Basisboek Integrale Veiligheid

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Basisboek Integrale Veiligheid"

Transcriptie

1 Basisboek Integrale Veiligheid s t u d i e h u l p onder redatie van Wouter Stol, Noordelijke Hogeshool Leeuwarden Jos Rijpma, Noordelijke Hogeshool Leeuwarden Carel Tielenburg, Haagse Hogeshool Gertjan Melhing, Saxion Hogeshool Enshede Marijn Roest, Hogeshool INHOLLAND Rotterdam outinho bussum 2008

2 Deze studiehulp hoort bij het Basisboek Integrale Veiligheid onder redatie van Wouter Stol, Jos Rijpma, Carel Tielenburg, Henk Veenhuysen en Tanja Abbas Noordelijke Hogeshool Leeuwarden Alle rehten voorbehouden. Behoudens de in of krahtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronish, mehanish, door fotokopieën, opnamen, of op enige andere manier, zonder voorafgaande shriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van reprografishe verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16 h Auteurswet 1912 dient men de daarvoor wettelijk vershuldigde vergoedingen te voldoen aan Stihting Reproreht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp, nl). Voor het overnemen van (een) gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere ompilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) kan men zih wenden tot Stihting PRO (Stihting Publiatie- en Reprodutierehten Organisatie, Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, Uitgeverij Coutinho Postbus AH Bussum Noot van de uitgever Wij hebben alle moeite gedaan om rehthebbenden van opyright te ahterhalen. Personen of instanties die aanspraak maken op bepaalde rehten, wordt vriendelijk verzoht ontat op te nemen met de uitgever. ISBN NUR 754

3 Inhoud Deel 1 Conepten (theorie) Hoofdstuk 1 Veiligheid in verandering 4 Hoofdstuk 2 Fous op integrale veiligheid 9 Hoofdstuk 3 Meten van onveiligheid 12 Hoofdstuk 4 De ketenbenadering 16 Hoofdstuk 5 Van government naar governane 20 Hoofdstuk 6 Veiligheid vanuit juridish perspetief 24 Hoofdstuk 7 Juridishe instrumenten voor lokaal veiligheidsbeleid 27 Hoofdstuk 8 Soiale ontrole 31 Deel 2 Veiligheidskaart van Nederland (de spelers in het veld) Hoofdstuk 9 Het Rijk 34 Hoofdstuk 10 Lokaal en proviniaal bestuur 36 Hoofdstuk 11 De justitiële keten 39 Hoofdstuk 12 Organisatie van rampenbestrijding in Nederland 42 Hoofdstuk 13 Politie 45 Hoofdstuk 14 Brandweer 48 Hoofdstuk 15 Geneeskundige Hulpverlening bij Ongevallen en Rampen (GHOR) 51 Hoofdstuk 16 Krijgsmaht 53 Hoofdstuk 17 Bedrijfsleven 56 Hoofdstuk 18 Partiuliere beveiligingsorganisaties en reherhebureaus 58 Hoofdstuk 19 Onderwijs en onderzoek 61 Deel 3 Kernthema s in veiligheid Hoofdstuk 20 Leefbaarheid 64 Hoofdstuk 21 Criminaliteit 66 Hoofdstuk 22 Veiligheid en yberspae 69 Hoofdstuk 23 Modern terrorisme en moderne terrorismebestrijding 73 Hoofdstuk 24 Toekomstvisies op soiale veiligheid 76 Hoofdstuk 25 Rampen en andere rises 79 Hoofdstuk 26 Arbeidsveiligheid 81 Hoofdstuk 27 Externe veiligheid 83 Hoofdstuk 28 Personenvervoer 85 Hoofdstuk 29 Evenementen 87 Hoofdstuk 30 Water 89

4 Deel 1 Conepten (theorie) Hoofdstuk 1 Veiligheid in verandering Auteur hoofdstuk: Hans Boutellier Auteur van deze studiehulp: Jan Eberg Inhoud van deze studiehulp: 1 Antwoorden op de vragen in het boek 2 Cases en opdrahten 3 Aanvullende literatuur 1 An t w o o r d e n o p d e v r a g e n i n h e t b o e k Vraag 1: De Duitse soioloog Bek noemt onze samenleving een risiomaatshappij. Wat bedoelt hij daarmee? Antwoord: Volgens de Duitse soioloog Ulrih Bek wordt het karakter van de moderne maatshappij in toenemende mate bepaald door de beheersing van mondiale risio s, zoals de atomaire, hemishe, eologishe en gentehnologishe risio s (Tsjernobyl, allerlei veeziekten, milieurises, genetishe manipulatie et.) die, in tegenstelling tot vroegere gevaren, niet aan plaats of tijd of aan soiale klassen gebonden zijn, niet zijn toe te rekenen aan regels van ausaliteit, shuld en verantwoordelijkheid, en niet ompenseerbaar of te verzekeren zijn. Niet de verdeling van de produtie, maar de spreiding van risio s is de entrale opgave van de huidige maatshappij. Toenemende industriële ongelukken zijn niet enkel een normaal vershijnsel geworden, maar zouden veeleer als een maatshappijveranderend fenomeen begrepen moeten worden. Het boemerangeffet van de gevaren van nieuwe ontwikkelingen is ingebouwd in het moderniseringsproes zelf. In een risiomaatshappij is volgens Bek het grootste gevaar uiteindelijk niet zozeer het fysieke explosiegevaar van de tehnologie, maar de soiale explosiviteit als gevolg van het maatshappelijk verlies aan vertrouwen in de bestaande soiale instituties. De onbeheersbaarheid van ontwikkelingen groeit en niemand lijkt verantwoordelijk. Vandaar dat we volgens Bek momenteel leven in een regime van georganiseerde onverantwoordelijkheid. Hij stelt hiermee de maatshappelijke oalitie ahter het westerse vooruitgangsmodel ter disussie en hij suggereert dat nieuwe vormen van politiek engagement nodig zijn. Vraag 2: Boutellier signaleert een veiligheidsutopie. Wat houdt dat begrip in? Welke plaats neemt het begrip vitaliteit daarbij in? Antwoord: Een veiligheidsutopie is het onhaalbare verlangen naar het samenvallen van maximale vrijheid en maximale veiligheid (Boutellier, 2002). Vitaliteit staat voor een ontext van ongekende en ongeremde vrijheidsbeleving. Vitaliteit vormt een gemene deler voor tal van fenomenen die kenmerkend zijn voor de hedendaagse o u t i n h o Studiehulp bij hoofdstuk 1 van het Basisboek Integrale Veiligheid 4/91

5 Deel 1 Conepten (theorie) samenleving, zoals de dominantie van de markt met haar nadruk op ondernemerszin, risioneming en onurrentie. Of men kan denken aan de jeugdultuur en de mediawereld, aan de sportbeoefening en aan het uitgaansleven daarin is de verleiding van snelle, expressieve en emotiegerihte ativiteiten ook zihtbaar. De intensivering van het samenleven genereert zowel normovershrijding als geïntensiveerde vrijheidsbeleving. Vitaliteit en veiligheid zijn de keerzijden van dezelfde soiale medaille: een liberale ultuur die zelfontplooiing tot levenskunst heeft verheven, moet tegelijk alle zeilen bijzetten om de grenzen van de individuele vrijheid te bepalen en te handhaven. Een vitalistishe samenleving genereert een grote veiligheidsbehoefte en stuit daarmee op een onmiskenbare paradox: teneinde de liberale vrijheid uitbundig te vieren dient zij te worden begrensd. Deze paradoxale situatie leidt tot een utopish verlangen naar het samenvallen van maximale vrijheid en optimale besherming. Vraag 3: Beshrijf kort drie maatshappelijke veranderingen die verband houden met vitaliteit en veiligheid. Antwoord: 1 Individualisering is een van de meest gebruikte woorden om de huidige samenleving te beshrijven. Individualisering is wel gedefinieerd als de relatieve materiële en morele verzelfstandiging van individuen binnen de marges die geboden worden door de olletieven waarvan men in toenemende mate afhankelijk is (WRR, 2002, par. 4.2). Individuen zijn steeds minder afhankelijk van anderen en hebben een toenemende behoefte aan keuzevrijheid en zelfsturing. Mensen maken zelf wel uit wat het beste voor hen is. Dit betekent dat de morele vrijheid is toegenomen. Naarmate de ruimte voor eigen beslissingen groter wordt, neemt de kans op normovershrijding toe. 2 Informalisering sluit diret aan bij de onstatering met betrekking tot normovershrijding. Informalisering verwijst naar de afnemende invloed van instituties op de organisatie van onze samenleving en op de inrihting van het eigen leven. In de thans zo vermaledijde jaren zestig werden de vanzelfsprekende gezagsverhoudingen op shool, in de kerk en in het gezin ontkraht. Daarvoor in de plaats kwamen informele omgangsvormen, waarin enige zelfontrole en innerlijke beshaving als gegeven moeten worden verondersteld. Geonstateerd kan worden dat dit vaak niet het geval is. Het is niet voor niets dat er tegenwoordig zoveel gepraat wordt over respet en fatsoen. 3 Ook het derde thema, informatisering, heeft normatieve onsequenties. In vrijwel alle huishoudens staat tegenwoordig wel een omputer. En vrijwel iedereen is permanent mobiel bereikbaar. Dat heeft onsequenties voor de omgangsvormen tussen mensen. Maar er is nog een andere onsequentie. Het internet neemt de vorm aan van een amorele ruimte, die een unieke doorkijk levert op wat er allemaal omgaat in de menselijke geest (Van Jole, 2001). Het internet is op te vatten als een veruitwendiging van de menselijke psyhe. Het world wide web biedt een permanent beshikbaar, anoniem en amoreel deor bij de vormgeving van het individuele levensprojet (zie hoofdstuk 22 over yberspae). o u t i n h o Studiehulp bij hoofdstuk 1 van het Basisboek Integrale Veiligheid 5/91

6 Deel 1 Conepten (theorie) 4 Het vierde thema is internationalisering. Dit is meer een indiret moreel effet. Door de invloed van de Europese wet- en regelgeving verliest het nationale bestuursbureau aan kraht. Den Haag is steeds minder het entrum van de maht. Daarenboven leidde de internationalisering tot migratiebewegingen met bijbehorende integratieproblemen. Dit heeft onsequenties voor de natiestaat en het gevoel van verbondenheid van de Nederlanders daarmee. Hoewel het verzuilde Nederland altijd al een wat ambivalente houding heeft gehad ten opzihte van de natiestaat, wordt er door vele auteurs op gewezen dat er een tekort is aan nationale verbondenheid. 5 Intensivering is de vijfde i. Deze verwijst naar een grote dynamiek van de huidige samenleving; we willen steeds maar hoger, harder en sneller. Dit leidt tot een zekere uitbundigheid en onbegrensdheid waarmee het eigen levensprojet wordt vormgegeven. De individuele beleving vormt hierin een belangrijk riterium voor het gedrag. Deze ontwikkeling kan worden geduid in negatieve termen als hedonisme, narisme of egoentrisme, maar daarmee wordt het belang van deze ontwikkeling onvoldoende begrepen. Positiever is de term vitaliteit. De intensivering van het samenleven genereert zowel normovershrijding als geïntensiveerde vrijheidsbeleving. Vraag 4: Noem drie vershillende onepten voor het besturen van veiligheid. Antwoord: 1 Centrale sturing: in dit model staan de bevoegdheden entraal. In de bestuurskundige literatuur wordt de roeiboot als terugkerend beeld gebruikt. Deze metafoor is in 1992 beshreven door Osborne en Gaebler. Het verbeeldt de overheid als stuurman en de roeiers als uitvoerende instanties. Politii stellen de te behalen resultaten vast, uitvoerenden zetten zih op professionele wijze in om die resultaten te bereiken, waarna de politii ten slotte weer nagaan of de resultaten zijn behaald. Dit model staat bekend als New publi management en is zeer invloedrijk. Het heeft geleid tot een sheiding van beleid en uitvoering. Het komt overeen met het beeld van een privatiserende maatshappij, waarbij de overheid de kaders stelt en de markt de uitvoering van dat beleid regelt. 2 Proesbenadering: in dit model staan de relaties tussen de vershillende partijen entraal. In de literatuur wordt gewezen op de interativiteit tussen organisaties en de omplexiteit van problemen. In een vloeiende samenleving dient noodzakelijkerwijze door vele partijen in meer en minder grote netwerken te worden samengewerkt. Deze benadering leidt tot het zogenoemde onderhandelend bestuur, waarvan de uitkomsten in prinipe onvoorspelbaar zijn. 3 Probleemgestuurde aanpak: in dit model staan niet de bevoegdheden van of de relaties tussen instituties entraal, maar de aan te pakken problematiek. Centrale sturing en de proesbenadering zijn vaak in beperkte mate van toepassing op veiligheidsnetwerken. De veiligheidspolitiek beweegt zih tussen stimulering van de eigen verantwoordelijkheid en entralisering, tussen preventieve berispingen en intensieve noodgrepen, tussen zelfredzaamheid en extra regelgeving. o u t i n h o Studiehulp bij hoofdstuk 1 van het Basisboek Integrale Veiligheid 6/91

7 Deel 1 Conepten (theorie) Vraag 5: Neem een beleidsplan van een gemeente: welke van de drie besturingsonepten vind je in de tekst terug? Illustreer het antwoord met voorbeelden uit de tekst. Suggestie: Op internet zijn beleidsplannen te vinden. Zoek ook op het trefwoord veiligheid. Zo vind je, bijvoorbeeld: Het Integraal Veiligheidsbeleid van de gemeente Amstelveen (2003); Rake klappen, een beleidsnotitie voor de aanpak van huiselijk geweld van het stadsdeel Westerpark in Amsterdam (2005); De beleidsnotitie Gedogen is uitzondering van de gemeente Zwolle (2003). 2 Ca s e s e n o p d r a h t e n Opdraht 1 Zoek op internet hoeveel veiligheidshuizen er zijn in Nederland en in welke steden ze zih bevinden. a Wat is het gemeenshappelijke doel van de veiligheidshuizen in Nederland? b Op welke issues met betrekking tot soiale veiligheid in de stad onentreren de veiligheidshuizen zih? Hoe zouden veiligheidshuizen hun preventiedoelstellingen in de nabije toekomst nog beter kunnen realiseren? (Denk hierbij aan uitbreiding van het netwerk van ketenpartners.) Opdraht 2 In onze demoratishe rehtstaat wordt het veiligheidsvraagstuk niet eenduidig gedefinieerd. Bij de beleidsvorming op dit terrein zijn allerlei onzekerheden en onenigheden in het geding over feiten, doelen en waarden, waardoor het moeilijk is om tot probleemoplossingsombina-ties te komen. Betrokkenen bij beleid, zoals ambtenaren, bestuurders, belangenorganisaties en doelgroepen, hebben bepaalde opvattingen over het beleidsprobleem en de oplossingen daarvoor. Als we al deze beleidsatoren groeperen naar hun beleidsopvattingen, ontstaan beleidsoalities. Iedere beleidsoalitie probeert de eigen opvattingen om te zetten in beleid, daarbij gebruik makend van de politieke middelen en mogelijkheden. Hierbij spelen maht en onflit een rol, maar ook leerproessen. a Bedenk welke atoren er bij het veiligheidsvraagstuk zijn betrokken. Beshrijf deze. Denk hierbij aan de vier soiale setoren: politiek en bestuur, markt en bedrijfsleven, wetenshap en tehnologie, en burgers en belangengroepen. b Groepeer de atoren naar beleidsoalities. Shat hierbij in welke atoren gemeenshappelijke opvattingen hebben en gelijkgeriht (zullen) handelen met betrekking tot het probleem. Formuleer voor elke beleidsoalitie een probleemdefinitie (hoe wordt het probleem waargenomen?, waarom wordt het als een probleem ervaren?) en een oplossings-strategie (welke beleidsdoelen worden geformuleerd?, welke beleidsinstrumenten worden ingezet?). Probeer hierbij passende uitspraken te vinden. o u t i n h o Studiehulp bij hoofdstuk 1 van het Basisboek Integrale Veiligheid 7/91

8 Deel 1 Conepten (theorie) 3 Aa n v u l l e n d e l i t e r at u u r Risiomaatshappij: Bek, U. (1997). De wereld als risiomaatshappij. Essays over de eologishe risis en de politiek van de vooruitgang. Amsterdam: Uitgeverij De Balie. Bek, U. (1999). World Risk Soiety. Cambridge: Polity Press. Sturingsonepten: Hajer, M.A. en H. Wagenaar (2003). Deliberative Poliy Analysis. Understanding Governane in the Network Soiety. Cambridge: Cambridge University Press. Heijden, J. van der e.a. (2005). Reombinatie van overheid en samenleving. Denken over innovatieve beleidsvorming. XPIN. Delft: Eburon. o u t i n h o Studiehulp bij hoofdstuk 1 van het Basisboek Integrale Veiligheid 8/91

9 Deel 1 Conepten (theorie) Hoofdstuk 2 Fous op integrale veiligheid Auteur hoofdstuk: Wouter Stol Auteur van deze studiehulp: Wouter Stol Inhoud van deze studiehulp: 1 Antwoorden op de vragen in het boek 2 Cases en opdrahten 1 An t w o o r d e n o p d e v r a g e n i n h e t b o e k Vraag 1: Wat is veiligheid en wat houdt een integrale benadering in? Antwoord: Veiligheid is de effetieve besherming van mensen tegen persoonlijk leed; tegen de aantasting van hun lihamelijke en geestelijke integriteit. Een integrale benadering houdt in dat je een bepaald veiligheidsprobleem in een breder perspetief plaatst, hetgeen wil zeggen het beshouwt als: 1 een proes in de tijd (het probleem komt niet uit de luht vallen); 2 vertakt in de leefomgeving (ruimtelijke dimensie); 3 verbonden met vershillende soiale netwerken (vershillende partijen kunnen bijdragen aan een oplossing); 4 een multidisiplinair vraagstuk (vershillende kennisgebieden zijn relevant voor het begrijpen en aanpakken van het probleem). Vraag 2: Wat is soiale en wat is fysieke veiligheid? Antwoord: Soiale veiligheid is de mate waarin mensen beshermd zijn en zih beshermd voelen tegen persoonlijk leed door misdrijven (riminaliteit), overtredingen en overlast door andere mensen. Fysieke veiligheid is de mate waarin mensen beshermd zijn en zih beshermd voelen tegen persoonlijk leed door ongevallen, bijvoorbeeld in het verkeer of in de industrie, en tegen onheil van niet-menselijke oorsprong, zoals in Nederland vooral overstromingen en stormshade, en soms blikseminslag. Vraag 3: Welke thema s horen bij deze twee begrippen? Antwoord: Hoofdthema s in verband met soiale veiligheid zijn leefbaarheid en riminaliteit. Leefbaarheid is de mate waarin hun direte soiale omgeving mensen in staat stelt om te voorzien in hun levensbehoeften, waaronder veiligheid. Leefbaarheid in relatie tot veiligheid heeft vooral te maken met hinderlijk gedrag en kleine overtredingen, waardoor mensen zih niet veilig voelen in hun leefomgeving. Criminaliteit is het plegen van misdrijven. Hoofdthema s in fysieke veiligheid zijn externe veiligheid, interne veiligheid en natuurrampen. Externe veiligheid is de effetieve besherming van personen die zih bevinden buiten het sys- o u t i n h o Studiehulp bij hoofdstuk 2 van het Basisboek Integrale Veiligheid 9/91

10 Deel 1 Conepten (theorie) teem van een bedrijf, tegen persoonlijk leed als gevolg van een ongewoon voorval binnen dat systeem. De vuurwerkramp in Enshede in 2000 is een belangrijk voorbeeld van externe onveiligheid. Interne veiligheid is de effetieve besherming van personen die gebruikmaken van of zih bevinden in het systeem van een bedrijf (zowel werknemers als bezoekers), tegen persoonlijk leed door een ongewoon voorval binnen dat systeem. De afébrand in Volendam in 2001 is een belangrijk voorbeeld van interne onveiligheid. Bij natuurrampen moeten we in Nederland vooral denken aan onveiligheid door hoogwater en storm. Vraag 4: Knip drie artikelen uit de krant die te maken hebben met veiligheid. Beommentarieer ze vanuit dit hoofdstuk (denk aan: integrale benadering, objetieve/subjetieve veiligheid, soiale/fysieke veiligheid en de daarbij behorende thema s). Suggesties: Gebruik het lijstje kernbegrippen en bekijk in hoeverre je die diret of indiret tegenkomt in het uitgeknipte artikel, geef ook aan wat je mist in het artikel, dus waaraan ten onrehte geen aandaht wordt besteed; shrijf je ommentaar op in een halve tot maximaal een hele pagina ( woorden) en bespreek daarna je drie ommentaren met medestudenten en/of met een doent. 2 Ca s e s e n o p d r a h t e n Opdraht 1 Neem de begrippen: veiligheid, objetieve veiligheid, subjetieve veiligheid, soiale veiligheid, fysieke veiligheid, leefbaarheid, riminaliteit, interne veiligheid, externe veiligheid en natuurramp. a Maak een shema (met vakken, lijnen, irkels) waarin deze begrippen staan en dat weergeeft hoe deze begrippen zih tot elkaar verhouden. b Als het shema klaar is, geef dan aan op welke plaats(en) arbeidsveiligheid, bedrijfsbeveiliging en bedrijfsveiligheid in het shema thuishoren. Opdraht 2 Kijk nog eens naar de begrippen: objetieve veiligheid, subjetieve veiligheid, soiale veiligheid, leefbaarheid, riminaliteit, fysieke veiligheid, interne veiligheid, externe veiligheid en natuurramp. Pas deze begrippen toe op veiligheid in yberspae (zie ook hoofdstuk 22). Shrijf een ommentaar over een veiligheidsprobleem in yberspae van maximaal 500 woorden waarin zoveel mogelijk van deze begrippen aan de orde komen. Bespreek daarna het ommentaar met medestudenten en/of met een doent. o u t i n h o Studiehulp bij hoofdstuk 2 van het Basisboek Integrale Veiligheid 10/91

11 Deel 1 Conepten (theorie) Opdraht 3 Hieronder staan enkele eerste zinnen uit krantenberihten. Geef bij elk beriht aan van welke vorm(en) van onveiligheid sprake is (eerst: soiale of fysieke onveiligheid, daarna de thema s daarbinnen). Beargumenteer je antwoord. Kom je er niet goed uit, geef dan aan welke informatie je mist om tot een goed oordeel te komen. a Omstanders belaagden zaterdag personeel van een ambulane in Vlaardingen. b Weinig p-gebruikers bekommeren zih om hun privay op internet. Politieagenten moeten beter aan burgers vertellen wat ze doen, dan gaat de tevredenheid over het ontat met de politie omhoog, volgens korpshef Magda Berndsen. d Overlastgevende huurders kunnen de komende jaren een strengere aanpak verwahten dan nu. e Er vielen zeker 345 doden bij een pelgrimstoht, toen duizenden moslims elkaar onder de voet liepen. f Een lekkage in het pijpleidingensysteem is vermoedelijk de oorzaak van de enorme explosie en de brand in het oliedepot Bunefield nabij Londen. g Bijna elk jaar sterft een van de 3400 werknemers na een ongeval bij de onderhoudswerkzaamheden aan het spoor. h Man beroofd in binnenstad van Leeuwarden. o u t i n h o Studiehulp bij hoofdstuk 2 van het Basisboek Integrale Veiligheid 11/91

12 Deel 1 Conepten (theorie) Hoofdstuk 3 Meten van onveiligheid Auteurs hoofdstuk: Olga Zoomer en Jos Rijpma Auteur van deze studiehulp: Jos Rijpma Inhoud van deze studiehulp: 1 Errata 2 Antwoorden op de vragen in het boek 3 Cases en opdrahten 1 Er r a t a Op pagina 54 van het boek wordt twee keer een onjuist perentage weergegeven: De eerste onjuiste tekst luidt: De kans daarop is (0,05x0,8x0,5x0,25 is) 0,005 proent (p=0,005). De juiste tekst moet zijn: De kans daarop is (0,05x0,8x0,5x0,25 is) 0,5 proent (p=0,005). De tweede onjuiste tekst is: De kans daarop is 0,015 proent (p=0,015). De juiste tekst moet zijn: De kans daarop is 1,5 proent (p=0,015). 2 An t w o o r d e n o p d e v r a g e n i n h e t b o e k Vraag 1: Welke bronnen ken je voor het bepalen van de aard en omvang van riminaliteit? Antwoord: 1 Statistieken en registratiesystemen in Nederland Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) houdt ijfers bij over doodsoorzaken, waaronder dood door geweld, door ongelukken op het werk en door verkeersongevallen. Ook houdt het CBS politiestatistieken bij van alle door de politie geregistreerde misdrijven. De politie beshikt zelf over het landelijke Herkenningsdienstsysteem, waarin alle misdrijven staan waarvoor iemand is veroordeeld, en over regionale basisregistratiesystemen, waarin zowel aangiftes als meldingen zijn opgenomen. De Stihting Consument en Veiligheid registreert letselshades in het Letselinformatiesysteem. 2 Onderzoek in Nederland Een andere bron wordt gevormd door slahtoffer- en daderonderzoek. Er wordt niet alleen slahtofferonderzoek gedaan onder burgers, maar ook onder bedrijven. Periodiek vershijnt verder de Politiemonitor Bevolking. Ook vindt er onderzoek plaats waarin mensen zelf aangeven of ze o u t i n h o Studiehulp bij hoofdstuk 3 van het Basisboek Integrale Veiligheid 12/91

13 Deel 1 Conepten (theorie) deliten hebben gepleegd, de zogenoemde zelfrapportageonderzoeken. Deze zelfrapportages en andere monitoren vershijnen onregelmatig. 3 Internationaal In het European Sourebook zijn de geregistreerde misdrijven uit de vershillende landen bijeengebraht. Ook is er een internationaal slahtofferonderzoek, de International Crime Vitim Survey. Vraag 2: Welke beperkingen hebben die bronnen (betrek de begrippen aangiftebereidheid en dark number bij je antwoord)? Antwoord: Elke bron zegt alleen iets over de totale riminaliteit. Politiestatistiek biedt informatie over misdrijven waarvan een proes-verbaal is opgemaakt na aangifte van een burger of na ontdekking door de politie zelf. Deze registratie is dus afhankelijk van de aangiftebereidheid van burgers en van ativiteiten die de politie zelf ontplooit. Wanneer op dat gebied veranderingen optreden kan dat tot uitdrukking komen in een stijging of daling van de geregistreerde riminaliteit zonder dat er van werkelijke veranderingen in de riminaliteit sprake is. Ook maakt de politie niet van iedere aangifte proes-verbaal op, dus ook de registratiebereidheid bij de politie speelt mee. Soms worden fouten gemaakt (misrapportage), omdat bijvoorbeeld niet duidelijk is binnen welke ategorie een aangifte geplaatst moet worden. Slahtofferonderzoeken geven alleen informatie over riminaliteit waar slahtoffers bij vallen (dus bijvoorbeeld niet over drugshandel) en dan vooral van veelvoorkomende riminaliteit. De betrouwbaarheid van slahtoffer- en daderonderzoek is erg afhankelijk van de betrouwbaarheid van de respondenten: de herinnering kan bijvoorbeeld onjuist zijn, of men wil niet toegeven slahtoffer of dader te zijn geweest van een bepaald misdrijf. Vraag 3: Welke twee analysemethoden ken je voor het bepalen van risio s als gevolg van rampen? Waarin vershillen deze twee methoden? Antwoord: De foutenboom en de gebeurtenissenboom. Bij de foutenboom neem je een bepaald ongeval als uitgangspunt en redeneer je terug welke oorzaken aan dat ongeval ten grondslag kunnen liggen. Bij de gebeurtenissenboom begin je bij een tehnish gebrek of menselijke fout en redeneer je vooruit om te kijken welke mogelijke uitkomsten het gebrek of de fout kan hebben. Vraag 4: Een stijging of daling in de geregistreerde riminaliteit kan samenhangen met ontwikkelingen in de riminaliteit maar kan ook andere oorzaken hebben. Beshrijf enkele van die oorzaken en maak ondersheid tussen deliten met en zonder slahtoffers. Antwoord: Een stijging of daling in de geregistreerde riminaliteit kan te maken hebben met een stijging of daling in de aangiftebereidheid van burgers of in de registratiebereidheid van de politie. Deliten die de politie zelf ontdekt, worden vaker geregistreerd wanneer de politie meer aandaht besteedt aan een probleem (bijvoorbeeld wanneer zij meer aloholontroles uitvoert). Dan stijgt de geregistreerde riminaliteit wel, zonder dat de feitelijke riminaliteit daadwerkelijk o u t i n h o Studiehulp bij hoofdstuk 3 van het Basisboek Integrale Veiligheid 13/91

14 Deel 1 Conepten (theorie) hoeft te stijgen. Deliten die de politie zelf ontdekt zijn vooral deliten zonder direte slahtoffers. Daar geldt dit probleem dus sterker dan bij deliten met direte slahtoffers. Vraag 5: In paragraaf 3 staat een voorbeeld van een gasbuisbreuk in een hemish bedrijf. Teken de bijbehorende gebeurtenissenboom helemaal uit. Antwoord: giftig gas 0,8 geen tijdige ontdekking 0,5 ongunstige wind 0,25 gunstige wind 0,75 grote ramp kleine ramp 0,015 breuk 0,05 tijdige ontdekking 0,5 bijna-ramp 0,02 geen giftig gas 0,2 serieus gebrek zonder gevolgen 0,01 Vraag 6: Wat is onveiligheidsgevoel en wat is risiopereptie? Wat is de waarde van deze twee voor veiligheidsbeleid? Antwoord: Onveiligheidsgevoel is de beleving van mensen dat hun veiligheid wordt bedreigd, los van de vraag of dat feitelijk ook zo is. Risiopereptie is de inshatting die mensen maken van de kans dat ze met een bepaalde gebeurtenis (zoals een kernramp) geonfronteerd zullen worden. Veiligheidsbeleid moet reht doen aan zowel feitelijke onveiligheid zoals die wordt geregistreerd (objetief) als aan de gevoelens en perepties van mensen (subjetief). Vaak is sprake van een vershil tussen de objetieve en de subjetieve onveiligheid. In dat geval kan een overheid als beleid kiezen om door middel van ommuniatie te trahten de kloof te dihten. Maar ook is het belangrijk om na te gaan wat het vershil tussen objetieve en subjetieve veiligheid verklaart en om rekening te houden met de beleving van onveiligheid. Soms betekent het dat de overheid bepaalde maatregelen treft (bijvoorbeeld ameratoeziht) die amper van invloed zijn op de objetieve veiligheid, maar wel het veiligheidsgevoel van mensen verbeteren. o u t i n h o Studiehulp bij hoofdstuk 3 van het Basisboek Integrale Veiligheid 14/91

15 Deel 1 Conepten (theorie) 3 Ca s e s e n o p d r a h t e n Opdraht 1 Zoek op internet de meest reente Politiemonitor Bevolking op. Bekijk voor je eigen politieregio hoe het gesteld is met de onveiligheidsgevoelens van burgers en vergelijk die met de onveiligheidsgevoelens in een andere regio. Welke onlusies kun je hieruit trekken over de relatieve subjetieve beleving van onveiligheid in jouw regio? Welke kanttekeningen kun je plaatsen bij de validiteit en betrouwbaarheid van de bevindingen? Opdraht 2 Zet met een groepje studenten een enquête op voor een wijkveiligheidssan in een gemeente in jouw buurt. Stel een vragenlijst samen op basis van bestaande wijkveiligheidssans, veiligheidsmonitoren, leefbaarheidsmonitoren enzovoorts. Stel daarin minimaal tien vragen die betrekking hebben op feitelijk slahtoffershap onder bewoners van de wijk en minimaal vijf vragen die betrekking hebben op onveiligheidsgevoelens. Verantwoord goed waarom je van mening bent dat je met die vragenlijst een goed beeld krijgt van de veiligheid in een wijk. Leg de vragenlijst aan een doent voor en zet de enquête uit. Verwerk de gegevens en stel er een rapport over op. o u t i n h o Studiehulp bij hoofdstuk 3 van het Basisboek Integrale Veiligheid 15/91

16 Deel 1 Conepten (theorie) Hoofdstuk 4 De ketenbenadering Auteur hoofdstuk: Janneke Liebregts Auteur van deze studiehulp: Janneke Liebregts en Debby Kok Inhoud van deze studiehulp: 1 Antwoorden op de vragen in het boek 2 Cases en opdrahten 1 An t w o o r d e n o p d e v r a g e n i n h e t b o e k Vraag 1: Wat houden de shakels van de veiligheidsketen in? Antwoord: Proatie is het wegnemen van struturele oorzaken van onveiligheid. Preventie is het nemen van maatregelen om onveiligheid te voorkomen. Preparatie omvat alle maatregelen die worden genomen om goed op te kunnen treden, als er ondanks proatie en preventie toh iets misgaat. Repressie is het optreden zelf als er iets mis is gegaan, bijvoorbeeld de daadwerkelijke hulpverlening bij een ongeval of de opsporing van een pleger van een geweldsdelit. Nazorg omvat alle maatregelen die worden genomen om terug te keren naar de normale situatie. Deze maatregelen zijn geriht op het menselijke aspet (de opvang van slahtoffers), het eonomishe aspet (shaderedutie) en het leerelement (evaluatie). Vraag 2: Wat is het verband tussen de keten en de irkel van Deming? Antwoord: De irkel van Deming is een managementprinipe dat vier fases ondersheidt die ontinu in elkaar zouden moeten overlopen: plannen, uitvoeren, evalueren en de bijstelling van plannen. Hiermee wordt gewerkt aan een voortdurende terugkoppeling en kwaliteitsverbetering. De veiligheidsketen is op eenzelfde ylish prinipe gebaseerd. De output van de ene shakel is de input voor de volgende shakel. Daarnaast vind je de prinipes van de irkel van Deming ook terug in de veiligheidsketen. De shakel nazorg heeft bijvoorbeeld als doel om te leren van fouten en op grond hiervan de aanpak van veiligheid bij te stellen. De shakels proatie en preparatie dwingen veiligheidskundigen om planmatig naar veiligheid te kijken. Vraag 3: Wat zijn enkele belangrijke aspeten van het gebruik van de veiligheidsketen? Antwoord: Een belangrijk aspet is het integrale en multidisiplinaire karakter. Integraal omdat veiligheid geborgd wordt in het gehele besluitvormingsproes, maar ook integraal omdat het een multidisiplinaire aanpak vereist. Alle atoren die betrokken zijn bij veiligheid, of dit nu neutrale buitenstaanders zijn of stakeholders, worden betrokken bij het verbeteren van de veiligheid. Ten derde is de keten integraal, omdat het alle soorten veiligheid omvat: fysiek, soiaal, objetief en subjetief. Een ander belangrijk aspet is dat de veiligheidsketen ylish is. De output van elke shakel is de input van de volgende shakel. Als proatie en preventie perfet zouden worden o u t i n h o Studiehulp bij hoofdstuk 4 van het Basisboek Integrale Veiligheid 16/91

17 Deel 1 Conepten (theorie) uitgevoerd, zouden alle veiligheidsrisio s tot nul zijn geredueerd. Deze situatie is ehter niet mogelijk. Er kunnen zih altijd onvoorziene gebeurtenissen voordoen. Daarnaast is het de vraag of het volledig wegnemen van veiligheid wel betaalbaar is. Er zullen dus altijd restrisio s blijven bestaan waardoor preparatie, repressie en nazorg noodzaak blijven. Er ontstaat op deze manier een irkel van ontinue verbetering van de veiligheid. Naast deze irkel die ontstaat doordat elke shakel input levert voor de volgende shakel, ontstaan er ook dwarsverbanden tussen de shakels, omdat de output van een shakel niet alleen input levert voor de volgende shakel in de keten, maar ook input kan leveren aan eerdere of latere shakels. Vraag 4: Geef argumenten voor en tegen het ondersheid tussen proatie en preventie. Argument voor: Proatie en preventie hebben beiden een soortgelijk doel, namelijk voorkomen dat onveilige gebeurtenissen zih manifesteren. Deze shakels zouden om deze reden dan ook samengevoegd kunnen worden. Argument tegen: Aan de andere kant is een ondersheid juist wel belangrijk, omdat de shakels proatie en preventie op totaal vershillende momenten en manieren onveiligheid proberen te voorkomen. Proatie omvat alle maatregelen die struturele oorzaken van onveiligheid en dus ook de risio s van een speifieke onveilige gebeurtenis totaal wegnemen. Denk aan de keuze om een hloorfabriek diht bij een haven te bouwen, waardoor er geen hloortrein door de bebouwde omgeving hoeft te rijden. Bij preventieve maatregelen bestaat het veiligheidsrisio wel degelijk (de hloortrein rijdt door de bebouwde omgeving), maar er worden maatregelen genomen om de kans dat een onveilige gebeurtenis zih voordoet, zoveel mogelijk te verkleinen. De hloortrein rijdt bijvoorbeeld alleen s nahts, zodat botsingen met andere spoor- en weggebruikers zih minder snel kunnen voordoen. Het voorbeeld van de hloortrein laat zien dat de maatregelen die bij proatie en preventie worden genomen wezenlijk van elkaar vershillen: ze zijn op andere veiligheidsrisio s gebaseerd en brengen andere kosten met zih mee. Een ondersheid is dus rehtvaardig. 2 Ca s e s e n o p d r a h t e n Opdraht 1 Lees de passages uit het essay Shoot the messenger en beantwoord de verdiepingsvragen die volgen op dit essay. Passages uit het essay Shoot the messenger Na twintig jaar begint de Nederlandse dane-industrie volwassen te worden. Toh is de sene nog erg gesloten: zo vertoont de omgang met publiiteit nog de nodige problemen. Onlangs werd dit bevestigd door partyorganisatie Q-Dane, die zeggenshap eist over alle geshreven artikelen over hun feesten. Hoofdredateur Joost Baaij van GO Magazine trekt de grens. o u t i n h o Studiehulp bij hoofdstuk 4 van het Basisboek Integrale Veiligheid 17/91

18 Deel 1 Conepten (theorie) De Nederlandse dane-industrie vertoont, na twintig jaar, tekenen van volwassenheid. Een groeiend aantal organisaties en personen verdienen tegenwoordig hun brood met het produeren, uitgeven of ten gehore brengen van dane. Daarnaast zijn er veel bedrijven en bedrijfjes die diret afhankelijk zijn van elektronishe dansmuziek en -feesten. Ondersteunende bedrijven, zoals ateraars, seurity en shoonmakers, verdienen een goede boterham aan deze sene. Dat alles is mogelijk door grote aantallen bezoekers en geïnteresseerden, in ombinatie met een verjonging die nog steeds aanhoudt. Dane is nog steeds vet en grof, ook onder veertienjarigen. Deze volwassenheid in aantallen wordt ehter niet altijd ondersteund door volwassenheid in gedrag. Hiervan zijn tal van voorbeelden te noemen. Neem het Danevalley-drama van vorig jaar, dat een paar honderd verkleumde mensen opleverde. Een aantal bezoekers moest zelfs in het ziekenhuis worden opgenomen. Dit was, zo onludeerde het Nibra, onder meer resultaat van een ineffiiënte organisatie. Ook op andere feesten is de dienstverlening vaak onder de maat. Maar juist als er problemen zijn, stokt de ommuniatie naar de media volledig. De pers wordt vrijwel uitsluitend gezien als een pr-firma, die alleen goed is voor het promoten van een feest. Daneorganisatie Q-Dane is deze veronderstelling letterlijk gaan nemen. Media krijgen geen gratis toegang meer tot hun evenementen, tenzij ze akkoord gaan met autorisatie van geshreven stukken, wat wil zeggen: het reht van Q- Dane om artikelen te wijzigen. Een ramp hoeft dit niet te zijn: je kunt als medium alsnog gaan, als betalende bezoeker, om verslag te doen van het evenement. Maar Q-Dane laat er geen misverstand over bestaan dat er geshreven dient te worden zoals zij dat willen. Mijn stelling is dan ook: veel daneorganisaties gaan verkeerd om met de media. [...] Waar oude bedrijven de media met het nodige respet benaderen, ziet de dane hen als een gratis pr-firma. Een sidekik die je zeker niet op de hoogte houdt als er dingen misgaan. Publiiteit verzorgen we zelf wel, is vaak de gedahtegang. Met publiaties op de eigen website houdt de organisatie alle touwtjes in handen. Denkt ze. Want in werkelijkheid zijn onafhankelijke media de enige die geloofwaardig kunnen publieren over gebeurtenissen. Van welke aard dan ook. De bezoeker.q. lezer kent het ondersheid tussen pr-praat en een gedegen artikel. Partyorganisaties die menen te kunnen bloeien door uitsluitend hun eigen visie uit te dragen, zitten op een doodlopende weg. In een open samenleving hebben alle inwoners een stem. En misshien nog wel belangrijker: een keuze. Door: Joost Baaij, 3 deember Een bewerking van dit essay versheen als voorwoord in Go Magazine 56. Dit essay gaat over de manier waarop organisatoren van evenementen omgaan met de media. In een poging de berihtgeving te beïnvloeden, laten organisatoren alleen berihten publieren die o u t i n h o Studiehulp bij hoofdstuk 4 van het Basisboek Integrale Veiligheid 18/91

19 Deel 1 Conepten (theorie) positief zijn voor het imago van het evenement. Op deze manier wordt bijvoorbeeld berihtgeving over onveilige situaties of andere misstanden zoveel mogelijk binnenshuis gehouden. a Onder welke shakel van de veiligheidsketen valt het vooraf geven van informatie over veiligheid aan de bezoekers? b Onder welke shakel van de keten valt het instrueren van de media over hun gedrag ten aanzien van verslaglegging? Onder welke shakel van de keten valt de berihtgeving over onveilige situaties die zijn ontstaan bij een evenement? Het Danevalley-inident resulteerde in verkleumde bezoekers, omdat het vervoer niet goed geregeld was in ombinatie met koude en natte weersomstandigheden, waar de shaars geklede bezoekers geen rekening mee hadden gehouden. d In welke shakel van de keten is de organisatie vergeten om rekening te houden met de omslag van het weer? e In welke shakel van de veiligheidsketen had de organisatie van het festival de borging van goed vervoer moeten regelen? Opdraht 2 Beantwoord de volgende vragen over grote evenementen. a Op welk moment bij de organisatie van een evenement houd je rekening met het aantal bezoekers dat wordt verwaht? Onder welke shakel van de veiligheidsketen valt dit moment? b Er worden maatregelen genomen om de mobiliteit rond een evenement te verbeteren. In welke fase van de veiligheidsketen worden deze maatregelen genomen? In welke fase van de veiligheidsketen valt het opstellen van de Algemeen Plaatselijke Verordening? d Onder welke shakel van de veiligheidsketen valt het opstellen van een draaiboek? o u t i n h o Studiehulp bij hoofdstuk 4 van het Basisboek Integrale Veiligheid 19/91

20 Deel 1 Conepten (theorie) Hoofdstuk 5 Van government naar governane Auteur hoofdstuk: Carel Tielenburg Auteur van deze studiehulp: Carel Tielenburg Inhoud van deze studiehulp: 1 Antwoorden op de vragen in het boek 2 Cases en opdrahten 1 An t w o o r d e n o p d e v r a g e n i n h e t b o e k Vraag 1: Wat betekenen de begrippen government en governane en hoe verhouden zij zih tot elkaar? Antwoord: Government betekent overheidsbestuur. Dat is een bestuursvorm waarbij de overheid haar voornemens realiseert, in elk geval traht te realiseren, op basis van haar bevoegdheden en met gebruikmaking van haar uitvoeringsorganisaties. Als het om veiligheid gaat, betekent deze bestuursvorm bijvoorbeeld dat de overheid doelen formuleert inzake de risio s van industriële omplexen of inzake het riminaliteitsniveau, dat zij regels stelt waaraan burgers en bedrijven zih hebben te houden en dat zij handhaving organiseert om te zorgen dat de regels worden nageleefd om aldus de gestelde doelen te bereiken. De essentie van governane is de verbinding tussen enerzijds maatshappelijk initiatief of zelforganisatie en anderzijds openbaar bestuur. Het is een bestuursvorm geriht op de oördinatie van ativiteiten tussen atoren uit de overheid, het bedrijfsleven of de markt en de zogenoemde ivil soiety (speiaal non-profitorganisaties met een maatshappelijk of ideëel doel). Governane verwijst verder naar een stijl van besturen die is geriht op samenwerking tussen overheid en partiulieren rond een bepaald veiligheidsprobleem. Er kan sprake zijn van samenwerking tussen vershillende bestuurslagen, dit wordt vertiale afstemming of oördinatie genoemd. Maar op elk niveau kan er ook weer sprake zijn van samenwerking tussen overheid en partiulieren, dit wordt horizontale oördinatie genoemd. De verhouding tussen beide is dat er een vershuiving valt waar te nemen van government naar governane. Vraag 2: Waarom wordt in dit hoofdstuk gesproken van een overgang van government naar governane? Antwoord: Daar zijn vershillende redenen voor, namelijk: a de overheid kan haar taken op veiligheidsgebied die in de loop der jaren steeds omplexer en omvangrijker zijn geworden niet of nauwelijks uitvoeren zonder steun en medewerking van andere atoren; o u t i n h o Studiehulp bij hoofdstuk 5 van het Basisboek Integrale Veiligheid 20/91

Uitwerkingen van enkele opdrachten

Uitwerkingen van enkele opdrachten Kwaliteit met beleid Basisboek voor soiale studies Uitwerkingen van enkele opdrahten Petra Verhagen De opdrahten zijn te vinden op de studentensite: www.outinho.nl/kwaliteitmetbeleid o u t i n h o bussum

Nadere informatie

Geen diskettestation?

Geen diskettestation? Wegwijs in de wereld van Windows, versie XP Geen diskettestation? Hannie van Osnabrugge o u t i n h o bussum 2006 Deze informatie hoort bij Wegwijs in de wereld van Windows, versie XP van Hannie van Osnabrugge,

Nadere informatie

Geen diskettestation?

Geen diskettestation? Wegwijs in de wereld van Windows Geen diskettestation? Hannie van Osnabrugge o u t i n h o bussum 2006 Deze informatie hoort bij Wegwijs in de wereld van Windows van Hannie van Osnabrugge, ISBN 90 6283

Nadere informatie

Vervangende opdrachten

Vervangende opdrachten Wegwijs in de wereld van websites bouwen Vervangende opdrahten Hannie van Osnabrugge o u t i n h o bussum 2005 Deze informatie hoort bij Wegwijs in de wereld van websites bouwen van Hannie van Osnabrugge.

Nadere informatie

Vragen. Lessen in orde op de basisschool. Handboek voor de onderwijspraktijk. Peter Teitler Ans van Brussel. u i t g e v e r ij c o u t i n h o

Vragen. Lessen in orde op de basisschool. Handboek voor de onderwijspraktijk. Peter Teitler Ans van Brussel. u i t g e v e r ij c o u t i n h o Lessen in orde op de basisshool Handboek voor de onderwijspraktijk Vragen Peter Teitler Ans van Brussel o u t i n h o bussum 2012 Deze vragen horen bij Lessen in orde op de basisshool - Handboek voor de

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Deel 1: Concepten (theorie) Inleiding

Inhoudsopgave. Deel 1: Concepten (theorie) Inleiding Inhoudsopgave Inleiding Deel 1: Concepten (theorie) 1 Veiligheid in verandering Hans Boutellier 23 1.1 Inleiding 23 1.2 Soorten veiligheid 24 1.3 Leven met risico s 25 1.4 Sociale veranderingen 26 1.5

Nadere informatie

Aangepaste opdrachten voor gebruik van Internet Explorer 8

Aangepaste opdrachten voor gebruik van Internet Explorer 8 Wegwijs in de wereld van internet met Internet Explorer 7 Aangepaste opdrahten voor gebruik van Internet Explorer 8 Met deze aangepaste opdrahten kunt u het boek Wegwijs in de wereld van internet met Internet

Nadere informatie

Lessen in orde. Handboek voor de onderwijspraktijk. Vragen. Peter Teitler. u i t g e v e r ij c o u t i n h o. bussum 2009

Lessen in orde. Handboek voor de onderwijspraktijk. Vragen. Peter Teitler. u i t g e v e r ij c o u t i n h o. bussum 2009 Lessen in orde Handboek voor de onderwijspraktijk Vragen Peter Teitler o u t i n h o bussum 2009 Deze vragen horen bij Lessen in orde Handboek voor de onderwijspraktijk van Peter Teitler. 2009 Uitgeverij

Nadere informatie

Broddelende kinderen:

Broddelende kinderen: Broddelen Een (on)begrepen stoornis Broddelende kinderen: informatie en advies voor ouders en leerkrahten Yvonne Zaalen Coen Winkelman o u t i n h o bussum 2009 'Broddelende kinderen: informatie en advies

Nadere informatie

Inleiding voor docenten

Inleiding voor docenten Lessen in orde op de basisshool Handboek voor de onderwijspraktijk Inleiding voor doenten Peter Teitler Ans van Brussel bussum 2012 Deze inleiding voor doenten hoort bij Lessen in orde op de basisshool

Nadere informatie

Taak en invloed gemeenteraad op de. Integrale veiligheid

Taak en invloed gemeenteraad op de. Integrale veiligheid Taak en invloed gemeenteraad op de Integrale veiligheid 1 Definitie veiligheid Veiligheid is de mate van afwezigheid van potentiële oorzaken van een gevaarlijke situatie of de mate van aanwezigheid van

Nadere informatie

Wegwijs in de wereld van websites bouwen

Wegwijs in de wereld van websites bouwen Wegwijs in de wereld van websites bouwen Extra les Hannie van Osnabrugge Deze extra les is bedoeld voor ursisten die het boek Wegwijs in de wereld van websites bouwen helemaal doorlopen hebben. u i t g

Nadere informatie

Voorbeelden van oefeningen Spaans

Voorbeelden van oefeningen Spaans Didatiek van het vreemdetalenonderwijs Voorbeelden van oefeningen Spaans Erik Kwakernaak o u t i n h o bussum 2009 Deze voorbeelden van oefeningen Spaans horen bij Didatiek van het vreemdetalenonderwijs

Nadere informatie

Personeelsmanagement nader becijferd. Begrippenlijst. Karin Potting. u i t g e v e r ij c o u t i n h o. bussum 2006

Personeelsmanagement nader becijferd. Begrippenlijst. Karin Potting. u i t g e v e r ij c o u t i n h o. bussum 2006 Begrippenlijst Personeelsmanagement nader beijferd Begrippenlijst Karin Potting o u t i n h o bussum 2006 Deze begrippenlijst hoort bij de tweede, herziene druk van Personeelsmanagement nader beijferd

Nadere informatie

De kunst van cultuurmarketing. Discussievragen en stellingen

De kunst van cultuurmarketing. Discussievragen en stellingen De kunst van cultuurmarketing Discussievragen en stellingen Ruurd Mulder Tweede, herziene druk u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2013 Deze discussievragen en stellingen horen bij De kunst van cultuurmarketing

Nadere informatie

Projecthandleiding marketingcommunicatieplan

Projecthandleiding marketingcommunicatieplan Basisboek marketingcommunicatie Projecthandleiding marketingcommunicatieplan Esther de Berg (red.) Elyn Doornenbal Werner Kleiss Gabriëlle Kuiper Rutger Mackenbach bussum 2011 1/8 Deze hoort bij Basisboek

Nadere informatie

Model van de logische niveaus

Model van de logische niveaus Model van de logishe niveaus 3 Logishe niveaus van Dilts De logishe niveaus van Dilts geven een ondersheid in niveaus aan waarop doelen stellen, visie en missie op het persoonlijke vlak zih afspelen. Hierdoor

Nadere informatie

Leerdoelen. Conferencemanagement. Congres- en vergaderorganisatie in theorie en praktijk. John E. Moreu. u i t g e v e r ij c o u t i n h o

Leerdoelen. Conferencemanagement. Congres- en vergaderorganisatie in theorie en praktijk. John E. Moreu. u i t g e v e r ij c o u t i n h o Conferencemanagement Congres- en vergaderorganisatie in theorie en praktijk Leerdoelen John E. Moreu u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2010 Deze leerdoelen horen bij de derde, herziene uitgave

Nadere informatie

Toets Een creatief plan

Toets Een creatief plan Toets Een reatief plan bij paragraaf 2.6 Deze voorwaardelijke deeltoets dient om je als studiegroep/projetgroep voor te bereiden op een podiumpresentatie. Een podiumpresentatie voorbereiden en vormgeven

Nadere informatie

De essentie van administratieve organisatie. Stappenplan offerte. Wim Fennis Jan-Pieter Schilderinck. u i t g e v e r ij coutinho.

De essentie van administratieve organisatie. Stappenplan offerte. Wim Fennis Jan-Pieter Schilderinck. u i t g e v e r ij coutinho. De essentie van administratieve organisatie Stappenplan offerte Wim Fennis Jan-Pieter Schilderinck u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2012 Dit stappenplan hoort bij De essentie van administratieve organisatie

Nadere informatie

Extra les: Verzekeringen

Extra les: Verzekeringen Zwart op wit Praktische schrijfvaardigheid voor volwassenen Extra les: Verzekeringen Dorothé Pietersma u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2009 Deze extra les over verzekeringen hoort bij Zwart op wit.

Nadere informatie

Kwetsbaar alleen. De toename van het aantal kwetsbare alleenwonende ouderen tot 2030

Kwetsbaar alleen. De toename van het aantal kwetsbare alleenwonende ouderen tot 2030 Kwetsbaar alleen De toename van het aantal kwetsbare alleenwonende ouderen tot 2030 Kwetsbaar alleen De toename van het aantal kwetsbare alleenwonende ouderen tot 2030 Cretien van Campen m.m.v. Maaike

Nadere informatie

Rechten en bevoegdheden van de or

Rechten en bevoegdheden van de or Rehten en bevoegdheden van de or In deze brohure vindt u een toelihting op de rehten en plihten van een or. Deze is gebaseerd op de Wet op de ondernemingsraden (WOR). Artikelgewijs is een korte beshrijving

Nadere informatie

Wegwijs in de wereld van websites bouwen

Wegwijs in de wereld van websites bouwen Wegwijs in de wereld van websites bouwen Aanpassingen voor gebruik Windows 98 (WS_FTPLE) Les 6 (pp. 175-182) Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij o u t i n h o bussum 2005 Deze aanpassingen horen bij

Nadere informatie

Kies 2. Leerwerkboek burgerschap SANDER HEEBELS PETRI BENSCHOP MENNO BEEKHUIZEN MARK OOMEN HANNEKE SCHOTTERT

Kies 2. Leerwerkboek burgerschap SANDER HEEBELS PETRI BENSCHOP MENNO BEEKHUIZEN MARK OOMEN HANNEKE SCHOTTERT Kies 2 Leerwerkboek burgerschap SANDER HEEBELS PETRI BENSCHOP MENNO BEEKHUIZEN MARK OOMEN HANNEKE SCHOTTERT Heb je een leeshandicap en wil je dit boek in een toegankelijke leesvorm, bel dan Dedicon: 0486-486486,

Nadere informatie

Risicocommunicatie. Gezondheid als uitgangspunt, een kwestie van vertrouwen?? Henk Jans, arts Inhoudsmanager Bureau GMV 10 juli 2008

Risicocommunicatie. Gezondheid als uitgangspunt, een kwestie van vertrouwen?? Henk Jans, arts Inhoudsmanager Bureau GMV 10 juli 2008 Risicocommunicatie Gezondheid als uitgangspunt, een kwestie van vertrouwen?? Henk Jans, arts Inhoudsmanager Bureau GMV 10 juli 2008 Presentatie Beleving risico s in relatie tot (praktijk) Wat is een risico?

Nadere informatie

Broddelende kinderen: informatie en advies voor ouders en leerkrachten

Broddelende kinderen: informatie en advies voor ouders en leerkrachten Broddelende kinderen: informatie en advies voor ouders en leerkrahten 12 Wat is broddelen? Broddelen is een stoornis in het spreken waardoor het spreken sleht verstaanbaar is. Het spreektempo is meestal

Nadere informatie

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders Tekstboek DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders P.J. Meijer A.G. Sciarone Tekstboek Herziene editie

Nadere informatie

1 Antwoorden tussenvragen

1 Antwoorden tussenvragen 1 Antwoorden tussenvragen 1.1 Een vooreeld van reht in ojetieve zin zijn ijvooreeld de regels van het urgerlijk proesreht zoals die zijn opgenomen in het Wetoek van Burgerlijke Rehtsvordering. Een vooreeld

Nadere informatie

Bijna de helft van de geweldsmisdrijven wordt in de openbare ruimte gepleegd / foto: Inge van Mill.

Bijna de helft van de geweldsmisdrijven wordt in de openbare ruimte gepleegd / foto: Inge van Mill. Bijna de helft van de geweldsmisdrijven wordt in de openbare ruimte gepleegd / foto: Inge van Mill. secondant #2 april 2009 7 Geweldsdelicten tussen - Daling van geweld komt niet uit de verf Crimi-trends

Nadere informatie

Oefentekst voor het Staatsexamen

Oefentekst voor het Staatsexamen Oefentekst voor het Staatsexamen Staatsexamen NT2, programma I, onderdeel lezen bij Hoofdstuk 1 van Taaltalent NT2-leergang voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Katja Verbruggen Henny Taks Eefke

Nadere informatie

Organisatie van werkzaamheden

Organisatie van werkzaamheden Organisatie van werkzaamheden Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteurs: Rubus Opleidingspartners, Richard Prins Inhoudelijke redactie: Jessica Satink

Nadere informatie

De paradox van het Europees. democratisch deficit

De paradox van het Europees. democratisch deficit Mei 2010 De paradox van het Europees demoratish defiit OLIVIER PINTELON Poliargus paper No 2010/05 Eerder vershenen als Pintelon, O. (2009). De paradox van het Europees demoratish defiit. Samenleving en

Nadere informatie

School en echtscheiding

School en echtscheiding School en echtscheiding Alledaagse begeleiding binnen een schoolbreed beleid Angelique van der Pluijm en Margit Grevelt School en echtscheiding Alledaagse begeleiding binnen een schoolbreed beleid Angelique

Nadere informatie

Toetsvragen bij domein 6 Stellen

Toetsvragen bij domein 6 Stellen bijvoorbeeld Exemplarische opleidingsdidactiek voor taalonderwijs op de basisschool Toetsvragen bij domein 6 Stellen Bart van der Leeuw (red.) Jo van den Hauwe (red.) Els Moonen Ietje Pauw Anneli Schaufeli

Nadere informatie

Verordening brandveilidheid en brandweerzorg en rampenbestrijding

Verordening brandveilidheid en brandweerzorg en rampenbestrijding CVDR Officiële uitgave van Leek. Nr. CVDR54284_1 1 juni 2016 Verordening brandveilidheid en brandweerzorg en rampenbestrijding De raad van de gemeente Leek; gelet op: - artikel 1, tweede lid, artikel 12

Nadere informatie

Mediation als alternatief

Mediation als alternatief Mediation als alternatief Mediation als alternatief Bemiddeling door hulp- en dienstverleners Bert la Poutré Michael Boelrijk Bohn Stafleu van Loghum Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel

Nadere informatie

Opdrachten De kwaliteit van het primaire proces

Opdrachten De kwaliteit van het primaire proces Opdrahten De kwaliteit van het primaire proes 2 Opdraht 1 Spreuk Geef je persoonlijke ommentaar op de spreuk aan het begin van hoofdstuk 2 van het boek. Spreekt deze je aan? Waarom wel/niet? Opdraht 2

Nadere informatie

Nederlands. Burgerschap voor AG. M.C. Arnold-Klaarhamer

Nederlands. Burgerschap voor AG. M.C. Arnold-Klaarhamer Nederlands Nederlands Burgerschap voor AG M.C. Arnold-Klaarhamer Bohn Stafleu van Loghum Houten 2008 Ó Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Uitgeverij, 2008 Alle rechten voorbehouden. Niets

Nadere informatie

Antwoorden op de vragen

Antwoorden op de vragen Wegwijs in de wereld van internet Antwoorden op de vragen Hannie van Osnabrugge Vijfde, herziene druk bussum 2010 Deze antwoorden horen bij de vragen in Wegwijs in de wereld van internet van Hannie van

Nadere informatie

Molenstraat 25 8331 HP Steenwijk Tel/fax 0521-512820 directie@clemensschool.nl. Protocol voor opvang bij ernstige incidenten. Sint Clemensschool

Molenstraat 25 8331 HP Steenwijk Tel/fax 0521-512820 directie@clemensschool.nl. Protocol voor opvang bij ernstige incidenten. Sint Clemensschool Molenstraat 25 8331 HP Steenwijk Tel/fax 0521-512820 directie@clemensschool.nl Protocol voor opvang bij ernstige incidenten Sint Clemensschool School Sint Clemensschool Bevoegd gezag Stichting Catent Bestuursnummer

Nadere informatie

Kwaliteitsstandaarden Jeugdzorg Q4C

Kwaliteitsstandaarden Jeugdzorg Q4C Kwaliteitsstandaarden Jeugdzorg Q4C Kwaliteitsstandaarden Jeugdzorg Q4C Wat kinderen en jongeren belangrijk vinden als ze niet thuis wonen Fiet van Beek en Leo Rutjes (red.) met medewerking van Mirjam

Nadere informatie

Cursus. Omgaan met pesten en ingrijpende gebeurtenissen

Cursus. Omgaan met pesten en ingrijpende gebeurtenissen Cursus Omgaan met pesten en ingrijpende gebeurtenissen Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Nienke Koopman en Floortje Vissers Inhoudelijke redactie:

Nadere informatie

Raadsbijlage Voorstel tot het vaststellen van de Verordening brandveiligheid

Raadsbijlage Voorstel tot het vaststellen van de Verordening brandveiligheid gemeente Eindhoven Dienst Brandweer en Rampenbestrijding Raadsbijlage nummer xa Inboeknummer oxroox64r Beslisdatum Blkw 22 januari 2002 Dossiernummer 204.104 Raadsbijlage Voorstel tot het vaststellen van

Nadere informatie

Effectiviteit = Kwaliteit x Acceptatie Silvia Blankestijn

Effectiviteit = Kwaliteit x Acceptatie Silvia Blankestijn Communiceren met ziel en zakelijkheid Effectiviteit = Kwaliteit x Acceptatie Silvia Blankestijn Copyright: Uitgeverij Boom Nelissen, Amsterdam & Silvia Blankestijn, 2012 Omslag: Bart van den Tooren, Bureau

Nadere informatie

Werken aan je zelfbeeld

Werken aan je zelfbeeld Werken aan je zelfbeeld Kind en Adolescent Praktijkreeks Dit werkboek Werken aan je zelfbeeld, COMET voor kinderen en jongeren (groepstraining) hoort bij de handleiding Zelfbeeldtraining voor kinderen

Nadere informatie

Antwoorden op de vragen

Antwoorden op de vragen Thuis in Word 2010 Antwoorden op de vragen Hannie van Osnabrugge Marian Ponsioen-van der Hulst bussum 2011 Deze antwoorden horen bij de vragen in Thuis in Word 2010 van Hannie van Osnabrugge en Marian

Nadere informatie

De tandarts aan de leiding

De tandarts aan de leiding De tandarts aan de leiding Erik Ranzijn Bohn Stafleu van Loghum Houten 2007 BSL ID 0000 ALG_BK_1KZM Pre Press Zeist 23/08/2007 Pg. 003 Ó 2007 Bohn Stafleu van Loghum, Houten Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Beoordelingsformulier Creatief paspoort

Beoordelingsformulier Creatief paspoort Beoordelingsformulier Creatief paspoort bij hoofdstuk 1 Reisverlangens Verhalen van pioniers Naam student: Beoordelende doent: Beoordelingsriteria Te behalen Behaalde Toelihting Je hebt helder en op reatieve

Nadere informatie

Toetsvragen bij domein 5 Begrijpend lezen

Toetsvragen bij domein 5 Begrijpend lezen bijvoorbeeld Exemplarische opleidingsdidactiek voor taalonderwijs op de basisschool Toetsvragen bij domein 5 Begrijpend lezen Bart van der Leeuw (red.) Jo van den Hauwe (red.) Els Moonen Ietje Pauw Anneli

Nadere informatie

Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken

Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken Wegwijs in Windows 8 Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2013 Deze handleiding over een Outlook.com-account aanmaken hoort bij

Nadere informatie

Verordening brandveiligheid en hulpverlening Coevorden 1998

Verordening brandveiligheid en hulpverlening Coevorden 1998 Verordening brandveiligheid en hulpverlening Coevorden 1998 Wetstechnische informatie Gegevens van de regeling Overheidsorganisatie gemeente Coevorden Officiële naam regeling Verordening brandveiligheid

Nadere informatie

Inleiding. Beleving van veiligheid. Veiligheid als begrip

Inleiding. Beleving van veiligheid. Veiligheid als begrip Inleiding In het kader van veiligheid zijn politie en gemeenten eerstverantwoordelijk voor openbare orde, handhaving van wettelijke regels en bestrijding van criminaliteit. Burgers ervaren veiligheid als

Nadere informatie

Assistent en maatschappij

Assistent en maatschappij Assistent en maatschappij Assistent en maatschappij Burgerschap voor AG B. van Abshoven W. van Grootheest T. Verhoeven Bohn Stafleu van Loghum Houten 2008 2008 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer

Nadere informatie

Gebaseerd op vele interviews met experts uit zowel het bedrijfsleven als de overheid van Nederland en België Vol met voorbeelden en praktische tips

Gebaseerd op vele interviews met experts uit zowel het bedrijfsleven als de overheid van Nederland en België Vol met voorbeelden en praktische tips Gebaseerd op vele interviews met experts uit zowel het bedrijfsleven als de overheid van Nederland en België Vol met voorbeelden en praktische tips van de Haterd opmaak_def.indd 1 25-02-10 13:00 Werken

Nadere informatie

In de frontlinie tussen hulp en recht. Spel Wie heeft gelijk?

In de frontlinie tussen hulp en recht. Spel Wie heeft gelijk? In de frontlinie tussen hulp en recht Spel Wie heeft gelijk? Dit spel Wie heeft gelijk? hoort bij In de frontlinie tussen hulp en recht door Jacquelien de Savornin Lohman & Hannie Raaff. 2001 Uitgeverij

Nadere informatie

Microsoft Security Essentials downloaden

Microsoft Security Essentials downloaden Wegwijs in internet Thuis in Windows Vista Thuis in Windows 7 Microsoft Security Essentials downloaden Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2011 Deze handleiding Microsoft Security

Nadere informatie

Leercoaching in het hbo. Student

Leercoaching in het hbo. Student Leercoaching in het hbo Student Leercoaching in het hbo Student Een kapstok om jezelf uit te dagen de regie over je leren te nemen Jette van der Hoeven 2e druk Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 Ó 2009

Nadere informatie

Omgaan met ziekelijke jaloezie

Omgaan met ziekelijke jaloezie Omgaan met ziekelijke jaloezie Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op de vraag

Nadere informatie

Werkboek voor kinderen en jongeren van ouders met psychiatrische en/of verslavingsproblemen

Werkboek voor kinderen en jongeren van ouders met psychiatrische en/of verslavingsproblemen Werkboek voor kinderen en jongeren van ouders met psychiatrische en/of verslavingsproblemen Kind en Adolescent Praktijkreeks Dit Werkboek voor kinderen en jongeren van ouders met psychiatrische en/of verslavingsproblemen

Nadere informatie

Nooit meer burn-out!

Nooit meer burn-out! Nooit meer burn-out! In drie stappen leren genieten van werk en leven Anita Roelands Eerste druk, 2012 Tweede druk, 2013 Nooit meer burn-out! In drie stappen leren genieten van werk en leven Anita Roelands

Nadere informatie

1 Hele getallen. Rekenen en wiskunde uitgelegd Kennisbasis voor leerkrachten basisonderwijs. Uitwerkingen van de opgaven bij de basisvaardigheden

1 Hele getallen. Rekenen en wiskunde uitgelegd Kennisbasis voor leerkrachten basisonderwijs. Uitwerkingen van de opgaven bij de basisvaardigheden Rekenen en wiskunde uitgelegd Kennisbasis voor leerkrachten basisonderwijs Uitwerkingen van de opgaven bij de basisvaardigheden 1 Hele getallen Peter Ale Martine van Schaik u i t g e v e r ij c o u t i

Nadere informatie

Oefentekst voor het Staatsexamen

Oefentekst voor het Staatsexamen Oefentekst voor het Staatsexamen Staatsexamen NT2, programma I, onderdeel lezen bij Hoofdstuk 6 van Taaltalent NT2-leergang voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Katja Verbruggen Henny Taks Eefke

Nadere informatie

CONVENANT 'JOIN THE CLUB VEILIGE PUBLIEKE TAAK' TILBURG

CONVENANT 'JOIN THE CLUB VEILIGE PUBLIEKE TAAK' TILBURG CONVENANT 'JOIN THE CLUB VEILIGE PUBLIEKE TAAK' TILBURG Gemeente Tilburg en werkgevers in de (semi)publieke sector 1 Inleiding Ambulancepersoneel, buschauffeurs, medewerkers van zorginstellingen, gemeentes,

Nadere informatie

Regeling toelatingstoetsen Noord Nederland

Regeling toelatingstoetsen Noord Nederland Regeling toelatingstoetsen Noord Nederland De Regeling toelatingstoetsen Noord Nederland geeft regels voor de uitvoering van het toelatingsonderzoek op grond waarvan personen die niet in het bezit zijn

Nadere informatie

6.1 SERVICECODE, GEDRAGSREGELS, HUISREGELS

6.1 SERVICECODE, GEDRAGSREGELS, HUISREGELS 6.1 SERVICECODE, GEDRAGSREGELS, HUISREGELS Onderdeel van de Arbocatalogus Agressie en Geweld 2.0, sector Gemeenten Doelgroep Inhoud Coördinator agressie en geweld, leidinggevenden Voorbeeld van een servicecode

Nadere informatie

Werken in sph. Maria van Deutekom Britt Fontaine Godelieve van Hees Marja Magnée Alfons Ravelli

Werken in sph. Maria van Deutekom Britt Fontaine Godelieve van Hees Marja Magnée Alfons Ravelli Verslaafden Werken in sph Redactie: Dineke Behrend Maria van Deutekom Britt Fontaine Godelieve van Hees Marja Magnée Alfons Ravelli 2 Verslaafden Auteur: Hans van Nes Bohn Stafleu Van Loghum Houten, 2004

Nadere informatie

Oefentoets met antwoorden

Oefentoets met antwoorden Oefentoets met antwoorden bij Het event als strategisch marketinginstrument Dorothé Gerritsen Ronald van Olderen u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2012 Deze oefentoets met antwoorden hoort bij Het event

Nadere informatie

Notitie Veiligheidsmonitor Amsterdam-Amstelland 2008-2011

Notitie Veiligheidsmonitor Amsterdam-Amstelland 2008-2011 Notitie Veiligheidsmonitor Amsterdam-Amstelland 28-211 Deze notitie brengt op basis van de Amsterdamse Veiligheidsmonitor de leefbaarheid en veiligheid in de regio Amsterdam-Amstelland tussen 28 en 211

Nadere informatie

ANTWOORDENMODEL SPELTHEORIE

ANTWOORDENMODEL SPELTHEORIE ANTWOORDENMODEL SPELTHEORIE In totaal zijn er voor dit onderdeel 100 punten te behalen. Per onderdeel wordt in kleur aangegeven hoeveel punten je er voor kunt krijgen: 1 punt, 2 punten of 3 punten. 1.

Nadere informatie

Oefentekst voor het Staatsexamen

Oefentekst voor het Staatsexamen Oefentekst voor het Staatsexamen Staatsexamen NT2, programma I, onderdeel lezen bij Hoofdstuk 4 van Taaltalent NT2-leergang voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Katja Verbruggen Henny Taks Eefke

Nadere informatie

Ouderschap in Ontwikkeling

Ouderschap in Ontwikkeling Ouderschap in Ontwikkeling Ouderschap in Ontwikkeling. De kracht van alledaags ouderschap. Carolien Gravesteijn Ouderschap in Ontwikkeling. De kracht van alledaags ouderschap. Carolien Gravesteijn Ouderschap

Nadere informatie

Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid

Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid Verpleegkundig redeneren en CanMEDS-rollen in de eerste lijn Henk Rosendal Reed Business Education, Amsterdam Reed Business, Amsterdam 2015 Omslagontwerp

Nadere informatie

5 Samenvatting en conclusies

5 Samenvatting en conclusies 5 Samenvatting en conclusies In 2008 werden in Nederland bijna 5,2 miljoen mensen het slachtoffer van criminaliteit (cbs 2008). De meeste van deze slachtoffers kregen te maken met diefstal of vernieling,

Nadere informatie

Sponsorbeleid: anders denken

Sponsorbeleid: anders denken Sponsoring en fondsenwerving zijn een strutureel onderdeel geworden van de samenleving. Er gaan miljarden in om. Met sponsoring en fondsenwerving komen over het algemeen extra (finaniële) middelen voor

Nadere informatie

Veiligheid kernthema: maatschappelijk evenwicht & veiligheid

Veiligheid kernthema: maatschappelijk evenwicht & veiligheid Veiligheid kernthema: De criminaliteitscijfers en de slachtoffercijfers laten over het algemeen een positief beeld zien voor Utrecht in. Ook de aangiftebereidheid van Utrechters is relatief hoog (29%).

Nadere informatie

Factsheet Competenties Ambtenaren

Factsheet Competenties Ambtenaren i-thorbecke Factsheet Competenties Ambtenaren Competenties van gemeenteambtenaren - nu en in de toekomst kennis en bedrijf Gemeenten werken steeds meer integraal en probleemgestuurd aan maatschappelijke

Nadere informatie

Hoe veilig is Leiden?

Hoe veilig is Leiden? Hoe veilig is? Veiligheidsmonitor gemeente Tabellenrapport April 2014 Colofon Uitgave I&O Research Zuiderval 70 Postbus 563, 7500 AN Enschede Rapportnummer 2014/015 Datum April 2014 Opdrachtgever Auteurs

Nadere informatie

Hoofdstuk 5 - Tabellen, grafieken, formules

Hoofdstuk 5 - Tabellen, grafieken, formules Hoofdstuk 5 - Taellen, grafieken, formules ladzijde 130 V-1a d De grafieken van de grond en de luht vertonen veel grotere temperatuurshommelingen dan de grafiek van het water. De grafiek van de grond omdat

Nadere informatie

Vragen en opdrachten

Vragen en opdrachten Conferencemanagement Congres- en vergaderorganisatie in theorie en praktijk Vragen en opdrachten John E. Moreu u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2010 Deze vragen en opdrachten horen bij de derde,

Nadere informatie

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 200018 2500 EA..DEN HAAG

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 200018 2500 EA..DEN HAAG >Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 200018 2500 EA..DEN HAAG Primair Onderwijs IPC 2650 Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500

Nadere informatie

Onderhandelen in 90 minuten. Silvia Blankestijn

Onderhandelen in 90 minuten. Silvia Blankestijn Onderhandelen in 90 minuten Silvia Blankestijn Copyright: Uitgeverij Boom Nelissen en Silvia Blankestijn, 2012 Omslag: Het Noorden Communiceert, Loon Binnenwerk: The DocWorkers, Almere Redactie: Richard

Nadere informatie

veiligheid door samenwerken Boa s in de openbare ruimte Een inleiding www.hetccv.nl/boa

veiligheid door samenwerken Boa s in de openbare ruimte Een inleiding www.hetccv.nl/boa veiligheid door samenwerken Boa s in de openbare ruimte Een inleiding www.hetccv.nl/boa Buitengewoon opsporings ambtenaren (boa s) spelen een steeds belangrijkere rol in de openbare ruimte. Zij dragen

Nadere informatie

DOCENTENHANDLEIDING FILM DE CONCURRENTEN

DOCENTENHANDLEIDING FILM DE CONCURRENTEN DOCENTENHANDLEIDING FILM DE CONCURRENTEN Colofon Auteur: Met dank aan: Ton Bielderman Stefan Vollering, Pablo Amador Sanchez, Loes Broer-Nieuwenhuis, Judith van Tartwijk Vormgeving, opmaak: Uitgeverij

Nadere informatie

Onderwerp: Veiligheidsmonitor 2010-2012

Onderwerp: Veiligheidsmonitor 2010-2012 College V200900258 Onderwerp: Veiligheidsmonitor 2010-2012 Samenvatting: Inleiding: Met de komst van de Wijkatlas is een belangrijke stap gezet in het gestructureerd verzamelen, bundelen en publiceren

Nadere informatie

Antwoorden op de vragen

Antwoorden op de vragen Thuis in Windows 7 Antwoorden op de vragen Hannie van Osnabrugge bussum 2010 Deze antwoorden horen bij de vragen in Thuis in Windows 7 van Hannie van Osnabrugge. 2010 Hannie van Osnabrugge Alle rechten

Nadere informatie

Webmail met Windows Live Hotmail

Webmail met Windows Live Hotmail Wegwijs in internet Webmail met Windows Live Hotmail Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2011 Deze handleiding Webmail met Windows Live Hotmail hoort bij Wegwijs in internet van

Nadere informatie

WijkWijzer Deel 1: de problemen

WijkWijzer Deel 1: de problemen WijkWijzer Deel 1: de problemen Ondiep, Utrecht overlast dronken mensen overlast door drugsgebruik overlast jongeren vernieling openbare werken rommel op straat overlast van omwonenden auto-inbraak fietsendiefstal

Nadere informatie

Petra de Bil. Observeren, registreren, rapporteren en interpreteren

Petra de Bil. Observeren, registreren, rapporteren en interpreteren Petra de Bil Observeren, registreren, rapporteren en interpreteren Copyright: 2004, 2014 Uitgeverij Boom Nelissen & Petra de Bil Omslag: Garage, Kampen Binnenwerk: CO2 Premedia, Amersfoort ISBN: 9789024403332

Nadere informatie

Niet meer depressief

Niet meer depressief Niet meer depressief Dit boek, Niet meer depressief; Werkboek voor de cliënt, is onderdeel van de reeks Protocollen voor de GGZ. Serie Protocollen voor de GGZ De boeken in de reeks Protocollen voor de

Nadere informatie

NEDERLANDS Spreken en gesprekken voor 1F Deel 4 van 5

NEDERLANDS Spreken en gesprekken voor 1F Deel 4 van 5 NEDERLANDS Spreken en gesprekken voor 1F Deel 4 van 5 Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur(s): Hanneke Molenaar Inhoudelijke redactie: Ina Berlet

Nadere informatie

Omgaan met rijexamenangst

Omgaan met rijexamenangst Omgaan met rijexamenangst Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op de vraag hoe

Nadere informatie

Handleiding Een e-mailadres van een provider toevoegen in de app E-mail

Handleiding Een e-mailadres van een provider toevoegen in de app E-mail Wegwijs in Windows 8 Handleiding Een e-mailadres van een provider toevoegen in de app E-mail Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2013 Deze handleiding over een e-mailadres

Nadere informatie

Windows Live Mail downloaden en een e-mailadres instellen

Windows Live Mail downloaden en een e-mailadres instellen Wegwijs in Windows 7 Wegwijs in internet Windows Live Mail downloaden en een e-mailadres instellen Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2011 Deze handleiding Windows Live Mail downloaden

Nadere informatie

Zakboek Omgaan met agressie in de spoedeisende zorg

Zakboek Omgaan met agressie in de spoedeisende zorg Zakboek Omgaan met agressie in de spoedeisende zorg Zakboek Omgaan met agressie in de spoedeisende zorg Drs. Geuk Schuur Bohn Stafleu van Loghum Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van

Nadere informatie

Gezond omgaan met gewoontes

Gezond omgaan met gewoontes Gezond omgaan met gewoontes Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op de vraag hoe

Nadere informatie

Maatschappijleer in kernvragen en -concepten

Maatschappijleer in kernvragen en -concepten Maatschappijleer in kernvragen en -concepten Deel I Kennis van de benaderingswijzen, het formele object Politiek-juridische concepten Kernvraag 1: Welke basisconcepten kent de politiek-juridische benaderingswijze?

Nadere informatie

Helder rapporteren. BRING ME NO MORE REPORTS (Macbeth, Act V)

Helder rapporteren. BRING ME NO MORE REPORTS (Macbeth, Act V) Helder rapporteren BRING ME NO MORE REPORTS (Macbeth, Act V) Helder rapporteren Een handleiding voor het opzetten en schrijven van rapporten, scripties, nota s en artikelen Peter Nederhoed Tiende, herziene

Nadere informatie