeringen

Aantal werkzoekenden en aantal WWuitkeringen April 2009 Aantal werkzoekenden en WW-uitkeringen blijven stijgen 2 Ingediende vacatures 5 Vraag en aanbod bij UWV WERKbedrijf 6 Ingediende ontslagaanvragen en verleende ontslagvergunningen 7 Statistische

Nadere informatie

8. Werken en werkloos zijn

8. Werken en werkloos zijn 8. Werken en werkloos zijn In 22 is de arbeidsdeelname van allochtonen niet meer verder gestegen. Onder autochtonen is het aantal personen met werk nog wel licht toegenomen. De arbeidsdeelname onder Surinamers,

Nadere informatie

Regionale Arbeidsmarkt Informatie Limburg update juli 2011

Regionale Arbeidsmarkt Informatie Limburg update juli 2011 Regionale Arbeidsmarkt Informatie Limburg update juli 2011 1 Inleiding In 2011 hebben Etil en Research voor Beleid in opdracht van de Provincie Limburg de ontwikkeling van de Limburgse arbeidsmarkt onderzocht

Nadere informatie

Statistische Bijlage De Limburgse Arbeidsmarkt 2002-2006

Statistische Bijlage De Limburgse Arbeidsmarkt 2002-2006 Statistische Bijlage De Limburgse Arbeidsmarkt 2002-2006 ROA-R-2003/3B Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt Faculteit der Economische Wetenschappen en Bedrijfskunde Universiteit Maastricht Maastricht,

Nadere informatie

Werkgelegenheidsonderzoek 2010

Werkgelegenheidsonderzoek 2010 2010 pr ov i nc i e g r oni ng e n Wer kgel egenhei dsonder zoek Eenanal ysevandeont wi kkel i ngen i ndewer kgel egenhei di nde pr ovi nci egr oni ngen Werkgelegenheidsonderzoek 2010 Werkgelegenheidsonderzoek

Nadere informatie

Dit onderdeel gaat over diploma s van bekostigde opleidingen. Hierbij onderscheiden we diplomarendement en het aantal diploma s.

Dit onderdeel gaat over diploma s van bekostigde opleidingen. Hierbij onderscheiden we diplomarendement en het aantal diploma s. Na nominaal plus 1 jaar 45 procent een diploma... 2 Rendement wo stijgt, hbo-rendement daalt... 4 Hbo-ontwerpopleidingen laagste rendement van de sector... 6 Hoger rendement wo biologie, scheikunde en

Nadere informatie

CBS: Lichte toename werkenden, minder werklozen

CBS: Lichte toename werkenden, minder werklozen CBS: Lichte toename werkenden, minder werklozen Het aantal mensen met werk is in de periode februari-april met gemiddeld 2 duizend per maand toegenomen. Vooral jongeren en 45-plussers gingen aan de slag.

Nadere informatie

Feiten en cijfers. HBO-Monitor 2015: De arbeidsmarktpositie van afgestudeerden van het hbo. Juni 2016

Feiten en cijfers. HBO-Monitor 2015: De arbeidsmarktpositie van afgestudeerden van het hbo. Juni 2016 Feiten en cijfers HBO-Monitor 2015: De arbeidsmarktpositie van afgestudeerden van het hbo Juni 2016 Feiten en cijfers 2 Inleiding In deze factsheet staan de arbeidsmarktresultaten van hbo-afgestudeerden

Nadere informatie

Arbeidsmarktprognoses Noord-Holland 2012

Arbeidsmarktprognoses Noord-Holland 2012 Arbeidsmarktprognoses Noord-Holland 2012 t.b.v. Monitor Arbeidsmarkt en Onderwijs Provincie Noord-Holland IJmuiden, 23 november 2012 Arjan Heyma www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Belangrijkste

Nadere informatie

Werkend leren in de jeugdhulpverlening

Werkend leren in de jeugdhulpverlening Werkend leren in de jeugdhulpverlening en welzijnssector Nulmeting Samenvatting Een onderzoek in opdracht van Sectorfonds Welzijn Bernadette Holmes-Wijnker Jaap Bouwmeester B2796 Leiden, 1 oktober 2003

Nadere informatie

Rapportage Kunsten-Monitor 2014

Rapportage Kunsten-Monitor 2014 Rapportage Kunsten-Monitor 2014 Inleiding In 2014 heeft de AHK deelgenomen aan het jaarlijkse landelijke onderzoek onder recent afgestudeerden: de Kunsten-Monitor. Alle bachelor en master afgestudeerden

Nadere informatie

Arbeidsmarkt Drenthe

Arbeidsmarkt Drenthe Nieuwsbrief Postadres Postbus 122, 9400 ac Assen www.drenthe.nl Arbeidsmarkt Drenthe Wat houdt het in? In 2010 is in opdracht van de provincie Drenthe het onderzoek Ontwikkelingen en prognoses op de Drentse

Nadere informatie

Feiten en cijfers. HBO-Monitor 2010: De arbeidsmarktpositie van afgestudeerden van het hbo. juli 2011

Feiten en cijfers. HBO-Monitor 2010: De arbeidsmarktpositie van afgestudeerden van het hbo. juli 2011 Feiten en cijfers HBO-Monitor 2010: De arbeidsmarktpositie van afgestudeerden van het hbo juli 2011 2 Feiten en cijfers HBO-Monitor 2010: De arbeidsmarktpositie van afgestudeerden van het hbo Afgestudeerden

Nadere informatie

Highlights Regio in Beeld 2015. Arbeidsmarktregio Zuid-Holland Centraal

Highlights Regio in Beeld 2015. Arbeidsmarktregio Zuid-Holland Centraal Highlights Regio in Beeld 2015 Arbeidsmarktregio Zuid-Holland Centraal Samenvatting Aantal banen neemt weer toe, echter niet in collectieve sector In Zuid-Holland Centraal groeit het aantal banen van werknemers

Nadere informatie

Werktijden van de werkzame beroepsbevolking

Werktijden van de werkzame beroepsbevolking Werktijden van de werkzame beroepsbevolking Ingrid Beckers Ruim de helft van de werkzame beroepsbevolking werkte in 22 op onregelmatige tijden. Werken in de avonduren en op zaterdag komt het meeste voor.

Nadere informatie

Wat houdt het in? Elk kwartaal maakt Etil voor de Provincie Overijssel arbeidsmarktprognoses

Wat houdt het in? Elk kwartaal maakt Etil voor de Provincie Overijssel arbeidsmarktprognoses AANSLUITING ONDERWIJS-ARBEIDSMARKT 2012-2016 Wat houdt het in? Elk kwartaal maakt Etil voor de Provincie Overijssel arbeidsmarktprognoses Nieuwsbrief juni 2011 (APO). In aanvulling daarop brengt Etil de

Nadere informatie