Marokkaanse vrouwenorganisaties in Nederland en Marokko vergeleken.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Marokkaanse vrouwenorganisaties in Nederland en Marokko vergeleken."

Transcriptie

1 Marokkaanse vrouwenorganisaties in Nederland en Marokko vergeleken. Een literatuur en casestudie in Nederland en Marokko kijkend naar de rol van de islam in het emancipatieproces van de Marokkaanse vrouw. C.R.M. Henny Studentnummer: Master Islam in de moderne wereld Universiteit van Amsterdam Faculteit der Geesteswetenschap Begeleiding: Dr. R.L.A. van Leeuwen & Dr. C. Essers Augustus 2009

2 Inhoudsopgave: Dankwoord 2 Voorwoord 3 Hoofdstuk 1: Inleiding Achtergrond en probleemstelling van het onderzoek Methoden van onderzoek Opbouw scriptie 10 Hoofdstuk 2: Emancipatie van de Marokkaanse vrouw: theoretische kader Inleiding Emancipatie Vrouwenemancipatie Gender in het emancipatieproces Empowermen in het emancipatieproces Feminisme; de beweging van de vrouwenemancipatie: Mainstream feminisme en islamitisch feminisme Mainstream feminisme Islamitisch feminisme Emancipatie van de vrouw in het Westen voltooid? 28 Hoofdstuk 3: De functie van vrouwenorganisatie in het emancipatieproces De functie van vrouwenorganisaties Doelstellingen van organisaties 34 Hoofdstuk 4: De rol van religie in het emancipatieproces van de islamitische vrouw Inleiding Islam en de gelijkheid van mannen en vrouwen Het islamitische recht: de Sharia en de Mudawwana: recht gebaseerd op de Malekitische traditie. 42 Hoofdstuk 5. Mogelijke belemmeringen op de gelijkheidspositie van de Marokkaanse vrouw in Nederland en Marokko Inleiding Nederland Minderheid-meerderheidsprobleem Culturele dualiteit 48

3 Stereotypering, de media en discriminatie Opleidingsniveau, taal en maatschappelijke participatie Marokko Onderwijs en de sociaal economische positie Stereotypering van West naar Oost en van huis uit Het politieke systeem, recht en de media Overlappende factoren Cultuur en de rol van de vrouw binnen de Marokkaanse cultuur Opvoeding, Haram en Halal Het patriarchale systeem: mentaliteit en het familiemodel 64 Hoofdstuk 6: Nederland: de organisaties De geschiedenis van vrouwenbewegingen in Nederland Case studie: vier Nederlandse organisaties Stichting eigen kracht Stichting Al Nisa Stichting Dona Daria Stichting Marokkaanse Vrouwen Vereniging Nederland 77 Hoofdstuk 7: Marokko: de organisaties Geschiedenis van vrouwenorganisaties Marokko Marokko en de ondertekening van het CEDAW-verdrag Case studies Marokkaanse organisaties: zes Marokkaanse organisaties Association Democratique des Femmes du Maroc (ADFM) Association de l Action Feminine(UAF) Association Solidarite Feminine(ASF) Feminin Pluriel La Lague Democratique pour les Droits de la Femme Association Marocaine de lutte contre la Violence à l Egard des Femmes (AMVEF) 103 Hoofdstuk 8: Conclusie 107 Literatuurlijst 117 Bijlage 1: Vragenlijst Nederlands 123 Bijlage 2: Overzicht wijzigingen Mudawwana 126 1

4 Dankwoord Graag wil ik mijn begeleider aan de Universiteit van Amsterdam, Richard van Leeuwen, bedanken voor zijn hulp en motivatie, mijn tweede lezer Dr. Essers van de Universiteit van Nijmegen voor haar commentaar op mijn scriptie, Asma Barlas voor haar inspiratie en advies voor en tijdens mijn scriptie, AIESEC en het NOUR project omdat ze mijn liefde voor het land Marokko hebben doen groeien, Cynthia Plette voor haar begeleiding vanuit Marokko waarmee ik in tijden van vermoeidheid, stress en onoverzichtelijkheid kon sparren en weer door kon op de weg die ik gekozen had, alle vrouwenorganisaties met haar prachtige, sterke vrouwen in Marokko en in Nederland die mee wilde werken aan mijn onderzoek en hiervoor tijd hebben vrij gemaakt. Joke Verkuijlen van de organisatie SSR, Fadma Bouchataoui van de stichting COS, Nadia Mabrouk van de stichting EUROMED en Najat Tirloy. Ook een woord van dank wil ik richten aan het NIMAR te Rabat waar ik mijn kopjes thee kon zetten, een babbeltje kon maken als ik even afleiding nodig had, waar ik mijn basis Marokkaans geleerd heb en waar ik vrij gebruik van de faciliteiten kon maken zoals internet en een bibliotheek met nuttige literatuur. Café l equipe in Hassan waar ik wireless kon gebruiken onder het genot van de Marokkaanse zon, verse jus d orange en een koffie nes/nes. Ik wil graag mijn drie Marokkaanse tolken Amina, Youssef en Zaineb bedanken, die het mogelijk hebben gemaakt om interviews in Marokko af te nemen, Omniya van AIESEC die altijd voor me klaar stond om dingen te regelen. En uiteraard gaat mijn dank ook uit naar mijn liefste ouders, Benaissa, mijn zusjes en mijn vrienden voor hun eeuwige steun, liefde, vertrouwen en vriendschap. 2

5 Voorwoord Tijdens mijn Bachelorstudie Europese studies aan de Universiteit van Amsterdam volgde ik een minor Islam. Ik had al langere tijd een liefde voor deze mysterieuze cultuur met haar verhalen van de 1001 nachten, de vliegende tapijten, de moskeen vol mozaïek, de warme en hechte familiecultuur met andere tradities en gebruiken, een ander geloof, de buikdanseressen en het heerlijke eten. Na het behalen van mijn Bachelor diploma besloot ik de Master Islam in de moderne wereld aan de Universiteit van Amsterdam te gaan volgen. Mijn interesse in de islamitische gemeenschap en voornamelijk de situatie van de vrouw binnen deze gemeenschap groeide meer en meer. Ik volgde een Spinozacollege: Re-understanding Islam van de Pakistaanse hoogleraar Asma Barlas, tevens auteur van het boek: Believing women in Islam;Unreading patriarchal Interpretations of the Quran. Dit vak ging over hoe de herinterpretatie van de koran verlichtend voor de vrouw kan werken, hoe de islam als hulpmiddel voor emancipatie van de vrouw gebruikt kan worden en hoe het Westen de islamitische gemeenschap als de ander nodig heeft om haar eigen identiteit te kunnen versterken en zich superieur te voelen boven deze ander. Volgens vele wetenschappers zoals Mahmood, Sadad, Ahmed, Said en Yegenoglu beschrijft het Westen deze andere gemeenschap met haar islamitische geloof en tradities en de gesluierde vrouw als symbool, bewust als anders, minder gemoderniseerd en minder geciviliseerd, met een religie die onderdrukkend werkt voor de vrouw, om zelf sterk te lijken. Maar hoe wordt er vanuit de islamitische landen gekeken naar de positie van de vrouw? Mijn interesse voor dit onderwerp was gewekt en ik wilde hier meer over weten. In de zomer van 2008 deed ik mee aan een speciaal project van de studentenorganisatie AIESEC, het NOUR project. Dit project is ontwikkeld om de kloof tussen de Westerse en de Arabische wereld te verkleinen. Er werden totaal negen Nederlandse studenten met verschillende studieachtergronden naar de Arabische wereld gestuurd voor een stage van drie maanden. De keuzes waren Egypte, Jordanië en Marokko. Ik kwam uiteindelijk bij een Non-Gouvermentele Organisatie (NGO) in Salé, Marokko terecht. Salé is een arm stadje aan de grens van de hoofdstad van Marokko, Rabat. Tijdens deze stage in Marokko groeide mijn liefde voor dit land. Voor mijn scriptie ging ik op zoek naar een onderwerp waarmee ik tegelijkertijd kennis kon opdoen over de positie van de vrouw binnen de islam in een islamitisch land, meer zou leren over Marokko en dit tegenover de huidige positie 3

6 zetten van de islamitische vrouw die leeft in een Westers land. Na een discussie in het college islam over de inhoud van het begrip vrouwenemancipatie wilde ik hier dieper op ingaan. Een islamitisch meisje gaf duidelijk te kennen dat men in het Westen niet uit moet gaan van één vorm van emancipatie waarin het ideaalbeeld van de vrouw gezien wordt als een vrouw die carrière maakt en een strak mantelpakje met een lage decolleté draagt. Ik stelde mezelf de vraag: Wat verstaat men eigenlijk onder emancipatie? Heeft emancipatie wel dezelfde betekenis in Nederland als in Marokko? Met mijn liefde voor Marokko en mijn interesse in de islamitische wereld, de vrouw en haar emancipatieproces, besloot ik om een vergelijkend onderzoek te doen en te kijken naar de ideeën over de positie van de vrouw in Marokko en Nederland. Ik ben gaan onderzoeken hoe vrouwenorganisaties in Marokko en Nederland het emancipatieproces van de Marokkaanse vrouw stimuleren, welke activiteiten organisaties opzetten om de vrouw te helpen ontwikkelen en hoe ze denken over begrippen als emancipatie, feminisme en de rol van de islam in dit proces. In mijn onderzoek hoop ik tot de conclusie te komen waar zowel Nederland als Marokko iets aan zou kunnen hebben. 4

7 1. Inleiding 1.1. Achtergrond en probleemstelling van het onderzoek In dit onderzoek wordt er gekeken naar de overeenkomsten en verschillen van vrouwenorganisaties die op het gebied van emancipatie van de Marokkaanse vrouw in Marokko en Nederland werken. Vrouwenorganisaties spelen een belangrijke rol in het emancipatieproces van de vrouw. Het is een plek waar vrouwen samen kunnen komen, zichzelf kunnen ontwikkelen, trainingen en cursussen kunnen volgen, problemen kunnen bespreken, contact kunnen krijgen met vrouwen uit verschillende milieus en achtergronden. Een organisatie kan fungeren als intermediair tussen de vrouw en officiële instanties en kan als voorbereidingstraject dienen op het werkende leven. Tegenwoordig wordt de vrouwenorganisatie gezien als een belangrijk instrument voor de integratie en emancipatie van vrouwen in de samenleving. Het is mogelijk dat er in een samenleving, een grote afstand tussen de vrouw en de maatschappij bestaat. Dit is voor veel Marokkaanse vrouwen in de Nederlandse steden het geval maar ook voor sommige Marokkaanse vrouwen in de Marokkaanse steden. Een onbeantwoorde vraag is in hoeverre emancipatie van de Marokkaanse vrouw in Nederland en Marokko op dezelfde manier door de organisaties wordt gestimuleerd met of zonder gebruik van de islam en of men in beide landen hetzelfde onder het begrip emancipatie verstaat. In dit onderzoek wordt er een vergelijking gemaakt tussen verschillende Marokkaanse vrouwenorganisaties. Één overeenkomst hebben alle organisaties zeker, namelijk het doel om de vrouw sterker, zelfstandig, vrij en bewuster van haar eigen kracht te maken, ook al gebruikt iedere organisatie zijn eigen strategie om dit doel te bereiken. In het Westen wordt de vrouw en de islam vaak negatief gepositioneerd en afgebeeld, de media in Nederland stimuleren deze tendens. Discussies over bijvoorbeeld het toestaan van de hoofddoek in het publieke domein, het islamitische geloof en de moslimidentiteit in Europa, radicalisering van Marokkaanse jongeren, vrouwenbesnijdenis en huiselijk geweld staan centraal in het hedendaagse politieke integratiedebat van de Nederlandse samenleving. De tendens is: de islam wordt als grootste belemmering van de islamitische vrouw gezien en het belemmert haar in haar emancipatie, haar ontwikkeling en haar zelfbeschikking. Kortom de islam is de boosdoener. Steeds weer wordt de islam systematisch tegenover het Westen geplaatst en insinueert het Westen dat haar positieve waarden als democratie, tolerantie en vrijheid van meningsuiting kenmerken van moderniteit zijn die ontbreken in de islamitische wereld. In een onderzoek uitgevoerd in

8 door The Pew Global Attitudes Project, How Westeners and Muslims view eachother, wordt onder andere aandacht geschonken aan de relatie tussen islam en moderniteit. Het resulteerde in de conclusie dat veel Westerlingen gelovige Moslims niet zien functioneren in een moderne samenleving. Maar is het de religie die in de weg staat om tot moderniteit en emancipatie in het Westen en in de Arabische wereld te komen? Wordt de islam niet juist als emancipatorisch middel ingezet binnen vrouwenorganisaties die zich richten op de islamitische vrouw? Om hier antwoord op de krijgen wordt er gekeken naar de manier waarop de islam en vrouwenemancipatie samengaan in een islamitisch land als Marokko en hoe Nederlandse organisaties die zich richten op de Marokkaanse vrouw de religie een plek geven. Speelt de islam een belangrijke rol in het emancipatieproces of is de islam een privé-aangelegenheid? En hoe ziet men de positie en de rechten van de vrouw in het islamitische Marokko? Worden de termen emancipatie en feminisme als Westerse imperialistische termen gezien of maken de organisaties in Marokko ook gebruik van deze termen? Om een eerlijke vergelijking te maken tussen Nederland en Marokko worden de seculier vrouwenbewegingen en organisaties in Marokko onderzocht en worden de religieuze organisaties buiten beschouwing gelaten. Dit omdat de religieuze vrouwenorganisaties in Marokko niet te vergelijken zijn met de vrouwenorganisaties die zich richten op de Marokkaanse vrouw in Nederland. Zelfs in Marokko zijn de seculiere vrouwenorganisaties en de religieuze vrouwenorganisaties twee verhalen apart en zien ze zichzelf vaak als tegenstanders. Dit werd duidelijk in het jaar 2000 toen er tegelijkertijd in Casablanca en Rabat door vrouwen gedemonstreerd werd. In Rabat voerden de seculiere vrouwenorganisaties een demonstratie voor de wetswijzigingen in het Marokkaanse familie- en personenrecht, de Mudawwana. En tegelijkertijd werd in Casablanca een tegendemonstratie gehouden door de religieuze vrouwenorganisaties die tegen deze wetswijzigingen in het islamitische recht de Mudawwana waren omdat ze de islamitische wet als een heilige, ontastbare tekst zagen. Feminisme zal ook worden behandeld in dit onderzoek. Tegenwoordig wordt er veel over gediscussieerd of men zich feminist noemt of niet, moslimfeminist, islamitisch feminist, Westers, seculier feminist of helemaal geen feminist; wat verstaat men hieronder en wat zijn de verschillen? Er wordt gesproken van een derde feministische golf die vanaf de jaren negentig is opgekomen. In deze feministische stroming wordt er gestreden tegen cultureel en/of religieus gemotiveerde achterstelling van vrouwen afkomstig uit onder andere Marokko. En vanuit het 6

9 Westen wordt er door vrouwen met een islamitische achtergrond binnen deze derde golf van feminisme gestreden voor een meer individuele identiteit die zich losmaakt van het sterke traditionele karakter van de familie en de islamitische gemeenschap. 1 Zien de leiders van de Marokkaanse organisaties zichzelf als feministen of hebben ze een afkeer tegen deze term? Zijn de organisaties deel van deze derde golf van feminisme? Op al deze vragen wordt geprobeerd een antwoord te vinden in dit onderzoek. 1 S Jegers, S. (2005), Een feminisme voor alle vrouwen? De witte vrouwenbeweging in Vlaanderen in relatie tot multiculturaliteit, allochtone vrouwen(organisaties) en het hoofdoekendebat, Antwerpen 7

10 1.2. Methoden van onderzoek Dit onderzoek bestaat uit een inventarisatie en bestudering van wetenschappelijke teksten en een hieraan gekoppeld veldonderzoek. In eerste instantie, aangezien dit onderzoek vanuit een geesteswetenschappelijke hoek is geschreven, richt de schrijver zich op het literatuuronderzoek en zal het veldonderzoek als aanvulling op het literatuuronderzoek dienen. De criteria voor wetenschappelijkheid van de teksten zijn: wetenschappelijke boeken die zich richten op het gebied van vrouwenemancipatie, vrouwen in de islam, feminisme en vrouwenorganisaties, artikelen op academische websites en in wetenschappelijke tijdschriften en/of kranten, papers en wetenschappelijke scripties van andere universitaire studenten die relevant waren op het gebied van het onderwerp. Er is bewust gekozen om deze vergelijkende studie te beperken tot een groep vrouwenorganisaties, namelijk, de seculiere Marokkaanse vrouwenorganisaties in Nederland en Marokko. Dit om een eerlijke vergelijking te kunnen maken. Het is belangrijk voor een vergelijkend onderzoek dat er een heldere definitie wordt gegeven van het centraal gebruikte begrip, het begrip in dit geval (vrouwen)emancipatie, dat in hoofdstuk twee nader wordt toegelicht. De mogelijkheid tot het maken van een vergelijking in twee totaal verschillende landen (verschillend op sociaal-economisch, geschiedenis, recht gebied) is dat de doelgroep hetzelfde is. Het gaat in beide landen om de positie van de Marokkaanse vrouw. Er zijn in beide landen verschillende belemmeringen voor het emancipatieproces van de Marokkaanse vrouw te signaleren die in hoofdstuk vijf worden behandeld. De interviews zijn in het Frans of Arabisch gevoerd met de bestuursleden van de vrouwenorganisaties. Er is bewust gekozen om de bestuursleden te interviewen omdat de organisaties werken vanuit een bepaald kader en bepaalde waarden en ideeën naar haar leden uitdragen. De leden zullen aan het werk gaan vanuit dit kader welke de organisatie bepaalt. Om een duidelijk idee te krijgen wat deze ideeën, waarden en kaders zijn, richt het onderzoek zich op het bestuur van de organisatie en niet op de leden. Als laatste is ervoor gekozen om alleen een vergelijking te maken tussen de Marokkaanse vrouwenorganisaties in de Randstad in Nederland (Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht) en tussen vrouwenorganisaties in twee grote steden, Rabat en Casablanca in Marokko. Dit omdat er een groot verschil bestaat tussen het platteland en de steden zowel in Marokko als in Nederland. De contacten met de organisaties zijn eerst via de gelegd, daarna is er telefonisch contact geweest met de contactpersonen en uiteindelijk is de onderzoeker op afspraak bij de organisaties langs gegaan. Er is een 8

11 standaard vragenlijst gemaakt in het Nederlands, Engels, Frans en Marokkaans die alleen in het Nederlands terug te vinden is in de bijlage. Er is gekozen voor een standaardvragenlijst om tot dezelfde antwoorden te komen. Uiteraard werd er af en toe van deze vragenlijst afgeweken om tot diepere informatie te komen. Uiteindelijk zijn de interviews dus persoonlijk afgenomen na telefonisch of contact. In Marokko is er gebruikt gemaakt van een tolk die de interviews samen met de onderzoeker heeft vertaald. Ook zijn in dit onderzoek een aantal interviews met belangrijke personen verwerkt die veel over de onderwerpen van dit onderzoek afwisten. Namen van de deze personen zijn Asma Barlas, auteur van het boek Believing woman in Islam, Nadia Mabrouk van de stichting Euromed, Fadma Bouchataoui van de stichting Cos, Joke Verkuijlen van de stichting Nederlands Steunpunt Remigranten, Professor Moha Ennaji en Fatima Sadiqi van de Universiteit in Fes gespecialiseerd in Gender in Marokko, Driss Ajbali van CCME, Aicha Sakhri van het Marokkaanse tijdschrift Femmes du Maroc, Cynthia Plette van het Nederlands Instituut (NIMAR) te Rabat en de Marokkaanse sociologe Soumaya Naamane- Guessous. 9

12 1.3. Opbouw scriptie Dit onderzoek is als volgt opgebouwd. Het begint in hoofdstuk één met een inleiding over het onderwerp, vervolgens wordt de methode van onderzoek geschetst en de opbouw van het onderzoek beschreven. In het tweede hoofdstuk wordt aandacht besteed aan relevante literatuur, verslagen van voorgaande studies op het gebied van vrouwenstudies, emancipatie en feminisme. Emancipatie wordt als theoretisch kader genomen, er wordt gekeken naar het verschil tussen mainstream feminisme en islamitisch feminisme en als laatste wordt er in dit hoofdstuk gekeken in hoeverre het emancipatieproces in het Westen is gevorderd. In hoofdstuk drie worden de functie en de doelstellingen van de vrouwenorganisatie binnen het emancipatieproces van de vrouw theoretisch bekeken. In hoofdstuk vier zal er worden gekeken hoe de islam eventueel verlichtend voor de vrouw kan werken, wat wetenschappers over de rol van de islam in het emancipatieproces zeggen, wat er in de koran over de positie van de vrouw geschreven staat, de juridische achtergrond en de wijzigingen die zijn aangebracht in het islamitische familie- en personenrecht, de Mudawwana. In het vijfde hoofdstuk worden de belemmerende factoren op emancipatie vanuit de literatuur beschreven. In de eerste paragraaf zullen de belemmeringen die in Nederland invloed hebben op de positie van de Marokkaanse vrouw worden besproken, daarna de belemmeringen die invloed hebben op de Marokkaanse vrouw in Marokko en als laatste de overlappende, belemmerende factoren die voor beide landen van toepassing kunnen zijn. In hoofdstuk zes wordt er eerst een historische schets gegeven van de vrouwenbeweging in Nederland en vervolgens worden de Nederlandse organisaties per organisatie behandeld. In hoofdstuk zeven van het onderzoek staan de organisaties in Marokko centraal. Ook in dit hoofdstuk wordt er eerst een historische schets gegeven van de vrouwenbeweging in Marokko en vervolgens worden de Marokkaanse organisaties per organisatie beschreven. Er wordt een overzicht gegeven van visie, beleid en doelstellingen van de vrouwenorganisaties en de woordvoerders geven hun mening over emancipatie, feminisme en de rol van religie in het emancipatieproces. Uiteindelijk in hoofdstuk acht volgt er een conclusie en wordt er geprobeerd de hoofdvraag te beantwoorden. De hoofdvraag luidt: Wat zijn de verschillen en de overeenkomsten van de Marokkaanse vrouwenorganisaties in Marokko en Nederland die werken aan het emancipatieproces van de Marokkaanse vrouw? De hoofdvraag loopt als een rode lijn door het onderzoek en het doel van dit onderzoek is om uiteindelijk een antwoord te kunnen geven op deze hoofdvraag. De 10

13 deelvragen zijn als volgt geformuleerd en worden per hoofdstuk behandeld: Wat is de betekenis van de term emancipatie en feminisme? Wat is de functie van een vrouwenorganisatie in het vrouwenemancipatieproces? Welke rol speelt de islam in het emancipatieproces van de Marokkaanse vrouw? Welke factoren kunnen het emancipatieproces in de weg staan? Hoe zien de Nederlandse vrouwenorganisaties die zich richten op de Marokkaanse vrouw eruit, wat zijn de doelstellingen van deze organisatie en hoe denkt de organisatie over onderwerpen als emancipatie, feminisme etc? Hoe zien de Marokkaanse vrouwenorganisaties eruit, wat zijn de doelstellingen van deze organisatie en hoe denkt de organisatie over onderwerpen als emancipatie, feminisme etc? 11

14 2. Emancipatie van de Marokkaanse vrouw: theoretische kader 2.1. Inleiding In Nederland worden de man en vrouw als gelijken gezien. Jarenlange strijd vanuit de feministische hoek heeft voor deze verandering in de maatschappij gezorgd. Pas sinds 1980 kan er in Nederland op papier gesproken worden van volledige gelijkheid tussen mannen en vrouwen, maar tot de dag van vandaag verkiest men in Nederland nog vaak voor de traditionele man/vrouw verhouding waarin de vrouw thuis voor de kinderen zorgt en de man werkt. Betekent dit ongelijkheid tussen de man en de vrouw? Betekent dit dat de vrouw niet geëmancipeerd is? Als iemand een hoofddoekje draagt en thuis blijft om voor de kinderen te zorgen wordt dit vaak gezien als onderdrukking, als een autochtone vrouw kiest om niet te werken wordt dit gezien als een vrije keus, hoe komt dit? De bevordering van de emancipatie van de Marokkaanse vrouw staat in Nederland sinds de jaren negentig samen met de emancipatie van andere vrouwen uit etnische minderheidsgroepen hoog op de politieke agenda. Vanuit het Westen wordt de Marokkaanse vrouw vaak als onderdrukt gezien met de islam als de grootste onderdrukkingsfactor en de hoofddoek het symbool hiervan. In Nederland speelt de Marokkaanse vrouw een sleutelrol in het integratieproces en fungeert ze als voorbeeld voor haar gezin en voor andere vrouwen in haar omgeving. Als men het multiculturele drama van Paul Scheffers wil oplossen moet er bij de islamitische vrouw begonnen worden, moet de hoofddoek af en moet religie beperkt worden tot de privé-sfeer. Dit is de tendens die al jaren rondom de islam en de Marokkaanse vrouw heerst. Maar is dit inderdaad de oplossing voor het multiculturele drama in Nederland? En is de bevrijding van de Marokkaanse vrouw door middel van het opleggen van Westerse waarden de enige weg? Wie zegt dat de emancipatie welke het Westen voor ogen heeft de enige manier van emancipatie is? Is emancipatie niet mogelijk met behoud van de Marokkaanse, culturele, religieuze identiteit? En hoe zit het met het emancipatieproces van de Marokkaanse vrouw in Marokko? Wat betekent emancipatie voor de vrouwen die in een land leven waar een onderdrukkende religie de staatsreligie is en waar er geen scheiding is tussen religie en staat? Verstaan deze vrouwen hetzelfde onder emancipatie als de vrouwen in het Westen? Strijden de Marokkaanse vrouwen voor dezelfde doelen als de vrouwen in Nederland? Om antwoord te geven op deze vragen is er een zoektocht begonnen naar het emancipatieproces van de Marokkaanse vrouw in Nederland en Marokko. En wordt er vergelijking van deze twee landen gemaakt. Omdat de emancipatie van de 12

15 Marokkaanse vrouw centraal staat in dit onderzoek is het belangrijk om het begrip emancipatie toe te lichten. Om helder te definiëren wat er onder emancipatie wordt verstaan, wordt emancipatie in dit hoofdstuk in een theoretisch kader geplaatst. In paragraaf 2.2. wordt emancipatie in haar algemeenheid toegelicht en in paragraaf 2.3. wordt er specifieker ingegaan op de inhoud van vrouwenemancipatie. 13

16 2.2. Emancipatie Emancipatie is een ruim begrip met uiteenlopende, veranderlijke betekenissen. De betekenis van emancipatie kan context en plaats afhankelijk zijn. Emancipatie kan opgevat worden als een begrip maar ook als een maatschappelijk ontwikkelingproces. De invulling van het woord emancipatie hangt samen met de visie die een persoon, een groep mensen of een samenleving over mens en maatschappij heeft. Het woord emancipatie is afkomstig uit het Latijn en werd in de geschiedenis als juridische term gebruikt die het proces van vrijlating uit macht aanduidde. 2 Door de eeuwen heen heeft de term emancipatie verschillende betekenissen gekregen en is de term door verschillende groepen gebruikt. Schaap laat weten dat er sinds 1960 drie betekenissen van emancipatie te onderscheiden zijn. Ten eerste kan emancipatie opgevat worden als het streven naar vrijheid en het mondiger worden van een individu. Ten tweede beschrijft Schaap dat emancipatie begrepen kan worden als een centraal element in het evolutieproces van de mens. En ten derde kan emancipatie volgens Schaap betekenen: het streven naar gelijkheid binnen de rechtspraak. 3 Een synoniem voor emancipatie is roldoorbreking of positieverbetering. Als men opzoek gaat naar de betekenis van emancipatie in een woordenboek of een encyclopedie wordt er het volgende over gezegd: Emancipatie is het streven naar gelijkgerechtigheid, zelfstandigheid en eerlijkere maatschappelijke verhoudingen voor ieder individu. 4 Of emancipatie wordt uitgelegd als: Het proces om te komen tot de ideale situatie waarbij het individu in staat is zelfstandig oordelen te vellen over de zin en zin te geven aan zijn eigen bestaan. Dit proces betreft het individu, zijn omgeving en de samenleving. Dit houdt verder in: de bevrijding van wettelijke, sociale, politieke, morele of intellectuele beperkingen, de toekenning van gelijke rechten, de gelijkstelling voor de wet, en het streven naar gelijkgerechtigdheid.. 5 In de wetenschap worden er drie verschillende perspectieven op emancipatie beschreven, 2 Hendriks, J. (1981), Emancipatie: relaties tussen minoriteit en dominant, Samson, Alphen aan den Rijn 3 Schaap, J. (2001), Pedagogiek van zingeving. Basiskennis van interactief leren, Garant uitgevers, Apeldoorn 4 Wikipedia, bekeken op 26 mei Begrippenlijst, sociaal-culureel volwassenwerk, bekeken op 26 mei

17 een sociologisch perspectief, een agogisch of een politiek perspectief. Als er gekeken wordt naar emancipatie vanuit de sociologie spreekt men over het bevrijden van een minderheidsgroep uit zijn ondergeschikte positie. Op agogisch niveau spreekt men over zelfstandigheid en het voor jezelf opkomen in relatie tot de ander. En als er gekeken wordt naar de politieke betekenis van emancipatie kan hier mee worden bedoeld: het loskomen van machtsmechanismen in de maatschappij. Volgens verscheidende onderzoekers, waaronder Donkers, hebben deze drie perspectieven op emancipatie altijd verband met elkaar. 6 Emancipatie kan gebruikt worden als intermediair, als middel of als einddoel. De emancipatiestrijd wordt vaak in groepsverband gevoerd aangezien men samen meer kan bereiken en het veelal zwakkere groepen mensen (minderheidsgroep)betreft die onderdrukt worden door een dominantere groep. Een emancipatiebeweging komt tot stand als een minderheidsgroep zich door een dominante groep onderdrukt voelt en het gevoel heeft bevrijd te moeten worden uit dominerende machtrelaties. Alles draait binnen de emancipatie om het losmaken van mensen uit bestaande maatschappelijke machtsstructuren, het bereiken van een gelijkwaardige positie in de maatschappij en erkenning van dezelfde rechten. De emanciperende groep wil vrijheid, waardering, erkenning en de mogelijkheid tot ontwikkeling en zelfontplooiing op de manier dat de leden van de groep dat invullen. Op welk niveau de emancipatie plaatsvindt is per groep of individu verschillend. De ene groep kan strijden voor erkenning van het huwelijk van mensen van dezelfde sekse en deze strijd zal dan plaatsvinden op politiek niveau, een ander individu kan strijden voor het recht om buitenshuis te mogen werken en strijd op familieniveau, weer een andere groep probeert waardering te krijgen voor het uiten van religieuze symbolen in een seculiere samenleving. Bij groepen die de emancipatiestrijd voeren, kan gedacht worden aan vrouwen, homoseksuelen, arbeidsklasse, gehandicapten, slaven, etnische minderheden. 7 6 Donkers, G. (1988), Emancipatie en hulpverlening. Baarn. Nielsen 7 Pektas-Weber, C. (2002), Symposium rivalen of bondgenoten? Platform Hagar en Sarah, 20 oktober

18 De vorming van een emancipatiebeweging gaat gepaard met de strijd om rechtvaardigheid en de weigering een tweederangspositie nog langer te accepteren. 8 Voor de verdere theoretische invulling van emancipatie wordt er gebruikt gemaakt van de ideeën van Hendriks. Volgens Hendriks zijn er een aantal voorwaarden nodig voordat een emancipatiebeweging kan ontstaan. Ten eerste gaat Hendriks uit van de sociaal kritische betekenis van emancipatie. Hendriks probeert het emanciperend individu op een kritische manier over zijn situatie te laten nadenken waardoor ontsnapping uit de bestaande machtsstructuren mogelijk wordt. Hendriks beschrijft een aantal voorwaarde die zich moeten voordoen in de samenleving voordat een georganiseerde emancipatiebeweging kan worden opgericht: (Ten eerste) Men moet werken aan herwaardering van het zelfbeeld van de leden in de emancipatiebeweging. Zolang er een negatief zelfbeeld bestaat kan men niet strijden voor erkenning. (Ten tweede) Het is belangrijk dat de groep een gezamenlijk kader, uitwerkt dat zich distantieert van de dominerende cultuur waarover de leden en het bestuur het allen eens zijn zodat er in de emancipatiestrijd dezelfde doelen worden nagestreefd met dezelfde achtergrond. (Ten derde) Een beweging ontstaat na een heftige gebeurtenis in de maatschappij die de groep als onrechtvaardig ervaart. Hierbij kan gedacht worden aan de moord op een leider, racistisch geweld, openlijke discriminatie of het ongelijk behandelen van de vrouw. (Ten vierde) De leden van de groep die de beweging willen oprichten moeten zich als tweederangsburger behandeld voelen. Hierdoor ontstaat er onvrede van binnenuit die als basis dient voor de oprichting van de beweging. (Ten vijfde) Moeten er mogelijkheden binnen een maatschappij zijn om een organisatie op te richten. Er moeten middelen beschikbaar zijn, de groep moet 8 Boog, B. (2003), The Emancipatory Character of Action Research, its History and the Present State of the Art. Journal of Community & Applied Social Psychology,

19 toegang hebben tot machtscentra en de groep moet in staat zijn tot het voeren van interactie. (Ten zesde) De overheid vertoont in een land weinig tot relatief zwak optreden tegen onrechtvaardigheden in de maatschappij waardoor er het gevoel ontstaat dat het noodzakelijk is om zelf actie te ondernemen en een beweging op te zetten. Als laatste moeten er krachtige leiders beschikbaar zijn die aan het hoofd van de beweging kunnen staan. Deze leiders moeten zowel de emanciperende groep kunnen vertegenwoordigen naar de buitenwereld als luisteren naar de wensen van de groep. 9 Deze voorwaarde voor het ontstaan van een emancipatiebeweging van Hendriks zijn belangrijk om te benoemen om te begrijpen wat de achterliggende motieven zijn voor het ontstaan van een emancipatiebeweging. Na het benoemen van de ontstaansvoorwaarde van een emancipatiebeweging onderscheidt Hendriks verschillende mogelijke strategieën binnen het emancipatieproces welke ingezet worden om de doelen van de beweging te bereiken. Hij onderscheidt de verzetsstrategie, de campagnestrategie en de samenwerkingsstrategie. De verzetsstrategie wordt ingezet wanneer de dominante groep weigert om de betreffende minderheidsgroep ruimte te geven om te emanciperen, wanneer de dominante groep het probleem van de minderheid niet erkent en wanneer in sommige gevallen de dominante groep het emancipatieproces van de minderheid zelfs probeert tegen te werken. Hierbij kan gedacht worden aan boycotacties en stakingen. De campagnestrategie wordt ingezet als de ernst van het probleem van de minderheidsgroep nog niet ingezien wordt door de dominerende groep. Hierbij kan gedacht worden aan promotie, voorlichting en openlijke demonstraties. Indien de dominante groep of een gedeelte van de dominante groep het er mee eens is en inziet dat de minderheidsgroep geëmancipeerd moet worden, kan er gebruik gemaakt worden van een samenwerkingsstrategie. Er wordt samengewerkt tussen de minderheidsgroep en de dominerende groep en men probeert naar consensus te 9 Hendriks, J.(1981), Emancipatie, relaties tussen minoriteit en dominant. Samson, Alphen aan de Rijn/Brussel. 17

20 streven om het probleem op te lossen. Hierbij kan gedacht worden aan samenwerking tussen de overheid en bewegingen of het sponsoren van een project. 10 Na in deze paragraaf gekeken te hebben naar emancipatie in zijn algemeenheid, als term en als proces, de voorwaarde voor het ontstaan van een emancipatiebeweging en de emancipatiestrategieën, wordt er in de volgende paragraaf specifieker ingegaan op vrouwenemancipatie. 10 Hendriks, J.(1981), Emancipatie, relaties tussen minoriteit en dominant. Samson, Alphen aan de Rijn/Brussel. 18

Voorwoord 9. Inleiding 11

Voorwoord 9. Inleiding 11 inhoud Voorwoord 9 Inleiding 11 deel 1 theorie en geschiedenis 15 1. Een omstreden begrip 1.1 Inleiding 17 1.2 Het probleem van de definitie 18 1.3 Kenmerken van de representatieve democratie 20 1.4 Dilemma

Nadere informatie

Universiteit Opleiding Cursus Beschrijving Link. Vaardigheidsonderwijs 2e jaar

Universiteit Opleiding Cursus Beschrijving Link. Vaardigheidsonderwijs 2e jaar Overzicht bachelorcursussen Dit overzicht geeft een groot aantal bachelorcursussen weer die aandacht besteden cultuur en/of gender op het gebied van gezondheidszorg. Het overzicht betreft cursussen uit

Nadere informatie

"MENSEN DENKEN VAAK DAT IK GEEN RATIONEEL DENKEND WEZEN ZOU

MENSEN DENKEN VAAK DAT IK GEEN RATIONEEL DENKEND WEZEN ZOU "MENSEN DENKEN VAAK DAT IK GEEN RATIONEEL DENKEND WEZEN ZOU ZIJN OMDAT IK EEN HOOFDDOEK DRAAG" Interview met Samira Azabar Er gaat geen dag voorbij of er verschijnt wel ergens een opiniestuk, debat of

Nadere informatie

GELIJKE KANSEN IN BELGIË

GELIJKE KANSEN IN BELGIË GELIJKE KANSEN IN BELGIË HISTORISCH ONDERZOEK 1. EEN WOORDJE UITLEG Tijdens het bezoek aan de Democratiefabriek hebben jullie kunnen vaststellen dat bepaalde elementen essentieel zijn om tot een democratie

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I Opgave 2 Religieus recht 7 maximumscore 2 een beargumenteerd standpunt over de vraag of religieuze wetgeving en rechtspraak voor bepaalde bevolkingsgroepen tot cultuurrelativisme leidt 1 een uitleg van

Nadere informatie

Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013

Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013 Bijlage 7: Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013 Visie opleidingen Pedagogiek Hogeschool van Amsterdam Wij dragen als gemeenschap en daarom ieder van ons als individu, gezamenlijk

Nadere informatie

Filosofie en actualiteit. Zevende avond

Filosofie en actualiteit. Zevende avond Filosofie en actualiteit Zevende avond Over gelijkheid Emancipatie Gelijke behandeling Beloningen Mensenrechten Confucius Racisme Vrouw zijn Crisis Emancipatie Pauline Kleingeld: huwelijk is primair vrijwillige

Nadere informatie

Verbinden vanuit diversiteit

Verbinden vanuit diversiteit Verbinden vanuit diversiteit Krachtgericht sociaal werk in een context van armoede en culturele diversiteit Studievoormiddag 6 juni 2014 Het verhaal van Ahmed Een zoektocht met vele partners Partners De

Nadere informatie

GENDERGELIJKHEID SOLIDARITEIT ACTIE. De werkzaamheden van GUE/NGL in de Commissie rechten van de vrouw en gendergelijkheid van het Europees Parlement

GENDERGELIJKHEID SOLIDARITEIT ACTIE. De werkzaamheden van GUE/NGL in de Commissie rechten van de vrouw en gendergelijkheid van het Europees Parlement GENDERGELIJKHEID SOLIDARITEIT ACTIE De werkzaamheden van GUE/NGL in de Commissie rechten van de vrouw en gendergelijkheid van het Europees Parlement Gendergelijkheid, solidariteit, actie Voor politieke

Nadere informatie

Interculturele competenties? In de opleiding gezinswetenschappen

Interculturele competenties? In de opleiding gezinswetenschappen Interculturele competenties? In de opleiding gezinswetenschappen Studiedag Kleurrijke Maatzorg Gaby Jennes, 14 oktober 2011 Iets over de opleiding gw Opleiding voor volwassenen (sinds 1960), geaccrediteerd

Nadere informatie

Er zijn vele definities of visies van opvoeding. Een hele neutrale visie is van Malschaert en Traas uit het Basisboek opvoeden:

Er zijn vele definities of visies van opvoeding. Een hele neutrale visie is van Malschaert en Traas uit het Basisboek opvoeden: Hoorcollege 2 Jeugdparticipatie Pedagogische visies Er zijn vele definities of visies van opvoeding. Een hele neutrale visie is van Malschaert en Traas uit het Basisboek opvoeden: Opvoeding is een bepaalde

Nadere informatie

SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE

SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs Guimardstraat 1, 1040 Brussel SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE Algemene vorming op het einde van de derde graad secundair onderwijs Voor de sociale

Nadere informatie

Van gunsten naar rechten voor leerlingen met beperkingen. Het VN-Verdrag over de rechten van personen met een handicap en onderwijs

Van gunsten naar rechten voor leerlingen met beperkingen. Het VN-Verdrag over de rechten van personen met een handicap en onderwijs Van gunsten naar rechten voor leerlingen met beperkingen Het VN-Verdrag over de rechten van personen met een handicap en onderwijs Feiten New York 13 december 2006 Verdrag + Optioneel Protocol (rechtsbescherming)

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Voorwoord 5. Inleiding 11

Inhoudsopgave. Voorwoord 5. Inleiding 11 Inhoudsopgave Voorwoord 5 Inleiding 11 1 Eerste verkenning 15 1.1 Waarom is kennis van religie belangrijk voor journalisten? 16 1.2 Wat is religie eigenlijk? 18 1.2.1 Substantieel en functioneel 18 1.2.2

Nadere informatie

PROCESDOEL 3 HUMANISEREN VAN HET SAMENLEVEN MET ANDEREN

PROCESDOEL 3 HUMANISEREN VAN HET SAMENLEVEN MET ANDEREN PROCESDOEL 3 HUMANISEREN VAN HET SAMENLEVEN MET ANDEREN 3.1 Exploreren, verkennen en integreren van de mogelijkheden van de mens 3.2 Exploreren, verkennen en integreren van de grenzen van de mens 3.3 Ontdekken

Nadere informatie

PROCESDOEL 1 VRIJ EN ZELFSTANDIG LEREN DENKEN EN HANDELEN

PROCESDOEL 1 VRIJ EN ZELFSTANDIG LEREN DENKEN EN HANDELEN PROCESDOEL 1 VRIJ EN ZELFSTANDIG LEREN DENKEN EN HANDELEN Bijzondere procesdoelen 1.1. Groei naar volwassenheid 1.2. Zelfstandig denken 1.3. Zelfstandig handelen 1.4. Postconventionele instelling 1.1 Groei

Nadere informatie

N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen.

N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen. ADHD Wachtkamerspecial Onderbehandeling van ADHD bij allochtonen: kinderen en volwassenen N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen. Inleiding

Nadere informatie

Welkom / Swagatam. Stichting Vrouwen organisatie Sarita

Welkom / Swagatam. Stichting Vrouwen organisatie Sarita Welkom / Swagatam Stichting Vrouwen organisatie Sarita Stichting Sarita Vrouwenorganisatie Sarita opgericht 4 juni 1994 Nieuwe logo Betekenis De naam Sarita betekent letterlijk: een snel stromende rivier.

Nadere informatie

1 Emancipatie. In Van Dale: gratis woordenboek. 18-12- 13. http://www.vandale.nl/opzoeken?pattern=emancipatie&lang=nn#.urhnsmtujih

1 Emancipatie. In Van Dale: gratis woordenboek. 18-12- 13. http://www.vandale.nl/opzoeken?pattern=emancipatie&lang=nn#.urhnsmtujih Emancipatiestrijd, racisme en homofobie: losse discussies of overkoepelend debat? Vandaag de dag wordt er nog steeds een uitgebreid debat gevoerd over verschillende vormen van discriminatie. Zo is de positie

Nadere informatie

Richtlijnen voor het werken in een multiculturele setting

Richtlijnen voor het werken in een multiculturele setting Richtlijnen voor het werken in een multiculturele setting Quality needs diversity 1. Inleiding Deze richtlijnen zijn een uitwerking van de kernwaarde Ruimte voor talent en groei voor iedereen, onderdeel

Nadere informatie

Fort van de Democratie

Fort van de Democratie Fort van de Democratie Stichting Vredeseducatie / peace education projects Het Fort van de Democratie WERKT! Samenvatting van een onderzoek door de Universiteit van Amsterdam naar de effecten van de interactieve

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting De Protestantse Kerk in Nederland (PKN) onderhoudt middels de organisaties Kerk in Actie (KiA) en ICCO Alliantie contacten met partners in Brazilië. Deze studie verkent de onderhandelingen

Nadere informatie

04/02/2016 WAAROM DE WERELD NIET ZONDER ANTROPOLOGEN KAN ANTROPOLOGEN KAN ANTROPOLOGEN KAN ANTROPOLOGEN KAN. Wat is Antropologie?

04/02/2016 WAAROM DE WERELD NIET ZONDER ANTROPOLOGEN KAN ANTROPOLOGEN KAN ANTROPOLOGEN KAN ANTROPOLOGEN KAN. Wat is Antropologie? CULTURELE ANTROPOLOGIE EN ONTWIKKELINGSSOCIOLOGIE FACULTEIT DER SOCIALE WETENSCHAPPEN TIJDENS DEZE VOORLICHTING Wat is Antropologie? Hoe is de studie opgebouwd? Wat kun je ermee? Waarom de Vrije Universiteit

Nadere informatie

filosofie havo 2015-I

filosofie havo 2015-I Opgave 3 Wat is de Wat 11 maximumscore 1 Een goed antwoord bevat het volgende element: een uitleg dat Eggers zich met morele vraagstukken bezighoudt: hij vraagt zich af wat hij zelf vanuit zijn eigen normen

Nadere informatie

Interculturele Competenties:

Interculturele Competenties: Interculturele Competenties: Een vak apart W. Shadid Leiden, mei 2010 Interculturele Competenties 2 Inleiding Vooral in multiculturele samenlevingen wordt de laatste tijd veel nadruk gelegd op interculturele

Nadere informatie

Families onder druk. Huiselijk geweld binnen Marokkaanse en Turkse gezinnen. Drs. Ibrahim Yerden. Probleemstelling

Families onder druk. Huiselijk geweld binnen Marokkaanse en Turkse gezinnen. Drs. Ibrahim Yerden. Probleemstelling Families onder druk Huiselijk geweld binnen Marokkaanse en Turkse gezinnen Drs. Ibrahim Yerden Probleemstelling Hoe gaan Marokkaanse en Turkse gezinsleden, zowel slachtoffers als plegers om met huiselijk

Nadere informatie

Examenprogramma maatschappijleer havo/vwo (gemeenschappelijk deel)

Examenprogramma maatschappijleer havo/vwo (gemeenschappelijk deel) Examenprogramma maatschappijleer havo/vwo (gemeenschappelijk deel) Havo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

Samenvatting onderzoek Bejegening van pleegouders in Zeeland Door Veerle de Leede In opdracht van Stichting Pleegoudersupport Zeeland

Samenvatting onderzoek Bejegening van pleegouders in Zeeland Door Veerle de Leede In opdracht van Stichting Pleegoudersupport Zeeland Samenvatting onderzoek Bejegening van pleegouders in Zeeland Door Veerle de Leede In opdracht van Stichting Pleegoudersupport Zeeland Beste pleegouder, U heeft aangegeven graag op de hoogte gehouden te

Nadere informatie

10 Masteropleiding Filosofie & Maatschappij

10 Masteropleiding Filosofie & Maatschappij 10 Masteropleiding Filosofie & Maatschappij 10.1 Inleiding Dit hoofdstuk bevat gedetailleerde informatie over de doelstellingen, eindkwalificaties en opbouw van de Masteropleiding Filosofie & Maatschappij.

Nadere informatie

MAATSCHAPPIJLEER II VMBO KB VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0

MAATSCHAPPIJLEER II VMBO KB VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0 MAATSCHAPPIJLEER II VMBO KB VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0 De vakinformatie in dit document is vastgesteld door het College voor Toetsen en Examens. Het CvTE is verantwoordelijk voor de afname

Nadere informatie

BESCHERMING TEGEN DISCRIMINATIE VOOR Ú

BESCHERMING TEGEN DISCRIMINATIE VOOR Ú BESCHERMING TEGEN DISCRIMINATIE VOOR Ú De Socialistische Fractie in het Europees Parlement streeft naar de garantie dat iedereen zich volledig aanvaard voelt zoals hij of zij is, zodat we in onze gemeenschappen

Nadere informatie

Werk van iedereen. Democratisering en vredesopbouw

Werk van iedereen. Democratisering en vredesopbouw Werk van iedereen Democratisering en vredesopbouw Foto: Rebke Klokke Werk van Gladys Haar man werd vermoord. Haar broer ontvoerd. En zelf raakte Gladys getraumatiseerd door wat ze meemaakte tijdens de

Nadere informatie

Hoofdstuk 8 Samenvatting en conclusies

Hoofdstuk 8 Samenvatting en conclusies Hoofdstuk 8 Samenvatting en conclusies 8.1 Het onderzoek Dit rapport beschrijft het onderzoek naar behoefte en aanbod betreffende geestelijke verzorging in detentie vanuit het perspectief van de gedetineerden.

Nadere informatie

PROJECT PLAN. Contact across Cultures - DigiHouse. Introductie

PROJECT PLAN. Contact across Cultures - DigiHouse. Introductie PROJECT PLAN Contact across Cultures - DigiHouse Introductie Vanuit de stichting Contact across Cultures willen wij graag het project DigiHouse opzetten. Dit project is ontstaan vanuit onze deelname aan

Nadere informatie

Zwarte Piet en Witte Klaas

Zwarte Piet en Witte Klaas Zwarte Piet en Witte Klaas Onderzoek naar beeldvorming in de sinterklaastraditie Bianca Berends Kunst en Cultuurwetenschappen Vrije Opleiding Voorwoord Dit is een scriptie over een, volgens velen, oer-

Nadere informatie

Bijzonder procesdoel 3: ontdekken van mensenrechten

Bijzonder procesdoel 3: ontdekken van mensenrechten Bijzonder procesdoel 3: ontdekken van mensenrechten Eerste leerjaar B 3.1. Mijn rechten Beroepsvoorbereidend leerjaar 3.1. Mijn rechten Wie ben ik? * De leerlingen ontdekken wie ze zelf zijn - de mogelijkheden

Nadere informatie

Werken aan persoonlijke ontwikkeling en sturen van eigen loopbaan

Werken aan persoonlijke ontwikkeling en sturen van eigen loopbaan 08540 LerenLoopbaanBurgerschap 10-04-2008 08:28 Pagina 1 ontwikkelingsproces 1+2 1 2 3 4 5 6 7 Werken aan persoonlijke ontwikkeling en sturen van eigen loopbaan Leren, Loopbaan en Burgerschap Wat laat

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Inleiding 4. Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10. Les 2. Denken Kunnen dieren denken?

Inhoudsopgave. Inleiding 4. Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10. Les 2. Denken Kunnen dieren denken? >> Inhoudsopgave Inleiding 4 Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10 Les 2. Denken Kunnen dieren denken? 14 Les 3. Geluk Wat is het verschil tussen blij zijn en gelukkig zijn?

Nadere informatie

Richtlijn JGZ-richtlijn Seksuele ontwikkeling

Richtlijn JGZ-richtlijn Seksuele ontwikkeling Richtlijn JGZ-richtlijn Seksuele ontwikkeling 5. Determinanten van seksuele gezondheid-aanbevelingen Om kinderen en jongeren te kunnen ondersteunen in hun seksuele ontwikkeling is het van belang om de

Nadere informatie

Hoe hieraan exact wordt vormgegeven binnen onze school, wordt duidelijk in dit document.

Hoe hieraan exact wordt vormgegeven binnen onze school, wordt duidelijk in dit document. SOCIALE COHESIE EN BURGERSCHAP Inleiding Een school maakt deel uit van de maatschappij en bouwt mee aan de vorming van jonge burgers. Een groot deel van de dag, brengen jongeren door op school. Zij krijgen

Nadere informatie

Eindkwalificaties van de bacheloropleiding Geschiedenis

Eindkwalificaties van de bacheloropleiding Geschiedenis Eindkwalificaties van de bacheloropleiding Geschiedenis Afgestudeerden van de opleiding hebben de onderstaande eindkwalificaties bereikt: I. Kennis Basiskennis en inzicht: 1. kennis van en inzicht in het

Nadere informatie

PUBLIEKE LEZING (in het Engels) π Woensdag 7 december 2011 π Universiteit Antwerpen π Hof van Liere VOLUNTEERING

PUBLIEKE LEZING (in het Engels) π Woensdag 7 december 2011 π Universiteit Antwerpen π Hof van Liere VOLUNTEERING PUBLIEKE LEZING (in het Engels) π Woensdag 7 december 2011 π Universiteit Antwerpen π Hof van Liere VOLUNTEERING Het Universitair Centrum Sint-Ignatius Antwerpen (ucsia) organiseert in samenwerking met

Nadere informatie

Master in de seksuologie

Master in de seksuologie Master in de seksuologie Faculteit Geneeskunde Kiezen voor de opleiding seksuologie De seksuologie is een erg jonge wetenschap amper iets meer dan een eeuw oud, waarvan de ontwikkeling lang heeft geleden

Nadere informatie

Eindexamen maatschappijleer 2 vmbo gl/tl 2005 - II

Eindexamen maatschappijleer 2 vmbo gl/tl 2005 - II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. DE MULTICULTURELE SAMENLEVING tekst 1 Het Koninklijk Nederlands-Indisch Leger (KNIL) werd opgeheven op 26 juli 1950. In maart en

Nadere informatie

Pizza Verdi. Opdrachtenblad. Regie: Gary Nadeau Jaar: 2011 Duur: 8 minuten

Pizza Verdi. Opdrachtenblad. Regie: Gary Nadeau Jaar: 2011 Duur: 8 minuten Pizza Verdi Regie: Gary Nadeau Jaar: 2011 Duur: 8 minuten Opdrachtenblad Lesuurpakket Pizza Verdi (thema s: sociale verschillen, stereotyperingen/vooroordelen; verdiepingsopdracht Amerikaanse burgerrechten)

Nadere informatie

Verslag bijeenkomst Inspiratie en emancipatie: Vrouwen in de politiek over hun drijfveren

Verslag bijeenkomst Inspiratie en emancipatie: Vrouwen in de politiek over hun drijfveren Verslag bijeenkomst Inspiratie en emancipatie: Vrouwen in de politiek over hun drijfveren 27 januari 2010, Nationaal Onderwijs Museum Georganiseerd door SPIRIT, SPIOR en Veelkleurige Religies Rotterdam

Nadere informatie

Een boog van solidariteit: vrijwilligerswerk

Een boog van solidariteit: vrijwilligerswerk Een boog van solidariteit: vrijwilligerswerk Inleiding De tekst die voor jou ligt, verduidelijkt onze visie bij het organiseren van vrijwilligerswerk in het buitenland. We sturen je niet zo maar naar het

Nadere informatie

PUBLIEKE LEZINGEN (in het Engels) π Dinsdag 25 augustus en donderdag 27 augustus 2015 π Universiteit Antwerpen π Hof van Liere π Prinsstraat 13 2000

PUBLIEKE LEZINGEN (in het Engels) π Dinsdag 25 augustus en donderdag 27 augustus 2015 π Universiteit Antwerpen π Hof van Liere π Prinsstraat 13 2000 2015 PUBLIEKE LEZINGEN (in het Engels) π Dinsdag 25 augustus en donderdag 27 augustus 2015 π Universiteit Antwerpen π Hof van Liere π Prinsstraat 13 2000 Antwerpen In augustus 2015 vindt de negende editie

Nadere informatie

Interculturele Competentie:

Interculturele Competentie: Interculturele Competentie: Een vak apart W. Shadid, Leiden, mei 2010 Inleiding In deze korte uiteenzetting wordt aandacht besteed aan het onderwerp interculturele competenties waarop de laatste tijd en

Nadere informatie

SHARIA ISLAM TUSSEN RECHT EN MAURITS BERGER

SHARIA ISLAM TUSSEN RECHT EN MAURITS BERGER SHARIA ISLAM TUSSEN RECHT EN POLITIEK MAURITS BERGER Boom Juridische uitgevers Den Haag 2006 INHOUD HOOFDSTUK 1 - DE REGELS VAN EEN IDEAAL 1 Deel I Sharia als oud recht 9 HOOFDSTUK 2 - DE KORAN ALS GRONDWET

Nadere informatie

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets 11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets Opdracht 1 Wat is de Sokratische methode? Opdracht 2 Waarom werd Sokrates gedwongen de gifbeker te drinken? Opdracht 3 Waarom zijn onze zintuigen

Nadere informatie

Advies nr. 136 van het Bureau van de Raad van de Gelijke Kansen voor Mannen en Vrouwen, van 21 juni 2013, betreffende kinderarbeid in het kader van

Advies nr. 136 van het Bureau van de Raad van de Gelijke Kansen voor Mannen en Vrouwen, van 21 juni 2013, betreffende kinderarbeid in het kader van Advies nr. 136 van het Bureau van de Raad van de Gelijke Kansen voor Mannen en Vrouwen, van 21 juni 2013, betreffende kinderarbeid in het kader van minimissverkiezingen Overeenkomstig met artikel 4, 1

Nadere informatie

Theorieboek. Knuffel. Mensen zijn afhankelijk van elkaar, want de mens is een sociaal dier dat het liefst in

Theorieboek. Knuffel. Mensen zijn afhankelijk van elkaar, want de mens is een sociaal dier dat het liefst in 4c Relatie 1 Wat is een relatie? Wanneer je deze vraag aan een aantal verschillende mensen stelt dan zullen zij allen een antwoord geven. Want wat een relatie precies is, is voor ieder persoon verschillend.

Nadere informatie

Verschuivende machtsrelaties in allochtone gezinnen Trees Pels

Verschuivende machtsrelaties in allochtone gezinnen Trees Pels Huiselijk geweld: achtergronden Verschuivende machtsrelaties in allochtone gezinnen Trees Pels 29 mei 2008 Congres Huiselijk Geweld: Families onder Druk Amsterdam, De Meervaart Meeste plegers zijn mannen,

Nadere informatie

Een brede kijk op onderwijskwaliteit Samenvatting

Een brede kijk op onderwijskwaliteit Samenvatting Een brede kijk op onderwijskwaliteit E e n o n d e r z o e k n a a r p e r c e p t i e s o p o n d e r w i j s k w a l i t e i t b i n n e n S t i c h t i n g U N 1 E K Samenvatting Hester Hill-Veen, Erasmus

Nadere informatie

Huwelijk en echtscheiding in een migratiecontext Birsen Taspinar 24 april 2012

Huwelijk en echtscheiding in een migratiecontext Birsen Taspinar 24 april 2012 Huwelijk en echtscheiding in een migratiecontext Birsen Taspinar 24 april 2012 Maatschappelijke Context Toenemende individualisering Economische crisis Migratie en Huwelijksmigratie Globalisering en diversiteit

Nadere informatie

ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN

ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN De onderwijsvorm ASO is een breed algemeen vormende doorstroomrichting waarin de leerlingen zich voorbereiden op een academische of professionele bacheloropleiding.

Nadere informatie

maatschappijwetenschappen (pilot)

maatschappijwetenschappen (pilot) Examen HAVO 2014 tijdvak 2 dinsdag 17 juni 13.30-16.30 uur maatschappijwetenschappen (pilot) Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 24 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 65 punten

Nadere informatie

Als het economisch tegenzit, worden zij hard getroffen. Ze zitten vaker dan gemiddeld in de bijstand.

Als het economisch tegenzit, worden zij hard getroffen. Ze zitten vaker dan gemiddeld in de bijstand. 1 Dank voor dit rapport. Mooi dat het Sociaal en Cultureel Planbureau dit jaar dieper ingaat op één onderwerp dat de aandacht verdient: de arbeidsmarktpositie van migrantengroepen. Als het economisch tegenzit,

Nadere informatie

PROCESDOEL 4 VERANTWOORDELIJKHEID VOOR HUIDIGE EN TOEKOMSTIGE GENERATIES

PROCESDOEL 4 VERANTWOORDELIJKHEID VOOR HUIDIGE EN TOEKOMSTIGE GENERATIES PROCESDOEL 4 VERANTWOORDELIJKHEID VOOR HUIDIGE EN TOEKOMSTIGE GENERATIES Bijzondere procesdoelen 4.1 Verantwoordelijkheid tegenover zichzelf 4.2 Eerbied voor de anderen 4.3 Zorg voor de anderen 4.4 Eerbied

Nadere informatie

1.1 Omcirkel het juiste antwoord.

1.1 Omcirkel het juiste antwoord. 1.1 Vraag 1 Je persoonlijke identiteit wordt gevormd door A. Geluk & tegenslag B. Aanleg & opvoeding C. School & opvoeding D. Yin & yang Vraag 2 Wat is een voorbeeld van je sociale identiteit? A. Amateurvoetballer

Nadere informatie

Forum. Pedagogiek 24e jaargang 3 2004 211-215

Forum. Pedagogiek 24e jaargang 3 2004 211-215 Y a s m i n a : e e n v i r t u e l e p l e k v o o r M a r o k k a a n s e m e i s j e s L e n i e B r o u w e r Talloze moslimmeisjes krijgen aangeleerd dat zij nederig en gesluierd door het leven moeten

Nadere informatie

Samenvatting. 1. Wat houdt het begrip internationale samenwerking in?

Samenvatting. 1. Wat houdt het begrip internationale samenwerking in? Aanleiding voor het onderzoek Samenvatting In de 21 ste eeuw is de invloed van ruimtevaartactiviteiten op de wereldgemeenschap, economie, cultuur, milieu, etcetera steeds groter geworden. Ieder land dient

Nadere informatie

Bijlage 1: Methode. Respondenten en instrumenten

Bijlage 1: Methode. Respondenten en instrumenten Bijlage 1: Methode In deze bijlage doen wij verslag van het tot stand komen van onze onderzoeksinstrumenten: de enquête en de interviews. Daarnaast beschrijven wij op welke manier wij de enquête hebben

Nadere informatie

E-QUALITY KENNISCENTRUM VOOR EMANCIPATIE, GEZIN EN DIVERSITEIT. Vaderschap 2.0 Opvoedingsondersteuning voor vaders van nu

E-QUALITY KENNISCENTRUM VOOR EMANCIPATIE, GEZIN EN DIVERSITEIT. Vaderschap 2.0 Opvoedingsondersteuning voor vaders van nu E-QUALITY KENNISCENTRUM VOOR EMANCIPATIE, GEZIN EN DIVERSITEIT Vaderschap 2.0 Opvoedingsondersteuning voor vaders van nu Vaderschap 2.0 E-Quality 55 UIT DE PRAKTIJK 3.3 Interview met Arno Janssen en Caroline

Nadere informatie

Kwantitatief onderzoek naar de houding en opvattingen van Turkse en Marokkaanse jongeren jegens het conflict in de Gazastrook 1-meting Factsheet

Kwantitatief onderzoek naar de houding en opvattingen van Turkse en Marokkaanse jongeren jegens het conflict in de Gazastrook 1-meting Factsheet bezoekadres Marnixkade 109 1015 ZL Amsterdam postadres Postbus 15262 1001 MG Amsterdam E moti@motivaction.nl T +31 (0)20 589 83 83 W www.motivaction.nl Kwantitatief onderzoek naar de houding en opvattingen

Nadere informatie

De Rotterdamse burgerschapscode

De Rotterdamse burgerschapscode De Rotterdamse burgerschapscode Wanneer is een stedelijke samenleving echt een samenleving? Als de burgers die er wonen verantwoordelijkheid nemen voor zichzelf en voor hun stad. Als ze een aantal fundamentele

Nadere informatie

Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap

Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap 10 Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap Kim van der Hoeven 1. Inleiding Ontwikkelingen in maatschappij en samenleving denk met name aan de

Nadere informatie

Dames en heren studenten,

Dames en heren studenten, Dames en heren studenten, De wereld van morgen heeft jullie nodig, hard nodig. Hopelijk zonder deze prachtige, blije dag te verstoren, wil ik even stil staan bij het feit dat onze wereld, en dus ook Nederland,

Nadere informatie

Kerk in Actie zoekt enthousiaste theologen

Kerk in Actie zoekt enthousiaste theologen Kerk in Actie zoekt enthousiaste theologen Geloof jij in de kracht van Bijbelverhalen? Vind je het een uitdaging te ontdekken wat Bijbelverhalen betekenen voor mensen in een ander land? Heb je visie om

Nadere informatie

Grafiek 26.1a Het vóórkomen van verschillende vormen van discriminatie in Leiden volgens Leidenaren, in procenten 50% 18% 19% 17% 29%

Grafiek 26.1a Het vóórkomen van verschillende vormen van discriminatie in Leiden volgens Leidenaren, in procenten 50% 18% 19% 17% 29% 26 DISCRIMINATIE In dit hoofdstuk wordt ingegaan op het vóórkomen en melden van discriminatie in Leiden en de bekendheid van en het contact met het Bureau Discriminatiezaken. Daarnaast komt aan de orde

Nadere informatie

Kies 2. Leerwerkboek burgerschap SANDER HEEBELS PETRI BENSCHOP MENNO BEEKHUIZEN MARK OOMEN HANNEKE SCHOTTERT

Kies 2. Leerwerkboek burgerschap SANDER HEEBELS PETRI BENSCHOP MENNO BEEKHUIZEN MARK OOMEN HANNEKE SCHOTTERT Kies 2 Leerwerkboek burgerschap SANDER HEEBELS PETRI BENSCHOP MENNO BEEKHUIZEN MARK OOMEN HANNEKE SCHOTTERT Heb je een leeshandicap en wil je dit boek in een toegankelijke leesvorm, bel dan Dedicon: 0486-486486,

Nadere informatie

MAATSCHAPPIJWETENSCHAPPEN HAVO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0

MAATSCHAPPIJWETENSCHAPPEN HAVO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0 MAATSCHAPPIJWETENSCHAPPEN HAVO VAKINFORMATIE STAATSEAMEN 2016 V15.7.0 De vakinformatie in dit document is vastgesteld door het College voor Toetsen en Examens (het CvTE). Het CvTE is verantwoordelijk voor

Nadere informatie

Juryrapport. Joke Smit-prijs 2009

Juryrapport. Joke Smit-prijs 2009 Juryrapport Joke Smit-prijs 2009 Tweejaarlijkse prijs van de regering voor het leveren van een fundamentele bijdrage aan de verbetering van de positie van vrouwen in Nederland De jury Joke Smit-prijs 2009

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE . > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat

Nadere informatie

kinderen toch blijven ondersteunen. Het maakt niet uit wat (Surinaamse vader, 3 kinderen)

kinderen toch blijven ondersteunen. Het maakt niet uit wat (Surinaamse vader, 3 kinderen) In opdracht van de Gemeente Amsterdam (Dienst Maatschappelijke Ontwikkeling) Als ik mijn vader had gehad vanaf mijn jeugd, dan zou ik misschien anders zijn in het leven. (...) Wat ik allemaal wel niet

Nadere informatie

Pedagogische uitdagingen voor het onderwijs Omgang met diversiteit en radicalisering

Pedagogische uitdagingen voor het onderwijs Omgang met diversiteit en radicalisering Pedagogische uitdagingen voor het onderwijs Omgang met diversiteit en radicalisering Trees Pels Vrije Universiteit/Verwey-Jonker Instituut MBO-raad Platformdag Sociale Veiligheid; Veiligheid Verbinden

Nadere informatie

kracht TWEEDE WERELDOORLOG VERSUS MENSENRECHTEN

kracht TWEEDE WERELDOORLOG VERSUS MENSENRECHTEN WERKb L a D WERKBLAD met terugwerkende kracht met terugwerkende kracht TWEEDE WERELDOORLOG VERSUS MENSENRECHTEN Dit werkblad is een voorbereiding op je bezoek aan de vaste tentoonstelling Met Terugwerkende

Nadere informatie

Architecture Governance

Architecture Governance Architecture Governance Plan van aanpak Auteur: Docent: Stijn Hoppenbrouwers Plaats, datum: Nijmegen, 14 november 2003 Versie: 1.0 Inhoudsopgave 1. INLEIDING... 3 2. PROBLEEMSTELLING EN DOELSTELLING...

Nadere informatie

Shi i Muslim youth in the Netherlands

Shi i Muslim youth in the Netherlands Shi i Muslim youth in the Netherlands negotiating shi i fatwas and rituals in the dutch context Annemeik Schlatmann θπ Shi i Muslim youth in the Netherlands Negotiating Shi i fatwas and rituals in the

Nadere informatie

Examen HAVO. maatschappijwetenschappen (pilot) tijdvak 2 dinsdag 16 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. maatschappijwetenschappen (pilot) tijdvak 2 dinsdag 16 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2015 tijdvak 2 dinsdag 16 juni 13.30-16.30 uur maatschappijwetenschappen (pilot) Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 24 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 56 punten

Nadere informatie

Actief burgerschap en sociale integratie op de Schakel 1 november 2015

Actief burgerschap en sociale integratie op de Schakel 1 november 2015 Actief burgerschap en sociale integratie op de Schakel 1 november 2015 Dit document is bedoeld als verantwoording voor wat wij op dit moment doen aan actief burgerschap en sociale integratie en welke ambities

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

1 Aanbevolen artikel

1 Aanbevolen artikel Aanbevolen artikel: 25 november 2013 1 Aanbevolen artikel Ik kan het, ik kan het zélf, ik hoor erbij Over de basisingrediënten voor het (psychologisch) welzijn Een klassieke motivatietheorie toegelicht

Nadere informatie

In beweging voor vrouwenrechten

In beweging voor vrouwenrechten In beweging voor vrouwenrechten Strategisch plan 2009-2013 VISIE ELKE VROUW EN ELK MEISJE heeft de kracht en de middelen om volwaardig en gelijkwaardig deel te nemen aan het creëren van een vreedzame,

Nadere informatie

ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING. Faculteit der Filosofie, Theologie en Religiewetenschappen. Deel 2 (Opleidingsspecifiek deel): Bachelor Wijsbegeerte

ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING. Faculteit der Filosofie, Theologie en Religiewetenschappen. Deel 2 (Opleidingsspecifiek deel): Bachelor Wijsbegeerte ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING 2015-2016 Faculteit der Filosofie, Theologie en Religiewetenschappen Deel 2 (Opleidingsspecifiek deel): Bachelor Wijsbegeerte Deze onderwijs- en examenregeling (OER-FFTR) treedt

Nadere informatie

Welkom. Ontdek de ander.in jezelf. Ricardo Gya. Waar echt contact is, kan de energie vrij stromen

Welkom. Ontdek de ander.in jezelf. Ricardo Gya. Waar echt contact is, kan de energie vrij stromen Welkom Waar echt contact is, kan de energie vrij stromen Ricardo Gya GTTC Breda leidt u door de jungle van het moderne begeleiden Afstemming Zwart ; is ver weg, Wit ; nabij, dominante cultuur Check - In

Nadere informatie

Bron: Handleiding bij feedbackkader, Marjoleine Dobbelaer, Onderwijsinspectie 2013

Bron: Handleiding bij feedbackkader, Marjoleine Dobbelaer, Onderwijsinspectie 2013 Effectief feedback geven en ontvangen Bron: Handleiding bij feedbackkader, Marjoleine Dobbelaer, nderwijsinspectie 2013 Inleiding Deze handleiding is geschreven ter ondersteuning van het gebruik van het

Nadere informatie

Trainershandboek Man actief. Activering van allochtone mannen in een kwetsbare positie

Trainershandboek Man actief. Activering van allochtone mannen in een kwetsbare positie Trainershandboek Man actief Activering van allochtone mannen in een kwetsbare positie Trainershandboek Man Actief Activering van allochtone mannen in een kwetsbare positie Perihan Utlu en Wil Verschoor

Nadere informatie

Evaluatierapport. Workshop. Bewust en positief omgaan met ADHD. Universiteit van Tilburg Forensische psychologie. 23 april 2010

Evaluatierapport. Workshop. Bewust en positief omgaan met ADHD. Universiteit van Tilburg Forensische psychologie. 23 april 2010 Evaluatierapport Workshop Bewust en positief omgaan met ADHD Universiteit van Tilburg Forensische psychologie 23 april 2010 Drs. Arno de Poorter (workshopleider) Drs. Anne van Hees (schrijver evaluatierapport)

Nadere informatie

Het sociaal regelsysteem: externe sturing door discipline. Het systeem van communicatieve zelfsturing: zelfsturing in communicatie

Het sociaal regelsysteem: externe sturing door discipline. Het systeem van communicatieve zelfsturing: zelfsturing in communicatie De logica van lef, discipline en communicatie Theoretisch kader voor organisatieontwikkeling Tonnie van der Zouwen, maart 2007 De gelaagdheid in onze werkelijkheid Theorieën zijn conceptuele verhalen met

Nadere informatie

Peer to peer interventie copyright Marieke Kroneman les 3 van 4 debat

Peer to peer interventie copyright Marieke Kroneman les 3 van 4 debat 3. Derde bijeenkomst over gender stereotype verwachtingen Gender stereotype verwachtingen zijn een belangrijke determinant voor een homonegatieve houding. KERNBOODSCHAP van deze les: je hoeft niet je houding

Nadere informatie

Brochure. Kindcentrum

Brochure. Kindcentrum Brochure Kindcentrum Positive Action Positive Action is een programma waarmee kinderen ondersteund en uitgedaagd worden in het ontwikkelen van hun unieke talenten. Het gaat daarbij niet alleen over goede

Nadere informatie

Professionele vrijzinnigheid vanuit islamitisch perspectief

Professionele vrijzinnigheid vanuit islamitisch perspectief Waterlandstichting Professionele vrijzinnigheid vanuit islamitisch perspectief Mohamed Ajouaou Vrijzinnigheid is in mijn opvatting niet zozeer een religieuze instelling of religieuze richting, maar eerder

Nadere informatie

Samen werken aan het verminderen van overbelasting

Samen werken aan het verminderen van overbelasting Samen werken aan het verminderen van overbelasting Doelgroep Wij zijn begonnen met 3 bij ons bekende Marokkaanse mantelzorgers, die alledrie balanceerde op het randje van afknappen. Zij hadden dezelfde

Nadere informatie

OPLEIDINGSONDERDELEN VOOR DE FACULTEIT ECONOMISCHE EN SOCIALE WETENSCHAPPEN KIES JE OPLEIDING WAARUIT JE VAKKEN WENST OP TE NEMEN:

OPLEIDINGSONDERDELEN VOOR DE FACULTEIT ECONOMISCHE EN SOCIALE WETENSCHAPPEN KIES JE OPLEIDING WAARUIT JE VAKKEN WENST OP TE NEMEN: OPLEIDINGSONDERDELEN VOOR DE FACULTEIT ECONOMISCHE EN SOCIALE WETENSCHAPPEN ALS GASTSTUDENT KIES JE OPLEIDING WAARUIT JE VAKKEN WENST OP TE NEMEN: BACHELOR OF SCIENCE IN POLITIEKE WETENSCHAPPEN BACHELIER

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2009 - I

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2009 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. Staatsinrichting van Nederland Gebruik bron 1 en 2. 1p 1 De twee bronnen hebben te maken met de constitutionele monarchie. Welke

Nadere informatie

Samenvatting. De volgende onderzoeksvragen zijn geformuleerd:

Samenvatting. De volgende onderzoeksvragen zijn geformuleerd: Samenvatting In Westerse landen vormen niet-westerse migranten een steeds groter deel van de bevolking. In Nederland vertegenwoordigen Surinaamse, Turkse en Marokkaanse migranten samen 6% van de bevolking.

Nadere informatie

Opgave 1 Jeugdwerkloosheid in Europa

Opgave 1 Jeugdwerkloosheid in Europa Opgave 1 Jeugdwerkloosheid in Europa 1 maximumscore 4 Het verrichten van flexibele arbeid kan een voorbeeld zijn van positieverwerving als de eigen keuze van de jongeren uitgaat naar flexibele arbeid in

Nadere informatie