Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download ""

Transcriptie

1 Vereenvoudigingvangedistribueerde IntegratievanSunRPCenC Applicatieontwikkeling DoctoraalscriptievanAskePlaat 24juni1992 ansic prp? rpcgen? Studienummer53697 FaculteitderEconomischeWetenschappen ErasmusUniversiteitRotterdam Ir.J.vandenBerg VakgroepInformatica Docent:

2 Inhoud 1Inleiding 1.2Probleemstelling::::::::::::::::::::::::: 1.1Achtergrond:::::::::::::::::::::::::::: 6 1.5Wijzevanaanpak::::::::::::::::::::::::: 1.4Legitimering:::::::::::::::::::::::::::: 1.3Doelstelling:::::::::::::::::::::::::::: 8 7 2Gedistribueerdheid 2.1Ontstaansgeschiedenis::::::::::::::::::::::10 1.6Opbouwscriptie::::::::::::::::::::::::: Redenengedistribueerdeapplicaties:::::::::: Gedistribueerd:::::::::::::::::::::: Gedecentraliseerd::::::::::::::::::::: Gecentraliseerd::::::::::::::::::::::10 2.3Gedistribueerdecomputersystemen:::::::::::::::21 2.2Begrippenkader:::::::::::::::::::::::::: Typologiehardware::::::::::::::::::: Gerelateerdetermen::::::::::::::::::: Virtuelemachines:::::::::::::::::::: Beheersenvancomplexiteit::::::::::::::: Fysiek/logisch:::::::::::::::::::::: Transparantie::::::::::::::::::::::: Operatingsystem:::::::::::::::::::::24 3Applicatieontwikkeling 3.1Soortentoepassingen::::::::::::::::::::::: Fouttolerantie::::::::::::::::::::::: Parallellisme::::::::::::::::::::::: Programmeertaal:::::::::::::::::::::::::36 3.3Beoordelingscriteria::::::::::::::::::::::: Gedistribueerdetaal::::::::::::::::::: Uitgebreidesequentieletaal::::::::::::::: Standaardsequentieletaal:::::::::::::::: Interproces-communicatie(2):::::::::::::: Fouttolerantie(3)::::::::::::::::::::: Parallellisme(1):::::::::::::::::::::38 1

3 Inhoud 3.4RemoteProcedureCall::::::::::::::::::::: Integratie(4)::::::::::::::::::::::: Beschrijvingaspectenomgeving::::::::::::: Structuurvaneenimplementatie:::::::::::: Speciekerpccriteria:::::::::::::::::: Algemenekenmerken:::::::::::::::::::56 4BeoordelingSunomgeving 3.4.5Nadelenvanhetrpcmodel::::::::::::::: Client/server:::::::::::::::::::::::73 4.1Beschrijving:::::::::::::::::::::::::::: Gedistribueerdsysteem::::::::::::::::: Applicatieontwikkeling::::::::::::::::::79 4.2Beoordelingontwikkelomgeving::::::::::::::::: Samenvatting::::::::::::::::::::::: rpc:::::::::::::::::::::::::::: Gedistribueerdheid::::::::::::::::::::84 5Verbeteringen 5.1ProblemenSun:::::::::::::::::::::::::: rpcgen-stubs::::::::::::::::::::::: Plaatsbepalingvanprp:::::::::::::::::97 5.2Opbouwvanprp::::::::::::::::::::::::: Outputles::::::::::::::::::::::::98 5.3Ontwerpproblemen:::::::::::::::::::::::: Systeemontwerpprp::::::::::::::::::: Beperkingentaal::::::::::::::::::::: Structuurprp:::::::::::::::::::::: Functiesprp-laag:::::::::::::::::::: Detailsprp:::::::::::::::::::::::::::: Analyseprototypes:::::::::::::::::::: Nieuwetaalelementen:::::::::::::::::: Ontwerpkeuzes::::::::::::::::::::::107 6BeoordelingPRP 5.4.2Parameteroverdracht::::::::::::::::::: Kritiek::::::::::::::::::::::::::::::: rpcgendatatypes:::::::::::::::::::: Beoordelingmodel:::::::::::::::::::::::: Gedistribueerdheid:::::::::::::::::::: Implementatieprototype::::::::::::::::::::: Ervaringen:::::::::::::::::::::::: rpc:::::::::::::::::::::::::::: Uitbreidingprp-prototype:::::::::::::::: Samenvatting:::::::::::::::::::::::122 7Bevindingen 2 Vereenvoudigingvangedistribueerdeapplicatieontwikkeling 129

4 8Samenvatting Inhoud AHandleidingprototype A.1Eenvoorbeeld::::::::::::::::::::::::::: A.1.3prp(2)::::::::::::::::::::::::::139 A.1.4rpcgenendeCcompiler(3&4):::::::::::141 A.1.2Deapplicatie(1):::::::::::::::::::::139 A.1.1Decompileergang:::::::::::::::::::::138 A.2Cextensies::::::::::::::::::::::::::::143 A.1.5Opstartenvandemodules(5)::::::::::::::142 A.3Werkingstubs:::::::::::::::::::::::::::146 A.2.1Verschilprp-CenansiC::::::::::::::::143 A.4Problemen:::::::::::::::::::::::::::::152 A.3.1Schema'sprp-stubs:::::::::::::::::::147 A.2.2Parametertypen:::::::::::::::::::::144 A.4.3Afsluiting:::::::::::::::::::::::::155 A.4.2Tekortkomingenvanhetprp-prototype::::::::154 A.4.1Cineengedistribueerdeomgeving:::::::::::152 CVoorbeeldprogrammaPRP BVoorbeeldprogrammaRPCGEN C.1prp-applicatiecode:::::::::::::::::::::::: Literatuur C.2prp-output:::::::::::::::::::::::::::: Vereenvoudigingvangedistribueerdeapplicatieontwikkeling 3

5 Lijstvanguren 2.1Lagenmodel[Tanenbaum1]:::::::::::::::::::16 2.2Applicatie-versussysteemsoftware[VanRenesse]:::::::19 2.3Programma's,modulesenprocedures::::::::::::::20 3.1Plaatsvanrpc::::::::::::::::::::::::::56 2.4Welofnietgedistribueerd[Coulouris]::::::::::::::22 2.5Complexiteitensemantiekvanprimitieven::::::::::30 3.2Side-eects::::::::::::::::::::::::::::63 4.2rpcgenles:::::::::::::::::::::::::::82 4.1Sunrpcomgeving::::::::::::::::::::::::80 3.3Stubs[Birrell]:::::::::::::::::::::::::::72 5.2prples:::::::::::::::::::::::::::::: Structuurvanhetprpprogramma::::::::::::::: Inputenoutputvanprp::::::::::::::::::::: prpinderpcomgeving:::::::::::::::::::::98 C.1prples::::::::::::::::::::::::::::::166 4

6 Voorwoord gegevenwerkcollege`netwerken'hebbenzijeengedistribueerdprogramma team'(zie[chin]indeliteratuurlijst).voorhetdoorjanvandenberg geschrevenvoordesunomgeving.zijhebbendebetekenisvan`matige Hetonderwerpvandezescriptieisvoortgekomenuithetwerkvanhet`Net- transparantie'zeerconcreetmoetenervaren.metnamededoorrpcgen gegenereerdestubsblekeningewikkeldomtegebruiken,enaanleidingte geventotveelfrustratiesbijhetdebuggen. Ikwilhenhierbedankenvoorhundoorzettingsvermogenenvoorhetmet mijdelenvanhunervaringen. Hunervaringenvormdendeaanzetvoorhetonderwerpvandezescriptie. heletrajectheefthijsteedskritischdevorderingengevolgd.bijdekeuze vanhetonderwerp,hetbesprekenvanhetprogramma,enmetnamebij hettheoretischgedeelteheefthij,metdehemeigenpositieveinstelling,de JanvandenBergwasdebegeleidervanditonderzoek.Tijdenshet telkenshetbelangvanpreciezeformuleringenenduidelijkeonderbouwingen ontwikkelingvanhetwerknauwgezetenmetinteressebegeleid.hijheeft plaatshartelijkbedanken. draad,envooralvoorzijnpositieve,kritischeinstellingwilikhemopdeze vanuitsprakenbenadrukt. Voorzijninzicht,kennisvandetails,hetinhetooghoudenvanderode mantiekvanc.hiervoor envoorzijnenthousiasme wil hetgebiedvanparallellisme,operatingsystemsendese- enkleineverbeteringenindetekstgezorgd,metnameop DoorzijncommentaarheeftAriedeBruinvoorgrote ikhemgraagbedanken. m opmerkingen,enhetonweerlegbarelogischinzichtnevenstaandeguurgraagbedanken. Entenslottewilikvooralleliefde,steun,slimmee b e AskePlaat 24juni RKRotterdam WillemvanHillegaersbergstraat34 5

7 Hoofdstuk1 Inleiding Indezescriptiewordtonderzochthoehetschrijvenvantoepassingsprogramma'svoorgedistribueerdesystemenzogoedmogelijkondersteundkan deverbeteringvaneenaantalzwakkepunteniseenprogrammageschreven gramma's.vervolgensisdesunomgevingopdezecriteriabeoordeeld.voor worden.hiervooriseenliteratuurstudieverrichtnaardeeisendiemen datbeoogthetschrijvenvangedistribueerdeprogramma'stevereenvoudigenindithoofdstukwordtdestructuurvandescriptiebesproken. kanstellenaaneenapplicatieontwikkelomgevingvoorgedistribueerdepro- naargedistribueerdecomputersystemen.ditzijnsystemendiezijnopgebouwduitmeerdereprocessorenmetgescheidengeheugendiedoormiddel 1.1 Sindsdeopkomstvancomputernetwerkenwordterveelonderzoekgedaan Achtergrond delenoverdebeschikbareprocessoren.doorprogramma'sopverschillende systemsen-talenishetmogelijkdetotalewerklastvaneensysteemtever- soortsystemenvaaktoegepast.metbehulpvangedistribueerdeoperating vaneennetwerkzijnverbonden.declient/server-architectuurwordtbijdit eengroteverwerkingskracht[bal]. processorenmetlokaalgeheugenuittevoerenheefthetsysteemalsgeheel tieprogramma'skunnensnelleren/ofbetrouwbaarderwordendoorzege- distribueerduittevoeren.hiertoemoetenapplicatieontwikkelaarsinstaat trouwbaarheidovermeerdereprocessorenverdeeldworden.voorbeelden hiervan,zoalsleservers,zijnin[coulouris]beschreven.ookveelapplica- Sommigesysteemprogramma'skunnenomredenenvansnelheidenbekelgereedschappenontwikkeldworden.Dezegereedschappenoftoolszijn architecturen.terondersteuninghiervanmoetenadequatesysteemontwik- wordengesteldomhunprogramma'sgeschikttemakenvoorgedistribueerde hetonderwerpvandezescriptie. applicatiesvoorgedistribueerdecomputersystemeninhetalge- Hetonderwerpvandezescriptieishoemendeontwikkelingvan 6

8 Probleemstelling meenendesunomgevinginhetbijzonderadequaatkanonder-1.gewikkelderdanvoorsequentieleomgevingen(ziex1.4).sunbiedtdeappli- Hetschrijvenvanprogramma'sisvoorgedistribueerdeomgevingenveelin- Probleemstelling 1.2steunen. Indezescriptiewordensterkeenzwakkepuntenvandezehulpmiddelen catieprogrammeurhulpmiddelenomhetontwikkelprocestevereenvoudigen. gedenticeerd,enerwordeneenaantalverbeteringenvoorgesteld. Deprobleemstellingluidtalsvolgt: Aanwelkecriteriamoeteengoedeontwikkelomgevingvoorgedistribueerdeapplicatiesvoldoen? OpwelkewijzekanhetprogrammerenvoordeSunomgevingvereenvoudigdworden? InhoeverrevoldoetdeSunontwikkelomgevingaandezecriteria? Decriteriawordeninhoofdstuk3besproken.DestructuurvandeSun ontwikkelomgevingwordtinx4.1behandeld.opbasisvandebeoordeling vanx4.2bestaatdewensomdesunontwikkelomgevingteverbeteren. antwoordopdelaatstevraagvandeprobleemstellingtevinden. decriteriauitx3.3enx3.4.2.indathoofdstuk,eninhoofdstuk7,ishet hoofdstuk6vindtdebeoordelingvandeverbeteringenplaatsopbasisvan Hoofdstuk5beschrijftdeverbeteringen,endeimplementatieervan.In men.hetdoelvandezescriptieistweeledig:teneerstehetkunnenbeoor- 1.3 Dezescriptieonderzoektapplicatieontwikkelingvoorgedistribueerdesyste- Doelstelling Omtekunnenbeoordelenofditdoelbereiktwordt,wordteenlijstcriteriaaangelegd.Vervolgenswordteenconcreteomgevingbekeken:deSutenvan)deSunomgeving.Hetdoelvanapplicatieontwikkelomgevingenis hetschrijvenvantoepassingsprogramma'szoeenvoudigmogelijktemaken. delenvanontwikkelomgevingen,ententweedehetverbeterenvan(aspec- doelomschrijvingvoordeverbeteringervannaarvoren. callzoveelmogelijkopdievaneenlokaleprocedureaanroeplatenlijken. omgeving.uitdebeoordelingvandezeomgevingkomteengedetailleerde DitisindeSunomgevingdesyntaxvandetaalC.Hetdoelwordtaldus: Dezeomschrijvingis:desyntaxensemantiekvaneenremoteprocedure Vereenvoudigingvangedistribueerdeapplicatieontwikkeling Steleenlijstcriteriaopvoordebeoordelingvangedistribueerdeapplicatieontwikkelomgevingen. 7

9 1.5BeoordeeldeSunomgeving;steleenlijstmetsterkeenzwakkepunten Inleiding OnderzoekhoedeSunomgevingveranderdzoukunnenwordenzodat op. komenwordteenkadervoordebeoordelingvanapplicatieontwikkelomgevingenaangelegd.ditgebeurtinhoofdstuk2en3. Omtotdezegedetailleerdebeschrijvingvandegewensteverbeteringente standaardcprogramma'salsinputgeaccepteerdworden. 1.4 Nadathetonderzoekophetgebiedvangedistribueerdesystemenzichvoornamelijkopoperatingsystemsgerichtheeftkomtersteedsmeeraandacht Legitimering [Bal].Hetdoelvanditonderzoekishetvereenvoudigenvanapplicatieontwikkelingvooreengedistribueerdcomputersysteem.Erwordencriteria voordeondersteuningvandeontwikkelingvangedistribueerdeapplicaties digen.naaraanleidingvandebeoordelingvandezeveelgebruikteomgeving wordtgeprobeerdhetschrijvenvantoepassingsprogramma'stevereenvou- aangelegdvoordebeoordelingvangedistribueerdeapplicatieontwikkelomgevingeninhetalgemeen,envooreenspeciekvoorbeeld,desunomgeving, wordenmogelijkeverbeteringenvoorgesteldenonderzocht.birrell&nelson schrijvenin[birrell,p.41]: gramswasadiculttask,undertakenonlybymembersofase- lectgroupofcommunicationexperts.[...]ourhopeisthatby providingcommunicationwithalmostasmucheaseaslocalprobutedcomputationeasy.previously,itwasobservedwithinour researchcommunitythattheconstructionofcommunicatingpro- TheprimarypurposeofourRPCprojectwastomakedistri- Gezienhetveleonderzoeknaargedistribueerdesystemenendeverspreiding withdistributedapplications. cedurecalls,peoplewillbeencouragedtobuildandexperiment 1.5 vangedistribueerdeprogramma'sdemoeitewaard. vandezesystemenis,onderzoeknaarhetvereenvoudigenvanhetschrijven lingvooreengedistribueerdcomputersysteem.debasisvanditonderzoek Hetdoelvanhetonderzoekishetvereenvoudigenvanapplicatieontwikke- Wijzevanaanpak wordtgevormddoorbestuderingvanliteratuuroversysteemontwikkeling, bruikbaarmodelwordenteruggebracht.ditwordtinx2.2.1enx2.3.4 operatingsystemsengedistribueerdesystemen.eenvandebelangrijkste conceptendiehiernaarvorenisgekomenis`abstractie'.doorabstractie toegelicht. kandeingewikkeldheid(complexiteit)vangedistribueerdesystementoteen 8 Vereenvoudigingvangedistribueerdeapplicatieontwikkeling

10 Opbouwscriptie Nadebestuderingvandetheorieishetonderzoeksobject,deSunomgeving,bestudeerd.Opbasisvaneenlijstcriteriauitdeliteratuurzijnsterke enzwakkepuntenvanhetonderzoeksobjectgedenticeerd.hiernazijnver- hetverhogenvandetransparantie centraalgesteld.voorhetverbeteren beteringenvoordezwakkeplekkenvansun'srpc-omgevingvoorgesteld. vandetransparantieiseenmodelontworpen,waarvaneendeelalsprototype isgemplementeerd.ookhetmodelisopbasisvandeliteratuurcriteriabe- IndeprobleemstellingwordthetvereenvoudigenvandeSunomgeving Deonderzoeksbevindingenenaanbevelingenzijninhoofdstuk7beschreven. oordeeld.deresultatenvandezebeoordelingzijninhoofdstuk6beschreven. Hetvolgendehoofdstukbehandelttheorieovergedistribueerdecomputersystemeninhetalgemeen.Allereerstwordtdeevolutiedietotgedistribueerde Opbouwscriptie rantiebijgedistribueerdesystemen. systemengeleidheeftgeschetst.hiernawordteenbegrippenkaderbesproken.daarnawordtingegaanopderelatietussencomplexiteitentranspatieontwikkelomgevingenvoorgedistribueerdesystemenkanbeoordelen.hetemen.indithoofdstukwordencriteriageformuleerdwaarmeemenapplica- laatstedeelvandithoofdstukgaatoverremoteprocedurecalls eenvan Hoofdstuk3behandeltapplicatieontwikkelingvoorgedistribueerdesys- depijlersvangedistribueerdesystemen.rpc'szijndebasisvanhetonderzoeksobject,desunomgeving. besproken. oordelen.puntendievoorverbeteringinaanmerkingkomenwordenhier Decriteriawordeninhoofdstuk4gebruiktomdeSunomgevingtebe- transparantieverhogingzijnindeappendicestweeversiesvaneenvoorbeeldprogrammaopgenomen.eenversievoordeongewijzigdesunomgeving,ementeertwordtbeschreveninx6.3enappendixa.terillustratievande zwakkepunten,hetmodel.hetprototypedatdezeverbeteringenimple- Hoofdstuk5beschrijfteenvoorstelvoordeverbeteringvaneenaantal eenvoordeverbeterde.appendixageefteenhandleidingbijhetprototype. eensamenvatting.eenlijstmetdegeraadpleegdeliteratuurcompleteerthet stuk6gebruiktomtekijkeninhoeverrededoelstellingenzijnbereikt. Tenslottevolgendebevindingenenaanbevelingenvanhetonderzoek,en Decriteria,waarmeedeSunomgevingisbeoordeeld,wordeninhoofd- geheel. Vereenvoudigingvangedistribueerdeapplicatieontwikkeling 9

11 Hoofdstuk2 Gedistribueerdheid Hetdoelvandithoofdstukiseenkadervoorhetonderwerpvandezescriptie 2.1 teschetsen. Dezeparagraafbehandeltontwikkelingendietothetconcept`gedistribueerdheid'geleidhebben.Aandeenekantisdatdehistorischeontwikkeling Ontstaansgeschiedenis vandeverdelingvanrekencapaciteit.hierwordtnietgetrachteencomplete geschiedenisvandeontwikkelingvangeautomatiseerdesystementegeven. deanderekantwordtinx2.1.4wordtdezeontwikkelingmetverschillende categorieentoepassingen(applicaties)inverbandgebracht. Hetdoelisomeenaantalontwikkelingenuithetverledeninverbandtebrengenmetdehedendaagseproblematiekvangedistribueerdesystemen.Aateem,overdewijzewaaropdeleninhetgeheelsamenhangen.Hetuitgangspuntvandehistorischeontwikkelingisdeverdelingvanrekenkrachtover degebruikers.destructuurveranderingendieindeloopderjarenhebben Determ`gedistribueerd'zegtietsoverdestructuurvaneencomputersys- opgebouwdzijnophetniveauvanhetoperatingsystemduidelijkzichtbaar. plaatsgevondenindeverschillendelagenwaaruiteencomputersysteemis Inonderstaandetabelishetsoortoperatingsysteminverbandgebrachtmet deverdelingvanderekenkracht. singleuser batchverwerking gecentraliseerd Operatingsystemsgedecentraliseerd Hieronderwordtdezetabeluitgewerkt. multiuser multiprogrammingnos/gedistribueerd pc rekenkrachtoverdegebruikerszoecientmogelijktelatenplaatsvinden.de Sindsercomputerszijnwordtergezochtnaarmanierenomdeverdelingvan 2.1.1Gecentraliseerd 10

12 Ontstaansgeschiedenis durecomputermoetliefsthonderdprocentvandetijdgebruiktwordenen derekencapaciteitmoetvoorgebruikerseenvoudigtoegankelijkzijn,zonder toegangsbeperkingenofwachttijden. singleuser geschreven.decomputersbestondenuiteenenkelefysiekeprocessormet Rond1955kwamendeeerstecomputersdiemettransistorswerkten.De programma'svoordezecomputerswerdeninassembleertaaloffortran voordeduurvanderunhelemaalvoorzichzelfalleen. ponskaartenoftapesalsin-enuitvoermedium.programma'swerdenin batchesaandecomputeraangeboden.eenprogrammahaddemachine nadeelisdatdeprocessorrelatiefinecientgebruiktwerd.bijeeni/o vandejobenontvangstvandeuitvoer.ditkonurenduren.eenander operatie,bijvoorbeeldeengegevensbestandopeentapeopzoeken,konde Eennadeelvanbatchverwerkingisdelangeperiodetussenaanbieding processornietsandersdoendanwachten.hierbijgingzeerkostbaretijd verloren. multiuser Ditlaatsteprobleemwerdrond1965opgelostdoorhetzogenaamdemultiprogramming.Hierbijwerdhetgeheugenvandecomputerineenaantal partitiesverdeeld.eenvoorelkejob.wanneereenjobwachtteopeeni/o hetoperatingsystemnamtoe. operatie,koneenanderejobdeprocessorbenutten.decomplexiteitvan multiprogrammingoperatingsystemisos/360. teerd.menmoestvaakopdeoutputwachten.eenvoorbeeldvaneen Zo'nmultiprogrammingoperatingsystemwasnogsteedsbatchgeorien- gebruikereenon-lineterminalheeft.bijtime-sharinghoevenprogramma's opzetten.time-sharingiseenvariantvanmultiprogrammingwaarbijelke nietineenbatchwachtrijtestaan.korteopdrachtenkrijgeneensnellerespons.voorbeeldenvanzulkeoperatingsystemszijnvax/vmsenunix. Doorderoepomeensnellereresponskwamentime-sharingsystemen anderegebruikersmagmerken.hetoperatingsystemmoetdegebruikereen stractiedatmendecomputervoorzichalleenheeft.eenontwerpdoelbij dezesystemenisdatdegebruikerszominmogelijkvandeaanwezigheidvan Time-sharingenmultiprogrammingsystemenbiedendegebruikerdeab- alsergebruikerszijn[debruin]. isomdeonderliggendecomputertereplicereninevenzovelevirtuele360's `VirtueleMachine':ibm'svm/360.Deenigetaakvanditoperatingsystem virtuelemachineaanbieden.eenzo'ntime-sharingoperatingsystemheet kernel zijnontworpenalseenproces(eenzogenaamdemonolitischemonitor),zoalsbijunix,neemthetrelatiefveelgeheugeninbeslag.indejaremingsystemen.wanneerdeinternetakenvanhetoperatingsystem de Time-sharingoperatingsystemszijningewikkelderdanmultiprogram- Vereenvoudigingvangedistribueerdeapplicatieontwikkeling zeventigwaszo'nontwerpgebruikelijk.doorhettoevoegenvanfunctionali- 11

13 2.1.2 teitishetoperatingsystemindeloopdertijdsteedsomvangrijkerworden. Gedistribueerdheid Doordeomvangwerdhetmoeilijkomonderalleomstandighedeneensnelle responstegaranderen.zo'nmonolitischemonitorisdaarominhetalgemeen nietgeschiktvoorreal-timegebruik(procesbesturing). ken,geheugentoewijzing,i/oenbestandsbeheerwordenalsapartgebrui- scheduling(eneventueelvirtueelgeheugenbeheer)verricht.deandereta- operatingsystems.dezezijnopgebouwduiteenkleinekerndiealleende Eenreactieopdemonolitischemonitorzijndezogenaamdemicro-kernel kersprocesbehandeld.metzo'nontwerpwordencomplexiteitengeheugen- gewoneprocedureaanroepenalsbijmonolitischemonitorsnietmogelijk. Eenmogelijkeoplossingismessage-passing.Micro-kerneloperatingsystems schillendedelenvanhetoperatingsysteminaparteprocessendraaienzijn beslagvankernelenoperatingsystemteruggedrongen.doordatdever- temszijnmach[coulouris]enminix[tanenbaum2]. [DeBruin].Voorbeeldenvanmicro-kernelmessage-passingoperatingsys- tussenvragersenaanbiedersvananderetakenvanhetoperatingsystem werkenvaakviahetclient/servermodel:dekleinekernelregeltverzoeken Batch,multiprogrammingentime-sharingsystemengaanuitvaneenprocessordiezijnrekenkrachtaangebruikersaanbiedt.Derekenkrachtstaagramming,minicomputersontwikkeld.Deafdelingenwerdenzovoorhun rekenkrachtminderafhankelijkvaneencentraalrekencentrum. singleuser Doordesteedsverdergaandeminiaturiseringvanelektronischecomponenterwaszogoedkoopdatmeneencomputervooreenenkelpersoonkodendeeerstemicrocomputersontwikkeld.Demicro-ofpersonalcompu- aanschaen.metnamedezogenaamdewerkstations krachtigepersonal tenwerdencomputerssteedskleinerquaomvangenprijs.rond1980wer Gedecentraliseerd centraalopgesteld.inhetbeginvandejarenzestigwerden,naastmultipro- aaneencomputerdieeenvoudigbediendkonworden.doordeinvoering prijskwamenersteedsmeergebruikers.dezegebruikershaddenbehoefte computers biedenveelverwerkingskrachtvooreengebruiker.doordelage maaktmetbehulpvanpictogrammenenmuisbewegingenmetdecomputertecommuniceren.ditprogrammaschermtdegebruikerafvandetot dantoegebruikelijkeoperatingsystemgebruikersinterfaceindevormvan (GraphicalUserInterface)iseenprogrammadathetdegebruikermogelijk degebruiksvriendelijkheidvancomputersystementevergroten.eengui vangraschegebruikersinterfacesmetwindowsenmuizenprobeertmen bedoeldvooreengebruiker.hetoperatingsystemkanintegenstellingtot vergensnellebeeldschermenenveelverwerkingskrachtvandeprocessor. tekstcommando's.eenguiiseenschilomhetoperatingsystemheen.gui's multiprogrammingoftime-sharingsystemeneenvoudiggehoudenworden. Personalcomputers(pc's)biedendecentraleverwerkingskracht.Zezijn 12 Vereenvoudigingvangedistribueerdeapplicatieontwikkeling

14 Ontstaansgeschiedenis Eenvoorbeeldvaneensimpelsingleuseroperatingsystemisms-dos multiuser opgebouwdrondeenofmeerleservers.dezeleserverregelthetnetwerkverkeerenbevatgemeenschappelijkebestanden.hetoperatingsystemvan zo'nleservermoetzakenalstoegangscontrole,bestandsbeheerenprinterbeheerregelen.doordathetmetmeerderegebruikerstemakenheeftmoet ditnetworkoperatingsystem(nos)metmulti-userzakenalsrecord-enlelockingrekeninghouden.eenvoorbeeldvaneennetworkoperatingsysteputersystementecombineren.degebruikerblijftdebaasoverdeeigenpc1 isnovellnetware. enkantochvandefaciliteitenvaneengrotergeheelproteren. Meteenlanprobeertmendevoordelenvancentraleendecentralecomdenzevaakineenlan(LocalAreaNetwork)gekoppeld.Zo'nlanisvaak vanbestandenenrandapparatuuralslaserprintersmogelijktemakenwor- Inveelorganisatieszijnpc'stotdewerkplekdoorgedrongen.Omhetdelen gleuseroperatingsystemsmogelijk.bijeennosblijvendedelenvanhet systeemalslossecomponentenzichtbaar.eengroterematevanintegratie 2.1.3Gedistribueerd Netwerkoperatingsystemsmakensamenwerkingtussenafzonderlijkesin- operatingsystemdaarentegenlijktvoorzijngebruikersopeentraditioneel wordtmetgedistribueerdeoperatingsystemsnagestreefd[fortier].bijbeide bestaatdehardwareuitcomputersdieineenlanverbondenzijn.bijnos gecentraliseerd-een-processor-time-sharingsysteem.eengedistribueerdoperatingsystembiedtdegebruikerdeabstractievaneenenkelvoudigemachine. weetdegebruikerdaterverschillendecomputerszijn.eengedistribueerd bevindenbehorentransparanttezijnvoordegebruiker. Detailsalswelkeprocessoreenprogrammauitvoertenwaarbestandenzich ontwerpersisdegrotecomplexiteitvanervan.gedistribueerdeoperating vanparallellismeenfouttolerantie(x2.1.4enx2.3.3).eennadeelvoor systemszijningewikkelderdanandereoperatingsystems.voorbeeldenvan Hetvoordeelvangedistribueerdeoperatingsystemsisdemogelijkheid operatingsystemsdieinmeerofminderematehetpredikaat`gedistribueerd' unixkernel[coulouris]. zijnbeidemicro-kerneloperatingsystems.demachkernelemuleerteen beheeruitbreidingenvaneenmonolitischeunixkernel.machenamoeba verdienenzijnsun'snfs,machenamoeba.sunnfsbestaatuitbestands Redenengedistribueerdeapplicaties computersystemen,ennietopuniprocessors,zouwillenimplementeren.in Erzijnverschillenderedenenwaarommenapplicatiesopgedistribueerde volgtonderwoordengebracht:"thenicestthingaboutworkstationsisthattheydon't runfasteratnight." 1Hetfeitdatmendeprocessornietmetanderenhoefttedelenisin[Coulouris]als Vereenvoudigingvangedistribueerdeapplicatieontwikkeling 13

15 2.1.4 [Bal]wordendevolgendeviergenoemd. Gedistribueerdheid 3.Demogelijkheidbepaaldedelenvanhetsysteemtegebruikenomspeciekefunctionaliteitecientaantekunnenbieden. 2.Toegenomenbetrouwbaarheidenbeschikbaarheid. 1.Eenkorteredoorlooptijdvooreenenkeleberekening. 4.Demogelijkheidinherentegedistribueerdheidvaneenapplicatietebenutten. Deredenenwordenhierondereenvooreentoegelicht. snelheidswinstdoorparallelleuitvoering(1) Snelheidswinstdoorparallellismeiseenveelvoorkomenderedenomapplicatiesopeengedistribueerdsysteemuittevoeren.Doorverschillendedelen vaneenprogrammategelijkuittevoerenopverschillendeprocessorenzullensommigeprogramma'ssnellerklaarzijn.ditsoortapplicatieskunnenin zijnnaargroteaantallen(duizenden)processoren.gedistribueerdesystemenzijnbeterschaalbaar,alisdecommunicatieviashared-memorysneller (grain)vanhunparallellisme.dezekorrelgrootteisdelengtevandereken- danviaeennetwerk. principenetzogoedopshared-memorymultiprocessorswordenuitgevoerd. Eenprobleemvanshared-memorysystemenisdatzemoeilijkteschalen programma'sbrengenhetgrootstegedeeltevanhuntijddoormetrekenen tijdvoordaterweergecommuniceerdmoetworden.large-grainparallelle Parallelleapplicatieskunnengeclassiceerdwordennaardekorrelgrootte encommunicerenweinig;ne-grainparallelleprogramma'scommuniceren fouttoleranteapplicaties(2) vaker;medium-grainzitertussenin(zieookx2.3.1). uniprocessorwellichtnietbetrouwbaargenoeg.vanwegedepartialfailure eenolieranaderij,eenvliegtuig,ofdeadministratievaneenbank iseen nisatie zogenaamde`missioncriticalapplications'zoalsdebesturingvan Voorapplicatiesdieessentieelzijnvoordebedrijfsvoeringvaneenorga- vandeapplicatieopmeerdereprocessorenteduplicerenkunnen,wanneer processordeandereprocessorenwerken.doornuproceduresengegevens der.omdatdefysiekeprocessorenautonoomzijnblijvenbijeenfoutineen eigenschapzijngedistribueerdecomputersystemenpotentieelbetrouwbaarintegriteitwaarborgen. eenprocessorstopt,anderedoorgaanmethetprogramma,ofdegegevens- eenapplicatieuitvallenvandelenvanhetsysteemoverleven.echter,doordatzenietgeograschverspreidkunnenwordenopgesteldzoalsgedistribueerdesystemen,zijnzenietinstaatrampenalsbrandenaardbevingente 14 morymultiprocessorskunnenimplementeren.ookopdezesystemenkan Menzousommigefouttoleranteapplicatieswellichtookopshared-me- Vereenvoudigingvangedistribueerdeapplicatieontwikkeling

16 Ontstaansgeschiedenis doorstaan.vooreenbedrijfszekerebankapplicatiezoueenloosely-coupled kenombetrouwbaarheidenbeschikbaarheidtevergroten.inx3.3.3wordt hierdieperopingegaan. distributedsystemeenverstandigekeuzezijn. Hetonderzoekopditgebiedrichtzichvoornamelijkopsoftwaretechnie- speciekefunctionaliteit(3) inzettendiespeciaalopdezeeisenistoegesneden.inx2.1.3werdreedsover Defunctionaliteitdiecomputersystemenmoetenbiedenkanzeerdiverszijn. leserversgesproken.personalcomputersofwerkstationszijngeschiktvoor guratietelatenuitvoerenkanmenookvoorverschillendeeisenhardware Inplaatsvanalleverschillendeeisendooreenalgemeensoortcomputercongui's.VoorhetuitvoerenvanveelnumeriekeberekeningenkanmeneensueerdeoperatingsystemAmoebadekeuzevoorgespecialiseerdele-,print-percomputer(numbercruncher)inzetten.Databasemachineszijngeschikt voorhetecientuitvoerenvantransacties. warealsvannatureuitdeaardderproblematiekvoortsproot.elkeservice proces-,terminal-,tijd-,boot-engatewayserversopgedistribueerdehard- In[Bal]wordtbeschrevenhoebijdeimplementatievanhetgedistribu- elkaarboodschappenviahetnetwerk.wanneerhetsysteemmetnieuwe functionaliteitwordtuitgebreidkunneneenvoudigwegnieuweprocessoren kaneenofmeergespecialiseerdeprocessorengebruiken.deserverszenden wordentoegevoegd. Sommigeapplicatieszijngedistribueerdvanaard.Hetversturenvan inherentgedistribueerdeapplicaties(4) tussendewerkstationsvangebruikersishiereenvoorbeeldvan.deverzamelingwerkstationskanalseengedistribueerdsysteembeschouwdworden. plaatsenmetelkaartekunnenlatencommuniceren. Eenorganisatiemetverscheidenelialenenfabriekenzoueengedistribueerdsysteemkunnenopzettenommensenenmachinesopverschillende lokatiesafspelen. vanapplicatieswaarvanverschillendedelenzichopgeograschverschillende ToepassingenvanElectronicDataInterchange(edi)zijnookvoorbeelden Vereenvoudigingvangedistribueerdeapplicatieontwikkeling 15

17 2.2.1 Begrippenkader Gedistribueerdheid Computersystemenzijncomplexesystemen.Omhetontwerpenvancomputerenprogrammahanteerbaartehoudenwordtgebruikgemaaktvanhet conceptvandegelaagdemachine.figuur2.1geefteenmogelijkeindeling vaneencomputerineenaantallagen. oplossenvaneendierentiaalvergelijkinginteprogrammeren.hetlagenmodelbeschrijfteenstapsgewijzevertalingvangebruikerstoepassingnaar hardware-niveau.elkelaagbeschrijfteeninterfacevaneenvirtuelemachine Computerhardwareisongeschiktomhoogniveauproblemenalshet 2.2.1Virtuelemachines wordendeproblemendiehetsysteemmoetoplossengespeciceerd. dieeen`taal'accepteert.hetlaagsteniveaubetreftdehardware,deelektronischeschakelingenvandecomputer.indetaalvanhethoogsteniveau Figuur2.1:Lagenmodel[Tanenbaum1] problem-orientedlang. assemblylanguage operatingsystem microprogramma machinetaal level0 level1 level2 level3 level4 level5 Devertalertussendezelagenkanmenbeschouwenalseenvirtuelemachinediedetaalimplementeert.Eenvirtuelemachineiseenschijnbare vandesimpelere,meermachinegeorienteerdetaalvanzijnvoorgangereen machine.elkevirtuelemachineheeftzijneigentaal.hijbiedtopbasis taalaanzijnopvolgeraandiemeermogelijkhedenbiedt,meerprobleem machine.deechtemachinedoetzichvooralseenandere,aangenamere, digitalelogica 16 georienteerdis[tanenbaum1,p.5]. Vereenvoudigingvangedistribueerdeapplicatieontwikkeling

18 Begrippenkader Eencentraalbegripbijhetontwerpvangedistribueerdesystemeniscom teitisstructureren.doorstructurenineenafbeeldingvandewerkelijkheid snelheidenbedrijfszekerheid behoudenblijven.hetordenenvancomplexiruggebrachtonderdevoorwaardedatdevoordelenvangedistribueerdheidplexiteit indezinvaningewikkeldheid.decomplexiteitmoetwordente- begrijpen.decomplexiteitzoalsdebeschouwerdezeervaartwordtverminderd. aantebrengen dooreenmodeltebouwen wordthetsysteembeterte Elkelaagreduceertdecomplexiteitvanzijnvoorganger. abstractie Hetlagenmodelbeschrijfteenstapsgewijzereductievandecomplexiteit. nandenorpoortentebespreken.bijhetdenkenovereenprobleemmoet eenvergelijkbaarprobleemop.hetheeftgeenzinomdeproblematiekvan hetvindenvandekortsteroutelangsdeprovinciehoofdstedenintermenvan Bijhetredenerenovergedragvancomputersystemenlevertdecomplexiteit menzoveelmogelijkvanbijzakenabstraheren.menmoetzichopdekern vandeproblematiekconcentreren.[watt1]zegthetzo: ideas. ongeneralideasratherthanonspecicmanifestationsofthese Abstractionisamodeofthoughtbywhichweconcentrate eenhogerelaagteformulerenabstraheertmenvandedetailsvandelagere concept`abstractie'heelgoedbruikbaar. Doorabstractieismeninstaattegeneraliseren.Indeinformaticaishet machine.hetiseenvoudigeromhetopvragenvaneenbanksaldoineensql queryteformulerendanincobol[date]. Eenvirtuelemachineiseenabstractie.Dooreenprobleemindetaalvan verwervenomeenvolledigeenondubbelzinnigesysteemspecicatietekunnenopstellen[demarco]. richtlijnenenproceduresmoetmenvoldoendeinzichtindeproblematiek deessentieleaspectenvandepraktijksituatie.doorhetbestuderenvan Bijsysteemanalyseisabstractiedekunstvanhetzichconcentrerenop bruikeruiteindelijkkanabstraherenvanhoehetprogrammawerktenzich kanconcentrerenopwathetdoet.abstractieishierhetverschiltussende interfacebeschrijvingendeimplementatievaneenprobleem.eenprogrammeertaalbestaatuitconstructiesdieeenabstractiezijnvanmachinetaal. Hetdoelvanhetschrijvenvaneencomputerprogrammaisdatdege- imperfectie Elkeprocedureoffunctieiseenabstractie.Elkemoduleiseenabstractie. Eenprogrammaiseenhierarchievanabstracties[Watt1]. guur2.1moetbijhetredenerenovercomputersystemenconsequentworden opeenabstractniveauteblijvenredeneren.gegevenhetmodelvan- Inverhandelingenovercomputersystemenwordtvaakgetrachtconsequent Vereenvoudigingvangedistribueerdeapplicatieontwikkeling 17

19 2.2.2 aangegevenvanwelkmodelmenuitgaat.somsblijktuitdecontextover Gedistribueerdheid tenoemenvoorkomtmendathetzorgvuldigopgebouwdebegrippenkader vertroebeldraaktdoorverwarringmettermenvaneenanderelaag. welkelaaghetgaat,vaakookniet.doorwaarnodighetniveauexpliciet kunneninhetalgemeendeonderliggendelagennietperfectafschermen. Hierdoorlooptmenhetrisicodatdeverhandelingwordtvertroebelddoor Hierbijkunnenzicheenaantalcomplicatiesvoordoen.Virtuelemachines Vaakredeneertmenophetniveauvaneenprobleemgeorienteerdetaal. dehelderheidvaneenalgoritmebehoorlijkfrustreren. machinenietgoedaf.overowproblemendiehierhetgevolgvanzijnkunnen detailsvanlagereniveaus.veelimplementatiesvanprobleemgeorienteerde talenbijvoorbeeldschermendewoordbreedtevandemachinetaal-virtuelegehaald,ofmetaforenuithetdagelijkslevengebruikt.bepaaldeaspectebeeldenenmetaforenkunneninhetalgemeenmaareendeelvandevirtuele vaneenvirtuelemachinekunnenzoaanschouwelijkgemaaktworden.voor- Terverduidelijkingvaneenverhandelingwordenvaakvoorbeeldenaan- machinebeschrijven.hetkangebeurendaterhierdooronbedoeldverkeerde tersystemenredeneren.computerszijnopgebouwduitvirtuelemachines. Eenvirtuelemachineiseenabstractie.Bijhetredenerenoplogischniveau implicatiesindeverhandelingsluipen[leipoldt]. moetmenzichsteedsrealiserendatmengebruikmaaktvaneenabstractie Doorgebruiktemakenvanabstractieskanmenovercomplexecompu- gebruikenomgedragtebeschrijven.hiervoormoetmenhetgedragvaneen vandewerkelijkheid.eenvirtuelemachineisinwerkelijkheidvaakimperfect.omfoutenofafwijkingentevoorkomenkanmenformelemethoden systeemexactkunnenbeschrijven.somsisdekennisoverhetexactegedrag nietaanwezigofzijndegebruiktemethodenniettoereikend. vastgesteld[vankatwijk,mullender1]. algoritmeskanimperfectzijn.naasteenformeelbewijsvandejuistheidvan eenalgoritmemoetdejuistheidvandeimplementatiemettestenworden Formelebewijzenzijngeldigvooralgoritmes.Deimplementatievandeze zijninguur2.2weergegeven.hetmeestalgemeneonderscheidistussen Voordelagenuitguur2.1wordennogaleensanderetermengebruikt.Deze 2.2.2Gerelateerdetermen hardwareensoftware.binnendesoftwareonderscheidtmensysteemsoftwareenapplicaties.operatingsystemsbehorentotdesysteemsoftwareteemontwikkelsoftwareontwikkeld. eenboekhoudpakketofeentekstverwerker.zewordenmetbehulpvansys- compilerstotdesysteemontwikkelsoftware.voorbeeldenvanapplicatieszijn eengroterevarieteit.omdezeredenisnietgetrachteengeforceerdsimpele toepasbaaralsmodelvoorveelbestaandemachines.bovenlevel5bestaat of`high-levellanguages'genoemd.totenmetlevel5isguur2.1goed Problemorientedlanguages(level5),wordenook`derdegeneratietalen' weergavevandewerkelijkheidtegeven[tanenbaum1].volgensdeindeling vanguur2.1zoudenapplicaties`level6virtuelemachines'genoemdmoeten 18 Vereenvoudigingvangedistribueerdeapplicatieontwikkeling

20 Begrippenkader Figuur2.2:Applicatie-versussysteemsoftware[VanRenesse] applicaties gebruiker systeemontwikkeltools dbms HY operatingsystem hardware HH applicatiesoftware systeemsoftware dezescriptie greswordensomstotapplicatiesensomstotsysteemsoftwaregerekend. dietussendeproblem-oriented-languageendegebruikerinligt. worden.ingrotelijnenzoumenapplicatieskunnenbeschouwenalseenlaag caties.gegevensbeheerpakkettenliggengezienvanuitsysteemontwikkeling Dezescriptierichtzichopdesysteemontwikkelingvangedistribueerdeappli- Gegevensbeheerpakkettenofvierdegeneratie-softwarealsOracleenIn- implementatie alsinguur2.2gepositioneerdaandeapplicatiekant. onderliggendevirtuelemachine.detaalvaneenhogerelaagwordtuitgedruktineenlagerelaag.zokanmeneencompilervoorhetvertalenvan Methet`implementeren'vaneenapplicatiebedoeltmenhetrealiserenvan eenproblem-oriented-language(bijvoorbeeldfortran)naarassembleertaal eeninterfacemetdegewenstehighlevelfunctionaliteitmetbehulpvande schrijven.ofmenkaneenboekhoudpakketbouwenineenproblem-orientedlanguage.menspreektsomsvandefortran-implementatiealsmeneen eenlageretaal.eenimplementatieiseenvirtuelemachine.implementeren menhetprogrammazelfbedoelt. speciekevertalerbedoeld,ofvandeimplementatievandeboekhoudingals tweelagen. ishetrealiserenvandegewenstefunctionaliteit vandevertaalslagtussen Eenimplementatiebiedteenhogeretaalaandoordezetevertalenin bepaaldetaalimplementeertaanteduiden.eenprocessorishetactieve gedeeltevaneenvirtuelemachine.deautomaatvoerthetprogrammadat inzijntaalisgeschrevendaadwerkelijkuit. Determ`processor'wordtgebruiktomdeabstracteautomaatdieeen abstractidee wordtook`implementeren'genoemd.zokaneenoperating Vereenvoudigingvangedistribueerdeapplicatieontwikkeling Hetaanbiedenvandegewenstefunctionaliteit vaneenconcept,een 19

Het besturingssysteem of operating system, vaak afgekort tot OS is verantwoordelijk voor de communicatie van de software met de hardware.

Het besturingssysteem of operating system, vaak afgekort tot OS is verantwoordelijk voor de communicatie van de software met de hardware. Het besturingssysteem of operating system, vaak afgekort tot OS is verantwoordelijk voor de communicatie van de software met de hardware. Het vormt een schil tussen de applicatiesoftware en de hardware

Nadere informatie

Er zijn verschillende OS bv: Microsoft Windows Apple Macintosh Linux-versies/distributies zoals Ubuntu en Knoppix

Er zijn verschillende OS bv: Microsoft Windows Apple Macintosh Linux-versies/distributies zoals Ubuntu en Knoppix Hoofdstuk 2 2.1 Systeembeheerprogramma s Besturingssysteem zorgt voor de communicatie tussen de software en de hardware.er zijn verschillende soorten besturingssystemen voor je pc.een andere naam voor

Nadere informatie

Hoofdstuk 2. - is verantwoordelijk voor de communicatie van de software met de hardware.

Hoofdstuk 2. - is verantwoordelijk voor de communicatie van de software met de hardware. Hoofdstuk 2 2.1 systeembeheerprogramma s Werking en functies van besturingssystemen Besturingssysteem/operating systeem(os) - is verantwoordelijk voor de communicatie van de software met de hardware. -

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting (Dutch summary)

Nederlandse samenvatting (Dutch summary) Nederlandse samenvatting (Dutch summary) Ditproefschriftpresenteerteen raamwerk voorhetontwikkelenvanparallellestreaming applicaties voor heterogene architecturen met meerdere rekeneenheden op een chip.

Nadere informatie

Belangrijkste ideeën/concepten uit OS, incl. proces

Belangrijkste ideeën/concepten uit OS, incl. proces Operating System Overview (Hfst 2) Wat is een OS? Wat was een OS? Evolutie van OS. OS als virtuele machine OS als beheerder van hulpbronnen (resources) Belangrijkste ideeën/concepten uit OS, incl. proces

Nadere informatie

In deze les staan we stil bij verschillende soorten software:

In deze les staan we stil bij verschillende soorten software: Les B-07 Software In deze les staan we stil bij verschillende soorten software: - systeemsoftware - applicatiesoftware - embedded software 7.1 Inleiding systeemsoftware Allereerst zullen we ons bezighouden

Nadere informatie

TALIS. Basis systeemeisen. Versie 3 Approved CREATED WITH

TALIS. Basis systeemeisen. Versie 3 Approved CREATED WITH Basis systeemeisen Versie 3 Approved Aangemaakt op: 16-2-2016 9:34:43 Auteur TANS CREATED WITH Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 2. 4 2.1 Stand-alone 4 2.2 client-server 5 2.3 Remote 6 1. Inleiding Deze systeemeisen

Nadere informatie

Multi-user module 5.5

Multi-user module 5.5 Handleiding Multi-user module 5.5 Versie Datum 1.1 27-2-2012 Multi-user 5 LogiVert 1 Wat is de Multi-user module en wat kan ik er mee doen? De multi-user module is een gebruikerslicentie waardoor er 5

Nadere informatie

Software Mobiliteit. UAMS - 6 maart 2001. Theo D'Hondt Lab voor Pogrammeerkunde Vrije Universiteit Brussel http://prog.vub.ac.

Software Mobiliteit. UAMS - 6 maart 2001. Theo D'Hondt Lab voor Pogrammeerkunde Vrije Universiteit Brussel http://prog.vub.ac. Software Mobiliteit Theo D'Hondt Lab voor Pogrammeerkunde Vrije Universiteit Brussel http://prog.vub.ac.be/~tjdhondt p. 1 Overzicht Stelling Objecttechnologie Distributie Mobiliteit Evolutie Besluit p.

Nadere informatie

The OSI Reference Model

The OSI Reference Model Telematica Applicatielaag Hoofdstuk 16, 17 Applicatielaag 4Bevat alle toepassingen die van het netwerk gebruik maken n E-mail n Elektronisch nieuws n WWW n EDI (Electronic Data Interchange) n Napster,

Nadere informatie

OnGuard ICMS Credit Management Software

OnGuard ICMS Credit Management Software OnGuard ICMS Credit Management Software In de afgelopen jaren is credit management in hoog tempo geëvolueerd tot de professionele discipline die het nu is. Nieuwe weten regelgeving op zakelijk gebied en

Nadere informatie

Programmeren in C++ (deel 1)

Programmeren in C++ (deel 1) FHT&L MODULE BESCHRIJVING Programmeren in C++ (deel 1) PRO4 Samenstelling: Cees van Tilborg, Thijs Dorssers Datum: september 2011 Versie: 1h Titel: Programmeren in C++ Identificatie Progresscode: PRO4

Nadere informatie

Tim Mallezie Architectuur van besturingssystemen: Vraag A2.

Tim Mallezie Architectuur van besturingssystemen: Vraag A2. Procesbeheer: kenmerken van moderne besturingssystemen. 1. Bespreek de (drie) meest typische kenmerken van moderne besturingssystemen. 2. In hoeverre beantwoorden UNIX, Linux en Windows NT hieraan? Geef

Nadere informatie

HOOFDSTUK 2. 2.1 Systeembeheerprogramma s. 2.1.1 Werking en functies van besturingssystemen. Module 3 Software. Informatie

HOOFDSTUK 2. 2.1 Systeembeheerprogramma s. 2.1.1 Werking en functies van besturingssystemen. Module 3 Software. Informatie HOOFDSTUK 2 Module 3 Software 2.1 Systeembeheerprogramma s Het besturingssysteem zorgt ervoor dat de software met de hardware kan communiceren. Er zijn verschillende soorten besturingssystemen voor de

Nadere informatie

Module I - Informatica

Module I - Informatica Module I - Informatica 1) Iemand wilt een nieuwe auto aanschaffen. Gezien de gestegen brandstofprijzen wil de persoon een auto, die zuinig in brandstofgebruik is. Maak duidelijk hoe de persoon een weloverwogen

Nadere informatie

MODULE I. Informatica. Inhoudsopgave. Inhoudsopgave. Hoofdstuk 3 De andere kant van ICT 50. Hoofdstuk 1 Het belang van informatie 18

MODULE I. Informatica. Inhoudsopgave. Inhoudsopgave. Hoofdstuk 3 De andere kant van ICT 50. Hoofdstuk 1 Het belang van informatie 18 6 MODULE I Informatica Inleiding 17 Hoofdstuk 1 Het belang van informatie 18 1.1 Inleiding 18 1.2 Aanwijzingen voor de leerling 18 1.3 Het verschil tussen gegevens en informatie 18 1.4 Bedrijfsactiviteiten

Nadere informatie

High Performance Computing

High Performance Computing High Performance Computing Kristian Rietveld (krietvel@liacs.nl, kamer 138) Groep Computer Systems - Embedded systems - Specifieke software mappen op specfieke hardware. - Hardware synthesis. - Real-time

Nadere informatie

Betekent SOA het einde van BI?

Betekent SOA het einde van BI? Betekent SOA het einde van BI? Martin.vanden.Berg@sogeti.nl 18 september 2007 Agenda Wat is SOA? Wat is BI? Wat is de impact van SOA op BI? Sogeti Nederland B.V. 1 Agenda Wat is SOA? Wat is BI? Wat is

Nadere informatie

ECTS fiche. Module info. Evaluatie. Gespreide evaluatie OPLEIDING. Handelswetenschappen en bedrijfskunde HBO Informatica

ECTS fiche. Module info. Evaluatie. Gespreide evaluatie OPLEIDING. Handelswetenschappen en bedrijfskunde HBO Informatica ECTS fiche Module info OPLEIDING STUDIEGEBIED AFDELING MODULE MODULENAAM Programmeren 5 MODULECODE B STUDIEPUNTEN 10 VRIJSTELLING MOGELIJK ja Handelswetenschappen en bedrijfskunde HBO Informatica Evaluatie

Nadere informatie

Zelftest Informatica-terminologie

Zelftest Informatica-terminologie Zelftest Informatica-terminologie Document: n0947test.fm 01/07/2015 ABIS Training & Consulting P.O. Box 220 B-3000 Leuven Belgium TRAINING & CONSULTING INTRODUCTIE Deze test is een zelf-test, waarmee u

Nadere informatie

CTI Installatie & Configuratie

CTI Installatie & Configuratie CTI Installatie & Configuratie Nimava Group BV Huis ter Heideweg 20 3705 LZ Zeist Inhoudsopgave InhoudsopgaveOfficeServLink (O.S.L.)... 1 OfficeServLink (O.S.L.)... 2 Wat is de OfficeServLink?... 3 Wanneer

Nadere informatie

Microcontrollers Introductie INLMIC Jesse op den Brouw INLMIC/2014-2015

Microcontrollers Introductie INLMIC Jesse op den Brouw INLMIC/2014-2015 Microcontrollers Introductie INLMIC Jesse op den Brouw INLMIC/2014-2015 Microcontroller Uit Wikipedia A microcontroller (sometimes abbreviated µc or uc) is a small computer on a single integrated circuit

Nadere informatie

Linux voor S/390 (IBM z-series)

Linux voor S/390 (IBM z-series) LinuxFocus article number 328 http://linuxfocus.org Linux voor S/390 (IBM z-series) door Cüneyt Göksu Over de auteur: Database Specialist, werkt al meer dan 12 jaar met alle commerciële

Nadere informatie

Voorwoord) ( De(diabeteszorg(in(Nederland(begeeft(zich(op(hoog(niveau.(In(internationaal(verband(wordt(ons(land( alom(geprezen(om(de(toewijding(die(aan(de(dag(wordt(gelegd(om(het(leven(voor(mensen(met(

Nadere informatie

Flex_Rooster WERKBOEK. INTRODUCTIE iseries. Dit werkboek is eigendom van ICS opleidingen en mag niet worden meegenomen.

Flex_Rooster WERKBOEK. INTRODUCTIE iseries. Dit werkboek is eigendom van ICS opleidingen en mag niet worden meegenomen. Flex_Rooster WERKBOEK INTRODUCTIE iseries Dit werkboek is eigendom van ICS opleidingen en mag niet worden meegenomen. ICS Opleidingen Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt

Nadere informatie

Hoe zet u virtualisatie slim in bij forensische onderzoeksomgevingen?

Hoe zet u virtualisatie slim in bij forensische onderzoeksomgevingen? Hoe zet u virtualisatie slim in bij forensische onderzoeksomgevingen? ir. Ronald van Vugt ronald@netwell.eu Aanleiding Deze presentatie is ontstaan naar aanleiding van een nieuw architectuur ontwerp voor

Nadere informatie

TALIS. Systeemeisen Basis. Versie 3.0 Approved CREATED WITH

TALIS. Systeemeisen Basis. Versie 3.0 Approved CREATED WITH Systeemeisen Basis Versie 3.0 Approved Aangemaakt op: 28-7-2015 16:19:16 Auteur TANS CREATED WITH Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 2. 4 2.1 Stand-alone 4 2.2 server en werkstations 4 2.3 Remote 5 1. Inleiding

Nadere informatie

APPLICATIEBOUW 1E COLLEGE: INTRODUCTIE. Onderdeel van SmartProducts

APPLICATIEBOUW 1E COLLEGE: INTRODUCTIE. Onderdeel van SmartProducts APPLICATIEBOUW 1E COLLEGE: INTRODUCTIE Onderdeel van SmartProducts EVEN VOORSTELLEN DOCENT Fjodor van Slooten N208 (Horstring Noord) F.vanSlooten@utwente.nl Assistentie door: Hans Tragter, Marc Schreiber,

Nadere informatie

Decentraliseer en Beheers? Dick Epema

Decentraliseer en Beheers? Dick Epema Decentraliseer en Beheers? Dick Epema De NWO wetenschapsquiz 2011 Je kunt bij Facebook heel goed zien hoeveel vrienden jouw vrienden hebben. Hebben mensen op Facebook gemiddeld net zoveel vrienden als

Nadere informatie

BeCloud. Belgacom. Cloud. Services.

BeCloud. Belgacom. Cloud. Services. Cloud Computing Steven Dewinter Steven.Dewinter@belgacom.be February 13 th, 2012 Cloud computing is niet nieuw. Het is een evolutie, geen revolutie! Personal Computer, Tekstverwerker, Rekenblad, MS DOS,..

Nadere informatie

Software Reverse Engineering. Jacco Krijnen

Software Reverse Engineering. Jacco Krijnen Software Reverse Engineering Jacco Krijnen Opbouw Inleiding en definitie Techniek Assemblers/Disassemblers Compilers/Decompilers Toepassingen Security Overige Softwarebeveiliging Piracy Anti RE technieken

Nadere informatie

SCYLLATIME D O C U M E N T A T I E. Hassinkweg 19 7556 BV Hengelo tel. (074) 250 31 47 fax (074) 250 37 05 info@mic-o-data.nl www.mic-o-data.

SCYLLATIME D O C U M E N T A T I E. Hassinkweg 19 7556 BV Hengelo tel. (074) 250 31 47 fax (074) 250 37 05 info@mic-o-data.nl www.mic-o-data. D O C U M E N T A T I E SCYLLATIME Betaalbare ordertijdregistratie met chipkaarten December Versie industrie 2002/7 Hassinkweg 19 7556 BV Hengelo tel. (074) 250 31 47 fax (074) 250 37 05 info@mic-o-data.nl

Nadere informatie

ComputerSystemenenApplicaties CSA deel#1vanhetcollegedictaat PatrickvanderSmagt September1995 Secondedition 2 thenamesoftheauthorsandtheuniversityofamsterdamarementioned.permissionisalso grantedtousethisbookfornon-commercialcourses,providedtheauthorsarenotiedofthis

Nadere informatie

Industry 4.0. Big Data: van shopfloor naar IT level MES/ERP: Trends & Technologieën. Advantech Europe Jim ten Broeke Business Development Manager IoT

Industry 4.0. Big Data: van shopfloor naar IT level MES/ERP: Trends & Technologieën. Advantech Europe Jim ten Broeke Business Development Manager IoT Industry 4.0 Big Data: van shopfloor naar IT level MES/ERP: Trends & Technologieën Advantech Europe Jim ten Broeke Business Development Manager IoT Internet of Things: de evolutie Vandaag, 2016, groeit

Nadere informatie

Lange cursus beschrijving van de cursus: ITIL basics

Lange cursus beschrijving van de cursus: ITIL basics Lange cursus beschrijving van de cursus: ITIL basics ALGEMEEN Het inrichten van een ICT Beheerorganisatie is een complexe en tijdrovende aangelegenheid. Het resultaat is afhankelijk van veel aspecten.

Nadere informatie

Academie voor NLP Coachen een Vak De professionele leergang tot coach

Academie voor NLP Coachen een Vak De professionele leergang tot coach professioneeleffectief&persoonlijk AcademievoorNLP CoacheneenVak Deprofessioneleleergangtotcoach AcademievoorNLP Uitgangspuntbijdeacademieisdatcursistenzichpersoonlijkontwikkelen.Wijvindenhet belangrijkdatmensenontdekkenwathunmogelijkhedenzijn!wijwerkenvanuitovervloed.

Nadere informatie

HBO5 Informatica Netwerkbeheer (90 studiepunten) Het schematiseren van probleemstellingen. met zelfgedefinieerde klassen werken.

HBO5 Informatica Netwerkbeheer (90 studiepunten) Het schematiseren van probleemstellingen. met zelfgedefinieerde klassen werken. STUDIEFICHE CVO DE AVONDSCHOOL Opleiding HBO5 Informatica Netwerkbeheer (90 studiepunten) Module A1 Basiskennis (4 studiepunten) Plaats van de module in de opleiding: In deze module wordt de basiskennis

Nadere informatie

Het juiste moment, de juiste mensen,

Het juiste moment, de juiste mensen, planning.nl Het juiste moment, de juiste mensen, de juiste plek Plannen is aan alles denken. Of het nu gaat om een onderwijsrooster, een bouwplanning, een planning voor uw bedrijfsprocessen of een planning

Nadere informatie

Samba Windows Netwerken onder Linux

Samba Windows Netwerken onder Linux Samba Windows Netwerken onder Linux Jelmer Vernooij Samba Team jelmer@samba.org Oktober 2006 1 Jelmer Vernooij Samba ontwikkelaar en teamlid Mede-auteur en editor van The Samba HOWTO Collection and Reference

Nadere informatie

Software kan worden ingedeeld in verschillende manieren. Bijvoorbeeld:

Software kan worden ingedeeld in verschillende manieren. Bijvoorbeeld: Hoofdstuk 1 Softwarecategorieën Software kan worden ingedeeld in verschillende manieren. Bijvoorbeeld: De taal waarin het bepaal software geschreven is of taak waarvoor het bestemd is. Het platform De

Nadere informatie

De ontwikkelaar heeft het recht om af te zien van verdere ontwikkeling en/of ondersteuning van dit pakket.

De ontwikkelaar heeft het recht om af te zien van verdere ontwikkeling en/of ondersteuning van dit pakket. 1. Licentieovereenkomst BELANGRIJK! LEES DEZE OVEREENKOMST ALVORENS DE SOFTWARE TE INSTALLEREN! Het aanvaarden van deze overeenkomst geeft u het recht tot gebruik van deze software, de software blijft

Nadere informatie

Spellen, voorspellen en profiteren

Spellen, voorspellen en profiteren Spellen, voorspellen en profiteren Oracle licenties Spreker: Datum: Peter Vermaat, Business Consultant oktober 2009 Agenda Licentiesoorten Basisprincipes en basisregels Database-licenties Applicatieserver-licenties

Nadere informatie

Windows Xp professional op de werkstations en Windows 2000 op de Server

Windows Xp professional op de werkstations en Windows 2000 op de Server Windows Xp professional op de werkstations en Windows 2000 op de Server Uitleg over het implementeren van Microsoft Windows XP Professional op de werkstations en de bijbehorende management tools. Dit boekje

Nadere informatie

14-9-2015. Je kunt de presentatie na afloop van elke les downloaden. Ga naar : www.gelsing.info Kies voor de map Systeemontwikkeling

14-9-2015. Je kunt de presentatie na afloop van elke les downloaden. Ga naar : www.gelsing.info Kies voor de map Systeemontwikkeling Les 1 Docent: Marcel Gelsing Je kunt de presentatie na afloop van elke les downloaden. Ga naar : www.gelsing.info Kies voor de map Systeemontwikkeling Je kunt hier (optioneel) ook een gratis tool downloaden

Nadere informatie

Waarmaken van Leibniz s droom

Waarmaken van Leibniz s droom Waarmaken van Leibniz s droom Artificiële intelligentie Communicatie & internet Operating system Economie Computatietheorie & Software Efficiënt productieproces Hardware architectuur Electronica: relais

Nadere informatie

Overzicht modulefiches opleiding graduaat informatica optie programmeren

Overzicht modulefiches opleiding graduaat informatica optie programmeren Overzicht modulefiches opleiding graduaat informatica optie programmeren Inhoud Analyse TV... 2 Basiskennis TV... 3 Besturingssystemen TV... 4 Communicatie- en organisatietech. TV... 5 Databanken TV...

Nadere informatie

in1671 - Operating System Concepten

in1671 - Operating System Concepten in1671 - Operating System Concepten drs J.W.J. Heijnsdijk Faculteit EWI, kamer 09.280 (Mekelweg 4) tel. 85804 email: Heijnsdijk@ewi.tudelft.nl 2005 1-1 Doel van een Operating System Wat is een Operating

Nadere informatie

Functieomschrijving: hoofd systeemanalist/programmeur

Functieomschrijving: hoofd systeemanalist/programmeur 1. Graad/ Functietitel Functieomschrijving: hoofd systeemanalist/programmeur Hoofd systeemanalist/programmeur 2. Doel van de functie De functie van systeemanalist/programmeur voorziet aspecten van projectleiding

Nadere informatie

in1671 - Operating System Concepten Doel van een Operating System Interrupts 3-Lagen model spooling (Simultaneous Peripheral Operation On Line)

in1671 - Operating System Concepten Doel van een Operating System Interrupts 3-Lagen model spooling (Simultaneous Peripheral Operation On Line) in1671 - Operating System Concepten Doel van een Operating System drs J.W.J. Heijnsdijk Faculteit EWI, kamer 09.280 (Mekelweg 4) tel. 85804 email: Heijnsdijk@ewi.tudelft.nl Wat is een Operating System?

Nadere informatie

VMware ThinApp. Application Virtualization Platform that enables complex software to be delivered as self-contained EXE files

VMware ThinApp. Application Virtualization Platform that enables complex software to be delivered as self-contained EXE files VMware ThinApp Application Virtualization Platform that enables complex software to be delivered as self-contained EXE files Edwin Friesen Senior Solution Consultant @ Ictivity B.V. edwin.friesen@ictivity.nl

Nadere informatie

Windows XP Migratie opties. Bart van Dijk (b.van.dijk@hccnet.nl)

Windows XP Migratie opties. Bart van Dijk (b.van.dijk@hccnet.nl) Windows XP Migratie opties Bart van Dijk (b.van.dijk@hccnet.nl) Windows XP Migratie opties Wat is het probleem met Windows XP De opties te vervanging van Windows XP Migratie naar Linux Mint Probleem met

Nadere informatie

Beknopte dienstbeschrijving beveiligen van Webapplicaties m.b.v. digitale certificaten en PKI

Beknopte dienstbeschrijving beveiligen van Webapplicaties m.b.v. digitale certificaten en PKI Beknopte dienstbeschrijving beveiligen van Webapplicaties m.b.v. digitale certificaten en PKI Document: Beknopte dienstbeschrijving beveiligen van Webapplicaties Versie: maart 2002 mei 2002 Beknopte dienstbeschrijving

Nadere informatie

The End of an Architectural Era

The End of an Architectural Era The End of an Architectural Era M. Stonebraker, S. Madden, D. J. Abadi, S. Harizopoulos, N. Hachem, P. Helland Jorn Van Loock Inleiding Oorsprong relationele DBMS IBM System R (1974) DB2 Sybase SQL Server

Nadere informatie

Friesland College Leeuwarden

Friesland College Leeuwarden Voorwoord In dit project stel ik een hele snelle computer samen voor het bedrijf Peer B.V.. Ook laat ik zien wat het grote verschil is tussen Windows 7 en Windows 8, de voor en nadelen laat ik zien. Ook

Nadere informatie

Van Poort tot Pipeline. Ben Bruidegom & Wouter Koolen-Wijkstra AMSTEL Instituut Universiteit van Amsterdam

Van Poort tot Pipeline. Ben Bruidegom & Wouter Koolen-Wijkstra AMSTEL Instituut Universiteit van Amsterdam Van Poort tot Pipeline Ben Bruidegom & Wouter Koolen-Wijkstra AMSTEL Instituut Universiteit van Amsterdam Van Poort tot Pipeline Pipeline processor One cycle machine Calculator File of registers Assembly

Nadere informatie

Ictivity Een vreemde eend in de bijt

Ictivity Een vreemde eend in de bijt Ictivity Een vreemde eend in de bijt De virtuele wereld Alles is tegenwoordig virtueel. Virtueel hondje Tamagotchi, virtueel huisdiertje Virtuele huisvrouw Agenda Welke vijf soorten virtualisatie zijn

Nadere informatie

Beginnen met businessdesk

Beginnen met businessdesk Beginnen met businessdesk Inleiding De businessdesk oplossingen van Desk Solutions zijn specifieke oplossingen die u een flexibele desktop omgeving leveren zonder dat u zich zorgen hoeft te maken over

Nadere informatie

Ronde Tafel Hergebruik en uitwisseling van software bij het Rijk'

Ronde Tafel Hergebruik en uitwisseling van software bij het Rijk' Ronde Tafel Hergebruik en uitwisseling van software bij het Rijk' 29 januari 2013 Agenda 1) Uitgangssituatie 2) Voorlopige resultaten inventarisatie 3) (markt)ontwikkelingen 4) Wat is het vraagstuk? 5)

Nadere informatie

Informaticawetenschappen in. het leerplichtonderwijs Waarom?

Informaticawetenschappen in. het leerplichtonderwijs Waarom? Informaticawetenschappen in Giovanni Samaey het leerplichtonderwijs Waarom? co-voorzitter werkgroep KVAB en Jonge Academie Docent Wiskundige Ingenieurstechnieken, Departement Computerwetenschappen, KU

Nadere informatie

Easy Business Tools - Multi-user module

Easy Business Tools - Multi-user module Easy Business Tools Multi-user module Wat is de Multi-user module en wat kan ik er mee doen? De multi-user module is een gebruikerslicentie waardoor 5 computers in een netwerk kunnen samenwerken in Mijn

Nadere informatie

Dynamische Patiënt Simulaties via Windows Based Terminal Testverslag van fase 2 van het ICT project

Dynamische Patiënt Simulaties via Windows Based Terminal Testverslag van fase 2 van het ICT project Dynamische Patiënt Simulaties via Windows Based Terminal Testverslag van fase 2 van het ICT project Doelstelling Het doel van fase 2 van het project Interfacultaire communicatie training via een virtuele

Nadere informatie

Samenvatting Hoofdstuk 1

Samenvatting Hoofdstuk 1 1.1 Software Categorieën 1. Je kunt software in twee manieren indelen: 1. Systeemsoftware 2. Applicatiesoftware Systeemsoftware Systeemsoftware regelt en ondersteunt de werking van de computer. Dus het

Nadere informatie

Sneller ritsen met internet applicaties?

Sneller ritsen met internet applicaties? VERRICHTEN INRICHTEN RICHTEN Sneller ritsen met internet applicaties? BESTURING PRODUCTEN PROCESSEN ORGANISATIE APPLICATIES GEGEVENS van de bedrijfsvoering van de bedrijfsvoering Door : Rimko van den Bergh

Nadere informatie

DB9714. Installatie gids. www.fasttel.be Db9714 versie 2.2.3 Pagina 1 of 9

DB9714. Installatie gids. www.fasttel.be Db9714 versie 2.2.3 Pagina 1 of 9 DB9714 Installatie gids Db9714 versie 2.2.3 Pagina 1 of 9 INLEIDING We stellen het zeer op prijs dat u hebt gekozen voor het systeem van video over PC. Er is voldoende aandacht besteed aan de erg eenvoudige

Nadere informatie

Rijkspas: veiligheid en flexibiliteit. ID-ware, C. Borgmann, MSc Heerhugowaard 24 november 2011

Rijkspas: veiligheid en flexibiliteit. ID-ware, C. Borgmann, MSc Heerhugowaard 24 november 2011 Rijkspas: veiligheid en flexibiliteit ID-ware, C. Borgmann, MSc Heerhugowaard 24 november 2011 24-11-2011 Profile Consultancy Services State of the art software solutions Project implementation Life-cycle

Nadere informatie

tot oplevering (thuis e maken met ondersteuning via forum) Cursus Moodle, boek, internet

tot oplevering (thuis e maken met ondersteuning via forum) Cursus Moodle, boek, internet ECTS fiche Module info OPLEIDING STUDIEGEBIED AFDELING MODULE MODULENAAM Programmeren 4 MODULECODE B3 STUDIEPUNTEN 10 VRIJSTELLING MOGELIJK Handelswetenschappen en bedrijfskunde HBO Informatica Evaluatie

Nadere informatie

UBC op Microsoft Windows 64-bits

UBC op Microsoft Windows 64-bits UBC op Microsoft Windows 64-bits Inleiding Op de 64-bits varianten van Windows werkt de UBC (en vele andere pakketten) op een andere manier dan op de oudere 32-bits varianten van deze Windows versies.

Nadere informatie

Maatwerk software ontwikkelingen

Maatwerk software ontwikkelingen Maatwerk software ontwikkelingen IT Diensten Richard Schmidt Maatwerk Software Ontwikkelingen, 1 Wat is maatwerk software DGMR Maatwerk software Hoogwaardige wetenschappelijke software Gebruiksvriendelijke

Nadere informatie

SLA: Implementatie apparatuur & applicaties

SLA: Implementatie apparatuur & applicaties Page 1 of 5 v 02.00 20100103 SLA: Implementatie apparatuur & applicaties GsSLA-000-000-001 Algemene SLA 1. I N H O U D 1.INHOUD... 1 2.TOEPASSINGSGEBIED... 1 3.BEPALINGEN... 2 Installatie & levering...

Nadere informatie

D. Deijs. Gebouwautomatisering voor u!

D. Deijs. Gebouwautomatisering voor u! D. Deijs Gebouwautomatisering voor u! Agenda Introductie Regel Partners Case Hogeschool Rotterdam Applicatie software op één locatie Beheer van Software Afstandbeheer GBS optimaliseren & duurzaam automatiseren

Nadere informatie

Opdracht 1 Integrated Circuit

Opdracht 1 Integrated Circuit Opdracht 1 Leg uit: IC. IC is de afkorting van Integrated Circuit, ook wel chip genoemd. Een IC bestaat uit duizenden of miljoenen uiterst kleine elektronische componenten zoals weerstanden, condensators

Nadere informatie

Tekla Structures Hardware aanbevelingen

Tekla Structures Hardware aanbevelingen Tekla Structures Hardware aanbevelingen Aan de inhoud van dit document kunnen geen rechten worden ontleend. Aan de weergave van de afbeeldingen kunnen geen conclusies worden verbonden met betrekking tot

Nadere informatie

Voorbereiding schoolexamens se3 en po3 voor 5-vwo

Voorbereiding schoolexamens se3 en po3 voor 5-vwo Voorbereiding schoolexamens se3 en po3 voor 5-vwo Het schoolexamen se3 is een theorie-examen van 50 minuten en gaat over de modulen 1 tot en met 5 van Instruct-Online en over de bijbehorende intermezzi

Nadere informatie

BASISOPLEIDING VOOR MOBILITEITSCOÖRDINATOREN INHOUD VAN DE OPLEIDING

BASISOPLEIDING VOOR MOBILITEITSCOÖRDINATOREN INHOUD VAN DE OPLEIDING BASISOPLEIDING VOOR MOBILITEITSCOÖRDINATOREN INHOUD VAN DE OPLEIDING Module 1 Mobiliteitsmanagement en verkeersveiligheid in alle facetten In module 1 wordt het verband gelegd tussen mobiliteitsmanagement

Nadere informatie

Digitale en analoge technieken

Digitale en analoge technieken Digitale en analoge technieken Peter Slaets February 14, 2006 Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, 2006 1 / 33 Computerarchitectuur 1 Processors 2 Primair geheugen 3 Secundair geheugen

Nadere informatie

APPLICATIEBOUW 1E COLLEGE: INTRODUCTIE. Onderdeel van SmartProducts

APPLICATIEBOUW 1E COLLEGE: INTRODUCTIE. Onderdeel van SmartProducts APPLICATIEBOUW 1E COLLEGE: INTRODUCTIE Onderdeel van SmartProducts EVEN VOORSTELLEN DOCENT Fjodor van Slooten N208 (Horstring Noord) F.vanSlooten@utwente.nl Assistentie door: Hans Tragter, Nadia Klomp,

Nadere informatie

Onderwijseenheid INLMIC Inleiding microcontrollers

Onderwijseenheid INLMIC Inleiding microcontrollers Studiebelasting: 3 CP Kwartaal: EQ1.1, EQ3D.1 Verantwoordelijke docenten: J.E.J. op den Brouw, B. Kuiper Opbouw onderwijseenheid. OEdeel kwt sbu theo pract proj toetswijze bs INLMIC-co1 1 42 14 Meerkeuze

Nadere informatie

Handleiding. han4me.han.nl m.han.nl/rooster. Datum: 23 september 2011 Versie 1.1

Handleiding. han4me.han.nl m.han.nl/rooster. Datum: 23 september 2011 Versie 1.1 Handleiding han4me.han.nl m.han.nl/rooster Datum: 23 september 2011 Versie 1.1 1 Hogeschool van Arnhem en Nijmegen HAN/ SU-ICT 1. Inleiding... 3 2. Installatie... 3 1. Icoontje toevoegen in je beginscherm

Nadere informatie

De SolidWorks QuickStart Module

De SolidWorks QuickStart Module SolidWorks 3D CAD software biedt intuïtieve oplossingen voor alle aspecten van uw designproces. De SolidWorks producten kunnen worden toegepast binnen de hele organisatie. De SolidWorks QuickStart Module

Nadere informatie

SolidWorks QuickStart Algemene informatie

SolidWorks QuickStart Algemene informatie SolidWorks QuickStart Algemene informatie SolidWorks 3D CAD software biedt intuïtieve oplossingen voor alle aspecten van uw designproces. De SolidWorks producten kunnen worden toegepast binnen de hele

Nadere informatie

Systeemvereisten. Systeemvereisten voor Microsoft Dynamics NAV 2009. Rolgebaseerde client

Systeemvereisten. Systeemvereisten voor Microsoft Dynamics NAV 2009. Rolgebaseerde client Systeemvereisten voor Microsoft Dynamics NAV 2009 Rolgebaseerde client Microsoft Windows XP Professional SP3 of later (X86 of 32-bits Microsoft Windows Vista (Business, Enterprise, of Ultimate) SP1 of

Nadere informatie

(aangesloten bij ICT-Office) Curriculum Vitae

(aangesloten bij ICT-Office) Curriculum Vitae (aangesloten bij ICT-Office) Curriculum Vitae Persoonlijke gegevens Serge Wagemakers Aardaker 6 3453 VV De Meern +31(0)30 241 4567 serge.wagemakers@tackle-it.nl Gewenste functies (gesorteerd op voorkeur)

Nadere informatie

TradePoint Systems NCTS Oplossingen

TradePoint Systems NCTS Oplossingen TradePoint Systems NCTS Oplossingen Van overheidswege bent u vanaf 1 april 2004 verplicht om uw huidige transitdocumenten elektronisch aan te maken en te versturen. Indien uw organisatie niet beschikt

Nadere informatie

Fundament Informatica

Fundament Informatica Fundament Informatica Deel 1 ICT voor de tweede fase Module 1 tot en met 4 VOORWOORD Deze uitgave is het eerste deel van de methode, bestemd voor het keuzevak informatica in de tweede fase van havo en

Nadere informatie

Databases - Inleiding

Databases - Inleiding Databases Databases - Inleiding Een database is een verzameling van een aantal gegevens over een bepaald onderwerp: een ledenbestand van een vereniging, een forum, login gegevens. In een database worden

Nadere informatie

Installatie Remote Backup

Installatie Remote Backup Juni 2015 Versie 1.2 Auteur : E.C.A. Mouws Pagina 1 Inhoudsopgave BusinessConnect Remote Backup... 3 Kenmerken... 3 Beperkingen... 3 Gebruik op meerdere systemen... 3 Systeemeisen... 4 Support... 4 Installatie...

Nadere informatie

ICT Infrastructuren: Processen en Threads. 18 november 2013 David N. Jansen

ICT Infrastructuren: Processen en Threads. 18 november 2013 David N. Jansen ICT Infrastructuren: Processen en Threads 18 november 2013 David N. Jansen Datum en Ajd van werkcollege na overleg met de aanwezigen: donderdag 8:45 10:30 Leerdoel voor vandaag. Stallings hoofdst 2 4 Hoofddoelen

Nadere informatie

Conceptnota. Cloud Integratie - presentatielaag CD000496

Conceptnota. Cloud Integratie - presentatielaag CD000496 Conceptnota Cloud Integratie - presentatielaag CD000496 Pagina 1 van 8 Inhoudsopgave 1 Doelstelling conceptnota... 3 1.1 De opdracht... 3 1.2 Digipolis... 3 2 Opdrachtgevend bestuur, wijze van gunning,

Nadere informatie

1.Noem de vijf categorieën waarin programmeertalen kunnen worden ingedeeld en geef van elke categorie één voorbeeld.

1.Noem de vijf categorieën waarin programmeertalen kunnen worden ingedeeld en geef van elke categorie één voorbeeld. Module 4 programmeren 1.Noem de vijf categorieën waarin programmeertalen kunnen worden ingedeeld en geef van elke categorie één voorbeeld. Machinecode Assembleertalen: assembly Hogere programmeertalen:

Nadere informatie

Friesland College Leeuwarden

Friesland College Leeuwarden Voorwoord In dit verslag staat precies beschreven wat ik heb gedaan met de Demontage. Ook staat er in dit verslag wat er allemaal in een computer zit met alle benamingen erbij. Er word ook gemeld wat voor

Nadere informatie

Eerste graad. Uitgeverij Averbode. Uitgeverij De Boeck

Eerste graad. Uitgeverij Averbode. Uitgeverij De Boeck OVERZICHTSLIJST LEERBOEKEN VOOR HET VAK INFORMATICA Eerste graad Uitgeverij Averbode Desktopper Junior o Windows XP/Office 2003 o computerconfiguratie ergonomie - tekstverwerking presentatie Internet:

Nadere informatie

m.b.v. digitale certificaten en PKI Versie: mei 2002 Beknopte Dienstbeschrijving beveiligen van VPN s

m.b.v. digitale certificaten en PKI Versie: mei 2002 Beknopte Dienstbeschrijving beveiligen van VPN s Beknopte dienstbeschrijving Beveiligen van VPN's m.b.v. digitale certificaten en PKI Document: Versie: mei 2002 Beknopte Dienstbeschrijving beveiligen van VPN s Inhoudsopgave 1. Inleiding 2 2. Snel te

Nadere informatie

Informatiekunde: Organisatie en ICT in Balans

Informatiekunde: Organisatie en ICT in Balans Informatiekunde: Organisatie en ICT in Balans TouW symposium 23 november 2013 Prof.dr.ir. Remko Helms - Dr. Rik Bos Agenda Wat is informatiekunde Informatiesystemen Ontwikkeling Implementatie Gebruik Carrière

Nadere informatie

HET BESTURINGSSYSTEEM

HET BESTURINGSSYSTEEM HET BESTURINGSSYSTEEM Een besturingssysteem (ook wel: bedrijfssysteem, in het Engels operating system of afgekort OS) is een programma (meestal een geheel van samenwerkende programma's) dat na het opstarten

Nadere informatie

Handleiding pc bouwen.

Handleiding pc bouwen. Handleiding pc bouwen. Versie:2.0 Naam: Maarten van Dijk Klas: 3I317P Datum: 10-02-2008 Inhoudsopgave VOORWOORD.... 3 1. INLEIDING... 4 2.1 HOE ZET IK DE ONDERDELEN IN DE KAST?... 5 2.2 WINDOWS EN OVERIGE

Nadere informatie

schoollan Post Installatie Handleiding

schoollan Post Installatie Handleiding schoollan Post Installatie Handleiding 24 augustus 2004 c 2003, 2004 Stichting schoollan, Arnhem, Nederland. Inhoudsopgave 1 Inleiding 1 2 Het systeem opstarten 1 3 Hardware detectie 3 4 Overzicht van

Nadere informatie

programmeerbare set voor een eenvoudige I/O-communicatie via Ethernet Modbus/TCP in beschermingsgraad IP67 TI-BL67-PG-EN-S-2

programmeerbare set voor een eenvoudige I/O-communicatie via Ethernet Modbus/TCP in beschermingsgraad IP67 TI-BL67-PG-EN-S-2 Type Ident no. 1545098 Aantal kanalen 2 Afmetingen (B x L x D) 108 x 145 x 77.5 mm programmeerbaar volgens IEC 61131-3 met CoDeSys Tot 50m kabellengte tussen interface en schrijf-leeskop 10/100 MBit/s

Nadere informatie

Kwalificatiebeschrijving Applicatieontwikkelaar (CREBO-code: 10907)

Kwalificatiebeschrijving Applicatieontwikkelaar (CREBO-code: 10907) Kwalificatiebeschrijving Applicatieontwikkelaar (CREBO-code: 10907) kb.in13.4.v1 ECABO, 15 februari 2003 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd, overgenomen, opgeslagen

Nadere informatie