Vakschool Rotterdam, een vergelijking tussen restrictieve en preventieve benaderingen over

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Vakschool Rotterdam, een vergelijking tussen restrictieve en preventieve benaderingen over"

Transcriptie

1 Voor galg en rad? Over de complexiteit van voortijdig schoolverlaten en de verstrooide aanpak ervan Ton Notten 1 Het probleem van het voortijdig schoolverlaten houdt de gemoederen bezig. De complexiteit ervan is groot, ook wanneer die gemoederen vandaag beperkt zijn tot de lerarenopleidingen basis- en voortgezet onderwijs, de Kenniskring Opgroeien in de Stad en sociale opleidingen als Maatschappelijk Werk & Dienstverlening, Sociaal-pedagogische Hulpverlening, Culturele en Maatschappelijke Vorming, en Pedagogiek. Allemaal van de Hogeschool Rotterdam. Uit deze overgedetermineerdheid (ik gebruik graag de aanduiding van Sigmund Freud) van het vraagstuk van het voortijdig schoolverlaten een pragmatische keuze maken en ons beperken tot opvoedingsondersteuning, óf de school en het derde opgroeimilieu, óf in het beroepsonderwijs, óf ketenverantwoordelijkheid óf een nieuwe bestuurlijke rationaliteit uitvinden (zoals tegenwoordig die stoer klinkende frontlijnlogica ) nee, daarvoor kies ik niet. Snelle keuzen dienen het gemak en de overzichtelijkheid, maar ze brengen een oplossing niet dichterbij. Het probleem is trouwens nog niet eens goed omschreven. En er zitten elementen in het maatschappij-brede vraagstuk van het voortijdig schoolverlaten waarvan de aanpak wel twee generaties zal vergen de opvoeding bijvoorbeeld door/van die onzichtbare ouders 2 en het herstel van een viertal structurele rampen die onderwijs zijn overkomen waarvoor ik vandaag aandacht vraag. Is de oplossing denkbaar? Nee dus. Ik blik eerst even terug op enkele interessante ervaringen van vandaag. Zo kwam in de workshops een reeks aanpakken van voortijdig schoolverlaten aan de orde, zoals het nulprocent-voortijdig-schoolverlaten bij de Open Schoolgemeenschap Bijlmer, de eerste Horeca Vakschool Rotterdam, een vergelijking tussen restrictieve en preventieve benaderingen over 1. Lezing bij gelegenheid van het symposium Voorkomen Voortijdig Schoolverlaten, op 2 februari 2009, verzorgd door het Instituut voor Sociale Opleidingen en de Kenniskring Opgroeien in de Stad, van de Hogeschool Rotterdam. Ton Notten is, naast zijn professoraat in de Sociale agogiek aan de Vrije Universiteit Brussel, lector Opgroeien in de Stad bij de Hogeschool Rotterdam. In 2004 publiceerde hij Overleven in de stad. Inleiding tot sociale kwaliteit en urban education, en in 2008 De lerende stad. Het laboratorium Rotterdam. Beide boeken werden uitgegeven bij Garant, Antwerpen, Apeldoorn. Nadere informatie: en 2. Margalith Kleijwegt (2007) Onzichtbare ouders. De buurt van Mohammed B. Zutphen: Plataan, zesde, herziene druk.

2 de grens (VS, Denemarken, Suriname, Nederland), een pleidooi voor een actief ouderbeleid, plus de spannende methode van het speed daten met voortijdig schoolverlaters. En ruim voor vandaag kwamen er vijf adviezen van studenten binnen waarover wethouder Leonard Geluk zich mocht uitspreken: Een vmbo-klas in beeld, Een website bouwen 3, Onderwijsopvangvoorziening, Tweeluik Fez/Rotterdam, en Leerlingbetrokkenheid bij het Zadkineservicecentrum. De wethouder heeft waarderende woorden gewijd aan deze flitsende ideeën zonder er overigens een prioritering aan te geven. Wél maakte hij van de gelegenheid gebruik om zich te keren tegen zijn goede vriend, minister André Rouvoet van Jeugd en Gezin. Anders dan de minister is de wethouder de mening toegedaan dat het elektronisch kinddossier (EKD) toegankelijk moet zijn voor artsen van consultatiebureaus, verpleegkundigen, professionals in de jeugdgezondheidszorg, het Bureau Jeugdzorg en het jeugdmaatschappelijk werk, maar ook voor psychiaters, leerplichtambtenaren, en politie en justitie. De minister vreest voor fouten en wil daarom de toegankelijkheid van het EKD beperken tot de eerste twee groepen. 4 En dan de voordrachten van vanmiddag. De introductie van CvB-voorzitter Jasper Tuytel echoot de taal die het onderwijsbeleid van het vorige met het huidige kabinet verbindt: Aanval op de uitval: een kwestie van uitvoeren en doorzetten. 5 Anders dan in de plannen uit de jaren negentig legt deze nota geen expliciete prioriteit meer bij de moeilijk grijpbare c.q. risicojongeren. Ze bevat een reeks algemene maatregelen die schooluitval willen voorkómen, variërend van een aanpak van taalachterstanden, via meer stageplaatsen, tot extra geld voor zorg in het mbo. Een opvallende ingreep is de invoering van de volledige leerplicht tot 18 jaar mits men dan in het bezit is van minimaal een diploma op mbo-2-niveau. Jongeren die dat niveau op hun achttiende niet halen of uitvallen, wil men het makkelijker maken om langs een alternatieve route alsnog een startkwalificatie te behalen, bijvoorbeeld door evc-trajecten 6 te bevorderen. En die alternatieve weg gaat binnenkort duren tot hun 27ste verjaardag zonder recht op bijstand overigens. 3. voor en over vroegtijdig schoolverlaten. Op 2 februari 2009 geopend. 4. De wethouder haalde er de voorpagina van de Rotterdamse editie van Metro van 2 februari 2009 mee. 5. Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen (2007) Aanval op de schooluitval: een kwestie van uitvoeren en doorzetten. Den Haag: OC&W. 6. Evc: de erkenning van elders/eerder verworven competenties. 2

3 Vertrouwen in de school Dan Pieter Winsemius. De laatste week van januari was in meer dan één opzicht zijn week. Toen verscheen het WRR-rapport dat hij in maart 2008 te Amsterdam in zijn Kohnstamm lezing had beloofd. 7 Het rapport stelde de school centraal in de aanpak van voortijdig schoolverlaten. De taak die de Raad de (v)mbo-school oplegt is niet gering. De problematiek van overbelaste leerlingen vraagt om een school met een bredere opdracht, een plusschool. Eventueel van rijkswege op te zetten zoals je vroeger de rijkskweekschool en de rijks-hbs had (de oude rijksschool werd rechtstreeks bestuurd door (een accounthouder bij) de overheid). Structuur en verbondenheid: dát moeten de scholen bieden. Het zijn nogal stevig aangezette pedagogische principes die het WRR-rapport formuleert. Het onderwijs aan zulke leerlingen lukt beter als onderwijsprofessionals samenwerken in kernteams die elke leerling naar een plaatsje in de maatschappij begeleiden. Managers in de scholen moeten hen daarin steunen en hen beschermen tegen onbezonnen interventies van buitenaf, de beleidskokers. En tenslotte adviseert de WRR practice based innovation, niet langdurige en stroperige vernieuwingen die pas gestart kunnen worden zodra hun effectiviteit en succes vooraf wetenschappelijk en dus voorspelbaar zijn vastgesteld. Nee, praktijk- en vooral innovatiegericht onderzoek, zoals wij dat in onze kenniskring ook graag doen. Scholen die daarin mee willen draaien, plusscholen in vooral de vier grote steden, moet de kans worden geboden zich meteen aan te sluiten bij zo n vernieuwingsbeweging. Structuur en verbondenheid. Vrij vertaald kunnen we het plusschool-model van de WRR een kruising noemen van de horizontale brede school en de verticale magneetschool. De Raad suggereert geen revolutionaire plannen, maar stapsgewijze, nogmaals: pedagogisch geïnspireerde verschuivingen. Vernieuwingen die volgens de Raad bij ons zelfs binnen de grenzen van Artikel 23 van de Grondwet beproefd kunnen worden. Met onder meer een deconcentratie van probleemleerlingen uit probleemscholen. Ik ga daar straks nader op in. Nee, mbo-scholen moeten niet gedwongen worden sociaal-emotionele hulpposten in het leven te roepen (zoals er in het vmbo al heel wat zijn). Dat mag, maar het moet niet, zo lieten Pieter Winsemius en WRR-voorzitter Wim van de Donk weten in een artikel in NRC. 7. Pieter Winsemius e.a. (2008) Niemand houdt van ze Kohnstamm lezing. Amsterdam: Vossiuspers UvA. RzecGa59bo5Wz8ZWno7p!8nh&objectid=4346&!dsname=default&isapidir=/gvisapi/ WRR (2009) Vertrouwen in de school. Over de uitval van overbelaste jongeren. Amsterdam: Amsterdam University Press. 3

4 De ondertoon van hun artikel was bozig. Ze reageerden op het hoofdredactioneel verwijt dat hun gemaakt was over het neveneffect van de suggestie in het rapport over de deconcentratie van probleemleerlingen uit probleemscholen die spreiding, verhuizingen en onrust met zich mee zou brengen. Er zouden afvoerputjes komen. 8 Alsof die er nu níet zijn, aldus beide heren. Nog meer aandacht in januari voor het voortijdig schoolverlaten in Nederland. Pieter Winsemius en Leonard Geluk kregen in twee afleveringen van Vrij Nederland de kans om met de onderzoeksjournalist bij uitstek van de afwezige ouders in Amsterdam-West, Margalith Kleijwegt, te spreken, en hun inzichten over onderwijsbeleid en -vernieuwing uiteen te zetten. 9 Voortijdig schoolverlaten: moral panics? Het probleem van het voortijdig schoolverlaten houdt de gemoederen bezig. Al lange tijd. Ik heb er het proefschrift van Geert de Vries, uit 1993, zestien jaar geleden, nog eens op na gelezen: Het pedagogisch regiem. 10 Elegant en polemisch geschreven, maar dat moet ook wel als Abram de Swaan je promotor is. De Vries schrijft daarin onder meer over de verbreiding van de maatschappelijke schooldwang. Een proces dat al lang vóór de Leerplichtwet van 1900 op gang was gekomen, en dat zoals we weten de afgelopen halve eeuw met een gestage verhoging van de leerplichtige leeftijd werd verrijkt. Te beginnen bij het zesde levensjaar tot en met het twaalfde, met soepele uitzonderingsmogelijkheden voor boerenzonen, en voor meisjes die in de huishouding node gemist konden worden. 8. Pieter Winsemius & Wim van de Donk (2009) Haal die jongeren uit het afvalputje. Zonder betrokkenheid van scholen is onderwijs aan probleemleerlingen weinig effectief. NRC Handelsblad, 29 januari 2009, 9. Zij reageerden op het hoofdredactioneel commentaar getiteld Een gunst is geen recht (met als bijschrifttitel Scholen zijn er niet om ook nog als zorginstituut te fungeren ) in NRC Handelsblad, 27 januari 2009, 7. In diezelfde aflevering van die krant stond overigens een reportage met een tegengestelde boodschap. Japke D. Bouma en Anja Vink schreven daar dat Rotterdamse besturen van concentratiescholen en ook onderwijssocioloog Bowen Paulle, die zich al jarenlang bezighoudt met vergelijkend onderzoek in Amerika en Nederland naar desegregatie, instemmen met het idee van spreiding zoals het WRR-rapport oppert. Paulle: als niet meer dan 35 procent van de leerlingen op een school kansarm is, gaan [bij spreiding; TN] hun prestaties omhoog, zonder dat de kansrijken er last van hebben (NRC Handelsblad, 27 januari 2009, 3; redacteur Bouma schreef op 26 januari het voorpagina-artikel: WRR: Dwing scholen om te mengen, en Winsemius lichtte op die dag zijn spreidingstandpunt op p. 3 toe in een interview: Scholen zijn veel te weinig solidair met elkaar ). 9. Margalith Kleijwegt, Interview Leonard Geluk. De wethouder van Jeugd, Gezin en Onderwijs: Ik wil van alle dubbeltjes kwartjes maken. Vrij Nederland, 24 januari 2009, Margalith Kleijwegt, Pieter Winsemius en de schooluitval. Interview met de man achter het WRR-rapport. En: een gewone dag op een bijzondere school. Vrij Nederland, 31 januari 2009, Geert de Vries (1993) Het pedagogisch regiem. Groei en grenzen van de geschoolde samenleving. Amsterdam: Meulenhoff. Over morele paniek, zie de geactualiseerde derde druk van het boek van Stanley Cohen, Folk Devils and Moral Panics. The Creation of the Mods and Rockers. London, New York: Routledge (1972, 1980, 2002). 4

5 Hoewel het langdurig spijbelen aan het begin van de jaren tachtig niet echt toenam, aldus De Vries, werd er toen wel heftig gesproken over schoolverzuim als een sociaal en een vooral sociaal-pedagogisch probleem. Overigens was de registratie van schoolverzuim sinds 1969 onbetrouwbaar, althans op landelijk niveau; veel scholen hielden ten hoogste een schriftje bij, en leraren gingen soms discreet op huisbezoek. De morele paniek, die haar hoogtepunt bereikte in 1986, hing nauw samen met de massale jeugdwerkloosheid in die tijd. Het begrip asfaltjeugd vond via Trouw, De Waarheid en de NRC ingang. En de Commissie-Roethof bracht spijbelen in verband met jeugdcriminaliteit. Net als ten tijde van de crisis in de jaren dertig werd schoolverzuim vijftig jaar nadien gezien als een sociaal-pedagogisch, niet als een kennistekort of als een sociaal-economisch vraagstuk. De gezin-als-hoeksteen-metafoor kwam in die tijd op, evenals de bedenker ervan, het CDA. De CDA-ministers Elco Brinkman (WVC) en Jaap Boersma (SoZaWe) voerden, na het op jeugdparticipatie gerichte beleid van Marga Klompé, een programma op dat pleidooien voor gezinswaarden en een jeugdwerkgarantie steevast verbond met een terugtrekkende overheid. 11 Ondanks of dankzij die doctrine nam de jeugdwerkloosheid in de tweede helft van de jaren tachtig af. Schoolverzuim en voortijdig schoolverlaten groeiden, aldus De Vries, in de loop van de jaren zeventig, en namen vanaf 1980 tot het begin van de jaren negentig eerder af dan toe. Interpreteer die statistieken goed: spijbelende jongeren bleken in veel gevallen hun achterstand in te lopen in het volwassenenonderwijs. Wijst een dergelijke keuze, mogelijkerwijs, niet alleen op hangjongerend balen, maar ook op groeiende zelfstandigheid? (Hangjongeren, het begrip stamt eveneens uit ) Ik ga op dat laatste even nader op in. Het stapelen van opleidingen (tweede, derde kansen) had vanaf het begin van de vorige eeuw een dubbel effect. Stapelen bood jongvolwassenen de mogelijkheid om hogerop te komen, een kans die men qua afkomst doorgaans niet had gekregen, of te weinig had benut. Maar bovenal was het stapelen een betrekkelijk goedkoop middel om onderwijspolitieke ambities in praktijk te brengen die al door Thorbecke, in het midden van de negentiende eeuw, waren verwoord. Zonder enige inmenging, en met betrekkelijk geringe kosten, van overheidszijde konden de zwakke kweekscholen, de weinig praktische lerarenopleidingen, het filosofiezwangere pedagogiekonderwijs aan de universiteiten, en het middelbaar onderwijs van krachtige alternatieven voorzien worden door 11. Vgl. A.L.T. Notten (2004) Overleven in de stad. Inleiding tot sociale kwaliteit en urban education. Antwerpen, Apeldoorn: Garant, hoofdstuk Jan L. Hazekamp (1985) Rondhangen als tijdverdrijf. Over het onder-elkaar-zijn van jongens en meisjes in de vrije tijd. Amsterdam: VU Uitgeverij. 5

6 betrekkelijk onbaatzuchtige docenten en door hun studenten die naast hun werk, in de avonduren en op zaterdag, hun N- ( Nijverheid ) en MO-akten behaalden (in talen, wiskunde, pedagogiek, etc.). In het midden van de jaren negentig is het stapelen van opleidingen afgeschaft door een PvdA-minister, die zich nota bene zelf vanuit de Limburgse mijnschachten omhoog gestudeerd had. Die staatsman onderwijseconoom voerde in 1993 de tempobeurs in: onderwijs volgen, en snel een beetje, geen cakewalks tussen de scholen! 13 Hij heeft tevens richting gegeven aan een ernstige sanering van alle vormen van onderwijs, zij het vooral het hbo (11,3%) en het wetenschappelijk onderwijs (54%). Onderwijseconomie, dat is bezuinigen. 14 Overbelaste jongeren en vier structurele problemen Tot zover Geert de Vries en enkele kanttekeningen bij zijn proefschrift. Volwassenen, kinderen én jongeren zijn de laatste tweehonderd jaar steeds massaler naar school gegaan. Begrijpelijk: diploma s zijn naast het behoren tot de sociale middenklasse belangrijker toegangskaarten geworden tot de maatschappij. Driekwart van de zeventien-, achttienjarigen bezoekt de school steeds langer. Schoolverlaten was in meer dan één opzicht een relatief begrip. Van enig voorspelbaar gevaar van het opgroeien voor galg en rad was er toen, twintig jaar geleden, geen sprake. Spijbelen is een contrapunt van een, over een eeuw gemeten steeds langere schoolgang, met tot voor vijftien jaar geleden, vele herkansingen en verrijkingen. Ondertussen is de spijbelregistratie verbeterd en kan bijvoorbeeld een niet aan de school doorgegeven verhuizing niet langer als voortijdig schoolverlaten worden aangemerkt. Het aantal ambtenaren die voortijdig schoolverlaters opsporen en teruggeleiden naar school is toegenomen. Niettemin vormen vooral in de vier grote steden schoolhaat, ouderlijke onverschilligheid en het niet bezitten van een startkwalificatie-op-24-jarige-leeftijd een taai probleem. Daar hebben onderwijsvernielingen en beleidsinzichten als Weer Samen Naar School en de reshuffling van het voortgezet onderwijs (vo) stellig toe bijgedragen enfin, u kent het rapport van de Commis- 13. Ik herinner me van deze bewindspersoon, Jo Ritzen ( ), de opening van een lezing die ik in 1993 organiseerde. Een verhaal dat hij begon met de uitspraak: Voor u staat een vertegenwoordiger van het zondige ras der stapelaars. 14. Henriette Maassen van den Brink (2004) De maat der dingen. Kohnstamm lezing. Amsterdam: Vossiuspers UvA, 13. De eer van het startschot van deze onderwijsbezuinigingen komt overigens onderwijsminister Wim Deetman ( ) toe. In 2003 zou deze politicoloog in een studentenvakbondsblad zijn beleid verdedigen met het argument dat [d]e maatregelen van nadien (...) veel slechter [waren]. 6

7 sie-dijsselbloem van het vorig jaar. 15 Enkele cijfers uit het WRR-rapport. 16 Van de circa kinderen die jaarlijks het secundair onderwijs instromen, blijkt ongeveer een kwart vroeg of laat in hun schoolcarrière uit te vallen. Zij tellen als voortijdig schoolverlater. Kijken we alleen naar het (v)mbo, dan is het beeld pregnanter: van de circa instromers valt meer dan veertig procent vroeg of laat uit. De uitval is weliswaar al een aantal jaren aan het dalen, maar dat gaat met kleine stapjes. Ongeveer een kwart van de schooluitvallers schrijft zich later opnieuw in, bijvoorbeeld na een tijdje te hebben gewerkt. Ja, er wordt nog altijd gestapeld! Maar deze langzame daling wordt enigermate geflatteerd doordat tegelijkertijd het aantal leerlingen op dit moment circa toeneemt dat het praktijkonderwijs én het voortgezet speciaal onderwijs verlaat. Leerlingen in deze vormen van onderwijs tellen niet mee in de vsv-statistieken, maar ze vormen wel een wezenlijk onderdeel van het maatschappelijke vraagstuk. Een meer gedetailleerd beeld bieden de aantallen leerlingen die tussen 1 oktober 2006 en 1 oktober 2007 zijn uitgevallen, aldus het WRR-rapport. De uitval is het hoogst bij jongeren van 17 tot 19 jaar, de uitval onder allochtonen is aanmerkelijk hoger dan de uitval onder autochtonen, de problemen zijn het grootst in het mbo. In absolute termen is de uitval in het mbo twee maal zo groot als die in het vo, en in relatieve termen zelfs vier maal zo groot. In beide onderwijssoorten komt uitval het meest voor op de lagere opleidingsniveaus. En tenslotte neemt de uitval toe met de omvang van de gemeente. In armoedecumulatiegebieden is de uitval bijna dubbel zo hoog als elders. Het taaist zijn de problemen bij de groep die het WRR-rapport overbelaste jongeren noemt. Overbelast zijn ze in 2009 in pedagogisch, sociaal, moreel en economisch opzicht, en qua huisvesting. Ze vormen zo n zestig procent van de uitvallers. Ze verdienen aandacht, veel aandacht. Van brede, aantrekkelijke plusscholen. Daaraan wijdt de WRR terecht veel aandacht. We zitten echter met tal van maatschappelijke en beleidsproblemen die in de school verergeren en verscherpen. De onbekookte afschaffing van het stapelen is een voorbeeld daarvan. Het onderwijs én het onderwijsbeleid vormen eerder een structureel probleem dan een voor de hand liggende uitkomst. Ik geef daarvan vier voorbeelden, met een toenemend ernstgehalte. (1) Als het in de maatschappij regent, giet het in de school, we kennen de uitspraak van de socioloog-jurist Kees Schuyt: Het onderwijs voelt de last van de gefragmenteerde 15. Commissie Parlementair Onderzoek Onderwijsvernieuwingen (2008) Tijd voor onderwijs. Den Haag: Tweede Kamer. 16. Wat volgt is een samenvatting van WRR (2009),

8 vaart. 18 (2) Het structurele geweld is ook anderszins tot de school doorgedrongen. Staalhard, samenleving het meest, juist omdat het onderwijs bezig is in de zeer cruciale fase van de socialisatie en verinnerlijking van normen bij de jonge leden van de samenleving [ ] Terwijl het onderwijs de maatschappelijke opdracht heeft bij te dragen aan het mede vormgeven aan en het instandhouden van die zo geroemde pluriforme samenleving, wordt het gedwarsboomd door de vele manifestaties van maatschappelijke fragmentatie. Het is dan geen wonder meer dat zo velen ontevreden zijn, zo niet cynisch, over het onderwijs: de ontvangers, de onderwijsgevenden, de leidinggevenden, de politici en de maatschappij als geheel die nog steeds hooggestemde verwachtingen behoudt, maar de realisering ervan zelf ondermijnt. 17 Schuyt signaleert verderop dat vele scholen te kampen hebben met kleine en grote agressiviteit, met leerlingen die van kwaadheid letterlijk alles door elkaar gooien en met allochtone leerlingen die, bij gebrek aan woorden, de voorbeelden uit onze beeldcultuur volgen. Het geweld op scholen is een voortzetting van de haperende sociale cohesie in de maatschappij als geheel, die zelf een ongelijkere, grimmiger, gewelddadiger en misdadiger koers en via het beleid. Erger nog, en structureler dan het wegbreken in 1993 van de sporten van tweede-kansenladders. Ter illustratie daarvan attendeer ik op Oeso-Pisa-onderzoek van Het Nederlandse onderwijs is, na dat van onze zuiderburen, het meest sociaal-etnisch selecterend van de 30 rijkste landen ter wereld. Bijna 95 procent van de elf-, twaalfjarige kinderen van laagopgeleide allochtone ouders gaat sowieso, met of zonder cito-toets, naar het vmbo, en van hen valt op 16-, 17-jarige leeftijd een aanmerkelijk deel uit. Zonder diploma. Het percentage voortijdige schoolverlaters in Nederland, jongeren tot 23 jaar die geen startkwalificatie hebben om eenvoudig handwerk uit te voeren, ligt met 15,5% weliswaar onder het EU-gemiddelde (19,7 procent), maar de meeste landen presteren beter. Dat zijn bleke, landelijke gemiddelden. De uitvalcijfers liggen hoger in de steden, tot 25 procent, en nog weer veel hoger zijn ze bij het (v)mbo: tot 40 procent in grote steden als Rotterdam. De Belgische regering heeft deze sociaal-etnische selectiviteit inmiddels met het schaamrood op de kaken toegegeven, van onze overheid werd niets vernomen. Ons kabinet beloofde op Prinsjesdag met 39 miljoen euro in 2009 tot 71 miljoen om de schooluitval in 2012 te halveren. (Dat is het Kabinet geraajen, want volgens de Lissabon-afspraken van Kees Schuyt (2001) Het onderbroken ritme. Onderwijs, opvoeding en sociale cohesie in een gefragmenteerde samenleving. Kohnstamm lezing. Amsterdam: Vossiuspers UvA, Schuyt (2001), OECD, Where Immigrant Students Succeed A Comparative Review of Performance and Engagement in PISA Paris: OECD, Zie: 8

9 had die reductie al eind 2009 bereikt moeten zijn.) Een ander zoetje: de aanvankelijke korting van 155 miljoen in het mbo wordt in 2009 omgezet in een extra inzet van 114 miljoen. De kredietcrisis in het onderwijs (3) Investeren in het onderwijs is een zaak van alleen al het welbegrepen eigenbelang. Voor mij zit het kapitaal van Nederland in de banken van mijn klaslokaal, luidde pasgeleden heel bondig een ingezonden brief van een Haagse leraar in de Volkskrant toen duidelijk werd dat de Amerikaanse kredietcrisis ook ons land zou aandoen. Een ware gedachte! In het onderwijs missen we de monopolygekte die tot de Wall Street-crisis leidde. Het is niet alleen de vraag of we het slag paniek over de kredietcrisis ooit zullen terugvinden in avondvullende tvprogramma s over het onderwijs en in geheime weekendsessies van EU-ministers over het onderwijs en de kenniseconomie. Met hijgerige journalisten op de stoep ik zie ernaar uit. President Barack Obama rekent investeringen in het onderwijs tot één van zijn topprioriteiten. Federaal steekt hij 150 miljard dollar extra in het onderwijs. Waarom? Omdat hij doorheeft dat een overheid die haar Keynes kent, geld moet pompen in economische domeinen die toekomst hebben, niet in omgevallen bankcasino s en in takken van voorbije industriële bedrijvigheid. En die toekomst is de kenniseconomie. In al haar verschijningen en lagen. Ten dele is die belangstelling voor het onderwijs een nieuwigheidje van elke president. Menig staatshoofd in de VS kreeg al bij zijn aantreden het etiket Mister Education opgeplakt, recentelijk niet alleen Bill Clinton, en ook vader en zoon Bush. Obama lijkt zich scherp bewust van de ernst die Andreas Schleicher in 2006 verwoordde in zijn rapport The Economics of Knowledge. 20 Deze Oeso-onderzoeker wijst op het Finse onderwijsmodel, dat hoge verwachtingen verbindt met stevige support systems. Zware investeringen in de kenniseconomie, van pre-school tot en met hoger onderwijs, zijn volgens Schleicher nodig om de wereldeconomische concurrentie bij te kunnen houden, om voor betere banen en betere huisvesting te zorgen én om effectief te kunnen vechten tegen multiculti-ressentiment. Drie w s: weten, werken en wonen. In die volgorde. Schleicher voegt er twee dingen aan toe. Ten eerste moet de minimale investering in het onderwijs, die de Oeso aanbeveelt, van 6% van het Bruto Binnenlands Product opgetrok- 20. Andreas Schleicher (2006) The Economics of Knowledge: Why Education is Key for Europe s Success. Brussels: Lisbon Council. Vgl.: 9

10 ken worden. Nederland zit daar ruim 1 procentpunt onder. 21 Helaas gaat van de tweede opmerking van Schleicher geld alleen is niet genoeg voor onze politici altijd voornamelijk geruststelling uit. Schleicher had dat niet moeten zeggen. Sociale én etnische desegregatie (4) Dat brengt me op een vierde, nog hardere kern. Het beeld van een matroesjka dringt zich bij me op. De pogingen namelijk om de sociaal-etnische segregatie en selectiviteit aan te pakken. Desegregatie-politiek. Eén van de problemen in het Amerikaanse openbaar onderwijs (tweederde van de scholen is public, de rest is private, en ze zijn in de VS ongelijk bekostigd beide in Nederland omgekeerd: de verhoudingen en de gelijke financiering) is de etnische segregatie. En de bijbehorende beroerde kwaliteit van de scholen. Het busing system kan niet op tegen de white flight. Community schools evenmin. Zulke scholen werken met de beste bedoelingen in de breedte de buurt en zijn sociale, jeugd- en zorgvoorzieningen als een ketenverantwoordelijk netwerk. De afgelopen 40 jaar werden magneetscholen ingezet, maar kwaliteit, diepgang, excellentie en talentontwikkeling bleken op den duur op gespannen voet te staan met etnische desegregatie. 22 De inmiddels emeritus professor van de Harvard Graduate School of Education Charles Willie strijdt al decennia voor een reëel alternatief. Busvervoer, noch een beleid van racially controlled school assignment bieden een oplossing, aldus deze even minzame als vastberaden geleerde. Meer kansen biedt volgens hem een consequent toelatingsbeleid op basis van inkomen (sociale klasse) en etniciteit. 23 Opnieuw: in die volgorde. 21. Althans als we de Oeso-berekening aanhouden. De Nederlandse berekening door het Centraal Bureau voor de Statistiek leukt het percentage op door er, tamelijk Oeso-ongebruikelijk, de studiefinanciering aan toe te voegen Volgens Oeso-berekening trok Nederland in miljoen euro uit voor het onderwijs. Met de studiefinanciering erbij werd dat miljoen euro, oftewel 6,3% van het BBP, aldus het CBS. Ook als we deze rekenkunst aanhouden blijkt in 2007 het percentage overigens weer gezakt te zijn tot 6,1. Een trend die zich naar verwachting van de Onderwijsraad tot en met 2011 zal voortzetten. Het CBS betoont zich ook in een ander opzicht een palfrenier van de onderwijsminister. De Oeso onderscheidt in haar berekeningen tussen overheids- en particuliere financieringen van het onderwijs. Zuid-Korea en de VS staan wat het tweede type betreft bovenaan. Nederland investeerde in 2006 (1) via het bedrijfsleven miljoen euro, goeddeels in het mbo waaraan het CBS de consequentie verbindt dat mbo-leerlingen duurder zijn dan universitaire en hbo-studenten, en (2) via particulieren miljoen euro (tweederde deel kwam van gezinnen), voor particulier onderwijs. Vgl. Gerard Reijn, Plots meer geld voor onderwijs, de Volkskrant, 18 december 2008, Vgl. Ton Notten, Community schools and Magnet schools. Two sides of one medal? Toespraak. Rotterdam, Hogeschool Rotterdam, 14 januari Opvraagbaar bij de auteur. 23. Vgl. Notten (2004) A.w., hoofdstuk 6. 10

11 Een dergelijk sociaal-etnisch desegregatiebeleid is in de ene staat van de VS nog lastiger dan in de andere. In Nederland evenzeer, maar niet omdat ons land een structuur heeft die te weinig federale macht kent maar vanwege de gevolgen van de oplossing van een probleem van een eeuw terug. Artikel 23 van de Grondwet regelde in 1917 de vrijheid van ouders op de richting en inrichting van het onderwijs. Overal heeft de overheid daarnaast de verplichting om voor voldoende openbaar onderwijs te zorgen. Het bijzonder onderwijs is een machtsfactor van betekenis omdat het het recht heeft leerlingen te weigeren die niet in het profiel van de school zouden passen. De denominatieve gronden waarop scholen van bijzonder onderwijs eertijds werden ingericht spelen daarbij nu niet zelden een ondergeschikte rol. Zulke scholen, basisscholen evenzeer als scholen voor voortgezet en voor beroepsonderwijs, kunnen voortdurend op de rem trappen om verzwarting en het ontstaan van afvoerputjes bij hun eigen scholen tegen te gaan. Àls onderwijswethouders al zouden willen ingrijpen dan hebben ze daartoe weinig mogelijkheid. In grote steden is de scheiding tussen zwarte scholen en witte scholen een gegeven. Wie zegt dat zwarte scholen heus wel goede scholen kunnen zijn, kletst. Een school(klas) met meer dan 35% zwak geïntegreerde leerlingen loopt kwaliteitsrisico s. Organisaties van bijzondere scholen hebben slechts de verplichting om overleg te plegen met organisaties voor openbaar onderwijs en met de onderwijswethouder, in het zogeheten Op Overeenstemming Gericht Overleg (OOGO). Doel van dit ritueel polderen is tot afspraken te komen tussen gemeente en scholen over het tegengaan van een ongewenste concentratie en/of leegloop. Het WRR-rapport gaat met fluwelen handschoenen om met Artikel 23. Een lang citaat maakt dat duidelijk: Een betere menging van leerlingen is dus wenselijk. De Raad constateert echter dat op dit gebied een zeker fatalisme heerst: er is niets aan te doen, we zullen ermee moeten leven. In de huidige verhoudingen is het in niemands belang (scholen, ouders, bestuurders, gemeenten) om iets aan de concentratie te doen als anderen dat ook niet doen. Er is sprake van een klassiek coördinatieprobleem. Alleen door een gezamenlijke inzet zijn resultaten bereikbaar, maar door het grote aantal betrokkenen en hun verscheidenheid is coördinatie lastig tot stand te brengen en het proces kwetsbaar. Beter mengen staat dan ook niet hoog op de agenda. Of zoals een bestuursvoorzitter het krachtig uitdrukte: Als ik achter mengen ga staan, kan ik net zo goed opstappen. Aan dit fatalisme wordt vermoedelijk bijgedragen door enige mythologie rond Artikel 23 van de Grondwet. Het beeld van dit artikel is dat schoolkeuze onschendbaar is en dat scholen zelf mogen bepalen wie zij wel en niet toelaten. Het is mede deze interpretatie van Artikel 23 die een doorbraak dwarsboomt. Het is echter de vraag of Artikel 23 werkelijk zo n ono- 11

12 verkomelijke belemmering is voor het beïnvloeden van leerlingstromen. Formeel is dat in ieder geval niet zo, zoals ook de Onderwijsraad benadrukt. Het is primair de vrijheid van richting (denominatie)die in het artikel verankerd ligt. Het artikel verbiedt geen regulering van leerlingstromen of andere maatregelen die populaties van scholen kunnen beïnvloeden. Ook het beperken van de schoolkeuze wordt in principe niet onmogelijk gemaakt door Artikel 23. Internationale verdragen en discriminatieverboden staan aparte wachtlijsten voor autochtonen en allochtonen niet toe, maar er is geen enkele belemmering voor aparte wachtlijsten voor leerlingen met of zonder onderwijsachterstanden, of voor aparte wachtlijsten voor leerlingen uit lagere of midden/hogere sociaal-economische klassen. 24 Einde citaat. Waar geen wil is is geen weg. Practice based innovation Rotterdam stimuleert talent En tenslotte is er het advies van de WRR rond practice based innovation. Dat is een interessant inzicht. Geen vernieuwingen die pas gestart kunnen worden zodra hun effectiviteit vooraf veilig en wetenschappelijk is vastgesteld. Daarin zit voor mij een feest der herkenning. Praktijk- en vooral innovatiegericht onderzoek, aftasten en uitvinden, en dat dan weer monitoren. Scholen die daarin mee willen draaien, in vooral de vier grote steden, moet de kans worden geboden zich meteen aan te sluiten bij zo n vernieuwingsbeweging, aldus het WRR-rapport. Het rapport heeft in dit opzicht iets mouw-opstroperigs Rotterdams. Decentraal aan het werk. Niet wachten op Den Haag, wel risico s lopen van projectencarrousels maar daar op tijd bij zijn. t Lijkt me wel wat voor een hogeschool en een kenniskring als de onze om daaraan door middel van vinger-aan-de-pols-onderzoek, beter: via een aanhoudende en doordachte professionalisering van kernteams bijdragen te leveren. Laten we dit type innovatieonderzoek eens verhelderen. Over onderzoek doen nogal wat contactschuwe definities de ronde. Distantie en de orde van het eigen theoretische, methodologische en kwantitatief-statistische vertoog voeren de boventoon. Aan de universiteit bereik je weinig als je je niet met dat vertoog vereenzelvigt. Hogescholen doen volgens die gedachtegang eigenlijk helemaal niet aan onderzoek, hoogstens aan toegepast onderzoek, wat dat ook mag zijn. Onze kenniskring, en überhaupt de Hogeschool Rotterdam, kan weinig aan met dit soort straffe codes. Universiteiten ook steeds minder, maar dat is hun probleem. Wij fileren 24. WRR (2009), [De cursiveringen zijn van mij, TN] 12

13 taaie problemen niet tot fijne chi-kwadraatjes, we engageren ons met maatschappelijke vraagstukken. Het onderzoeksrepertoire moet daarom adequaat en flexibel zijn. Maatwerk. We mikken op een verrijkende verbindingen tussen theorie en praktijk. We reiken professionals de hand. En zij ons. En nu hogescholen de functie krijgen van regionale kenniscentra kan de trend van het praktijkgericht, innovatief en dienstverlenend onderzoek ten behoeve van de verbetering van de beroepspraktijk kwaliteit winnen. Rotterdam stimuleert talent, zo zouden we het kunnen noemen in de context van de aanpak en de preventie van voortijdig schoolverlaten. Het belang is groot. Alleen al de vervangingsopgave op de arbeidsmarkt bezorgt deze laagopgeleide stad, met het hoogste percentage voortijdig schoolverlaters in het land, hoofdbrekens. Daarom werkt de stad onder meer aan een gemeenschappelijke agenda die scholen in het voortgezet onderwijs verbindt met de werelden van welzijn, sport, kunst en cultuur. Zo n Rotterdamse agenda, die ook de hogeschool heeft ondertekend, wil de kansen van leerlingen versterken en de zichtbare en onzichtbare drempels voor leerlingen wegnemen. De magnetische en wellicht de opvoedende kracht van scholen versterken. Zo wil bijvoorbeeld het programma i-star, Innovatief Stimuleringsprogramma Talent en Aanleg in Rotterdam (waarvoor wij subsidie aanvroegen bij RAAK PRO 25 ) antwoorden geven op de vraag welke factoren leerlingen helpen of belemmeren bij het ontdekken en verwezenlijken van hun talenten. Toptalenten en verborgen talenten. 26 Hoe stimuleren brede scholen van voortgezet onderwijs met binnen- en buitenschoolse programma s talenten? Hoe ervaren leerlingen de wijze waarop de school hen motiveert en ondersteunt bij het ontplooien van die talenten? We hebben het in dit geval over een meerjarige, structurele samenwerking tussen opleidingen en onderzoekscentra van het hbo, het beroepenveld en ook de universiteit waarbij kennis vermeerdert en kenniscirculatie toeneemt. Dat is geen vanzelfsprekendheid in de concurrerende lokale voortgezet onderwijsmarkt, en al evenmin in de opleidingenmarkt. Het begrijpen van leerlingen in hun context vraagt behalve een pedagogische vooral een multidisciplinaire aanpak. Dan komen vragen aan de orde als: hoe socialiseren ze? hoe ziet hun ervaringswereld eruit? hoe beïnvloedt de groep het ontplooien van talenten? hoe kunnen we informatie halen uit de groep en de ervaringswereld om leerlingen te motiveren? zijn 25. RAAK PRO, zie RAAK staat voor: Regionale Aandacht en Actie voor Kenniscirculatie en is een regeling vanuit het Ministerie van OC&W. 26. Collega Judith de Ruijter wijdde in oktober 2008 haar lectorale rede aan dit onderwerp: Verborgen schat in Rotterdam. Een onderwijssociologisch perspectief op kansen en mogelijkheden voor talentontwikkeling van de Rotterdamse jeugd. Rotterdam: Hogeschool Rotterdam, Kenniskring Opgroeien in de Stad. 13

14 er verschillen in aanpak en beleving te ontdekken tussen leerlingen van verschillende onderwijsniveaus? De antwoorden op dit soort vragen willen we vinden in drie proeftuinen : de Toptalent-aanpak van het Thorbecke Topsport College, de Ander Talent-aanpak van het Thorbecke vmbo en het Verborgen Talent van het Max Schreuder College voor cluster 4-leerlingen. Op elk van deze scholen wordt een klas drie jaar lang gevolgd. Lectoren uit drie kenniskringen (Human Centered ICT, Versterking Beroepsonderwijs en Opgroeien in de Stad) vormen een consortium met scholen, nationale kennisinstituten en het herstructureringsprogramma van Pact op Zuid. Zij brengen het onderzoekslandschap van talentstimulering in kaart en verbinden de belevingswereld en de actieradius van leerlingen met de inzichten van docenten en ouders over de motivatie en talentontwikkeling van de leerlingen. Docenten uit het voortgezet onderwijs denken en werken dus mee aan het onderzoek. Dat is een uitgangspunt dat verder gaat dan het aftappen van hun ervaringsdeskundigheid waarover het WRR-rapport rept. 27 In onderzoekteams met hbo- en universitaire onderzoekers en studenten volgen zij de ontwikkelingen in de klas, drie jaar lang. Er komen per klas workshops, met docenten, leerlingen en ouders. Samen ontwerpen de teams een aanpak die leerlingen op verschillend talentniveau motiveert, hun competenties versterkt en hun talenten stimuleert. Zij adviseren de scholen over de implementatie van een nieuw talentenprogramma. En, tenslotte, het voordeel voor andere vo-scholen in Rotterdam en daarbuiten is dat zij instrumenten aangereikt krijgen voor een multidisciplinair talentenstimuleringsprogramma. 28 Ik licht die hbo-studenten er even uit. Tot dit soort speur- en innovatiewerk moeten zij worden opgeleid. Reflexief en zelfreflexief moeten zij hun toekomstige werkomgeving tegemoet treden een omgeving waarmee zij in hun studie dus al vertrouwd raken. Elementair, en een deel van hen ook excellent, zoals dat tegenwoordig heet, op bachelor-niveau. En een hbomaster-opleiding kan daaraan, na enige jaren beroepservaring, waarde toevoegen. 29 Die bekwaamheid behelst in beide gevallen bachelor en master een ander type 27. We vinden die aftap-metafoor tweemaal in het WRR-rapport, op pg. 12 en 42. RAAK-onderzoek, zie noot 25, gaat in beginsel uit van regionale samenwerking tussen hbo en de beroepspraktijk, en gaat dus verder. Wie die samenwerking waarbij beide partijen baat moeten hebben, serieus neemt zal merken hoe lastig een dergelijke kennis-moet-stromen-metafoor te praktiseren en te evalueren is. Van de eerste ervaringen van onze kenniskring met een meerjarig RAAK-onderzoeksproject deden we verslag: Ton Notten & Frans Spierings, Professionals gevraagd! Laat stromen die kennis! In: Notten (red) De lerende stad. Het laboratorium Rotterdam. Antwerpen, Apeldoorn: Garant, 2008, Voor een ruimere onderwijssociologische ondersteuning, zie Jaap Dronkers, Hoe kan het onderwijs voor elkaar krijgen dat meer talenten benut worden? Meer effectieve scholen en betere leerkrachten! Zie: 29. Wij verzorgen voor professionals met een verwante vooropleiding zo n masteropleiding: Pedagogiek/Urban Education: 14

15 kennis dan al te praktische, laat staan mechanische doe-kennis. Toekomstige professionals dienen met dat alles vertrouwd te raken en relevante inzichten te ontwikkelen over de verdere en bredere ontwikkeling van het vak en de methoden ervan. 30 Daar valt, zeker bij dit onderzoek, nog als conditie aan toe te voegen dat studenten in staat moeten raken de brede, sociaal-ecologische of horizon-gerichte blik te verenigen met de nabije kijk op de concrete schoolklassen waarmee ze in contact staan. Ze moeten vertrouwd raken met het switchen tussen de vier grote structurele determinanten die ik schetste en het pedagogisch bevorderen van talentvorming. Ze moeten de pedagogische (ruimer: sociaalagogische) invalshoek weten te overstijgen en de confrontatie te zoeken tussen het nabije en het structurele. Tot slot Laten we de inzichten van het WRR-rapport niet de status geven van het laatste woord, zeker niet waar het de opvoedende en innovatieve draagkracht van de mbo-plusschool betreft. De scepticus weet dat het onderwijsbeleid niet zelden eerder problemen oplevert dan het bestrijdt of verhoedt ik gaf daarvan vier voorbeelden die in elkaars verlengde liggen. Die nuchtere professional, in en om de (hoge)school, is niet megalomaan, hij denkt niet dat alle problemen oplosbaar, laat staan te vermijden zijn, hij lijdt niet aan preventivitis. 31 Er valt veel te doen ook door wie vindt dat het rapport verder had moeten gaan en zich niet tot de pedagogische taak van de school had moeten beperken 32 en scherpere kanttekeningen had moeten maken bij de overgedetermineerdheid van het probleem van het voortijdig 30. Donald A. Schön (1987) Educating the Reflective Practitioner. San Francisco: Jossey-Bass. Het WRRrapport verwijst tweemaal naar deze Amerikaanse onderwijsfilosoof. 31. Over preventivitis: Ton Notten, Politici, stop met het vingertje en zorg dat probleemjongeren professionele hulp krijgen. Opinie & Debat. NRC Handelsblad, 22/23 maart 2008, 15. Zie: 32. Zoals scherp verwoord op de dag van het verschijnen van het WRR-rapport door Jaap Dronkers (een van de in het WRR-onderzoek geraadpleegde deskundigen) en Stan van Alphen: Schoolverlaters geen zaak van school alleen (NRC Handelsblad, 26 januari 2009, 7). Hun redenering luidt als volgt. De WRR gaat niet in op de vraag of het niet beter is de daadwerkelijke maatschappelijke problemen aan te pakken, in plaats van aan het eind van de keten aan symptoombestrijding te doen. [ ] Al die maatschappelijke oorzaken worden in het rapport slechts aangestipt; er wordt verwezen naar een wijkaanpak en naar grote steden, en daar blijft het bij. Nergens een woord over wat de overheid zou kunnen of moeten doen om het beleid dat mede bijdraagt aan die oorzaken, te veranderen. Nergens een afweging van kosten en baten van een aanpak van die oorzaken, tegen de kosten en baten om scholen beter toe te rusten om schooluitval aan te pakken. De rest van het rapport gaat over het onderwijs en het toerusten van scholen. Dat maakt dit WRR-rapport geen slecht rapport, maar een dergelijk rapport zou door OC&W geschreven moeten worden, als een sectorale bijdrage aan de aanpak van risicojongeren. Een WRR-rapport zou juist verschillende sectorale aanpakken (onderwijs, huisvesting, justitie, volksgezondheid, integratie) moeten afwegen en tot een afgewogen aanpak moeten komen. Daarin faalt dit rapport, en daarmee is de WRR een onderdeel van de Haagse verkokering geworden. [mijn curs., TN] 15

16 schoolverlaten. Innovatief onderzoek, alleen al gericht op een versterking van de kennismaatschappij die een stad als Rotterdam hard nodig heeft, bijvoorbeeld aan de hand van goed opgezette en goed te evalueren experimenten rond talentontwikkeling. Dat is even bescheiden als de moeite waard. Voor uitvallers, risicojongeren, leraren en andere professionals, en beroepskrachten-in-opleiding. 16

Ter attentie van de leden van de Vaste Kamercommissie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Ter attentie van de leden van de Vaste Kamercommissie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap De Kinderombudsman Visie op het verlengen van de kwalificatieplicht tot 21 jaar 7 september 2015 Ter attentie van de leden van de Vaste Kamercommissie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap Aanleiding De

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2011 2012 33 000 VIII Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (VIII) voor het jaar 2012 Nr. 229 BRIEF

Nadere informatie

Aanval op de uitval. perspectief en actie

Aanval op de uitval. perspectief en actie Aanval op de uitval perspectief en actie Fatma wil fysiotherapeut worden. En dat kan ze ook. Maar ze heeft nog een wel een lange leerloopbaan te gaan. Er kan in die leerloopbaan van alles misgaan waardoor

Nadere informatie

Hierbij zend ik u de antwoorden op de vragen van het Kamerlid Wolbert (PvdA) over kinderen van allochtone afkomst die overgewicht hebben (2014Z07817).

Hierbij zend ik u de antwoorden op de vragen van het Kamerlid Wolbert (PvdA) over kinderen van allochtone afkomst die overgewicht hebben (2014Z07817). > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 2008 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Rijnstraat 50 255 XP Den Haag www.rijksoverheid.nl Bijlage(n)

Nadere informatie

Uit huis gaan van jongeren

Uit huis gaan van jongeren Arie de Graaf en Suzanne Loozen Jaarlijks verlaten bijna een kwart miljoen jongeren het ouderlijk huis. Een klein deel van hen is al vóór de achttiende verjaardag uit huis gegaan. De meeste jongeren gaan

Nadere informatie

Stromen door het onderwijs

Stromen door het onderwijs Stromen door het onderwijs Vanuit het derde leerjaar van het vo 2003/2004 Erik Fleur DUO/IP Juni 2013 1. Inleiding In schooljaar 2003/2004 zaten bijna 200 duizend leerlingen in het derde leerjaar van het

Nadere informatie

Jongeren op de arbeidsmarkt

Jongeren op de arbeidsmarkt Jongeren op de arbeidsmarkt Tanja Traag In 23 was 11 procent van alle jongeren werkloos. Jongeren die geen onderwijs meer volgen, hebben een andere positie op de arbeidsmarkt dan jongeren die wel een opleiding

Nadere informatie

5. Onderwijs en schoolkleur

5. Onderwijs en schoolkleur 5. Onderwijs en schoolkleur Niet-westerse allochtonen verlaten het Nederlandse onderwijssysteem gemiddeld met een lager onderwijsniveau dan autochtone leerlingen. Al in het basisonderwijs lopen allochtone

Nadere informatie

Datum 09 september 2014 Betreft Aanbieding OESO-rapport Education at a Glance 2014 Onze referentie 659029

Datum 09 september 2014 Betreft Aanbieding OESO-rapport Education at a Glance 2014 Onze referentie 659029 >Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag.. Kennis IPC 5200 Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ Den Haag

Nadere informatie

Toespraak staatssecretaris H.A.L. van Hoof bij de opening van de miniconferentie O&O-fondsen op 10 september 14.00u in Den Haag

Toespraak staatssecretaris H.A.L. van Hoof bij de opening van de miniconferentie O&O-fondsen op 10 september 14.00u in Den Haag Toespraak staatssecretaris H.A.L. van Hoof bij de opening van de miniconferentie O&O-fondsen op 10 september 14.00u in Den Haag Welkom, blij dat u er bent. Uit het feit dat u met zovelen bent gekomen maak

Nadere informatie

Jaarverslag Leerplicht Regionaal Bureau Leerplicht West-Brabant

Jaarverslag Leerplicht Regionaal Bureau Leerplicht West-Brabant gemeente WW w Oosterhout III III I III IIIIII III IIIII Aan de gemeenteraad Datum Uw kenmerk Ons kenmerk 1016074484 1 0 JAN. 2017 In behandeling bij C. Kluvers tel: 140162 Onderwerp Jaarverslag Leerplicht

Nadere informatie

Van mbo en havo naar hbo

Van mbo en havo naar hbo Van mbo en havo naar hbo Dick Takkenberg en Rob Kapel Studenten die naar het hbo gaan, komen vooral van het mbo en de havo. In het algemeen blijven mbo ers die een opleiding in een bepaald vak- of studiegebied

Nadere informatie

Beantwoording vragen rondom in- en uitschrijving in het voortgezet onderwijs

Beantwoording vragen rondom in- en uitschrijving in het voortgezet onderwijs Beantwoording vragen rondom in- en uitschrijving in het voortgezet onderwijs Hoofdvraag Is artikel 10, eerste lid, Leerplichtwet 1969 (Lpw 1969), onverenigbaar met artikel 4 en 5 van het Bekostigingsbesluit

Nadere informatie

Eindexamen maatschappijleer 2 vmbo gl/tl 2005 - II

Eindexamen maatschappijleer 2 vmbo gl/tl 2005 - II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. DE MULTICULTURELE SAMENLEVING tekst 1 Het Koninklijk Nederlands-Indisch Leger (KNIL) werd opgeheven op 26 juli 1950. In maart en

Nadere informatie

De gemeenteraad aan zet Wat wilt u weten over de jongeren met een beperking in uw regio?

De gemeenteraad aan zet Wat wilt u weten over de jongeren met een beperking in uw regio? De gemeenteraad aan zet Wat wilt u weten over de jongeren met een beperking in uw regio? Transities sociale domein Gemeenten staan zoals bekend aan de vooravond van drie grote transities: de decentralisatie

Nadere informatie

Eindexamen havo maatschappijwetenschappen pilot 2014-II

Eindexamen havo maatschappijwetenschappen pilot 2014-II Aanwijzing voor de kandidaat Als in een vraag staat dat je een hoofd- of kernconcept moet gebruiken, dan gebruik je in het antwoord die elementen uit de omschrijving van het hoofd- of kernconcept die nodig

Nadere informatie

Dank u voorzitter, Ik hoop op een inspirerende en vruchtbare bespreking en zal proberen daaraan vandaag ook mijn bijdrage te leveren.

Dank u voorzitter, Ik hoop op een inspirerende en vruchtbare bespreking en zal proberen daaraan vandaag ook mijn bijdrage te leveren. Dank u voorzitter, Ik hoop op een inspirerende en vruchtbare bespreking en zal proberen daaraan vandaag ook mijn bijdrage te leveren. Voordat ik mijn speech begin, wil ik stilstaan bij de actualiteit.

Nadere informatie

Als je te weinig van een kind verwacht, komt er niet uit wat er in zit. Onderwijsminister Marja van Bijsterveldt INTERVIEW

Als je te weinig van een kind verwacht, komt er niet uit wat er in zit. Onderwijsminister Marja van Bijsterveldt INTERVIEW INTERVIEW Auteur: René Leverink Fotografie: Rijksoverheid Onlangs hebben minister Van Bijsterveldt en staatssecretaris Zijlstra van OCW drie actieplannen gelanceerd, gericht op een ambitieuze leercultuur

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2013 2014 33 750 VIII Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (VIII) voor het jaar 2014 Nr. 120 BRIEF

Nadere informatie

Gemeente Den Haag. De voorzitter van Commissie Samenleving BOW/ RIS december Evaluatie Haagse vsv-maatregelen

Gemeente Den Haag. De voorzitter van Commissie Samenleving BOW/ RIS december Evaluatie Haagse vsv-maatregelen Wethouder van Kenniseconomie, Internationaal, Jeugd en Onderwijs Gemeente Den Haag Ingrid van Engelshoven De voorzitter van Commissie Samenleving BOW/2015.591 RIS 290015 1 16 december 2015 Evaluatie Haagse

Nadere informatie

Steunpunt tot bestrijding van armoede, bestaansonzekerheid en sociale uitsluiting

Steunpunt tot bestrijding van armoede, bestaansonzekerheid en sociale uitsluiting Steunpunt tot bestrijding van armoede, bestaansonzekerheid en sociale uitsluiting Feiten en cijfers Hebben laaggeschoolden een hoger risico om in armoede te belanden? Ja. Laagopgeleiden hebben het vaak

Nadere informatie

Voortgangsrapportage Onderwijs en Opleiding 2010 Beschrijving prestaties Nederland en andere lidstaten op EU benchmarks

Voortgangsrapportage Onderwijs en Opleiding 2010 Beschrijving prestaties Nederland en andere lidstaten op EU benchmarks ANNEX Voortgangsrapportage Onderwijs en Opleiding 21 Beschrijving prestaties Nederland en andere lidstaten op EU benchmarks 1. Deelname voor- en vroegschoolse educatie (VVE) De Nederlandse waarde voor

Nadere informatie

Met een startkwalificatie betere kansen op de arbeidsmarkt

Met een startkwalificatie betere kansen op de arbeidsmarkt Met een startkwalificatie betere kansen op de arbeidsmarkt Ingrid Beckers en Tanja Traag Van alle jongeren die in 24 niet meer op school zaten, had 6 procent een startkwalificatie, wat inhoudt dat ze minimaal

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

Het hoofdstuk effectiever werken aan diversiteit geschreven door lector Dr. Sjiera de Vries is onderdeel van De Staat van de Ambtelijke Dienst (STAD)

Het hoofdstuk effectiever werken aan diversiteit geschreven door lector Dr. Sjiera de Vries is onderdeel van De Staat van de Ambtelijke Dienst (STAD) Het hoofdstuk effectiever werken aan diversiteit geschreven door lector Dr. Sjiera de Vries is onderdeel van De Staat van de Ambtelijke Dienst (STAD) 2013. De gehele publicatie is na te lezen op de website

Nadere informatie

Maatwerk in het MBO. De kosten en baten van zorg in het MBO. Yasmine Hamdan, RebelGroup Advisory

Maatwerk in het MBO. De kosten en baten van zorg in het MBO. Yasmine Hamdan, RebelGroup Advisory Maatwerk in het MBO 17.11 2010 De kosten en baten van zorg in het MBO Yasmine Hamdan, RebelGroup Advisory Ask yourself : If I had only sixty seconds on the stage, what would I absolutely have to say to

Nadere informatie

Expertmeeting Voortgezet- en Beroepsonderwijs

Expertmeeting Voortgezet- en Beroepsonderwijs Keizersgracht 174 Postbus 2960 1000 CZ Amsterdam t +31 (0)20 575 67 20 f +31 (0)20 575 67 21 www.kennisland.nl Expertmeeting Voortgezet- en Beroepsonderwijs Discussiepaper Kenniseconomie Monitor 2006 Projectnummer

Nadere informatie

Onderwijs. Hoofdstuk 10. 10.1 Inleiding

Onderwijs. Hoofdstuk 10. 10.1 Inleiding Hoofdstuk 10 Onderwijs 10.1 Inleiding Leiden kennisstad heeft een hoog opgeleide bevolking en herbergt binnen haar grenzen veel onderwijsinstellingen. In dit hoofdstuk gaat het zowel om de opleiding die

Nadere informatie

The Effectiveness of Community Schools: Evidence from the Netherlands

The Effectiveness of Community Schools: Evidence from the Netherlands The Effectiveness of Community Schools: Evidence from the Netherlands Proefschrift Marieke Heers (gepromoveerd 3 oktober in Maastricht; promotoren prof.dr. W.N.J. Groot en prof.dr. H. Maassen van den Brink)

Nadere informatie

Feiten en cijfers. Afgestudeerden en uitvallers in het hoger beroepsonderwijs. Mei 2015

Feiten en cijfers. Afgestudeerden en uitvallers in het hoger beroepsonderwijs. Mei 2015 Feiten en cijfers Afgestudeerden en uitvallers in het hoger beroepsonderwijs Mei 2015 Feiten en cijfers 2 Inleiding Op 19 mei 2015 hebben de hogescholen hun strategische agenda #hbo2025: wendbaar & weerbaar1

Nadere informatie

Opleidingsniveau stijgt

Opleidingsniveau stijgt Opleidingsniveau stijgt Grote doorstroom naar hogere niveaus Meer leerlingen vanuit vmbo naar havo Grote groep mbo ers naar het hbo 10 Jongens groeien gedurende hun onderwijsloopbaan Jongens na een diploma

Nadere informatie

NTERVIEW. In Bedrijf.Bite Coaching, loopbaan & studiekeuze. Doen waar je goed in bent

NTERVIEW. In Bedrijf.Bite Coaching, loopbaan & studiekeuze. Doen waar je goed in bent NTERVIEW In Bedrijf.Bite Coaching, loopbaan & studiekeuze Doen waar je goed in bent Ieder mens moet regelmatig keuzes maken. Dat begint al met de keuze voor een bepaalde school, een studie of een opleiding.

Nadere informatie

Raadsnota. Aan de gemeenteraad,

Raadsnota. Aan de gemeenteraad, Raadsnota Raadsvergadering d.d.: 29 juni 2009 Agenda nr: 6 Onderwerp: Jaarverslag Leerplicht / Regionaal Meld en Coördinatiepunt (RMC) Maastricht en Mergelland 2007-2008 Aan de gemeenteraad, 1. Doel, Samenvatting

Nadere informatie

Voorbeeldig onderwijs

Voorbeeldig onderwijs m a r i a va n de r hoe v e n Voorbeeldig onderwijs In de politieke arena wordt gedebatteerd over de vraag of het goed gaat met het Nederlandse onderwijs. Getuige het recente Oesorapport zijn we op onderdelen

Nadere informatie

Via de wijk aan het werk

Via de wijk aan het werk Via de wijk aan het werk Focus op de arbeidsmarkt Naast het erkennen van leerbedrijven is Calibris verantwoordelijk voor ontwikkeling en onderhoud van kwalificaties in de sectoren zorg, welzijn en sport.

Nadere informatie

De motor van de lerende organisatie

De motor van de lerende organisatie De motor van de lerende organisatie Focus op de arbeidsmarkt Naast het erkennen van leerbedrijven is Calibris verantwoordelijk voor ontwikkeling en onderhoud van kwalificaties in de sectoren zorg, welzijn

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus EA DEN HAAG

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus EA DEN HAAG >Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Voortgezet Onderwijs Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ Den Haag

Nadere informatie

Onderwijs met een hart. 1 Strategische agenda strategie agenda

Onderwijs met een hart. 1 Strategische agenda strategie agenda Onderwijs met een hart Strategische agenda 2014-2018 1 Strategische agenda 2014-2018 strategie agenda 2014-2018 1 17-07-2014 13:31:06 Onderwijs met een hart In deze brochure presenteren wij als Onderwijsgroep

Nadere informatie

De jeugd heeft de toekomst,

De jeugd heeft de toekomst, Datum 28-01-2014 1 De jeugd heeft de toekomst, maar minder voor de een dan voor de ander Greetje Timmerman, Hoogleraar Jeugdsociologie Rijksuniversiteit Groningen Datum 28-01-2014 2 Uitkomsten Gezond Opgroeien

Nadere informatie

Maatschappelijke participatie als opstap naar betaald werk.

Maatschappelijke participatie als opstap naar betaald werk. Maatschappelijke participatie als opstap naar betaald werk. Paraprofessionele functies Voor allochtone vrouwen zonder formele kwalificaties worden komende jaren paraprofessionele functies gecreëerd. Deze

Nadere informatie

ONDERWIJS: JEUGDZORG DELFT

ONDERWIJS: JEUGDZORG DELFT Sandra Klokman Jannet Doeleman Agenda 1. Het Wraparound Care Model. 2. Programma IB-ers en resultaten. 3. Welke effecten en/of resultaten zien jullie binnen de school? 4. Samenwerking Onderwijs-Team Jeugd,

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus EA Den Haag

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus EA Den Haag >Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag Voortgezet Onderwijs Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ Den Haag

Nadere informatie

Decentralisatie en concentratie

Decentralisatie en concentratie Decentralisatie en concentratie Breda, 19 februari 2013 Paul Schnabel Sociaal en Cultureel Planbureau Universiteit Utrecht Huis van Thorbecke Rijk Ook direct contact met de burger Ministeriële verantwoordelijkheid

Nadere informatie

CONCLUSIE Aantal niveaus te laag

CONCLUSIE Aantal niveaus te laag Bijlage 1. Opening door Gelbrich Feenstra. Zij werkt als onderwijsadviseur bij APS in Utrecht en sinds ruim een jaar is zij projectleider Engels bij het VLC. Wat was de aanleiding voor deze conferentie?

Nadere informatie

Datum 4 oktober 2016 Antwoord op schriftelijke vragen van de leden Vermue en Mohandis (beiden PvdA) over problemen in de doorstroom vmbo-mbo

Datum 4 oktober 2016 Antwoord op schriftelijke vragen van de leden Vermue en Mohandis (beiden PvdA) over problemen in de doorstroom vmbo-mbo >Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA..DEN HAAG Middelbaar Beroeps Onderwijs Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500

Nadere informatie

RMC EN VOORTIJDIG SCHOOLVERLATEN

RMC EN VOORTIJDIG SCHOOLVERLATEN RMC EN VOORTIJDIG SCHOOLVERLATEN VOORTIJDIG SCHOOLVERLATEN Iedere jongere tussen de 12 en 23 jaar die het onderwijs verlaat zonder een startkwalificatie wordt aangemerkt als een Voortijdige Schoolverlater.

Nadere informatie

ONZE AGENDA OPLEIDEN IN ROTTERDAM VOOR DE WERELD VAN MORGEN STRATEGISCHE AGENDA

ONZE AGENDA OPLEIDEN IN ROTTERDAM VOOR DE WERELD VAN MORGEN STRATEGISCHE AGENDA ONZE AGENDA OPLEIDEN IN ROTTERDAM VOOR DE WERELD VAN MORGEN STRATEGISCHE AGENDA VOORWOORD Hoe leiden we elke student op tot de professional voor de wereld van morgen? Met de blik op 2025 daagt die vraag

Nadere informatie

Minder jongeren zonder startkwalificatie van school

Minder jongeren zonder startkwalificatie van school Minder jongeren zonder startkwalificatie van school 09 Aantal voortijdig schoolverlaters gedaald Lissabondoelstelling om voortijdig schoolverlaten terug te dringen bijna gehaald Meer mannen dan vrouwen

Nadere informatie

Toegankelijkheid hoger onderwijs en de rol van studiefinanciering

Toegankelijkheid hoger onderwijs en de rol van studiefinanciering Toegankelijkheid hoger onderwijs en de rol van studiefinanciering Achtergrondnotitie van de HBO-raad n.a.v. ideeën over een leenstelsel Den Haag, 3 september 2012 Inleiding In het recente debat over mogelijk

Nadere informatie

Jeugdbeleid en de lokale educatieve agenda

Jeugdbeleid en de lokale educatieve agenda Jeugdbeleid en de lokale educatieve agenda Workshop verzorgd door: Rob Gilsing (SCP) Hans Migchielsen (Jeugd en Onderwijs) Opzet: inhoudelijke karakterisering lokaal educatieve agenda: Landelijk (relatie

Nadere informatie

Een goede loodgieter, daar zit iedereen om te springen

Een goede loodgieter, daar zit iedereen om te springen Gemeente Den Haag Een goede loodgieter, daar zit iedereen om te springen Den Haag werkt aan betere aansluiting onderwijs op arbeidsmarkt Bedrijfsleven, onderwijs en bestuurders in de regio Den Haag slaan

Nadere informatie

Leiderschap in Turbulente Tijden

Leiderschap in Turbulente Tijden De Mindset van de Business Leader Leiderschap in Turbulente Tijden Onderzoek onder 175 strategische leiders Maart 2012 Inleiding.. 3 Respondenten 4 De toekomst 5 De managementagenda 7 Leiderschap en Ondernemerschap

Nadere informatie

Andragologie. Urban Education Zeven masterclasses met Ton Notten, Joseph Kessels en Erik Gerritsen januari- april 2015

Andragologie. Urban Education Zeven masterclasses met Ton Notten, Joseph Kessels en Erik Gerritsen januari- april 2015 Andragologie Urban Education Zeven masterclasses met Ton Notten, Joseph Kessels en Erik Gerritsen januari- april 2015 Overleven en opgroeien in de stad anno 2015. Heeft u als professional te maken met:

Nadere informatie

Vaststellen verzuimprotocol Beroeps en Volwassenen Educatie

Vaststellen verzuimprotocol Beroeps en Volwassenen Educatie Openbaar Onderwerp Vaststellen verzuimprotocol Beroeps en Volwassenen Educatie Programma / Programmanummer Onderwijs / 1073 BW-nummer Portefeuillehouder R. Helmer-Englebert Samenvatting Om schooluitval

Nadere informatie

Morele vorming in het voortgezet onderwijs Een peiling onder leidinggevenden en ouders

Morele vorming in het voortgezet onderwijs Een peiling onder leidinggevenden en ouders Morele vorming in het voortgezet onderwijs Een peiling onder leidinggevenden en ouders Auteurs: Drs. G. van der Meulen Referentie: WvdJ/SL 11.0426 Datum: maart 2007 Het lectoraat Morele vorming in het

Nadere informatie

Fact sheet. Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam. nummer 5 maart 2013

Fact sheet. Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam. nummer 5 maart 2013 Fact sheet nummer 5 maart 2013 Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam Er zijn ruim 133.000 jongeren van 15 tot en met 26 jaar in Amsterdam (januari 2012). Met de meeste jongeren gaat het goed in het onderwijs

Nadere informatie

Datum 8 februari 2016 Antwoord op schriftelijke vragen van het lid Mohandis (PvdA) over het bericht dat selectie aan de poort allochtonen dupeert

Datum 8 februari 2016 Antwoord op schriftelijke vragen van het lid Mohandis (PvdA) over het bericht dat selectie aan de poort allochtonen dupeert >Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Hoger Onderwijs & Studiefinanciering Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375

Nadere informatie

Aan de politiek: 5 oproepen van de mbo-scholen

Aan de politiek: 5 oproepen van de mbo-scholen Aan de politiek: 5 oproepen van de mbo-scholen Lees de vijf suggesties voor teksten in het regeerakkoord nieuwe regelgeving talentontwikkeling gelijke financiële ondersteuning laag opgeleide jongeren maak

Nadere informatie

Studeren met een functiebeperking

Studeren met een functiebeperking CIJFERS Studeren met een functiebeperking Gebaseerd op het onderzoek Studeren met een functiebeperking 2012 door ResearchNed/ITS in opdracht van het Ministerie van OCW. 1 De 10 meest voorkomende functiebeperkingen

Nadere informatie

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010 FORUM Maart Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt 9-8e monitor: effecten van de economische crisis In steeg de totale werkloosheid in Nederland met % naar 26 duizend personen. Het werkloosheidspercentage

Nadere informatie

Beantwoording vragen Tweede Kamer bij rapport Financiering onderwijs vernieuwingen voortgezet onderwijs 1990-2007 (30 november 2007)

Beantwoording vragen Tweede Kamer bij rapport Financiering onderwijs vernieuwingen voortgezet onderwijs 1990-2007 (30 november 2007) Algemene Rekenkamer Lange Voorhout 8 Postbus 20015 2500 EA Den Haag T 070-3424344 BEZORGEN F 070-3424130 De Voorzitter van de Tweede Kamer E voorljchting@rekenkamer.ni der Staten-Generaal w www.rekenkamer.ni

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2011 tijdvak 2 maatschappijleer 2 CSE GL en TL Tekstboekje GT-0323-a-11-2-b Analyse maatschappelijk vraagstuk: jeugdwerkloosheid tekst 1 FNV vreest enorme stijging werkloosheid jongeren

Nadere informatie

Preventieproject De Overstap 2015 April 2015

Preventieproject De Overstap 2015 April 2015 Preventieproject De Overstap 2015 April 2015 Gemeente Den Haag Dienst Onderwijs, Cultuur en Welzijn Afdeling Leerlingzaken Postbus 12 652 2500 DP Den Haag Bezoekadres: Spui 70, Den Haag Projectcoördinatoren

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag >Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag.. Voortgezet Onderwijs Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ Den

Nadere informatie

Andragologie. Urban Education Zeven masterclasses met Ton Notten, Joseph Kessels en Ella Kalsbeek januari-mei 2014

Andragologie. Urban Education Zeven masterclasses met Ton Notten, Joseph Kessels en Ella Kalsbeek januari-mei 2014 Andragologie Urban Education Zeven masterclasses met Ton Notten, Joseph Kessels en Ella Kalsbeek januari-mei 2014 Overleven en opgroeien in de stad anno 2014. Heeft u als professional te maken met: de

Nadere informatie

FACTSHEET. Instroom en succes in de opleiding tot leerkracht. Platform Beleidsinformatie Mei 2013

FACTSHEET. Instroom en succes in de opleiding tot leerkracht. Platform Beleidsinformatie Mei 2013 FACTSHEET Instroom en succes in de opleiding tot leerkracht Platform Beleidsinformatie Mei 2013 Samenstelling: Pauline Thoolen (OCW/Kennis) Rozemarijn Missler (OCW/Kennis) Erik Fleur (DUO/IP) Arrian Rutten

Nadere informatie

Welkom in TECHNUM! KwaliteitsKring Zeeland 14-02-08

Welkom in TECHNUM! KwaliteitsKring Zeeland 14-02-08 Welkom in TECHNUM! KwaliteitsKring Zeeland 14-02-08 TECHNUM in vogelvlucht Wat is Technum Welke participanten Waarom noodzakelijk Waar we voor staan Wat onze ambities zijn TECHNUM Zelfstandige onderwijsvoorziening

Nadere informatie

Advies aan de staatssecretarissen van Veiligheid en Justitie en Onderwijs, Cultuur en Wetenschap inzake cybersecurity in het onderwijs en het

Advies aan de staatssecretarissen van Veiligheid en Justitie en Onderwijs, Cultuur en Wetenschap inzake cybersecurity in het onderwijs en het Advies aan de staatssecretarissen van Veiligheid en Justitie en Onderwijs, Cultuur en Wetenschap inzake cybersecurity in het onderwijs en het bedrijfsleven. 3 Excellenties, De wereld digitaliseert in hoog

Nadere informatie

Hoofdlijnenakkoord voor het inrichten van een Regionaal Arrangement Beroepsonderwijs Amsterdam

Hoofdlijnenakkoord voor het inrichten van een Regionaal Arrangement Beroepsonderwijs Amsterdam Afdeling Onderwijs, Jeugd en Educatie Team Onderwijs VO Hoofdlijnenakkoord voor het inrichten van een Regionaal Arrangement Beroepsonderwijs Amsterdam Betrokken partijen: De instellingen voor Beroepsonderwijs

Nadere informatie

Primair Onderwijs po 079-3232.333 Voorgezet onderwijs vo 079-3232.444

Primair Onderwijs po 079-3232.333 Voorgezet onderwijs vo 079-3232.444 Voorlichtingspublicatie Betreft de onderwijssector(en) Informatie CFI/ICO Primair Onderwijs po 079-3232.333 Voorgezet onderwijs vo 079-3232.444 Wet van 9 december 2005, houdende opneming in de Wet op het

Nadere informatie

Vrouwen op de arbeidsmarkt

Vrouwen op de arbeidsmarkt op de arbeidsmarkt Johan van der Valk Annemarie Boelens De arbeidsdeelname van vrouwen lag in 23 op 55 procent. De arbeidsdeelname van vrouwen stijgt al jaren. Deze toename komt de laatste jaren bijna

Nadere informatie

Achtergrondinformatie

Achtergrondinformatie BIJLAGE 3 Achtergrondinformatie Diplomarendement Daling diplomarendement voltijd hbo-bacheloropleidingen De trend die de Inspectie van het Onderwijs de afgelopen jaren signaleerde in het hbo zet door:

Nadere informatie

Welkom bij de mastervoorlichting van Master Onderwijskunde

Welkom bij de mastervoorlichting van Master Onderwijskunde Welkom bij de mastervoorlichting van Master Onderwijskunde Onderwijskunde Presentatie: Prof. dr. Monique Volman Femke Algra Erik van der Zande www.studeren.uva.nl/ma-onderwijskunde 2 Onderwijskunde aan

Nadere informatie

Steeds meer niet-westerse allochtonen in het voltijd hoger onderwijs

Steeds meer niet-westerse allochtonen in het voltijd hoger onderwijs Steeds meer niet-westerse allochtonen in het voltijd hoger onderwijs Esther van Kralingen Tussen studiejaar 1995/ 96 en 21/ 2 is het aandeel van de niet-westerse allochtonen dat in het hoger onderwijs

Nadere informatie

Maatschappelijke Ontwikkeling Ingekomen stuk D17 (PA 4 september 2013) Beleidsontwikkeling. Datum uw brief

Maatschappelijke Ontwikkeling Ingekomen stuk D17 (PA 4 september 2013) Beleidsontwikkeling. Datum uw brief Ingekomen stuk D17 (PA 4 september 2013) Aan de Gemeenteraad van Nijmegen Korte Nieuwstraat 6 6511 PP Nijmegen Telefoon 14024 Telefax (024) 323 59 92 E-mail gemeente@nijmegen.nl Postadres Postbus 9105

Nadere informatie

COLUMN VERBINDEND EN ONDERWIJSKUNDIG LEIDERSCHAP NATIONAAL ONDERWIJSDEBAT 9 OKTOBER 2008 HARRIE AARDEMA, CONCEPT 071008

COLUMN VERBINDEND EN ONDERWIJSKUNDIG LEIDERSCHAP NATIONAAL ONDERWIJSDEBAT 9 OKTOBER 2008 HARRIE AARDEMA, CONCEPT 071008 Ik zie mijn inleiding vooral als een opwarmer voor de discussie. Ik ga daarom proberen zo veel mogelijk vragen op te roepen, waar we dan straks onder leiding van Wilma Borgman met elkaar over kunnen gaan

Nadere informatie

Jaarverslag Leerlingzaken

Jaarverslag Leerlingzaken Jaarverslag Leerlingzaken 2014 2015 Inhoud Voorwoord > Tabel: Aantal Leerlingen in Utrecht > Visie en uitgangspunten > Tabel: Verzuimcijfers > De Wet > Tabel: Vrijstellingen > Tabel: Controle in het mbo

Nadere informatie

Uitval studenten. Sectorbeeld Onderwijs, Inspectie van het Onderwijs,

Uitval studenten. Sectorbeeld Onderwijs, Inspectie van het Onderwijs, Studenten sector Onderwijs vallen vaker uit... 2 Veel uitval bij 2 e graads hbo... 3 Meer uitval van pabo studenten met mbo-achtergrond... 5 Steeds meer mannen vallen uit bij pabo... 7 Studenten met niet-westerse

Nadere informatie

PROTOCOL MELDING EN REGISTRATIE VOORTIJDIG SCHOOLVERLATERS REGIO ZUID-HOLLAND ZUID

PROTOCOL MELDING EN REGISTRATIE VOORTIJDIG SCHOOLVERLATERS REGIO ZUID-HOLLAND ZUID PROTOCOL MELDING EN REGISTRATIE VOORTIJDIG SCHOOLVERLATERS REGIO ZUID-HOLLAND ZUID Inhoudsopgave Inhoudsopgave 1 Voorwoord 2 Hoofdstuk 1 Inleiding. 3 Hoofdstuk 2 Melding en registratie. 5 Bijlage 1 Stroomschema

Nadere informatie

Wat is het effect van mentoring?

Wat is het effect van mentoring? Wat is het effect van mentoring? Februari 2016 HET IS AANNEMELIJK DAT MENTORING DE WERKLOOSHEID ONDER MIGRANTENJONGEREN KAN VERMINDEREN De werkloosheid onder jongeren van niet-westerse herkomst is veel

Nadere informatie

Blok 5. Ouderbetrokkenheid, 1 uur

Blok 5. Ouderbetrokkenheid, 1 uur Blok 5. Ouderbetrokkenheid, 1 uur Ouders: Mijn kind moet zelf kiezen Studiekiezers: mijn ouders zijn belangrijk 55% wo, 70% hbo studenten Volwassenen rondom studiekiezer Tweederde 1e jaars zegt: De meeste

Nadere informatie

jeugdwerkloosheid 64% werklozen volgt opleiding 800 jongeren geregistreerd als werkloze

jeugdwerkloosheid 64% werklozen volgt opleiding 800 jongeren geregistreerd als werkloze 1 Jeugdwerkloosheid Fact sheet augustus 2014 Er zijn in ruim 15.000 jongeren in de leeftijd van 15 tot 27 jaar (januari 2014). Veel jongeren volgen een opleiding of hebben een baan. De laatste jaren zijn

Nadere informatie

Besluit van 18 mei 2009 houdende vaststelling van kerndoelen voor het speciaal onderwijs (Besluit kerndoelen WEC)

Besluit van 18 mei 2009 houdende vaststelling van kerndoelen voor het speciaal onderwijs (Besluit kerndoelen WEC) 2009D30612 31 973 Besluit van 18 mei 2009 houdende vaststelling van kerndoelen voor het speciaal onderwijs (Besluit kerndoelen WEC) Verslag van een schriftelijk overleg Vastgesteld d.d... Binnen de vaste

Nadere informatie

Landelijke doelstelling

Landelijke doelstelling 1 Landelijke doelstelling Op 9 augustus 2012 is per RMC-regio een convenant ondertekend. Voor RMC Oost Groningen (RMC regio1) is het convenant ondertekend door het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en

Nadere informatie

Meer kansen door internationaal basisonderwijs

Meer kansen door internationaal basisonderwijs Meer kansen door internationaal basisonderwijs Initiatiefvoorstel D66, VVD en Groenlinks Oktober 2013 Amsterdam is een wereldstad en de meest internationale stad van het land. De haven, het toerisme, de

Nadere informatie

' Dit is de tijd die niet verloren gaat: iedre minuut zet zich in toekomst om.' M. Vasalis

' Dit is de tijd die niet verloren gaat: iedre minuut zet zich in toekomst om.' M. Vasalis IDENTITEITS- BEWIJS ' Dit is de tijd die niet verloren gaat: iedre minuut zet zich in toekomst om.' M. Vasalis 2 Onderwijs draait om mensen Als wij in onze onderwijsinstelling iets willen bereiken, dan

Nadere informatie

Coördinator Wetenschap en Techniek

Coördinator Wetenschap en Techniek Coördinator Wetenschap en Techniek De post-hbo opleiding Coördinator Wetenschap en Techniek heeft tot doel leraren en middenkaderfunctionarissen toe te rusten met inzichten en vaardigheden op het gebied

Nadere informatie

We werken al veel samen op het gebied waar het kan en meer geconcentreerd. zodat er meer geld beschikbaar komt opleidingen meer specialistisch zijn

We werken al veel samen op het gebied waar het kan en meer geconcentreerd. zodat er meer geld beschikbaar komt opleidingen meer specialistisch zijn 2 In de afgelopen jaren is al veel gedaan om het onderwijs in Zeeland meer toekomstbestendig te maken. Daarmee is een aanzet gegeven voor een gezonde toekomst van het onderwijs in Zeeland, maar ligt er

Nadere informatie

Erratum Jaarboek onderwijs 2008

Erratum Jaarboek onderwijs 2008 Centraal Bureau voor de Statistiek Erratum 13 december 2007 Erratum Jaarboek onderwijs 2008 Ondanks de zorgvuldigheid waarmee deze publicatie is samengesteld, is een aantal zaken niet juist vermeld. Onze

Nadere informatie

UNIVERSITY OF INFINITE AMBITIONS. MASTER OF SCIENCE SCIENCE EDUCATION AND COMMUNICATION

UNIVERSITY OF INFINITE AMBITIONS. MASTER OF SCIENCE SCIENCE EDUCATION AND COMMUNICATION UNIVERSITY OF INFINITE AMBITIONS. MASTER OF SCIENCE SCIENCE EDUCATION AND COMMUNICATION LERARENOPLEIDING NATUURKUNDE, WISKUNDE, SCHEIKUNDE, INFORMATICA EN ONTWERPEN Heb jij een technische bachelor gevolgd

Nadere informatie

Uitgeverij Van Praag Amsterdam

Uitgeverij Van Praag Amsterdam Uitgeverij Van Praag Amsterdam Inhoud 9 Het immigratietaboe 13 Het relativeringcircuit De toestand 27 Etniciteit is sticky 30 Drs. Hans Roodenburg Inkomensverschillen worden groter door immigratie 39 Het

Nadere informatie

Naar nieuw Jeugd-, Onderwijs- en Zorgbeleid

Naar nieuw Jeugd-, Onderwijs- en Zorgbeleid Naar nieuw Jeugd-, Onderwijs- en Zorgbeleid Het gemeentelijke beleid is in beweging. De decentralisaties in het sociale domein brengen nieuwe taken voor gemeenten met zich mee én bieden ruimte om de zaken

Nadere informatie

Voortijdig schoolverlaters: een kwetsbare groep op de arbeidsmarkt

Voortijdig schoolverlaters: een kwetsbare groep op de arbeidsmarkt : een kwetsbare groep op de arbeidsmarkt Harry Bierings en Robert de Vries Direct nadat zij school hadden verlaten, maar ook nog vier jaar daarna, hebben voortijdig naar verhouding vaak geen baan. Als

Nadere informatie

Inspiratiemoment NEET jongeren

Inspiratiemoment NEET jongeren Inspiratiemoment NEET jongeren Schooluitval terugdringen = NEET aanpakken! 30 oktober 15 Samenwerking Stad Antwerpen VDAB OCWM Antwerpen Wat doen we al? Er zijn een heel wat acties/projecten die bijdragen

Nadere informatie

De voorzitter van de commissie Wolbert. Adjunct-griffier van de commissie Arends

De voorzitter van de commissie Wolbert. Adjunct-griffier van de commissie Arends 24 724 Studiefinanciering Nr. Verslag van een schriftelijk overleg Vastgesteld d.d. Binnen de vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap hebben enkele fracties de behoefte om vragen en opmerkingen

Nadere informatie

Gedragsexpert. Doelgroep

Gedragsexpert. Doelgroep Gedragsexpert De Post-HBO opleiding Gedragsexpert heeft tot doel leraren, intern begeleiders en zorgcoördinatoren zo goed mogelijk toe te rusten met kennis, inzichten en vaardigheden op het gebied van

Nadere informatie

Veel gestelde vragen - Studenten

Veel gestelde vragen - Studenten Tegemoetkoming Studiekosten Onderwijsmasters PO Veel gestelde vragen - Studenten Vraag Aanmelding en voorwaarden 1 Wanneer moet ik zijn afgestudeerd aan de pabo om in aanmerking te komen voor de regeling?

Nadere informatie

Door de indexatie gaan de maximale uurprijzen voor kinderopvang met 2% omhoog:

Door de indexatie gaan de maximale uurprijzen voor kinderopvang met 2% omhoog: De proefberekeningen voor de kinderopvangtoeslag via www.toeslagen.nl van 2015 zijn inmiddels vrijgegeven. U kunt nu een proefberekening maken en kijken wat de kosten zijn voor kinderopvang in 2015. Mocht

Nadere informatie

Fact sheet. Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam 2013

Fact sheet. Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam 2013 Fact sheet nummer 9 juli 2013 Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam 2013 Er zijn in Amsterdam bijna 135.000 jongeren in de leeftijd van 15 tot 27 jaar (januari 2013). Veel jongeren volgen een opleiding of

Nadere informatie

de jeugd is onze toekomst

de jeugd is onze toekomst de jeugd is onze toekomst vereniging van groninger gemeenten Bestuursakkoord Jeugd 2008-2012 In veel Groninger gemeenten zijn er kinderen met problemen. En daarvan krijgen er te veel op dit moment niet

Nadere informatie