RAPPORT. Opties en alternatieven voor breedbandontsluiting witte gebieden in Fryslân. NGA foar doarp en omkriten

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "RAPPORT. Opties en alternatieven voor breedbandontsluiting witte gebieden in Fryslân. NGA foar doarp en omkriten"

Transcriptie

1 Opties en alternatieven voor breedbandontsluiting witte gebieden in Fryslân RAPPORT NGA foar doarp en omkriten Met medewerking van Dialogic en Fryslân Ring Rapport uitgebracht aan Provinsje Fryslân Hilversum, september 2013

2 Inhoud 1 Inleiding Breedband in buitengebieden: Wat mag waar in Fryslân? Inleiding Definitie witte gebieden Definities Europese Commissie High level situatie in Fryslân Geografie en adresomvang witte gebieden in Fryslân Technologische opties Inleiding Vaste infrastructuren Glasvezel Coax Koper Draadloze infrastructuren Straalverbindingen LTE-fixed Satelliet Wi-Fi fixed Huidig gebruik draadloze technieken Trends in draadloze toegang en toekomstige alternatieven Samenvatting technologische opties Kosteninschatting ontsluiten witte gebieden Inleiding Inschatting gemiddelde aansluitkosten witte adressen Fryslân Conclusies en aanbevelingen Literatuurlijst Afkortingen en begrippen Annex A Analyse breedband Annex B Kostenberekening witte adressen Annex C Indicaties consumentenprijzen Annex D Resultaten survey breedbandtoegang Annex E Vragenlijst survey breedbandinternet Stratix 2013 Opties en alternatieven voor breedbandontsluiting witte gebieden in Fryslân 2

3 1 Inleiding Vanuit sociaaleconomisch oogpunt acht de provincie Fryslân het van belang dat ieder Fries huishouden toegang heeft tot een zeker basisniveau aan (maatschappelijke) digitale diensten, onder meer op het gebied van zorg en onderwijs. Daarvoor wil de provincie Fryslân op middellange termijn alle adressen in de provincie aangesloten hebben op een snelle, hoogwaardige breedbandinfrastructuur (Next Generation Access Network). Om dat te bereiken wil de provincie een actieve rol vervullen bij het realiseren van NGAaansluitingen in nog niet ontsloten buitengebieden in de provincie Fryslân, ook wel wit gebied genoemd, en waar nodig zelf financieel participeren in de totstandkoming daarvan. De focus zal daarbij gericht zijn op de passieve infrastructuur. De verwachting is dat een groot deel van de adressen die geen of onvoldoende toegang hebben tot een adequate breedbandverbinding ontsloten kunnen worden via een vast NGA-netwerk, maar dat voor de overige dusdanig perifeer gelegen adressen ontsluiting via een vast netwerk zeer duur wordt, waardoor draadloze oplossingen vanuit economisch oogpunt een beter alternatief vormen. De primaire doelgroep waar de provincie zich op zal richten zijn de Friese huishoudens, maar bij daadwerkelijke uitrol kan ook overwogen worden om andere adressen zonder NGA-toegang (o.a. scholen, kleine bedrijven, dorpshuizen etc.) te ontsluiten. Om te komen tot een betrouwbaar investeringsplan voor het ontsluiten van de witte gebieden in Fryslân, acht de provincie Fryslân het van belang een nauwkeurige inschatting en afbakening te hebben van het witte gebied in Fryslân. Daarnaast wil de provincie een helder inzicht hebben in de technische mogelijkheden voor het effectief ontsluiten van de adressen in het buitengebied door middel van een NGA-netwerk en de kosten die daarmee gemoeid zijn. Daarbij dienen ook draadloze alternatieven in kaart te worden gebracht voor die adressen waar de aanleg van een vast netwerk onevenredig duur is. In dit rapport worden de mogelijkheden geschetst van de technische varianten om het buitengebied in Fryslân te ontsluiten door middel van een hoogwaardige breedbandinfrastructuur. Daaruit wordt duidelijk dat diverse aspecten bepalend zijn voor de keuze en haalbaarheid van een bepaalde variant, zoals de ligging en spreiding van de aan te sluiten adressen, de aanwezigheid van bestaande netwerken, het evolutiepad van de techniek en de voorziene kosten. Hiertoe heeft Stratix verschillende aanpakken gecombineerd. Een gedetailleerde kostenberekening voor verschillende uitrolvarianten van hoogwaardige breedbandtoegang voor twee voorbeeldgemeenten in Fryslân en een kostenmodellering geven inzicht in de provinciebrede situatie en de invloed van lokale parameters hierin. Een technology assessment van de verschillende vaste en draadloze technieken, geeft per toegangstechnologie een overzicht van state of the art techniek en de huidige situatie in Fryslân, mogelijkheden om een oplossing te bieden voor het ontsluiten van witte adressen in Fryslân en toekomstige evolutiemogelijkheden om tegemoet te komen aan een stijgende bandbreedte. De uitkomsten van een gebruikerssurvey geven daarbij aanvullend inzicht in gebruik, ervaringen, tevredenheid en toekomstverwachtingen ten aanzien van verschillende draadloze toegangstechnologieën. Stratix 2013 Opties en alternatieven voor breedbandontsluiting witte gebieden in Fryslân 3

4 2 Breedband in buitengebieden: Wat mag waar in Fryslân? 2.1 Inleiding De provinciale overheid is gebonden aan Europese regelgeving die aangeeft tot in hoeverre, en in welke gevallen, de overheid actief mag zijn bij aanleg van breedband. Die gebieden waar een grote overheidsrol is toegestaan worden in de Europese regelgeving witte gebieden genoemd. Een belangrijke vraag bij het opstellen van een investeringsplan is dan ook in welke gebieden of voor welke adressen volgens de EU-richtlijnen een grote rol van de overheid is toegestaan, i.e. welke gebieden als wit kunnen worden bestempeld. Dit hoofdstuk maakt duidelijk welke gebieden in Fryslân tot wit gebied kunnen worden gerekend en geeft alvast een doorkijk naar de mogelijke omvang en ligging en van deze gebieden. 2.2 Definitie witte gebieden Welke gebieden in Fryslân tot wit NGA gebied kunnen worden geclassificeerd wordt bepaald door welke van de huidige aansluitnetwerken in de provincie Fryslân onder de definitie van een NGA-netwerk vallen op basis van de Europese staatssteunregels voor breedbandnetwerken van de Europese Commissie Definities Europese Commissie Onderscheid witte, grijze en zwarte gebieden voor NGA-netwerken De afbakening van witte, grijze en zwarte gebieden voor NGA-netwerken, welke relevant zijn voor de beoordeling van de vraag of staatsteun voor de aanleg van NGA-netwerken is toegestaan, worden als volgt gedefinieerd door de Europese Commissie 2 : Witte NGA-gebieden zijn gebieden waar NGA-netwerken momenteel niet voorhanden zijn en waarschijnlijk niet binnen drie jaar door particuliere investeerders zullen worden aangelegd. Grijze NGA-gebieden zijn gebieden waar in de komende drie jaar slechts één NGAnetwerk voorhanden is of zal worden uitgerold en er geen andere exploitant plannen heeft om in de komende drie jaar een NGA-netwerk uit te rollen. Zwarte NGA-gebieden zijn gebieden waar momenteel ten minste twee NGAnetwerken bestaan of daar in de komende drie jaar zullen worden uitgerold. 1 EU-richtsnoeren voor de toepassing van de staatssteunregels in het kader van de snelle uitrol van breedbandnetwerken, Mededeling van de Europese Commissie, 2013/C 25/01. 2 Zie artikelen 75, 76 en 77 van de EU-richtsnoeren, 2013/C 25/01 Stratix 2013 Opties en alternatieven voor breedbandontsluiting witte gebieden in Fryslân 4

5 In de definities en EU-richtlijnen wordt melding gemaakt maakt van de termijn (drie jaar) waarbinnen een NGA-netwerk dient te zijn gerealiseerd, en dat particuliere investeerders door de steun verlenende autoriteit verplicht kunnen worden gesteld een overeenkomst te sluiten waarin bepaalde toezeggingen worden gedaan inzake de voortgang qua uitrol van NGA-netwerken 3. In de praktijk is de afbakening van een wit gebied lastig en is een goede indeling op adresniveau noodzakelijk. Niet in alle gevallen zullen witte adressen daarbij een duidelijk gebied vormen. Meer hierover in paragraaf 2.3. Soorten NGA-breedbandnetwerken Over de NGA-netwerken staat in de EU-regels onder meer het volgende: (57) Bij de huidige stand van ontwikkeling van de markt en de technologie zijn NGAnetwerken aansluitnetwerken die volledig of gedeeltelijk gebruikmaken van optische elementen en die breedbandtoegangsdiensten kunnen leveren met betere kenmerken dan de bestaande basisbreedbandnetwerken. (58) NGA-netwerken worden geacht ten minste de volgende kenmerken te hebben: i) zij bieden iedere abonnee betrouwbare diensten aan tegen zeer hoge snelheid via optische (of gelijkwaardige technologie) backhaul-verbindingen die zich voldoende dichtbij de locatie van de gebruiker bevinden om daadwerkelijk een zeer hoge snelheid van de dienst te waarborgen; ii) zij ondersteunen diverse geavanceerde digitale diensten, waaronder convergente All-IP-diensten, en iii) zij hebben aanzienlijk hogere uploadsnelheden (in vergelijking met basisbreedbandnetwerken). In de huidige marktsituatie en in deze fase van technologische ontwikkeling zijn NGA-netwerken: i) op glasvezelkabels gebaseerde toegangsnetwerken (FTTx) ii) geavanceerde, geüpgradede kabelnetten, en iii) bepaalde geavanceerde draadloze toegangsnetwerken die een betrouwbare hoge snelheid per abonnee kunnen bieden. (59) Het is belangrijk voor ogen te houden dat NGA-netwerken naar verwachting op langere termijn de bestaande basisbreedbandnetwerken niet slechts zullen upgraden, maar zullen vervangen. Omdat NGA- netwerken een andere netwerkarchitectuur vereisen, breedbanddiensten leveren die van een aanzienlijk hogere kwaliteit zijn dan de huidige breedbanddiensten en daarnaast diverse diensten bieden die niet door de huidige breedbandnetwerken kunnen worden ondersteund, zullen er in de toekomst waarschijnlijk uitgesproken verschillen gaan ontstaan tussen gebieden die door NGAnetwerken worden gedekt en gebieden zonder NGA-dekking.Deze omschrijvingen en de bijbehorende uitgebreide voetnoten die hier niet zijn overgenomen - moeten bezien worden in het licht van de Digitale Agenda voor Europa waarin wordt gesteld dat heel Europa in 2020 over een basisbreedbandverbinding van tenminste 30 Mb/s dient te beschikken, en een groot deel over Next Generation toegang van tenminste 100 Mb/s en aanzienlijk hogere uploadsnelheden dan de basisbreedbandnetwerken. 3 Zie artikel 65 van de EU-richtsnoeren, 2013/C 25/01 Stratix 2013 Opties en alternatieven voor breedbandontsluiting witte gebieden in Fryslân 5

6 De ambitie van de Provincie Fryslân is om Friesland te voorzien van dergelijke Next Generation netwerktoegang, waarbij de provincie waar toegestaan een actieve rol wil spelen bij aanleg van deze NGA-netwerken in het buitengebied. In een eerdere staatsteuntoets 4 voor uitrol van breedband in het Verenigd Koninkrijk wordt genoemd dat volgens de criteria in het VK de nieuwe superfast broadband speeds - toegangsnetwerken een downloadsnelheid hoger dan 30 Mbps moeten hebben. De ondergrens van 30 Mb/s is bij de afbakening van bestaande NGA-netwerken in dit rapport aangehouden als absoluut minimum 5 voor de werkelijk te hanteren afbakening. Bij aanleg van een nieuwe NGA-netwerk ligt een veel hogere doelstelling voor de hand High level situatie in Fryslân Aanbieders van vaste (NGA-)breedbandnetwerken in Fryslân Tabel 1 toont een beknopt overzicht van de huidige vaste (hoge snelheid) breedbandnetwerken in Fryslân en hun aanbieders. Tabel 1: Omschrijving huidige netwerken en aanbieders in Fryslân die reeds een aanzienlijke bandbreedte (minimaal 30 Mb/s) en een aanzienlijke upload bandbreedte bieden zonder dat er additionele passieve infrastructuur gerealiseerd hoeft te worden. Netwerktype FttH HFC VDSL 6 Aanbieders KPN/Reggefiber, Kabelnoord UPC, Ziggo, Kabelnoord KPN Er zijn enkele marktpartijen in Fryslân actief, die conform de definitie van de Europese Commissie één of meerdere (NGA-)netwerken hebben uitgerold. Zoals blijkt uit Tabel 1 is er momenteel één exploitant van Fiber-to-the-Home netwerken (KPN/Reggefiber) actief in Fryslân, maar deze partij heeft enkel glasvezel uitgerold in de stad Leeuwarden. Daarnaast heeft Kabelnoord als wijze van proef enkele tientallen woningen in een nieuwbouwwijk in Dokkum aangesloten op glasvezel en recent aangekondigd in de komende jaren over te gaan tot een verdere verglazing van zijn netwerk. Ook zijn er drie kabelexploitanten (Ziggo, UPC en Kabelnoord) actief in Fryslân met ieder hun eigen verzorgingsgebied. Deze kabelaars hebben de afgelopen jaren hun kabelnetwerken gemoderniseerd, waardoor ze inmiddels allen over een hybride fiber-coax netwerk (HFC) 4 5 Een aantal Nederlandse provincies is een Pre-notificatie procedure gestart waarin een preciezere afbakening voor de Nederlandse situatie wordt voorgesteld waarbij VDSL, LTE en straalverbindingen niet als NGA worden aangemerkt. Deze afbakening is op dit moment nog niet definitief; discussie hierover met de EC loopt nog. 6 VDSL2, de nieuwste en meest geavanceerde standaard van de DSL-breedbanddiensten, zou onder bepaalde voorwaarden mogelijk als NGA kunnen worden aangemerkt. Stratix 2013 Opties en alternatieven voor breedbandontsluiting witte gebieden in Fryslân 6

7 beschikken en daarmee alle adressen binnen hun verzorgingsgebied kunnen bedienen met hoogwaardige breedbandtoegangsdiensten. Daarnaast heeft KPN, die eigenaar is van het kopernetwerk in Fryslân, in een groot deel van Fryslân zijn kopernetwerk geüpgraded waardoor de levering van VDSL mogelijk is. Onder meer KPN zelf, maar ook andere service providers die gebruik maken van het kopernet van KPN bieden VDSL pakketten aan. In hoofdstuk 1.5 en 1.6 van het rapport Investeringsplan voor NGA in Fryslân wordt de afbakening van NGA en de beleidskaders voor overheden nader toegelicht. Daarin wordt onder meer vermeld dat momenteel een aantal provincies 7 in gezamenlijkheid met de EC pogen om helderheid te krijgen over de precieze afbakening van vaste NGA-netwerken. Het voorlopig uitgangspunt is daarbij dat glasvezel- (FttH) en kabelnetwerken (HFC) wel en VDSL niet als NGA hoeft te worden gekarakteriseerd 8,9. Dit rapport richt zich met name op de kostenaspecten en technologische opties voor de ontsluiting van witte adressen. Een korte beschrijving van aanbieders in Fryslân van breedbandtoegang over verschillende vaste en draadloze netwerktypen wordt gegeven in hoofdstuk 3 van dit rapport. Afbakening witte gebieden in Fryslân De afbakening van NGA-netwerken in het rapport Investeringsplan voor NGA in Fryslân leidt voorlopig tot de volgende gebiedsclassificatie in Fryslân: Tabel 2: Classificatie witte, grijze en zwarte adressen: Een adres is wit als er geen NGA aansluiting aanwezig is. Aanwezigheid NGA op adres Adresclassificatie FttH HFC zwart X grijs X grijs X X wit 7 De provincies Noord Brabant, Fryslân, Overijssel in samenwerking met het ministerie van Economische Zaken 8 Indien op basis van de hernieuwde breedbandrichtsnoeren ook bepaalde VDSL-aansluitingen als NGAnetwerk kunnen worden aangemerkt, is het de verwachting dat deze wijziging een zekere implicatie kan hebben op de omvang van de gebiedsclassificaties zoals deze eerder aan de Staten van Fryslân zijn gerapporteerd. Een aantal adressen die voorheen als grijs gebied zijn bestempeld, zullen dan tot zwart worden gerekend en ook bepaalde witte gebieden kunnen door de aanwezigheid van VDSL dan als grijs worden bestempeld, waardoor het witte gebied kleiner wordt. 9 Het aantal adressen waar wel VDSL beschikbaar is, maar geen DOCSIS 3 met dezelfde of betere breedbandeigenschappen is overigens beperkt. Uit de gedetailleerde breedbandanalyses voor Boarnsterhim en Opsterland komt bijvoorbeeld naar voren dat ongeveer 2% van alle adressen in beide gemeenten wel over een VDSL aansluiting beschikt maar niet over een HFC aansluiting. De eventuele impact van de VDSL-discussie op het aantal witte adressen zal dus beperkt zijn. Stratix 2013 Opties en alternatieven voor breedbandontsluiting witte gebieden in Fryslân 7

8 In de volgende paragraaf worden deze situaties nader uitgewerkt en wordt een inschatting gepresenteerd van het percentage witte adressen per Friese gemeente en wordt op basis van twee case studies getracht ook inzicht te verschaffen in de ligging en spreiding van de witte adressen in Fryslân. 2.3 Geografie en adresomvang witte gebieden in Fryslân Eerdere schattingen omvang witte gebieden Uit een eerder onderzoek 10 naar de beschikbaarheid van NGA aansluitingen in Fryslân, is de inschatting gemaakt dat de witte gebieden circa huishoudens betreffen: Dit zijn gebieden waar huishoudens binnen nu en drie jaar geen beschikking krijgen over een NGA. Dit zijn veelal percelen in het buitengebied. Naast de huishoudens in wit gebied, is berekend dat er ongeveer bedrijven in de witte gebieden gesitueerd zijn: 720 agrarische bedrijven en 380 overige bedrijven/organisaties (i.e. scholen, zorginstellingen, detailhandel, dorpshuizen en kleine bedrijven in het witte gebied die op dit moment eveneens nog niet op een NGA zijn aangesloten). Hernieuwde inzichten in omvang witte gebieden: gegevens van marktpartijen Op basis van nieuwe informatie van marktpartijen inzake hun liggingsgegevens in Fryslân, is er een hernieuwde inschatting gemaakt van de woon- en bedrijfsadresomvang van de witte gebieden. Er is in eerste instantie getracht de liggingsgegevens op een zo hoog mogelijk detailniveau 11 te verkrijgen, maar niet iedere marktpartij was bereid of in staat deze informatie op korte termijn aan te leveren. Daarom is in dit stadium de informatie door de meeste marktpartijen op gemeenteniveau aangeleverd. Enkele partijen hebben de informatie wel op het gevraagde detailniveau aangeleverd. In onderstaande tabel is een schatting van het percentage witte adressen op gemeenteniveau weergegeven, op basis van gegevens afkomstig van marktpartijen (bron: Dialogic) waarbij er van uit is gegaan dat adressen als wit geclassificeerd kunnen worden als er geen (FttH) glasvezel- of (HFC) kabelaansluiting is. In de tabel staan de gemeenten gesorteerd op de grootte van het aantal witte adressen als percentage van alle adressen in Fryslân. 10 Provincie Friesland (2012), Startnotitie Een Next Generation Accessnetwork (NGA) voor elk huishouden in Fryslân. 11 Postcode 6 + huisnummer en eventueel toevoeging Stratix 2013 Opties en alternatieven voor breedbandontsluiting witte gebieden in Fryslân 8

9 Tabel 3: Inschatting percentages 'witte' adressen op basis van gegevens marktpartijen Gemeente % witte adressen in gemeente * % witte adressen t.o.v. totaal Fryslân ** Leeuwarden 8% 1,3% Smallingerland 11% 0,9% Súdwest-Fryslân 7% 0,9% Opsterland 21% 0,9% Heerenveen 11% 0,8% Weststellingwerf 19% 0,7% Ooststellingwerf 15% 0,6% Tytsjerksteradiel 13% 0,6% Achtkarspelen 12% 0,5% Skarsterlân 11% 0,5% Boarnsterhim 14% 0,4% Franekeradeel 8% 0,3% Ferwerderadiel 20% 0,2% Menameradiel 12% 0,2% Gaasterlân-Sleat 14% 0,2% Lemsterland 9% 0,2% Dongeradeel 5% 0,2% Littenseradiel 10% 0,2% het Bildt 9% 0,1% Dantumadiel 5% 0,1% Leeuwarderadeel 8% 0,1% Kollumerland en Nieuwkruisland 5% 0,1% Terschelling 5% 0,1% Harlingen 1% 0,0% Ameland 0% 0,0% Schiermonnikoog 0% 0,0% Vlieland 0% 0,0% Eindtotaal 10,0% * bron: Dialogic op basis van gegevens marktpartijen ** berekend op basis van adrestotalen BAG data en percentages uit vorige kolom In hoofdstuk 2.3 van het rapport Investeringsplan voor NGA in Fryslân wordt op basis van de percentages in Tabel 3 geschat dat er ongeveer woon- en bedrijfsadressen als wit adres kunnen worden geclassificeerd. Ligging en spreiding witte adressen cases Boarnsterhim en Opsterland Naast inzicht in het percentage witte adressen per gemeenten in Fryslân, is het relevant om ook een scherper beeld te krijgen van de ligging en spreiding van de witte adressen. Op grond van deze inzichten is het namelijk mogelijk een aantal realistische kostenberekeningen Stratix 2013 Opties en alternatieven voor breedbandontsluiting witte gebieden in Fryslân 9

10 te maken voor het ontsluiten van witte adressen, op basis van verschillende uitrolvarianten en uitgangssituaties. Daarmee worden naast de variaties in kosten, ook de (geografische) uitdagingen bij het ontsluiten van woon- en bedrijfsadressen in het buitengebied inzichtelijk gemaakt. Voor het verkrijgen van gedetailleerd inzicht in de ligging en spreiding van witte adressen, heeft Stratix voor twee Friese gemeenten, Boarnsterhim en Opsterland, een casestudie uitgewerkt 12. Deze gemeenten zijn gekozen vanwege de concentratie van bebouwing in de buitengebieden en het verwachte hoge percentage witte gebied. Procentuele omvang witte en grijze gebieden Aan de hand van de analyses naar de beschikbaarheid van vaste breedbandaansluitingen in Boarnsterhim en Opsterland (zie bijlage A) en op basis van de gebiedsclassificaties uit Tabel 2, is het mogelijk onderstaande inschatting te maken van de omvang van witte en grijze adressen in de onderzochte gemeenten. Figuur 1: Inschatting omvang witte en grijze adressen op basis van analyse Stratix In zowel Boarnsterhim als Opsterland is geen sprake van zwart gebied omdat slechts één type NGA aanwezig is: HFC 13. Uit figuur 1 blijkt dat respectievelijk 87% en 78% van de woon- en bedrijfsadressen in Boarnsterhim en Opsterland als grijs gebied worden geclassificeerd 13 De adressen die niet over een HFC aansluiting (kunnen) beschikken, kunnen worden geclassificeerd als wit gebied. Voor Boarnsterhim en Opsterland kan dan respectievelijk 13% en 22% van de adressen worden bestempeld als wit gebied. Witte adressen: lintbebouwing, buurtschappen en afgelegen woningen In tegenstelling tot de breedbandrichtsnoeren, waarin gesproken wordt over gebieden voor NGA netwerken, toont de analyse in de onderzochte gemeenten aan dat er niet altijd sprake is van een (aaneengesloten) gebied, maar dat er, met name in het geval van witte adressen, vooral sprake is van (losse) adressen die verspreid liggen in de gebieden buiten de bebouwde kom van dorpen. Hoofdzakelijk gaat het daarbij om adressen die deel uitmaken van lintbebouwing langs toegangswegen naar dorpen, maar het betreft ook kleine clusters van en- 12 Zie bijlage A voor meer achtergrond inzake de werkwijze en uitgangspunten bij de casestudies 13 Uitgaande van de voorstellen van samenwerkende Nederlandse provincies bij de EC. Stratix 2013 Opties en alternatieven voor breedbandontsluiting witte gebieden in Fryslân 10

11 kele tientallen adressen (buurtschappen) en afgelegen woningen en boerderijen (zie figuren hieronder). Figuur 2: Inschatting ligging witte adressen in Boarnsterhim, (Bron kaartlaag: Google Maps) Figuur 3: Inschatting ligging witte adressen in Opsterland, (Bron kaartlaag: Google Maps) Stratix 2013 Opties en alternatieven voor breedbandontsluiting witte gebieden in Fryslân 11

12 Relevantie van de analyse voor andere gemeenten Stratix ziet op basis van de resultaten uit de breedbandanalyses voor Boarnsterhim en Opsterland een soortgelijk beeld voor de rest van Fryslân: grijze gebieden betreffen hoofdzakelijk de kernen van (grote) dorpen, terwijl witte gebieden grotendeels bestaan uit lintdorpen, buurtschappen en afgelegen woningen/ boerderijen. Bepalend voor de omvang van de witte adressen per gemeente (als percentage van het totaal aantal adressen) is onder meer de concentratie van bebouwing in de buitengebieden, waarbij gemeenten met een (zeer) ruraal karakter en veel lintbebouwing, kleine dorpen en buurtschappen over relatief veel witte adressen zullen beschikken. Dit zijn bijvoorbeeld gemeenten als Ferwerderadiel, Ooststellingwerf en Weststellingwerf, een beeld dat ook bevestigd wordt door gegevens van marktpartijen (zie Tabel 3). De precieze omvang, ligging en spreiding van witte, grijze en zwarte gebieden (adressen) is zeer relevant bij het maken van een juiste kosteninschatting voor het ontsluiten van de witte adressen per gemeente en voor de economische levensvatbaarheid van een project. Daarbij zijn met name aspecten als de afstand van deze adressen tot een dorpskern, de mate van clustering en de afstand tussen de adressen erg bepalend voor de hoogte van de totale investeringskosten en de gemiddelde aansluitkosten per adres. Zo zijn er gemeenten met een klein aantal, maar wel alleen tegen hoge kosten aan te sluiten witte adressen en andere gemeenten met vele tegen relatief lage kosten aan te sluiten witte adressen. Ligging en spreiding witte adressen modelmatige indicatie heel Fryslân Op basis van de gedetailleerde analyses voor de twee voorbeeld gemeenten in Fryslân, is een algemeen model gemaakt waarin adressen in Fryslân kunnen worden gerangschikt op basis van adressendichtheid als belangrijkste factor voor de hoogte van de gemiddelde aansluitkosten per adres op een nieuw aan te leggen glasvezelnetwerk (zie ). Dit model kan tevens dienen om een idee te krijgen van de geografie van het witte gebied in Fryslân. De 90% van de huishoudens in Fryslân die het gemakkelijkst is aan te sluiten, komt ruwweg overeen met de gebieden die we als zwart en grijs kunnen classificeren op basis van Europese breedbandrichtsnoeren. Voor de witte gebieden geldt dat glasvezelaanleg aanzienlijk meer kosten per huishouden met zich meebrengt, maar de verwachting is dat ook de volgende 9% in theorie verglaasd zou kunnen worden, waarbij de kosten behoorlijk kunnen oplopen voor de lastiger adressen. Hierbij kunnen echter nog kostenbesparingen worden bereikt door toepassingen van technieken om glasvezel door drukriool aan te leggen. Ook met dergelijke optimalisaties kunnen echter niet alle afgelegen adressen effectief worden aangesloten op glasvezel. Soms is er geen rioolaansluiting of zijn de afstanden gewoonweg te groot. Voor circa 1% van de adressen is glasvezelaanleg zodanig duur dat beter kan worden gekozen voor alternatieve draadloze technieken. Meer informatie over de (technologische) ontwerpopties voor het ontsluiten van adressen in het buitengebied van Fryslân is te vinden in hoofdstuk 3. Op basis van een modelmatige benadering van de aanlegprijs voor glasvezel is in figuur 2 een indicatie gegeven van hoe duur / moeilijk het is om bepaalde groepen adressen te voorzien van glasvezel, waarbij de groene gebieden relatief eenvoudig, de blauwe gebieden moeilijker, en de rode gebieden nog moeilijker (of duurder ) zijn aan te sluiten. Dit model wordt verder beschreven in hoofdstuk 4. Let wel: het gaat hier om een gebiedsindicatie op Stratix 2013 Opties en alternatieven voor breedbandontsluiting witte gebieden in Fryslân 12

13 basis van een modelmatige benadering van de aanlegprijs; de echte kosten of moeilijkheid kan hier op buurtniveau en zeker op adresniveau van afwijken, afhankelijk van de keuzes die aanbieders en gemeenten in het verleden hebben gemaakt ten aanzien van het aansluiten van duurdere adressen. Figuur 4: Indicatie geschiktheid FttH aanleg adressen in Fryslân. De groene stippen zijn de 90% gemakkelijkst aan te sluiten adressen, terwijl de rode stippen de 1% moeilijkst aan te sluiten adressen zijn. Blauw is de overige 9% (1-10%) Als we deze figuur vergelijken met de gegevens in Tabel 3 14 dan zien we dan ook veel overeenkomsten, maar ook enkele lokale verschillen zoals op de Waddeneilanden, waar ondanks grotere afstanden de meeste objecten toch zijn aangesloten op een kabelinfrastructuur: deze adressen zijn weliswaar duur maar toch niet wit. Aan de andere kant zien we stedelijke gemeenten met relatief weinig dure adressen en toch relatief veel witte adressen. Meer informatie over de kosteninschattingen voor het ontsluiten van witte adressen is te vinden in hoofdstuk 4 en Annex B. 14 Gevisualiseerd in figuur 2 uit hoofdstuk 2.3 van het rapport Investeringsplan voor NGA in wit gebied in Friesland Stratix 2013 Opties en alternatieven voor breedbandontsluiting witte gebieden in Fryslân 13

14 3 Technologische opties 3.1 Inleiding Bijna alle huidige access technologieën kunnen in theorie voor dit moment acceptabele breedbandfeatures leveren aan aangesloten adressen en hebben een evolutiepad voor hogere snelheden in de toekomst. Maar de aanleg- en/of upgradekosten, consumentenprijzen, randvoorwaarden en evolutiepaden verschillen soms sterk per technologie en per situatie. Dit geldt zeker voor witte adressen omdat deze op zichzelf ook weer de nodige diversiteit kennen: sommige witte adressen liggen relatief dicht buiten dorpen of steden, andere geclusterd in kleine buurtschappen of dorpen, en anderen zijn juist zeer geïsoleerd gelegen. Er zijn diverse factoren die bij keuze van aansluiting door middel van een bepaalde aansluittechnologie een rol spelen. Hierbij kan gedacht worden aan het nabij de witte adressen aanwezig zijn van bestaande (aansluit)netwerken die passen bij deze technologie, de mogelijkheden om deze netwerken te upgraden naar de gewenste kwaliteit, en of het realiseren van de daadwerkelijke aansluiting van een adres (graafwerk in het geval van vaste verbindingen) of de aanschaf van licenties (voor bijvoorbeeld spectrumgebruik in het geval van draadloze verbindingen) vereist. Daarnaast verschillen de technologieën in de wijze van exploitatie en de daarbij behorende kosten: de energiekosten, maar ook allerlei huur- en licentiekosten en afschrijving van apparatuur kunnen behoorlijk uiteen lopen. Ook verschillen de evolutiepaden: de wijze waarop binnen een bepaalde technologie in de toekomst hogere bandbreedtes kunnen worden bewerkstelligd en de kosten die daarmee gemoeid zijn, maar ook de mogelijkheden om een aansluittechnologie te vervangen door een andere technologie of om één technologie te gebruiken als springplank voor een andere kunnen verschillen. Het gemak waarmee een aansluitnetwerk kan worden gebruikt door andere aanbieders zonder al te veel meerkosten of beperkingen voor kwaliteitsgaranties speelt hier een rol, maar ook het gemak waarmee een aansluiting weer is uit te faseren. In verschillende gemeenten heeft een glasvezelaanbieder zogenaamde Koperconvenanten afgesloten waarbij de (financiële) verantwoordelijkheid voor het verwijderen van koperkabels wordt verschoven van KPN naar de gemeente. In dit hoofdstuk worden verschillende vaste en draadloze technieken besproken, en wordt per technologie belicht wat de huidige status van deze technologie is en welke marktpartijen in Fryslân werkzaam zijn, hoe deze kan worden ingezet om witte adressen in Fryslân van een betere breedbandaansluiting te voorzien, en welke toekomstmogelijkheden deze techniek biedt. Stratix 2013 Opties en alternatieven voor breedbandontsluiting witte gebieden in Fryslân 14

15 3.2 Vaste infrastructuren Glasvezel Huidige inzet en ervaringen In Fryslân is tot op heden in enkele plaatsen glasvezel naar woningen uitgerold. In de stad Leeuwarden heeft Reggefiber een glasvezelnetwerk aangelegd naar circa 49 duizend woningen. Er waren in het verleden ook plannen om Heerenveen te verglazen, maar die plannen hebben uiteindelijk geen doorgang gevonden. Reggefiber geeft zelf aan dat de focus momenteel ligt op het verglazen van de Randstad, maar andere interessante initiatieven daarbuiten worden ook serieus bestudeerd. Daarnaast heeft Kabelnoord onlangs plannen aangekondigd om in de komende drie jaren een groot deel van hun netwerk in het noordoosten van Fryslân te verglazen. In eerste instantie betreft het de aanleg van glasvezel in de grotere plaatsen van het verzorgingsgebied van Kabelnoord 15, maar uiteindelijk is het de bedoeling om ook de overgebleven adressen 16 van glasvezel te voorzien. Momenteel heeft Kabelnoord alleen glasvezel uitgerold naar zo n 150 woningen in een nieuwbouwwijk in Dokkum. Exploitatie is relatief kosten-efficiënt door de platte hiërarchie en het relatief lage energieverlies in de glasvezels. Zoals alle vaste infrastructuren zijn er weinig nadelen van weersinvloeden en is alleen bij een weinig voorkomende kabelbreuk graaf- en laswerk nodig. Evolutie naar de gewenste kwaliteit voor witte adressen Het grootste deel van de kosten om deze adressen te ontsluiten voor glasvezel bestaat net als bij nieuwe aanleg van andere vaste netwerken zoals coax-netwerken - uit de benodigde kosten voor het graven en bekabelen van het traject naar de verafgelegen adressen. Bij het ontsluiten van gebieden met meerdere adressen is echter niet alleen de graafafstand tussen twee witte adressen belangrijk, maar ook de ligging van deze adressen ten opzichte van al verglaasde adressen. De noodzaak van (kostbare) aanleg van een backhaul traject door zwart en grijs NGA gebied verschilt per gebied en per gekozen verglazingsaanpak. Een glasvezelnetwerk is redelijk eenvoudig qua opbouw. Eén netwerkknooppunt (PoP) kan duizenden huishoudens faciliteren. Omdat in de meest gangbare configuraties een verbinding tussen PoP en huishoudens optimaal is tot een lengte van 10 tot 15 kilometer, betekent dit voor zeer landelijke gebieden dat meer en kleinere PoP s, of iets duurdere aanvoerlijnen nodig kunnen zijn. Ook zijn verschillende uitrolvarianten denkbaar om witte adressen van een glasvezelaansluiting te voorzien, waarvan de meest voor de hand liggende zijn: FttH uitrol naar witte adressen door middel van een nieuw aan te leggen glasvezelnetwerk speciaal voor de ontsluiting van deze adressen. Hierbij worden de dorpskernen dus niet aangesloten. 15 Fase 1, bestaande uit circa adressen 16 Fase 2 t/m 4, bestaande uit circa adressen Stratix 2013 Opties en alternatieven voor breedbandontsluiting witte gebieden in Fryslân 15

16 FttH uitrol naar witte adressen waarbij rekening gehouden wordt met eerdere of gelijktijdige ontsluiting van de kernen door middel van een glasvezelnetwerk. Hierbij worden alleen de kosten van de witte adressen berekend, maar dus wel onder de voorwaarde dat ook de kernen worden meegenomen waardoor een aantal kostenvoordelen kunnen worden behaald. In landelijke gebieden kan de kosteneffectiviteit wellicht nog verder worden vergroot. Hierbij kan gedacht worden aan slim plannen waardoor meeleggen met bestaande of nieuwe infrastructurele projecten tot de mogelijkheden behoord, of zelf over eigen terrein graven van bewoners. Ook wordt geëxperimenteerd met alternatieve manieren van aanleg die kosten zouden kunnen besparen zoals het gebruiken van bestaande riooltrajecten voor het snel aanleggen van internet zonder te hoeven graven. Zo is Jelcer een aantal pilot-projecten begonnen 17 waarbij glasvezelkabels door het drukriool worden geblazen. Invoer in het riool is weliswaar een extra kostenpost, maar deze manier van aanleggen kan in potentie behoorlijk besparen op de graafkosten, waardoor met name als de af te leggen afstand groot is er een kostenvoordeel kan ontstaan. Toekomstperspectieven Glasvezel kent door een vrij platte structuur (point-to-point vezels van centrale naar alle huishoudens zonder extra hiërarchie-niveau) een gemakkelijk evolutiepad: upgrades naar hogere bandbreedtes zijn te bereiken door upgrade van apparatuur in huishoudens (CPE) en de centrale. De passieve infrastructuur voldoet op zeer lange termijn (> 20 jaar). Mocht het netwerk in de toekomst worden uitgefaseerd dan is het verplicht 18 weghalen van de infrastructuur een grote kostenpost. Combinaties met andere netwerken of toegangsvormen Daarnaast zijn combinaties van de techniek met andere (draadloze) technieken zijn mogelijk waarbij een glasvezelnetwerk als backbone kan dienen voor alternatieve technologieën voor adressen die niet kostenefficiënt kunnen worden voorzien van een FttH aansluiting: Sharing is mogelijk op diverse lagen en is relatief simpel (zelfs DOCSIS over fiber mogelijk), en is grotendeels gereguleerd door de ACM. Kan relatief gemakkelijk als uitvalsbasis voor andere technieken gebruikt worden, maar er is wel een kans dat in gebieden waar glasvezel de enige breedbandtoegang biedt, de prijzen hiervoor hoog liggen. In sommige delen van Fryslân zijn al bedrijventerreinen of losse zakelijke aansluitingen op glasvezel aangesloten. Waar deze glasvezeltrajecten in bezit zijn van aanbieders en zijn overgedimensioneerd ( vrije vezels ) zouden zij effectief kunnen worden ingezet in eigen FttH trajecten of kunnen worden verhuurd aan andere aanbieders. 17 Zie Momenteel wordt in Putten een pilot uitgevoerd waarbij 500 huizen in het buitengebied op deze manier worden ontsloten 18 Telecomwet paragraaf 5.3, artikel 5.8. Stratix 2013 Opties en alternatieven voor breedbandontsluiting witte gebieden in Fryslân 16

17 Krachtenveld markt, technologie en geografie Voor glasvezelbedrijven is ontsluiting van witte adressen een kostbare manier om hun klantenbestand uit te breiden, vanwege de hoge graafkosten van met name de aansluiting van de adressen, maar ook de benodigde investeringen in het voor de ontsluiting noodzakelijke backhaul netwerk, dat voor een deel ook door zwarte en grijze gebieden zal lopen. Als aanleg naar witte adressen aantrekkelijker gemaakt wordt biedt dit aan de andere kant dus kansen om ook in grijze gebieden zonder overheidsparticipatie meer klanten aan te sluiten. Het feit dat op de witte adressen op dit moment alleen lagere bandbreedtes kunnen worden aangeboden zou de kans kunnen vergroten dat deze adressen ook daadwerkelijk diensten afnemen over een nieuw aan te leggen glasvezelverbinding. Dat beeld komt ook naar voren uit een survey die in het kader van dit project is uitgevoerd onder inwoners in een specifiek witgebied van Fryslân. Daaruit kwam naar voren dat meer dan 80% van de respondenten interesse heeft in een NGA-aansluiting en dat 70% ook daadwerkelijk bereid is te betalen voor een zo n aansluiting 19. De overheid als launching customer kan ook een rol spelen in het goedkoper maken van aanleg door het vergroten van de bestaande footprint : te denken valt aan aansluiten van bruggen, sluizen en gemalen ten behoeve van afstandsbesturing en/of monitoring, onderwijsprojecten voor grootschalig aanbesteden van breedbandtoegang voor plattelandsscholen maar ook aan projecten als de IJkdijk 20 waarbij de kwaliteit van dijksegmenten door middel van glasvezel worden gemonitord. Conclusie: glasvezel biedt zeer goede eigenschappen, maar is duur in aanleg Glasvezel is van de hier besproken aansluittechnieken het meest geschikte medium om grote hoeveelheden data over grote afstanden te transporteren. Voor glasvezelbedrijven is het aantrekkelijk om allereerst te focussen op de gebieden die het meeste rendement opleveren: de 90% huishoudens in de kernen. Daar is weliswaar de concurrentie het grootst (goede kabel- en DSL-verbindingen) maar zijn de aanlegkosten het laagst en zijn relatief de meeste klanten binnen bereik. Omdat er maar weinig aanbieders zijn van glasvezel in Nederland en de aanlegcapaciteit (gespecialiseerde aannemers) ook beperkt is, is concurrentie ook niet een drijfveer om snel als eerste een deel van het platteland te verglazen, en wordt er bij verglazing van adressen in een kern ook niet of nauwelijks rekening gehouden met eventuele latere uitbreidingen naar andere adressen. Voor de provincie betekent dat met het oog op aansluiting van het buitengebied - de noodzaak om heel goed de regie te houden bij verglazing van witte adressen. Goede organisatorische, contractuele en juridische gereedschappen om te waarborgen dat zo veel mogelijk adressen tegen zo realistisch mogelijke prijzen in een zo snel mogelijk tempo zullen worden ontsloten zijn essentieel bij een eventuele stimulering of (mede)financiering door de Provincie. 19 Dialogic onderzoek, Bewonersonderzoek NGA in wit gebied Fryslân, augustus Slimme_dijken_op_komst.html Stratix 2013 Opties en alternatieven voor breedbandontsluiting witte gebieden in Fryslân 17

18 3.2.2 Coax Huidige inzet en ervaringen In Fryslân zijn drie kabelbedrijven actief: Ziggo, UPC en Kabelnoord. Zij bieden allen internettoegang op basis van DOCSIS 3, waarbij meer dan 90% van de aansluitingen geschikt is voor downloadsnelheden van meer dan 100 Mbps. Bij zo n 10% van de aansluitingen in veelal landelijk gebied zijn door de grote lengte van aansluitlijnen de hogere snelheden niet mogelijk. Wel kunnen op nagenoeg alle kabelaansluitingen in Fryslân op dit moment in ieder geval snelheden van ten minste 30 Mbps of meer worden gerealiseerd. De meer hiërarchische netwerkstructuur (op meer locaties apparatuur) en het koperaandeel (hogere energiekosten voor datatransport over koper) brengen iets hogere exploitatiekosten met zich meedan bij een glasvezelnetwerk. Zoals alle vaste infrastructuren zijn er weinig nadelen van weersinvloeden en is alleen bij een weinig voorkomende kabelbreuk graaf- en laswerk nodig. Onderstaand kaartje geeft een overzicht van ligging van de verzorgingsgebieden van deze kabelbedrijven in Fryslân. Behalve aansluiting van nieuwbouwadressen nabij bestaande aansluitingen of reeds aangesloten kernen zijn geen concrete grootschalige plannen bekend 21 om kabelaansluitingen op het platteland te realiseren. Figuur 5: Verzorgingsgebieden kabelbedrijven in Fryslân (oranje: Ziggo, blauw: UPC, groen: Kabelnoord) Evolutie naar de gewenste kwaliteit voor witte adressen Evenals bij glasvezel zijn er voor de aanleg in witte gebieden hoge initiële aanlegkosten, die gerelateerd zijn aan dichtheid en clustering van de witte adressen in een regio. Voor adres- 21 Onder andere op basis van interviews met Dialogic met marktpartijen voor de Provincie Fryslân. Stratix 2013 Opties en alternatieven voor breedbandontsluiting witte gebieden in Fryslân 18

19 sen ver van de bestaande infrastructuur is voor het bieden van hogere datasnelheden een investering in extra apparatuur en distributiepunten nodig. Het ligt voor de hand dat kabelbedrijven indien ze met hun netwerk in het buitengebied verder willen ontsluiten - hun netwerk zouden kunnen uitbreiden vanuit de kernen waar ze reeds aanwezig zijn. Toekomstperspectieven Kabel biedt een scala aan evolutiemogelijkheden 22 om de eindgebruikers in de toekomst meer bandbreedte te bieden, en om de overboeking te verkleinen zodat ook bij toenemend gebruik van streaming media eindgebruikers in voldoende mate beschikking krijgen over de aangeboden bandbreedte. Het blijkt echter dat de benodigde investeringen voor apparatuur en verbetering van het segmenteringsconcept dusdanig hoog zijn dat op een bepaald moment in het evolutiepad volledige verglazing kostenefficiënter zal blijken te zijn. Bij sterke verkeersgroei zullen de huidige kosten van centrale digitale apparatuur voor een kabelnetwerk zeer drastisch moeten dalen om te voorkomen dat de evolutiekosten van het kabelnetwerk niet ver boven de aanlegkosten van een vervangend FttH netwerk zullen komen 23. Mocht het netwerk in de toekomst worden uitgefaseerd dan is het weghalen van de kabels, evenals bij de andere vaste infrastructuren 18, een grote kostenpost. Combinaties met andere netwerken of toegangsvormen In Fryslân wordt in sommige gevallen al gebruik gemaakt van kabelaansluitingen of andere samenwerkingsverbanden met kabelbedrijven om backbone connectiviteit te verzorgen voor lokale initiatieven, bijvoorbeeld via straalverbindingen. Dit omdat bij dit soort initiatieven kabel in veel gevallen de dichtstbijzijnde infrastructuur biedt die grote bandbreedtes kan leveren. Een mogelijkheid om de eigenheid van netwerkstructuren zoveel mogelijk te bewaren en toch concurrentie te bevorderen in de rurale gebieden is het gelijktijdig aanleggen 24 van glasvezel- en coaxaansluitingen naar witte adressen. Hierbij kunnen consumenten, net als in zwarte gebieden, zelf kiezen of ze gebruik maken van glasvezel of kabel. Voordeel is hierbij dat een grote kostenpost, de graafkosten, gedeeld wordt tussen de beide aanleggende partijen. Nadeel is dat er twee aparte netwerken aangelegd worden naar de witte adressen, met allebei de nodige kosten voor apparatuur en infrastructuur, terwijl voor elk van de aanbieders geldt dat het zeker is dat een deel van deze aansluitingen geen klant wordt. Ook eventuele organisatorische, topologische en operationele complexiteit van het gezamenlijk aanleggen van twee verschillende netwerken, kan als een nadeel worden gezien. 22 TNO rapport Evolution and prospects cable networks for broadband services, augustus Rapport Evolutie en vooruitzichten kabelnetten voor breedbanddiensten Kosten- en impactcalculatie TNO rapport door Statix Consulting voor Stedenlink, naar verwachting gepubliceerd derde kwartaal van Plan Frans Schrijver, Scriptel Stratix 2013 Opties en alternatieven voor breedbandontsluiting witte gebieden in Fryslân 19

20 Krachtenveld markt, technologie en geografie Voor kabelbedrijven kan uitbreiding van hun klantenbestand met witte adressen door middel van coax aantrekkelijk zijn. Ook is ontsluiting door middel van Fiber to the Home mogelijk. Echter is deze mogelijkheid wel een optie voor Kabelnoord, maar voor Ziggo en UPC is dit tot nu toe alleen theoretisch verkend. Dit geldt ook voor de mogelijkheid om glasvezel en kabel tegelijkertijd aan te leggen. In de grijze gebieden is de kabel op dit moment over het algemeen de aansluittechniek met de beste technische eigenschappen. Open of hybride oplossingen naar witte adressen waarbij ook andere partijen diensten kunnen bieden of hun aansluitnetwerken gelijktijdig meeleggen zijn een mogelijkheid voor kabelbedrijven om nieuwe klanten te verwerven, maar deze opties zullen waarschijnlijk op kortere of langere termijn implicaties hebben voor de marktpositie van kabel in de grijze gebieden. Dit geldt zeker voor de introductie van alternatieve toegangsnetwerken voor de ontsluiting van witte adressen, die in veel gevallen langs grijze adressen zullen worden ontsloten. Kabelbedrijven bieden tot nu toe slechts in beperkte mate 25 hun diensten aan over netwerken van andere partijen. Ook wordt slechts in zeer beperkte mate van Fiber to the Home oplossingen gebruik gemaakt, en dan ook voornamelijk door de kleinere kabelbedrijven. In Fryslân gebeurt dit alleen door Kabelnoord. In omgekeerde richting is de mogelijkheid voor andere aanbieders om over het kabelnetwerk diensten aan kabel-eindgebruikers aan te bieden veelal beperkt tot diensten over Internet 26. Conclusie: kabel geschikter dan koper voor hogere bandbreedtes over langere afstanden, toekomstig evolutiepad mogelijk kostbaar Voor een groot deel van de witte adressen geldt dat de kabelinfrastructuur de dichtstbijzijnde infrastructuur is die grote bandbreedtes kan leveren. Bij ontsluiting van witte adressen door middel van HFC is het te verwachten dat enige investeringen in het backbone netwerk nodig zullen zijn, onder andere in de vorm van de realisatie van extra hubs, groepsversterkers en/of eindversterkers, dichter bij de witte adressen, die met voldoende bandbreedte (bij voorkeur glas) met het backbone netwerk zijn verbonden. De aanlegkosten zijn hiermee vergelijkbaar met de kosten van FttH aanleg. Wel blijkt uit onderzoek dat evolutie van HFC naar hogere capaciteiten bij toenemende vraag in de praktijk duur kan uitpakken. Impact aanleg kabel op overige technologieën De uitrol van kabel naar witte adressen geeft mogelijkheden voor grijze gebieden, bijvoorbeeld als daar voorwaarden rond openheid voor andere aanbieders, of de mogelijkheid van meeleggen van glasvezel mee zijn verbonden. Aanleg van NGA-kabel in de witte gebieden zal betekenen dat wellicht voor anderen de mogelijkheid van meeleggen van bijvoorbeeld glasvezel (t.b.v. FttH of FttC) ontstaat. Het is de vraag of voor kabelbedrijven de voordelen van nieuwe klanten op witte adressen opwegen tegen de nadelen van het creëren van betere uitgangsposities voor concurrerende (glasvezel)aanbieders om gemakkelijker toegang te krijgen tot de bestaande kabelklanten in grijs gebied. 25 Bijvoorbeeld in partnerschap met kleine lokale kabelbedrijven zoals het aanbieden van diensten door UPC op het netwerk van CAI Bleiswijk of van CAIW op het netwerk van CAI Harderwijk 26 Zogenaamde Over The Top (OTT) diensten, bijvoorbeeld TV kijken over Internet Stratix 2013 Opties en alternatieven voor breedbandontsluiting witte gebieden in Fryslân 20

De provincie Overijssel telt 25 gemeenten, waarvan Zwolle de hoofdstad is. Hieronder is de Provincie schematisch weergegeven:

De provincie Overijssel telt 25 gemeenten, waarvan Zwolle de hoofdstad is. Hieronder is de Provincie schematisch weergegeven: Uitgangssituatie In dit hoofdstuk bespreken we de huidige breedbandsituatie in de provincie Overijssel. Het vorige hoofdstuk heeft laten zien wat het potentieel van breedband is, in dit hoofdstuk komt

Nadere informatie

rj) provinsje fryslân provincie fryslân b Provinciale Staten van Fryslân Postbus 20120 8900 HM Leeuwarden Leeuwarden, 26 februari 2013 Verzonden, 27

rj) provinsje fryslân provincie fryslân b Provinciale Staten van Fryslân Postbus 20120 8900 HM Leeuwarden Leeuwarden, 26 februari 2013 Verzonden, 27 Provinciale Staten van Fryslân Postbus 20120 8900 HM Leeuwarden provinsje fryslân provincie fryslân b postbus 20120 8900 hm leeuwarden tweebaksmarkt 52 telefoon: (058) 292 59 25 telefax: (058) 292 51 25

Nadere informatie

Stand van zaken in Nederland

Stand van zaken in Nederland 32637 Bedrijfslevenbeleid 24095 Frequentiebeleid Nr. 97 Brief van de minister van Economische Zaken Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den Haag, 16 december 2013 Naar aanleiding

Nadere informatie

November 2014. FAQ: Breedband, eigenschappen en aanleg

November 2014. FAQ: Breedband, eigenschappen en aanleg November 2014 FAQ: Breedband, eigenschappen en aanleg ALGEMENE VRAGEN Wat is breedband? Breedband is de verzamelnaam voor snelle infrastructuur die het mogelijk maakt aan te sluiten op het internet (wereldwijde

Nadere informatie

Marktconsultatie Aansluitgebied De Wolden

Marktconsultatie Aansluitgebied De Wolden Marktconsultatie Aansluitgebied De Stichting Breedbandplatform Drenthe p/a De Drentse Zaak Beilerstraat 24 9401 PL Assen platform@verbinddrenthe.nl 1 Inleiding 3 2 Het beoogde aansluitgebied 4 2.1 Huidige

Nadere informatie

Kengetallen gemeenten Friesland

Kengetallen gemeenten Friesland Kengetallen gemeenten Friesland 2012 Afdeling Onderzoek Maart 2013 Bron: User Kengetallen Friese gemeenten 2012. Provincie Fryslân (647.214* inwoners op 1-1-2012) 1) 2012: 2998 cliënten; dit is 4,63 sonen

Nadere informatie

Ynvestearingsplan foar superfluch ynternet yn Fryslân

Ynvestearingsplan foar superfluch ynternet yn Fryslân Ynvestearingsplan foar superfluch ynternet yn Fryslân VERTROUWELIJK - CONCEPT In opdracht van: Provincie Fryslân Project: 2013.043 Datum: Utrecht, september 2013 Auteurs: ir. ing. Reg Brennenraedts MBA

Nadere informatie

Glasvezel voor iedereen?

Glasvezel voor iedereen? Glasvezel voor iedereen? Breedband heeft toch iedereen? Alleen adsl is beschikbaar, men belooft 8 mb/s maar wij ontvangen maar 0.35 mb/s. Opschalen naar een hoger abonnement had geen zin i.v.m. de afstand

Nadere informatie

Gemeente Sluis Provincie Zeeland RECRON ZLTO. 19 november 2014. Rapport SnelBiS: Hoe Snel Breedband in Sluis te realiseren?

Gemeente Sluis Provincie Zeeland RECRON ZLTO. 19 november 2014. Rapport SnelBiS: Hoe Snel Breedband in Sluis te realiseren? Gemeente Sluis Provincie Zeeland RECRON ZLTO 19 november 2014 Rapport SnelBiS: Hoe Snel Breedband in Sluis te realiseren? Voor wie? Overzicht bedrijven en huishoudens doelgroep Lichtblauwe symbolen: Bedrijven

Nadere informatie

Hoogwaardig breedband en de basisscholen in Fryslân

Hoogwaardig breedband en de basisscholen in Fryslân Hoogwaardig breedband en de basisscholen in Fryslân Inzichten naar aanleiding van een online survey in juni 2013 Drs. Chris J. Jellema Fryslân Ring 29 juli 2013 1 Inhoudsopgave Voorwoord 03 Inleiding 04

Nadere informatie

Breedband buitengebied Veere. ir. ing. Reg Brennenreadts MBA ir. Menno Driesse 26 september 2015

Breedband buitengebied Veere. ir. ing. Reg Brennenreadts MBA ir. Menno Driesse 26 september 2015 Breedband buitengebied Veere ir. ing. Reg Brennenreadts MBA ir. Menno Driesse 26 september 2015 1 I. Achtergrond 2 Achtergrond Probleem: Niet overal in Veere is snel internet. Vraag: Hoe kunnen we dit

Nadere informatie

Breedband Provincie Drenthe

Breedband Provincie Drenthe Hoogwaardig breedband op het Drentse platteland Samen maken we het mogelijk! Breedband Provincie Drenthe Jan Hut 06-53235426 Even voorstellen Jan Hut 59 jaar; Woont in Visvliet 25 jaar bij PTT Telecommunicatie;

Nadere informatie

Startnotitie. Een Next Generation Accessnetwork (NGA) voor elk huishouden in Fryslân

Startnotitie. Een Next Generation Accessnetwork (NGA) voor elk huishouden in Fryslân Startnotitie Een Next Generation Accessnetwork (NGA) voor elk huishouden in Fryslân Op 29 juni 2011 is in de Commissie Boarger & Mienskip onze startnotitie Scenariokeuze voor de totstandkoming van een

Nadere informatie

Glasvezel Ommen-Hardenberg Nieuwsbrief januari 2014

Glasvezel Ommen-Hardenberg Nieuwsbrief januari 2014 Glasvezel Ommen-Hardenberg Nieuwsbrief januari 2014 Afgelopen jaar bent u geïnformeerd over de mogelijkheden voor aanleg van glasvezel in de buitengebieden van de gemeenten Ommen en Hardenberg. In de tweede

Nadere informatie

Bewonersonderzoek NGA in wit gebied Fryslân

Bewonersonderzoek NGA in wit gebied Fryslân Bewonersonderzoek NGA in wit gebied Fryslân In opdracht van: Provincie Fryslân Project: 2013.043 Publicatienummer: 2013.043-1301 Datum: Utrecht, 9 augustus 2013 Auteurs: Ir. David van Kerkhof Vivette van

Nadere informatie

30 september 2013. Pilot Glasvezel Buitengebied

30 september 2013. Pilot Glasvezel Buitengebied 30 september 2013 Pilot Glasvezel Buitengebied Inhoud 1. Uitgangssituatie 2. Plangebied en Realisatiemodel 3. Financieringsmodel 4. Gevraagde inzet provinciale middelen 5. Beheer en exploitatie netwerk

Nadere informatie

Vragen en antwoorden glasvezel in Olterterp, It Sùd, Selmien- West en Kortehemmen

Vragen en antwoorden glasvezel in Olterterp, It Sùd, Selmien- West en Kortehemmen 1 Vragen en antwoorden glasvezel in Olterterp, It Sùd, Selmien- West en Kortehemmen 1. Aanleg 1.1 Komt de kabel ook door privé terrein te liggen? Vooralsnog gaan we ervan uit dat de kabel grotendeels in

Nadere informatie

Fiberforus. Inleiding

Fiberforus. Inleiding Fiberforus Fiberforus staat voor de bouw van 100% customer owned netwerken, welke niet verkocht kunnen worden aan derden, zowel op de passieve als ook de actieve laag, waardoor de eindgebruikers volledige

Nadere informatie

Informatiebijeenkomst Tytsjerksteradiel 21 april 2015

Informatiebijeenkomst Tytsjerksteradiel 21 april 2015 Informatiebijeenkomst Tytsjerksteradiel 21 april 2015 Informatiebijeenkomst Tytsjerksteradiel 21 april 2015 Agenda 1. Opening en introductie 2. Waar gaat het om? Snel internet is er toch voor iedereen?

Nadere informatie

Notitie Breedband: stap 0

Notitie Breedband: stap 0 Notitie Breedband: stap 0 Op 20 mei 2014 heeft de raad een amendement aangenomen om de verschillende mogelijkheden voor breedband verbindingen in overweging te nemen. De raad wil graag dat alle bestaande

Nadere informatie

Open toegang tot kwaliteitsverbindingen voor nieuwe diensten

Open toegang tot kwaliteitsverbindingen voor nieuwe diensten Open toegang tot kwaliteitsverbindingen voor nieuwe diensten Telecom Technology Event 3 november 2011, Leusden 2 In deze presentatie Breedband is meer dan alleen bandbreedte kwaliteit, betrouwbaarheid

Nadere informatie

Breedband in Overijssel

Breedband in Overijssel Breedband in Overijssel Aanleiding project (I) Breedband van strategisch belang voor provincie Vraag naar bandbreedte neemt exponentieel toe (30-40% / jaar). Randvoorwaarde voor aantrekkelijk vestigingsklimaat

Nadere informatie

Glasvezel in de gemeente Alphen-Chaam

Glasvezel in de gemeente Alphen-Chaam Glasvezel in de gemeente Alphen-Chaam Datum: juni 2015 Opdrachtgever: Gemeente Alphen-Chaam Opgesteld door: Pieter Migchels - pagina 1 (26) - Inhoudsopgave 1. 2 Definities... 3 Inleiding... 4 3 Opties

Nadere informatie

Aan de leden van Provinciale Staten. Nr.: 2003-20.133/47/A.20, EZ Groningen, 20 november 2003

Aan de leden van Provinciale Staten. Nr.: 2003-20.133/47/A.20, EZ Groningen, 20 november 2003 Aan de leden van Provinciale Staten Nr.: 2003-20.133/47/A.20, EZ Groningen, 20 november 2003 Behandeld door : Schouwstra, P. Telefoonnummer : (050) 3164080 Antwoord op : Bijlage : Onderwerp : digitale

Nadere informatie

OKT. 2013. rj) provinsje fryslân provincie fryslân. Provinciale Staten van Fryslân Postbus 20120 8900 HM Leeuwarden

OKT. 2013. rj) provinsje fryslân provincie fryslân. Provinciale Staten van Fryslân Postbus 20120 8900 HM Leeuwarden provinsje fryslân provincie fryslân Provinciale Staten van Fryslân Postbus 20120 8900 HM Leeuwarden postbus 20120 8900 hm leeuwarden tweebaksmarkt 52 telefoon: (058) 292 59 25 telefax: (058) 292 51 25

Nadere informatie

Glasvezel, vraag en antwoord.

Glasvezel, vraag en antwoord. Glasvezel, vraag en antwoord. Hieronder vind u de meest gestelde vragen over ons glasvezel project. 1. Wat is glasvezel en hoe werkt het? 2. Wat is een glasvezel netwerk? 3. Wat is breedband? 4. Waarom

Nadere informatie

Oan Provinsjale Steaten

Oan Provinsjale Steaten Oan Provinsjale Steaten Gearkomste : Wurklistnûmer : Beliedsprogramma : Ôfdieling : ERT Behanneljend amtner : M.D. Ledegang Tastel : 5947 Registraasjenûmer : 940163 Primêr nûmer : Ûnderwerp : Scenariokeuze

Nadere informatie

Met glasvezel klaar voor de toekomst. Bedrijvenpark Oostambacht te Nootdorp Ruud Vriend en Ronald de Jongh, 3Bplus, 27 januari 2011

Met glasvezel klaar voor de toekomst. Bedrijvenpark Oostambacht te Nootdorp Ruud Vriend en Ronald de Jongh, 3Bplus, 27 januari 2011 Met glasvezel klaar voor de toekomst Bedrijvenpark Oostambacht te Nootdorp Ruud Vriend en Ronald de Jongh, 3Bplus, 27 januari 2011 Agenda Introductie 3Bplus Glasvezel waarom? Aanpak verglazing Glasvezel

Nadere informatie

Informatiebijeenkomst glasvezel Stille Wille. 8 april 2016, Bewonersraad Stille Wille

Informatiebijeenkomst glasvezel Stille Wille. 8 april 2016, Bewonersraad Stille Wille Informatiebijeenkomst glasvezel Stille Wille 8 april 2016, Bewonersraad Stille Wille Welkom en voorstellen werkgroep en adviseur Peter Derksen, voorzitter Bewonersraad Agenda Welkom en doel Waarom werkgroep?

Nadere informatie

Welkom. Informatie avond over Breedband in het hele Land van Cuijk. # Voor alle kernen, bedrijventerreinen en buitengebieden

Welkom. Informatie avond over Breedband in het hele Land van Cuijk. # Voor alle kernen, bedrijventerreinen en buitengebieden Welkom Informatie avond over Breedband in het hele Land van Cuijk Met de hele familie tegelijk online Aanleiding Strategische visie Een toekomstvast en open breedbandnetwerk tot in de haarvaten van de

Nadere informatie

Telecom Expo. 7 december 2011. Breedband: welke rol voor regio-overheden?

Telecom Expo. 7 december 2011. Breedband: welke rol voor regio-overheden? Telecom Expo 7 december 2011 Breedband: welke rol voor regio-overheden? Inhoud Maatschappelijk en economisch belang van breedbandverbindingen Verwachte toekomstige ontwikkelingen op het gebied van datagebruik

Nadere informatie

COÖPERATIEF ORGANISEREN GLASVEZELAANLEG DE MULTISTAKEHOLDER BREEDBANDCOÖPERATIE REALISATIE GEMEENTELIJKE GLASVEZELNETWERKEN OP COÖPERATIEVE BASIS

COÖPERATIEF ORGANISEREN GLASVEZELAANLEG DE MULTISTAKEHOLDER BREEDBANDCOÖPERATIE REALISATIE GEMEENTELIJKE GLASVEZELNETWERKEN OP COÖPERATIEVE BASIS COÖPERATIEF ORGANISEREN GLASVEZELAANLEG DE MULTISTAKEHOLDER BREEDBANDCOÖPERATIE REALISATIE GEMEENTELIJKE GLASVEZELNETWERKEN OP COÖPERATIEVE BASIS JOHAN MEIJERHOF Coöperatief organiseren in het publiek-private

Nadere informatie

GEDRAGSCODE TRANSPARANTIE INTERNETSNELHEDEN (GTI) GETEKEND DOOR ONLINE.NL EN ANDERE AANBIEDERS (GEZAMENLIJK TE NOEMEN: DE ISP S) JULI 2012

GEDRAGSCODE TRANSPARANTIE INTERNETSNELHEDEN (GTI) GETEKEND DOOR ONLINE.NL EN ANDERE AANBIEDERS (GEZAMENLIJK TE NOEMEN: DE ISP S) JULI 2012 GEDRAGSCODE TRANSPARANTIE INTERNETSNELHEDEN (GTI) GETEKEND DOOR ONLINE.NL EN ANDERE AANBIEDERS (GEZAMENLIJK TE NOEMEN: DE ISP S) JULI 2012 De ISP s overwegen het volgende: De ISP s hebben vastgesteld dat

Nadere informatie

Aansluiten! 5 april 2013. Wat willen bewoners? Hoe kunnen actieve burgers ondersteund worden?

Aansluiten! 5 april 2013. Wat willen bewoners? Hoe kunnen actieve burgers ondersteund worden? Aansluiten! 5 april 2013 Wat willen bewoners? Hoe kunnen actieve burgers ondersteund worden? Wie zijn wij Initiatiefgroep Glasvezel Buitengebied Putten -Totaal 9 personen, inclusief ambtenaar gemeente

Nadere informatie

Glasvezel op bedrijventerreinen

Glasvezel op bedrijventerreinen Glasvezel op bedrijventerreinen Volgens de jaarlijkse inventarisatie die in opdracht van het Ministerie van Infrastructuur en Milieu wordt uitgevoerd, telt Nederland 3.722 werklocaties die aangemerkt kunnen

Nadere informatie

Aanleg breedband in de witte gebieden in Overijssel (INITIATIEFVOORSTEL artikel 63 Reglement van Orde Provinciale Staten)

Aanleg breedband in de witte gebieden in Overijssel (INITIATIEFVOORSTEL artikel 63 Reglement van Orde Provinciale Staten) j v\(mo^xü,o^o[ 7,Z'-\ PS/2014/43 Aanleg breedband in de witte gebieden in Overijssel (INITIATIEFVOORSTEL artikel 63 Reglement van Orde Provinciale Staten) Datum GS-kenmerk Inlichtingen bij 15 januari

Nadere informatie

Gemeente Westerveld 16 april 2014. Evert Blansjaar. Kwartiermaker provincie Drenthe

Gemeente Westerveld 16 april 2014. Evert Blansjaar. Kwartiermaker provincie Drenthe Gemeente Westerveld 16 april 2014 Evert Blansjaar Kwartiermaker provincie Drenthe Achtergrond Onze samenleving wordt steeds afhankelijker van hoogwaardige en toekomstvaste breedbandinfrastructuren. Geen

Nadere informatie

Subsidieregeling Iepen Mienskipsfûns Fryslân

Subsidieregeling Iepen Mienskipsfûns Fryslân 19-02-2015 Subsidieregeling Iepen Mienskipsfûns Fryslân Paragraaf 1 Kleine maatschappelijke initiatieven Artikel 1.1 Subsidiabele activiteiten Gedeputeerde Staten kunnen ter bevordering van de leefbaarheid

Nadere informatie

Uitdagingen bij Verglazen Nederland Rotterdam 25 maart 2015

Uitdagingen bij Verglazen Nederland Rotterdam 25 maart 2015 Reggefiber Laatste Ontwikkelingen Breedband Buitengebieden Het Nieuwe Aanleggen Veiligheid Innovatie Uitdagingen bij Verglazen Nederland Rotterdam 25 maart 2015 Frank ten Berge 1 Reggefiber is marktleider.

Nadere informatie

Panas Striensestraat 67 5241 AW Rosmalen 073 523 23 30 info@panas.nl www.panas.nl

Panas Striensestraat 67 5241 AW Rosmalen 073 523 23 30 info@panas.nl www.panas.nl Inhoudsopgave 1. Internet op Maat... 3 1.1 Inleiding... 3 1.2 (x)dsl- verbindingen... 3 1.2.1 ADSL... 3 1.2.2 VDSL... 4 1.2.3 SDSL... 4 1.3 Ethernet- Acces op basis van koper... 4 1.4 Glasvezel (Fiber

Nadere informatie

Masterclass IV: Hoogwaardig internet op uw bedrijventerrein. Hoe pakt u dat aan? 27 september 2012 verslag

Masterclass IV: Hoogwaardig internet op uw bedrijventerrein. Hoe pakt u dat aan? 27 september 2012 verslag Masterclass IV: Hoogwaardig internet op uw bedrijventerrein. Hoe pakt u dat aan? 27 september 2012 verslag Dagvoorzitter Bas van Gerwen (Kamer van Koophandel) Glasvezel kun je vergelijken met een snelweg,

Nadere informatie

GLASVEZEL EN NAIT AANS. Visiedocument Oldambt Verbindt

GLASVEZEL EN NAIT AANS. Visiedocument Oldambt Verbindt GLASVEZEL EN NAIT AANS Visiedocument Oldambt Verbindt Stichting Oldambt Verbindt Oktober 2015 Inhoudsopgave SAMENVATTING CONSEQUENTIES VOORWOORD 3 4 5 1 INLEIDING 6 1.1 AANLEIDING & DOEL VAN DIT DOCUMENT

Nadere informatie

Noodzaak om nu te investeren in een open, hoogwaardige en toekomstvaste breedband-infrastructuur naar particulieren

Noodzaak om nu te investeren in een open, hoogwaardige en toekomstvaste breedband-infrastructuur naar particulieren BIJLAGE 1 Startnotitie Scenariokeuze voor de totstandkoming van een hoogwaardige, toekomstvaste en open breedbandinfrastructuur voor particulieren in Fryslân (Begrips)Afbakening Deze startnotitie heeft

Nadere informatie

Informatieavond Glasvezel 1 mei 2014 GLASVEZEL IN DE 4 DOARPEN EN HIDAARD

Informatieavond Glasvezel 1 mei 2014 GLASVEZEL IN DE 4 DOARPEN EN HIDAARD Informatieavond Glasvezel 1 mei 2014 GLASVEZEL IN DE 4 DOARPEN EN HIDAARD Werkgroep glasvezel Werkgroep ingesteld door dorpsbelang De Fjouwer Doarpen en dorpsbelang Hidaard Sjoukje Bijlsma (Hidaard) Joram

Nadere informatie

Nr. Agendapunt Raadsvergadering 2 maart 2009. Onderwerp: onderzoek naar een glasvezelnetwerk in Maarssen

Nr. Agendapunt Raadsvergadering 2 maart 2009. Onderwerp: onderzoek naar een glasvezelnetwerk in Maarssen Raadsvoorstel Nr. Agendapunt Raadsvergadering 2 maart 2009 Commissie(s) ruimtelijke ordening c.a. Ingediend door Fractie ChristenUnie-SGP Op 14 januari 2009 Organisatieonderdeel Portefeuillehouder Onderwerp:

Nadere informatie

PROVINCIE FLEVOLAND. Mededeling

PROVINCIE FLEVOLAND. Mededeling PROVINCIE FLEVOLAND Mededeling Ondenverp Snel internet buitengebied Kern mededeling: In de PS vergadering van 17 september 2014 is GS gevraagd een programma van eisen te definiëren waarmee marktpartijen

Nadere informatie

Hoogwaardig breedband en Pleatslik Belang in Fryslân

Hoogwaardig breedband en Pleatslik Belang in Fryslân Hoogwaardig breedband en Pleatslik Belang in Fryslân Inzichten naar aanleiding van een online survey in juli 2013 Drs. Chris J. Jellema Fryslân Ring 30 juli 2013 1 Inhoudsopgave Voorwoord 03 Inleiding

Nadere informatie

Figuur 1. Redenen van jongeren om zich thuis of in de woonomgeving bang of angstig te voelen (GGD Fryslân GO Jeugd 2004).

Figuur 1. Redenen van jongeren om zich thuis of in de woonomgeving bang of angstig te voelen (GGD Fryslân GO Jeugd 2004). 2. Veiligheidsgevoelens 2.1 Veiligheid thuis of in de woonomgeving Driekwart van de jongeren van 13 tot en met 18 jaar voelt zich thuis of in de woonomgeving nooit bang of angstig. Van de jongens voelt

Nadere informatie

Reglement voor deelname aan een glasvezelnetwerk

Reglement voor deelname aan een glasvezelnetwerk Reglement voor deelname aan een glasvezelnetwerk U bent een overeenkomst aangegaan, of bent hiertoe voornemens, tot deelname aan een glasvezelnetwerk gerealiseerd door de Coöperatieve Vereniging Fryslânring

Nadere informatie

Declaratieformat GEMEENTE SCHIERMONNIKOOG. Gemeentelijke Groene Vink

Declaratieformat GEMEENTE SCHIERMONNIKOOG. Gemeentelijke Groene Vink Declaratieformat GEMEENTE SCHIERMONNIKOOG Gemeentelijke Groene Vink Gegevens gemeente Contactgegevens Naam gemeente Schiermonnikoog Adres Nieuwestreek 5 E-mailadres Postbus20@schiermonnikoog.nl Telefoonnummer

Nadere informatie

Declaratieformat GEMEENTE HARLINGEN. Gemeentelijke Groene Vink

Declaratieformat GEMEENTE HARLINGEN. Gemeentelijke Groene Vink Declaratieformat GEMEENTE HARLINGEN Gemeentelijke Groene Vink Gegevens gemeente Contactgegevens Naam gemeente Harlingen Adres Voorstraat 35 E-mailadres gemeentebestuur@harlingen.nl Telefoonnummer 140517

Nadere informatie

RECRON Themabijeenkomst breedband

RECRON Themabijeenkomst breedband RECRON Themabijeenkomst breedband 19 maart 2015 Hoe Snel Breedband te realiseren in het buitengebied? Breedband in het buitengebied Waarom slecht internet op RECRON terreinen? Geen kabel Ruimte Slechte

Nadere informatie

Presentatie. Doelstellingen Mogelijkheden Open netwerk Providers Voortgang Verantwoordelijkheid Advies Zorg op afstand Aannemer

Presentatie. Doelstellingen Mogelijkheden Open netwerk Providers Voortgang Verantwoordelijkheid Advies Zorg op afstand Aannemer Presentatie Doelstellingen Mogelijkheden Open netwerk Providers Voortgang Verantwoordelijkheid Advies Zorg op afstand Aannemer Kabeltelevisie Waalre (KTW) Missie KTW: Het bevorderen van de communicatie

Nadere informatie

Snel internet in buitengebied

Snel internet in buitengebied Snel internet in buitengebied 9 November 2015 26 oktober 2015 Kader Witte gebieden (gebieden zonder NGA) Dit zijn gebieden die binnen nu en 3 jaar downloadsnelheden van minder dan 30 Mbit/s houden (dus

Nadere informatie

Verkenning witte gebieden Provincie Utrecht

Verkenning witte gebieden Provincie Utrecht Verkenning witte gebieden Provincie Utrecht In opdracht van: Provincie Utrecht Project: 2016.021 Publicatienummer: 2007.021.1605 Datum: Utrecht, 15 maart 2016 Auteurs: ir. ing. Reg Brennenraedts MBA ir.

Nadere informatie

Even voorstellen: Breedband Beemster. Ruim 50 Ambassadeurs!

Even voorstellen: Breedband Beemster. Ruim 50 Ambassadeurs! Powered by Agenda Even voorstellen Doelstelling Breedband Beemster Waarom glasvezel? Maatschappelijke thema s zorgen -wonen werken leren ontspannen Vergelijk netwerken Aanbod / wat krijg ik en wat kost

Nadere informatie

Breedbandloket. www. Breedbandfryslan.frl

Breedbandloket. www. Breedbandfryslan.frl Informatie 2015: snel breedband internet Voortgang snel internet breedband Breedbandloket www. Breedbandfryslan.frl Coöperatieve Vereniging U.A. Fryslân Ring Opgericht in 2006 met steun van de provincie

Nadere informatie

Eindrapportage van het onderzoek naar de mogelijkheden voor breedband in ruraal gebied in Gelderland. Pilot Breedband Bronckhorst - Berkelland

Eindrapportage van het onderzoek naar de mogelijkheden voor breedband in ruraal gebied in Gelderland. Pilot Breedband Bronckhorst - Berkelland Eindrapportage van het onderzoek naar de mogelijkheden voor breedband in ruraal gebied in Gelderland Pilot Breedband Bronckhorst - Berkelland 1 Inhoudsopgave Inleiding 3 Gebruikte afkortingen en termen

Nadere informatie

Sociale omgeving. 1. Kindermishandeling

Sociale omgeving. 1. Kindermishandeling 1. Kindermishandeling Kindermishandeling is 'elke vorm van voor een minderjarige bedreigende of gewelddadige interactie van fysieke, psychische of seksuele aard, die de ouders of andere personen ten opzichte

Nadere informatie

CBizz Dienstbeschrijving Cogas Footprint

CBizz Dienstbeschrijving Cogas Footprint CBizz Dienstbeschrijving Cogas Footprint Diensten: CBizz Office Versie 1.0 2014 Inhoud 1. Inleiding... 3 1.1 Dienstbeschrijving... 3 1.2 Doelgroep... 3 2. Opbouw van CBizz office... 4 2.1 Toegang tot het

Nadere informatie

Breedband buitengebied Veere

Breedband buitengebied Veere Breedband buitengebied Veere In opdracht van: Provincie Zeeland Project: 2015.002 Publicatienummer: 2015.002.1525 Datum: Utrecht, 21 september 2015 Auteurs: ir. ing. Reg Brennenraedts MBA ir. Menno Driesse

Nadere informatie

1 Heb jij een aansluiting op het glasvezelnetwerk?

1 Heb jij een aansluiting op het glasvezelnetwerk? Onderzoeksresultaten TipHorstaandeMaas.nl Glasvezel 60% 1 Heb jij een aansluiting op het glasvezelnetwerk? 50% 40% 48% 52% 30% 20% 10% 0% Ja Nee Toelichting 1 Wel een aansluiting maar maak er geen gebruik

Nadere informatie

Marktconsultatie Aansluitgebied Peizermade en Peizerwolde

Marktconsultatie Aansluitgebied Peizermade en Peizerwolde Aansluitgebied Author Contact Table of contents 1 Inleiding 3 2 Het beoogde aansluitgebied 3 2.1 Huidige beschikbaarheid 4 2.2 De vraagbundeling 4 2.3

Nadere informatie

Raadsvoorstel. : Strategische Verkenning Breedbandinfrastructuur

Raadsvoorstel. : Strategische Verkenning Breedbandinfrastructuur Raadsvoorstel Steller : Sedee Tel. : (073) 615 56 67 Portefeuille : Hoskam/Van Olden Agenda nr. : E-mail : l.sedee@shertogenbosch.nl B&W : 24 september 2013 Reg.nr. : 3178310 Openbaar : Commissie : FES

Nadere informatie

Supersnel glasvezelnetwerk voor Aalburg binnen handbereik

Supersnel glasvezelnetwerk voor Aalburg binnen handbereik Supersnel glasvezelnetwerk voor Aalburg binnen handbereik Supersnel glasvezelnetwerk voor Aalburg binnen handbereik Glasvezel: voor hele gemeenschap, ook in buitengebieden en bedrijventerreinen Open structuur:

Nadere informatie

N O O R W E G E N DENEMARKEN L I T O U W E N K O N I N G K R IJ K O O S T E N R IJ K

N O O R W E G E N DENEMARKEN L I T O U W E N K O N I N G K R IJ K O O S T E N R IJ K J S L A N D F I N L A N D Z W E D E N N O O R W E G E N Oslo Helsinki Stockholm Tallinn E S T L A N D V E R E N I G D Dublin L A N D DENEMARKEN Kopenhagen Riga L E T L A N D L I T O U W E N K O N I N G

Nadere informatie

Breedband tot in de haarvaten van onze samenleving? Evert Blansjaar

Breedband tot in de haarvaten van onze samenleving? Evert Blansjaar Breedband tot in de haarvaten van onze samenleving? Evert Blansjaar Telecommunicatie deskundige Help FttH coöperaties Adviseer gemeenten en provincies FttH in Afrika (o.a. in Zimbabwe, Ghana, Der al Salaam,

Nadere informatie

The missing link: Zelf samen doen!!

The missing link: Zelf samen doen!! Nederland beter breedbandland The missing link: Zelf samen doen!! Amersfoort 4 november 2011 Henk Doorenspleet Rabobank International Large Corporates Telecom, Media & Internet Group 1 Agenda Nederland

Nadere informatie

Breedband in Gelderland

Breedband in Gelderland Breedband in Gelderland Symposium breedband innovatie NGS Euregio 6 maart 2014 Martijn Bruil, projectleider breedband Provincie Gelderland Aanleiding Coalitie-akkoord: verdere uitrol breedband en inzet

Nadere informatie

RAADSBERICHT (voor de leden van de raad en de algemene raadscommissie)

RAADSBERICHT (voor de leden van de raad en de algemene raadscommissie) RAADSBERICHT (voor de leden van de raad en de algemene raadscommissie) Van Aan : het college van burgemeester en wethouders : de raads- en commissieleden Datum : 31 oktober 2014 Nr. : 2014-69 Portefeuillehouder:

Nadere informatie

Strategische verkenning open breedbandinfrastructuur gemeente 's-hertogenbosch

Strategische verkenning open breedbandinfrastructuur gemeente 's-hertogenbosch Strategische verkenning open breedbandinfrastructuur gemeente 's-hertogenbosch Strategische verkenning open breedbandinfrastructuur gemeente s-hertogenbosch Rapport bij project 113137, versie 01 Dit rapport

Nadere informatie

Advisering op maat. Ruime ervaring

Advisering op maat. Ruime ervaring TWS technologies is specialist op het gebied van draadloze netwerkverbindingen. Door jarenlange ervaring en betrokkenheid bij de laatste technologische ontwikkelingen binnen de branche is TWS technologies

Nadere informatie

Westerveld op Glas 10 maart 2015

Westerveld op Glas 10 maart 2015 WELKOM Welkom bij de presentatie van Westerveld op Glas 10 maart 2015 Sneller internet ook in Vledderveen 1. Opening Programma 1. Opening / Voorstellen 2. Waar staan we vandaag 3. Breedband nut en noodzaak

Nadere informatie

Breedband Provincie Drenthe

Breedband Provincie Drenthe Hoogwaardig breedband op het Drentse platteland Samen maken we het mogelijk! Breedband Provincie Drenthe Evert Blansjaar Ons datagebruik Waarom verbind Drenthe We worden steeds afhankelijker van hoogwaardige

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE. Contourennota Sociaal Beleid. - met bijlage. - met bijlage. - met bijlage. Uitgangspunten Inburgeringbeleid. - met bijlage.

INHOUDSOPGAVE. Contourennota Sociaal Beleid. - met bijlage. - met bijlage. - met bijlage. Uitgangspunten Inburgeringbeleid. - met bijlage. INHOUDSOPGAVE In dit bandje zijn de verslagen opgenomen van de deelsessies die zijn gehouden op het Opinieplein (de politieke markt) van donderdag 13 april 2006. Deelsessie 1: Contourennota Sociaal Beleid.

Nadere informatie

Presentatie Breedband Dorpsbelangen De Friese Meren/De Fryske Marren 27 oktober 2014 Huub van Ettekoven

Presentatie Breedband Dorpsbelangen De Friese Meren/De Fryske Marren 27 oktober 2014 Huub van Ettekoven Presentatie Breedband Dorpsbelangen De Friese Meren/De Fryske Marren 27 oktober 2014 Huub van Ettekoven Om maar meteen met de deur. De huidige Bandbreedte & Beschikbaarheid internet is voldoende. De Bevolking

Nadere informatie

alles is bereikbaar PILOT BUITENGEBIED GEMEENTE SLUIS

alles is bereikbaar PILOT BUITENGEBIED GEMEENTE SLUIS alles is bereikbaar PILOT BUITENGEBIED GEMEENTE SLUIS Greenet 1. Voorstellen Partners 2. Pilot Sluis, achtergrond 3. Inhoud Pilot: a) Aanbod b) Hoe werkt het? c) Wat betekent aanleg voor u? 4. Uitdagingen

Nadere informatie

Breedband in het buitengebied in Horst aan de Maas: routes voor realisatie

Breedband in het buitengebied in Horst aan de Maas: routes voor realisatie Breedband in het buitengebied in Horst aan de Maas: routes voor realisatie Datum: Utrecht, september 2014 Publicatienummer 2014.040-1516 Auteurs: ir. Tommy van der Vorst ir. ing. Reg Brennenraedts MBA

Nadere informatie

Perceelbeschrijving 1 Gespecialiseerde ambulante hulp

Perceelbeschrijving 1 Gespecialiseerde ambulante hulp Perceelbeschrijving 1 Gespecialiseerde ambulante hulp Samenwerkende gemeenten Friesland Achtkarspelen Ameland het Bildt Dantumadiel Dongeradeel Ferwerderadiel Franekeradeel De Friese Meren Harlingen Heerenveen

Nadere informatie

Telecommonitor Q1 2015. Openbare rapportage

Telecommonitor Q1 2015. Openbare rapportage Telecommonitor Q1 2015 Openbare rapportage 1 Telecommonitor Openbare rapportage De Autoriteit Consument & Markt (ACM) publiceert elk kwartaal de marktcijfers van de telecomsector. De Telecommonitor laat

Nadere informatie

Notitie. 1. Inleiding. 2. Analyse huurvariant. 2.1 Uitgangspunten huurvariant. Concept 0.3. Addendum Rapportage Vastgoed VRF

Notitie. 1. Inleiding. 2. Analyse huurvariant. 2.1 Uitgangspunten huurvariant. Concept 0.3. Addendum Rapportage Vastgoed VRF Concept 0.3 Notitie Van Klaas Bosma en Mark Feijt Datum 6 september 2013 Onderwerp Addendum Rapportage Vastgoed VRF 1. Inleiding In de vergadering van het algemeen bestuur (AB) van de veiligheidsregio

Nadere informatie

Vergeten vragen 1 e informatieavond Breedband Beemster. Vragen 3 e informatieavond Breedband Beemster :

Vergeten vragen 1 e informatieavond Breedband Beemster. Vragen 3 e informatieavond Breedband Beemster : Vergeten vragen 1 e informatieavond Breedband Beemster 1. Biedt Breedband Beemster ook mobiele telefoonabonnementen aan? In de toekomst kan dat want Plinq is daar nu ook al mee bezig. Tegen de tijd dat

Nadere informatie

Belanghebbenden hoogwaardig breedband in Fryslân

Belanghebbenden hoogwaardig breedband in Fryslân Belanghebbenden hoogwaardig breedband in Fryslân Inzichten naar aanleiding van een inventarisatieronde in de provincie Drs. Chris J. Jellema Coöperatieve Vereniging Fryslân Ring 06 september 2013 1 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Samen maken we Fryslân Hartveilig

Samen maken we Fryslân Hartveilig Samen maken we Fryslân Hartveilig Geschreven door: Stichting Fryslân Hartveilig Datum: 10-05-2016 Status: CONCEPT Contact: Fryslân Hartveilig Westersingel 4 8913 CK, Leeuwarden Mail: info@fryslanhartveilig.frl

Nadere informatie

Ter opiniërende bespreking raadscommissie Bestuur en Strategie

Ter opiniërende bespreking raadscommissie Bestuur en Strategie Ter opiniërende bespreking raadscommissie Bestuur en Strategie Registratiekenmerk: 632030 Commissievergadering: Agendapunt: Onderwerp: Portefeuillehouder: 8 september 2014 9 Glasvezel Bernheze de heer

Nadere informatie

1. Woont u binnen de bebouwde kom? 2. Heeft u een aansluiting op het glasvezelnetwerk?

1. Woont u binnen de bebouwde kom? 2. Heeft u een aansluiting op het glasvezelnetwerk? Glasvezel 1. Woont u binnen de bebouwde kom? 9 8 78% 7 6 5 4 3 22% Ja Nee 2. Heeft u een aansluiting op het glasvezelnetwerk? 6 5 4 45% 51% 3 4% Ja Nee Weet niet 1 Maar maak er geen gebruik van 1 Wel de

Nadere informatie

Inventarisatie hoogwaardige breedbandaansluitingen PO- en VO-scholen

Inventarisatie hoogwaardige breedbandaansluitingen PO- en VO-scholen Inventarisatie hoogwaardige breedbandaansluitingen PO- en VO-scholen In opdracht van: Doorbraakproject Onderwijs en ICT Publicatienummer: 2015.055-1524 Datum: Utrecht 15 september 2015 Auteurs: ir. Menno

Nadere informatie

Breedband tot in de haarvaten van onze Gemeente? Evert Blansjaar

Breedband tot in de haarvaten van onze Gemeente? Evert Blansjaar Breedband tot in de haarvaten van onze Gemeente? Evert Blansjaar Wie zijn wij? Waarom een nieuw net? Wat wordt er allemaal mogelijk? Hoe komt het net er? Waarom een coöperatie? Wanneer is het er? Wie zijn

Nadere informatie

Broodmaaltijd. 0-3 dagen per week. 4-5 dagen per week. 6-7 dagen per week. kinderen Groep 7 schooljaar 2003-2004 jongeren GO Jeugd 2004

Broodmaaltijd. 0-3 dagen per week. 4-5 dagen per week. 6-7 dagen per week. kinderen Groep 7 schooljaar 2003-2004 jongeren GO Jeugd 2004 3. Voeding Een gezonde voeding is een van de uitgangspunten voor het goed functioneren van het lichaam. In dit gezondheidsprofiel wordt op een aantal aspecten van voeding ingegaan. Hoewel dit geen totaalbeeld

Nadere informatie

Glasvezel in de gemeente Bernheze? Inhoud van de avond. Exploitatie netwerken. Werkbijeenkomst raad 27 januari 2014

Glasvezel in de gemeente Bernheze? Inhoud van de avond. Exploitatie netwerken. Werkbijeenkomst raad 27 januari 2014 Glasvezel in de gemeente Bernheze? Werkbijeenkomst raad 27 januari 2014 Inhoud van de avond Twee partijen: Stichting Glasvezel Bernheze, roepnaam Breedband Bernheze Gemeente Bernheze Doelstelling Proces

Nadere informatie

GO Jeugd 2008 Alcohol

GO Jeugd 2008 Alcohol GO Jeugd 2008 Alcohol Samenvatting alcohol Uit de gegevens van GO Jeugd 2008 van GGD Fryslân blijkt dat 63% van de Friese 12 t/m 18 jarigen wel eens alcohol heeft, 51% nog in de vier voorafgaand aan het

Nadere informatie

Analyse glasvezel in de buurtschappen

Analyse glasvezel in de buurtschappen Analyse glasvezel in de buurtschappen De enquête is verstuurd naar + 2.500 adressen. Hiervan zijn 1.125 enquêtes teruggekomen. Deze enquêtes zijn door bedrijven en particulieren. Bij het verwerken kwam

Nadere informatie

Informatie avond - Breedband

Informatie avond - Breedband Informatie avond - Breedband AGENDA - Welkom - Project Reuzenbreedband - Presentatie Breedband - Vraag en antwoord Project Reuzenbreedband Dorpsverenigingen van Schoonoord en van De Kiel Gestart met Project

Nadere informatie

Betalingsbereidheid glasvezel in het buitengebied

Betalingsbereidheid glasvezel in het buitengebied Betalingsbereidheid glasvezel in het buitengebied Beste bewoners en ondernemers, Super snel internet. Via glasvezel is dit ook in uw buitengebied mogelijk. Vindt u dit belangrijk en bent u bereid hiervoor

Nadere informatie

Strategische opties voor hoogwaardig breedband voor Friese huishoudens

Strategische opties voor hoogwaardig breedband voor Friese huishoudens Strategische opties voor hoogwaardig breedband voor Friese huishoudens In opdracht van: Provincie Fryslân Project: 2010.088 Publicatienummer: 2010.088 1027 Datum: Utrecht, 6 december 2010 Auteurs: ir.ing.

Nadere informatie

Reglement voor deelname aan een glasvezelnetwerk

Reglement voor deelname aan een glasvezelnetwerk Reglement voor deelname aan een glasvezelnetwerk U bent een overeenkomst aangegaan, of bent hiertoe voornemens, tot deelname aan een glasvezelnetwerk gerealiseerd door de Coöperatieve Vereniging Fryslânring

Nadere informatie