Actieve ouderen in Zeeland nu en in de toekomst

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Actieve ouderen in Zeeland nu en in de toekomst"

Transcriptie

1 Actieve ouderen in Zeeland nu en in de toekomst Sociale Staat van Zeeland Themarapport

2 Themarapport Sociale Staat van Zeeland Actieve ouderen in Zeeland nu en in de toekomst Middelburg, januari 2012

3 Sociale Staat van Zeeland Colofon Scoop 2012 Samenstelling Ankie Smit Nico Out Trees Van Gennip Scoop Zeeuws instituut voor sociale en culturele ontwikkeling Achter de Houttuinen 8 Postbus 407 Middelburg Telefoon (0118) Telefax (0118) Foto Flickr.com Lay-out Scoop Ontwerp Scoop Drukwerk Scoop Deze uitgave is tot stand gekomen in opdracht van de Provincie Zeeland. De Provincie Zeeland streeft naar een goede sociale en culturele infrastructuur in Zeeland, in samenwerking met anderen. Als sociaal-cultureel kennis- en ontwikkelingsinstituut ondersteunt Scoop de Provincie bij haar taken in het sociaal-cultureel beleid.

4 Actieve ouderen in zeeland. Nu en in de toekomst Inhoudsopgave Inleiding...7 Probleemstelling...7 Onderzoeksvragen...7 Achtergronden Senioren nu...11 Veiligheid...11 Gezondheid...13 Mobiliteit...16 Wonen...17 Leren & zingeving...19 Werken...21 Zorgen...22 Vrije tijd...23 Leefbaarheid Bril naar de toekomst...27 Veiligheid...28 Gezondheid...29 Mobiliteit...30 Wonen...31 Leren...32 Werken...33 Zorgen...34 Vrije tijd...35 Leefbaarheid...36 Literatuur...37 Bijlage Bijlage 1: Samenstelling klankbordgroep...41

5 Sociale Staat van Zeeland 6

6 Actieve ouderen in zeeland. Nu en in de toekomst Inleiding De geboortegolf na de 2e wereldoorlog leidt tot een verder toenemende vergrijzing in Nederland. Uit demografische prognoses komt naar voren dat het aantal mensen in de leeftijd van jaar, ook wel de fase van actieve ouderdom genoemd, flink gaat toenemen de komende twintig jaar. In Zeeland neemt de omvang van deze leeftijdscategorie toe van circa in 2009 naar circa in 2030 (provinciale bevolkingsprognose Zeeland, 2009) 1. Deze toename biedt kansen en mogelijkheden. Het gaat immers om een relatief kapitaalkrachtige generatie met veel vrije tijd of aanvullend arbeidspotentieel. Er zijn echter ook bedreigingen, bijvoorbeeld in stijgende zorgvraag en toename van eenzaamheid. De Provincie Zeeland heeft behoefte aan een beeld van deze categorie ouderen in de nabije toekomst, zodat in het beleid van de Provincie Zeeland rekening gehouden kan worden met opgaven en kansen die deze ontwikkeling biedt. Figuur 1: Verwachte ontwikkeling 60 tot 80 jarigen in vijfjaarsklassen Probleemstelling Hoe ziet de leefwereld van de jarigen van de toekomst er naar verwachting uit? Onderzoeksvragen 1. Hoe ziet de leefwereld van de huidige senioren eruit? 2. Op welke indicatoren zullen naar verwachting de nieuwe senioren afwijken van de huidige actieve ouderen? 3. Op welke wijze werkt dit door naar de toekomstige leefwereld. De probleemstelling spreekt over de leefwereld. Daarmee ligt de focus van dit rapport niet op kwetsbaarheid, maar op de brede leefsituatie van de relatief jonge ouderen in de leeftijd van jaar. Het rapport behelst een cijfermatige beschrijving van de huidige senioren in relatie tot een net wat jongere categorie bijna ouderen op basis van het grote bevolkingsonderzoek Sociale Staat van Zeeland Per thema wordt een typering opgebouwd vanuit een beperkt aantal indicatoren. De verschillende leefsituaties worden ingekleurd aan de hand van citaten uit interviews. De interviews zijn integraal opgenomen in een aparte publicatie (Verburg & Van Gorsel, 2012). Het tweede deel van dit rapport is een bril naar de toekomst. Hierin wordt per thema aan de hand van een model, een toekomstbeeld geschetst met als focuspunt het jaar Bron: Provinciale bevolkingsprognose Zeeland, Overigens gaat de categorie tachtigplussers procentueel harder groeien. In aantallen gaat het naar verwachting van tachtigplussers in 2009 naar in Deze categorie valt buiten dit onderzoek. 7

7 Sociale Staat van Zeeland Dit rapport is het vierde themarapport in de serie verdiepingsrapporten van de Sociale Staat van Zeeland (Smit e.a., 2009). Eerder verschenen themarapporten leefbaarheid (Van der Wouw, 2011), mantelzorg (Smit en Bakker, 2011) en cultuurparticipatie (Somers, 2012). Achtergronden Ouder worden is niet meer wat het geweest is. Meer mensen worden ouder dan ooit tevoren, meer ouderen worden heel oud. De afgelopen eeuw is de levensverwachting in de westerse landen gestegen met 25 jaar. Dat is een even grote winst in levensverwachting als die werd geboekt tijdens de voorgaande vijfduizend jaar. Voor de eenentwintigste eeuw wordt een minstens zo spectaculaire sprong vooruit verwacht (TNO, 2011). Ouder worden Van de geboortegeneratie haalde maar 35% de 65 jaar. Van de geboortegeneratie haalde al 70% de 65-jarige leeftijd. De gemiddelde levensverwachting van mannen in ons land is nu 75,5 jaar, die van vrouwen 80,6 jaar, maar het CBS verwacht dat beide in de komende jaren nog zal stijgen (CBS, 2005). Niet alleen de gemiddelde levensverwachting, ook de levenskwaliteit is aanzienlijk toegenomen. Er ontstaat een geheel nieuwe levensfase, en dat voor meer mensen dan ooit tevoren. Tussen het werkende leven en de fase van behoeftigheid is een tweede puberteit ontstaan van actieve ouderdom (VWS, 2005). Voor de nieuwe ouderen geldt dat de directe zorg voor kinderen achter hen ligt, en vóór hen een redelijk gezonde toekomst, die nog maar gedeeltelijk door betaalde beroepsarbeid gevuld wordt. Traditionele voorstellingen over levensloop en ouderdom worden op hun kop gezet. Waardepatroon De nieuwe ouderen komen niet alleen in grote aantallen, maar nemen ook hun eigen waardepatroon mee. Een onderzoek van Motivaction (Lelij e.a., 2004) onder senioren bracht aan het licht dat het percentage traditionele burgerij, een omvangrijk segment van behoudend ingestelde senioren, de komende jaren ingrijpend zal afnemen. Het waardepatroon van de traditionele burgerij - focus op gezinsleven, discipline, christelijk, hard werken, huiselijkheid, sociaal betrokken, traditionele rolverdeling - is op zijn retour. Er komen daarentegen meer vernieuwingsgezinde, mondige ouderen met een gedifferentieerde leefstijl. Zij onderscheiden zich door een veel meer individualistisch georiënteerd waardepatroon, waarbij de traditionele rol van familie veelal wordt overgenomen door vriendenkringen en andere sociale netwerken. De generatie van de babyboomers gaat die van de traditionele burgerij aflossen. De socioloog Becker gaat ervan uit dat de generatie waartoe iemand behoort in sterke mate bepalend is voor de waarden die men erop nahoudt en de wijze waarop men in het leven staat. In termen van generatiesocioloog Becker is de huidige generatie actieve ouderen te typeren als een combinatie van stille generatie (geboren tussen 1930 en 1945) en protestgeneratie (geboren tussen 1946 en 1954). De toekomstige generatie actieve ouderen is te typeren als een combinatie van protestgeneratie en een nieuwere generatie (ook wel generatie x genoemd). De generatiegebondenheid van waarden impliceert dat behoeften van ouderen in de toekomst kwalitatief anders van aard zullen zijn dan nu. Ook qua gedrag in hobby s, vrije tijd, maatschappelijke betrokkenheid, wonen, gezondheid, mobiliteit, financiële dienstverlening en (nieuwe) technologie wijkt deze protestgeneratie af van de voorgaande (Van der Lelij e.a., 2004). Sommige onderzoekers wijzen erop dat de toenemende individualisering in het waarden- en normenpatroon sinds de jaren zeventig niet aan één generatie is gebonden. Autonomie, zelfbewustheid, assertiviteit, flexibiliteit, pragmatisme, accent op keuzevrijheid en eigen verantwoordelijkheid (Liefbroer & Dykstra, 2000) is meer periodespecifiek dan generatiespecifiek. Mensen verzelfstandigen zich niet alleen feitelijk ten opzichte van elkaar, maar ook moreel. Dat betekent, aldus Paul Schnabel, dat mensen op steeds meer terreinen van het leven keuzes kunnen maken die relatief los staan van de keuzes van andere mensen, zelfs van wie hun het meest nabij is, maar ook relatief los van eerdere of elders gemaakte eigen keuzes (Schnabel, 2004). Levensfasen We worden niet alleen anders oud, maar - gemiddeld - ook ouder. De combinatie van individualisering met de toename in levensverwachting vereist een radicaal nieuwe visie. In het rapport Verkenning Levensloop (VWS, 2002) worden in plaats van drie levensfasen (jeugd, volwassen, bejaard) nu vijf levensfasen onderscheiden: vroege jeugd, jongvolwassenheid, consolidatie en spitsuur, actieve ouderdom, intensieve verzorging. Deze indeling is ook in Sociale Staat van Zeeland gehanteerd (Smit, 2009). De fase van actieve ouderdom is een novum in de geschiedenis van de mens. Jongere ouderen zijn relatief gezond en voelen zich wel. Ze kwakkelen nauwelijks en worden steeds minder door chronische ziekte geplaagd. Dit novum vraagt om een herziening van het gehele levensloopbeeld. (Laslett, 1989). Deze levensfase is volgens Laslett bij uitstek de periode voor zelfrealisatie en persoonlijke vervulling. Wie deze fase alleen als een tweede jeugd beschrijft, maakt echter van die levensfase een mythische idylle, zonder steun in de feiten. Verlieservaringen horen erbij, ook als je de touwtjes nog stevig in handen hebt. 8

8 Actieve ouderen in zeeland. Nu en in de toekomst Het mogelijk verlies aan gezondheid en toegenomen kans op dementie maken het leven van hen die de allerlaatste levensfase bereiken bijzonder kwetsbaar. Het zal een belangrijke maatschappelijke opgave voor de komende decennia worden om ook daarvoor de hoge standaard van menselijke waardigheid te waarborgen, die we voor de daaraan voorafgaande levensfasen hanteren. Ouder worden De bejaarde mag eenvoudig niet meer bestaan. De ontkenning van de leeftijd lijkt te zijn ingegeven door een afkeer van de ouderdom. Toch is oud worden een maatschappelijk, lichamelijk en geestelijke realiteit en een leer- en groeiproces. De Lange (2007) onderscheidt vijf dimensies voor het goed oud worden: 1. vervulling van de natuurlijke behoefte (onder andere eten, onderdak, gezondheid), 2. gewaardeerd lid van de gemeenschap, 3. zelfrespect ontlenen aan de gemaakte keuzes (in relatie tot het eigen morele kader), 4. betekenis geven (deel van iets groters voelen), 5. in evenwicht brengen van bovenstaande vier dimensies gegeven de (veranderende) omstandigheden. Goed oud worden betekent niet dat het mensen op leeftijd op alle dimensies even goed gaat. Men kan kerngezond en eenzaam zijn, vrij en ziekelijk, gewaardeerd worden en toch het leven als zinloos ervaren. Het kan wel zo zijn dat bijvoorbeeld het zich gewaardeerd en geliefd weten de scheve balans van een tekort aan gezondheid weer recht kan trekken. Zelfsturing Wie goed oud wil worden is gebaat bij zelfsturing. De individuele levensloop vereist steeds meer persoonlijke stuurmanskunst. Er ligt geen blauwdruk. Er is sprake van keuzebiografie, in plaats van een biografie die in grote lijnen voorbestemd is. Het is geen kwestie meer van je weg weten, maar je weg (kunnen) vinden. Mensen zoeken daarbij naar de herkenning en erkenning in hun omgeving: daarmee komen we op de term communicatieve zelfsturing. Keuzes maken samen met anderen, sturing geven aan je leven in interactie met je omgeving (Cornelis, 1998; Van Gennip, 2009). Handvat Op basis van kwalitatief onderzoek (Klercq, Van Gennip e.a., 2000) 2 is een typologie ontwikkeld, die iets zegt over zelfsturing en hoe mensen in het leven staan. De managers van het eigen bestaan Een groep die zich eigenlijk niet tot de ouderen rekent; ze staan volop in de samenleving en zijn actief en vitaal; ze hebben een eigen mening, zijn assertief en mondig, willen een eigen inbreng hebben en houden. Het zijn echte consumenten die waar voor hun geld willen. Kwaliteit staat voorop; ze willen best iets nieuws proberen. Hen valt het moeilijk hulp te vragen. De flexibelen Een groep die meestal ook vitaal en actief is, maar zichzelf wel tot de ouderen rekent. Die zichzelf wel kan redden, maar tegelijk moeite heeft met het verlies van duidelijke kaders, normen en waarden. Die zich soms zorgen maakt om de toekomst en blij is als ze zich ingedekt weten tegen bepaalde risico s. Beschikbaarheid en bereikbaarheid van voorzieningen, voor als men hulp nodig heeft, worden als belangrijk gezien. Tegelijkertijd is men ook zelf bereid om anderen te helpen, als dat gaat. Flexibel in de zin van dat ze graag met de tijd mee willen blijven gaan, mee willen blijven tellen, al lopen ze niet voorop met allerlei nieuwe dingen. De bezorgden Een groep die zich zorgen maakt om de eigen gezondheid of ook daadwerkelijk zorgbehoeftig is. Ze kunnen niet alles (meer) en zijn vaker afhankelijk van anderen. Vaak zijn ze niet (meer) in staat om de gezondheidsproblemen te compenseren op andere levensterreinen. Toenemende afhankelijkheid dreigt hun leven te gaan beheersen. Samenvattend Meer mensen worden ouder dan ooit tevoren en zijn voor keuzes en ontwikkeling meer aangewezen op hun eigen kompas dan op standaardpatronen. Dit leidt tot een diversiteit aan leefstijlen en (maatschappelijke) uitdagingen. In dit rapport proberen we per thema beelden helder te krijgen van de oudere van nu en van de toekomst. De mate waarin mensen zelfsturend, dan wel flexibel of bezorgd zijn, is daarbij een handvat. Bedrijven en organisaties zijn nog ingericht op het oude systeem van drie levensfasen (jeugd, volwassen, bejaard) en de standaard biografie. Zij zijn nog onvoldoende ingesteld op het nieuwe systeem van communicatieve zelfsturing. De ouder wordende mens identificeert zich niet meer met zijn of haar baan of rol. Oud-zijn was in het oude systeem met pensioen gegaan. De oudere stelt zich dan voor als ik ben wie ik was. De nieuwe oudere stelt zich voor als ik ben die ik graag wil zijn. 2. In het kader van het project toekomstverkenning IIsselmonde 9

9 Sociale Staat van Zeeland 10

10 Actieve ouderen in zeeland. Nu en in de toekomst 1. Senioren nu Veiligheid In een veilige omgeving kun je investeren, een bestaan opbouwen en activiteiten ondernemen. Veiligheid sterkt het zelfvertrouwen, het vertrouwen in de ander en in de toekomst. Veiligheid is net als gezondheid en mobiliteit een randvoorwaarde voor optimale participatie en ontwikkeling. Uit interview Nienke (60) Er komen steeds meer achterstandsgezinnen. Dat vind ik wel jammer, maar zolang het veilig blijft is het geen probleem. Sociale veiligheid In 2007 heeft Scoop een instrument ontwikkeld op basis van Amerikaans onderzoek (Samson), dat zicht biedt op sociale veiligheid (Van Kooten en Van Gorsel, 2007). Door de antwoorden op twaalf stellingen te combineren wordt een score berekend die aangeeft hoe veilig men zich voelt. Het gaat om vragen 3 als hoe vaak komt het voor dat u omloopt of omrijdt om onveilige plekken te vermijden? of hoe vaak komt het voor dat u zich zorgen maakt over criminaliteit in Nederland?. In het onderzoek Sociale Staat van Zeeland, uitgevoerd in 2009 is deze vragenset ook opgenomen. Uit de analyse blijkt dat de vijftigers zich wat veiliger voelen dan de zestigers en dat de zeventigers zich nog wat onveiliger voelen. Dit blijkt op vrijwel alle onderdelen het geval (zie tabel 2). Over hun eigen financiële positie zijn zeventigers positiever, maken zij zich minder zorgen dan de jongere cohorten (53% nooit ten opzichte van 38% bij de vijftigers). Overigens blijkt uit het onderzoek dat mensen die sterke belemmeringen ervaren (als gevolg van aandoening of handicap) de sociale veiligheid lager waarderen dan mensen die lichte of geen belemmeringen ervaren. Vertrouwen in de buurt Aan de hand van een tiental stellingen 5 is in beeld gebracht hoe mensen de collectieve redzaamheid ervaren. Voorbeelden van stellingen zijn: De mensen in onze wijk/kern zouden anderen aanspreken op overlast ; De mensen zouden niet ingrijpen als ze getuige zijn van vandalisme. Het gaat vooral om vertrouwen in de buurt. Uit de vergelijking van de cohorten blijkt dat het geloof in collectieve redzaamheid wat afneemt naarmate men ouder wordt (zie tabel 3). Aan de hand van een van de stellingen is ook te zien dat de zeventigers wat minder fiducie hebben in ingrijpen door de buurt dan de vijftigers en zestigers (zie tabel 4). Tabel 1 4 : Beleving sociale veiligheid (totaal score) Vijftigers Zestigers Zeventigers zeer laag 0% 0% 0% laag 19% 25% 30% middelmatig 73% 71% 65% hoog 7% 5% 5% zeer hoog 0% 0% 0% 3. Vraag 47 Sociale Staat van Zeeland, Significante verschillen- verschillen die statistisch gezien met grote waarschijnlijkheid, p <.05, niet op toeval berusten - zijn gemarkeerd met kleurtjes. Gekleurde vakjes wijken af van de andere vakjes in de rij. Verschil in kleurgradatie wijst ook op een verschil.. De kleur geel betekent vaker voorkomend onder de jongere senioren, de kleur blauw op vaker onder de oudere senioren. Vijftigers zijn respondenten van 51 tot en met 60 jaar oud; zestigers van 61 tot en met 70 jaar; zeventigers van 71 tot en met 80 jaar. 5. Vraag 45 Sociale Staat van Zeeland,

11 Sociale Staat van Zeeland Tabel 2: Beleving sociale veiligheid (stellingen, % vaak) Hoe vaak komt het voor dat u : Vijftigers Zestigers Zeventigers s avonds of s nachts niet open doet, omdat u het niet veilig vindt? 6% 8% 12% omloopt of omrijdt om onveilige plekken te vermijden? 3% 3% 7% uw kind(eren) niet toestaat ergens naartoe te gaan omdat u het niet veilig vindt? 3% 2% 3% zich onveilig voelt als u s avonds over straat loopt? 3% 3% 8% zich op uw gemak voelt als u s avonds alleen thuis bent? 78% 71% 65% zich overdag niet veilig voelt? 2% 4% 5% zich zorgen maakt over uw financiële situatie? 6% 4% 5% zich zorgen maakt over de veiligheid in de wereld? 19% 26% 36% zich zorgen maakt over de toekomst van Nederland? 17% 24% 28% zich zorgen maakt over de criminaliteit in Nederland? 33% 47% 55% zich zorgen maakt over de onderlinge verdraagzaamheid van mensen? 38% 45% 45% zich zorgen maakt over de dreiging van het water in Zeeland? 4% 4% 7% Tabel 3: Beleving collectieve redzaamheid (totaal score) Vijftigers Zestigers Zeventigers geen/minimale zelfredzaamheid 1% 0% 0% weinig zelfredzaamheid 7% 7% 6% middelmatige zelfredzaamheid 67% 74% 79% sterke zelfredzaamheid 25% 18% 14% zeer sterke/maximale zelfredzaamheid 0% 0% 0% Tabel 4: De mensen in onze kern/wijk... zouden niet ingrijpen als ze getuige zijn van vandalisme Vijftigers Zestigers Zeventigers zeer oneens 3% 2% 3% oneens 45% 40% 34% neutraal 36% 40% 43% Eens 15% 17% 19% zeer eens 1% 1% 1% Gebeurtenissen In het onderzoek van de Sociale Staat van Zeeland is gevraagd in hoeverre Zeeuwen in het voorgaande jaar slachtoffer zijn geweest van crimineel of overlastgevend gedrag. Uit de vergelijking tussen vijftigers, zestigers, en zeventigers blijkt dat de oudste categorie wat minder vaak iets naars is overkomen dan de jongste categorie (79% en 72%). Hardrijders, gevolgd door parkeeroverlast en vernieling worden het meest genoemd in alle drie de leeftijdscohorten, waarbij er nagenoeg geen verschil is tussen de leeftijden. Uit interview Piet (60) Sommigen vinden het hier te stil, maar wij zijn niet bang voor een inbreker of zo. We hebben onze honden en een alarminstallatie. Er is een flink aantal vormen van overlast of crimineel gedrag waar de vijftigers wat meer last van hebben dan de zeventigers. Het gaat dan om burenoverlast, verkeersagressie, parkeeroverlast, bedreiging, jongerenoverlast en dronken mensen op straat. Beroving op straat komt gelukkig maar heel weinig voor, maar het blijkt dat juist zeventigers vaker slachtoffer (0,9%) zijn dan vijftigers (0,1%). Uit interview Peter (54) Ik zou me zorgen maken over de veiligheid van de opgeslagen gegevens en de privacy. Ik ben er niet zeker van of de zaken die je in de computer opslaat niet later tegen je gebruikt zullen worden. Economische veiligheid Inkomenszekerheid biedt mensen economische veiligheid. In principe is via sociale wetgeving een basisinkomen beschikbaar voor mensen die niet of niet meer werken. Kijken we naar het huidige netto-inkomen dan is het inkomen van vijftigers gemiddeld hoger dan van zeventigers (zie tabel 5). Van de zeventigers heeft één derde een inkomen tot 1350 euro. Hierbij moeten we wel bedenken dat het bij de zeventigers vaker dan in de andere leeftijdscategorieën gaat om eenpersoonshuishoudens. 12

12 Actieve ouderen in zeeland. Nu en in de toekomst Tabel 5: Netto-inkomen huishouden Vijftigers Zestigers Zeventigers of minder 5,9% 7,7% 13,9% t/m ,5% 14,6% 20,6% t/m ,4% 23,1% 22,7% t/m ,9% 40,1% 33,3% of meer 25,4% 14,5% 9,4% Het inkomen van de huidige vijftigers gaat naar verwachting omlaag zodra zij stoppen met werken. Zo is bijvoorbeeld het pensioen gebaseerd op het gemiddelde inkomen en niet (zoals voorheen) op het laatst verdiende inkomen en heeft ook niet iedereen een volledige pensioenopbouw. Of het huis de spaarpot voor de toekomstige senioren is, zoals in één van de interviews naar voren werd gebracht, zal moeten blijken. Daarnaast zal het percentage alleenstaanden toenemen onder de toekomstige senioren (wat het gemiddelde huishoudinkomen drukt), doordat de jongere generatie vaker met scheiding te maken heeft gehad dan de oudere generaties. Gezondheid Een goede gezondheid is belangrijk voor mensen. Gezondheid is ook een van de randvoorwaarden voor participatie. Daarnaast is het voor overheden van belang dat mensen in goede lichamelijke en geestelijke gezondheid verkeren met het oog op ziektekosten, arbeidspotentieel, overlast etc. Leefstijl is de laatste jaren steeds prominenter naar voren gekomen als factor die van invloed is op gezondheid. Zo lang mogelijk gezond blijven dat is de uitdaging. Hoe de verwachte inkomenspositie van de vrouwelijke senioren zal gaan uitpakken vereist nader onderzoek. Zij hebben immers vaker geen volledig pensioen opgebouwd en hebben gemiddeld een lager salaris dan mannen. Toekomst De toekomstige senioren zijn wat positiever over de veiligheid De toekomstige senioren hebben wat meer vertrouwen in de buurt (collectieve redzaamheid). De financiële positie van de toekomstige senioren is naar verwachting over het algemeen niet beter dan van de huidige senioren. Met andere woorden: wij verwachten dat de economische veiligheid niet toeneemt. In het beleid werd over het geheel genomen rekening gehouden met een betere financiële positie van de toekomstige senioren, met name omdat sprake is van tweeverdieners en meerwaarde op de eigen woning. Mede gezien de recente berichten over de dekkingsgraad van pensioenfondsen, is de inkomenspositie van toekomstige senioren onzekerder geworden. Economische ontwikkelingen en beleidsontwikkelingen zorgen er voor dat de financiële ruimte naar verwachting kleiner wordt. (Men moet ook meer zelf betalen). De toekomstige financiële positie van (alleenstaande) vrouwelijke senioren verdient nader onderzoek. Zij hebben vaak geen volledig pensioen opgebouwd. Uit interview Voor hun gezondheid doen Henk en Corrie zelf wat ze kunnen om die stabiel te houden. Niks extreem, maar ook niks te weinig, zegt Henk. We letten op kwaliteit van eten en drinken, en luisteren naar ons lichaam. Zo nodig nemen we zelf eenvoudige maatregelen. Onze huisarts kent ons bij wijze van spreken niet eens. We zorgen ook voor de nodige beweging. We wandelen dagelijks zeker een uur. Het liefst in het bos. 13

13 Sociale Staat van Zeeland Tabel 6: Ervaren gezondheid en belemmering Vijftigers Zestigers Zeventigers Hoe is over het algemeen uw gezondheid? zeer goed 17% 12% 7% In welke mate wordt u belemmerd bij het uitvoeren van dagelijkse bezigheden thuis (door langdurige ziekte, aandoening of handicap)? goed 63% 62% 52% gaat wel 16% 22% 36% Slecht 3% 4% 5% zeer slecht 0% 0% 1% sterk belemmerd 5% 5% 11% licht belemmerd 15% 19% 25% niet belemmerd 81% 75% 64% Zoals verwacht wordt naarmate men ouder wordt, de gezondheid vaker als slecht ervaren (zie tabel 6). Toch ervaart ruim de helft van de zeventigers de gezondheid als goed of zeer goed. Ook is er vaker sprake van belemmeringen door langdurige ziekte, aandoening of handicaps onder de oudere senioren. Van de zeventigers ervaart één op de tien sterke belemmering bij het uitvoeren van dagelijkse bezigheden; bij de vijftigers en zestigers is dat één op de twintig. In tabel 7 is te zien dat alle activiteiten steeds moeilijker gaan naar mate men ouder wordt. Opvallend is het grote aandeel zeventigers dat veel moeite heeft met langere tijd zitten of staan. Naast 14% senioren die veel moeite hebben met langere tijd zitten of staan heeft namelijk ook nog eens een derde (36%) daar soms moeite mee. Slechts de helft van de zeventigers (en tweederde van de zestigers) heeft geen moeite met langere tijd zitten of staan. Ook lopen, traplopen en buitenshuis verplaatsen is lastig voor veel ouderen. Dit leidt ook tot moeite bij huishoudelijke activiteiten. Uit interview Rosa (68) Ik heb een hele slechte rug. Daarom helpt mijn man me met stofzuigen en dweilen. Verder ga ik nog regelmatig naar Brussel voor medische controles. Daar hoef je in België allemaal niet zo lang op te wachten als in Nederland. Tabel 7: In hoeverre hebben senioren moeite met... Norm gezond bewegen Er is geen verschil tussen de cohorten als het gaat om het halen van de nationale norm gezond bewegen (7 dagen per week een half uur per dag lichamelijk inspannend bewegen). Iets meer dan een derde van de jarigen haalt deze norm. Wel is het zo dat de zeventigers vooral bewegen door in en om het huis lichamelijk actief bezig te zijn. De vijftigers en zestigers hebben nog lichamelijke activiteiten op het werk en fietsen of lopen vaker voor woon-werkverkeer. Bovendien sporten zij meer, zowel in verenigingsverband als daarbuiten. Alcohol, roken en overgewicht In 2010 heeft de GGD-Zeeland onderzoek naar de gezondheid van ouderen gedaan. De GGD-Zeeland hanteert een indeling van 65+ en 75+ voor de presentatie van de uitkomsten. Uit het onderzoek blijkt dat meer dan de helft van de 65- plussers te maken heeft met overgewicht (58%). Ook blijkt dat 10% van de mannen en 6% van de vrouwen overmatig drinken (mannen meer dan 21 en vrouwen meer dan 14 glazen per week). Overigens ligt het overmatig drinken duidelijk hoger bij de jongere ouderen (65-74 jaar) dan bij de oudere ouderen (75+). Het percentage dat nooit alcohol gedronken heeft is ook flink lager onder de jongere ouderen ten opzichte van oudere ouderen (11% versus 21%). Het rookgedrag lijkt af te nemen bij de mannen: in 2007 rookte 18% van de mannelijke 65-plussers; in 2010 is dat nog 14 procent. Bij de vrouwen is het percentage rokers gelijk gebleven (8%). Vijftigers Zestigers Zeventigers Zien (met bril/lenzen) veel moeite 1% 1% 3% Horen (met gehoorapparaat) veel moeite 1% 2% 5% Lopen, traplopen of zich buitenshuis verplaatsen veel moeite 4% 6% 12% Langere tijd zitten of langere tijd staan veel moeite 6% 7% 14% Persoonlijke verzorging zoals aan/uitkleden, wassen/douchen veel moeite 1% 1% 3% Huishoudelijke activiteiten zoals boodschappen doen, stofzuigen veel moeite 4% 4% 11% 14

14 Actieve ouderen in zeeland. Nu en in de toekomst Dementie In figuur 2 is het aantal senioren met dementie per senioren in de betreffende leeftijd 6 in Nederland weergegeven uitgesplitst naar geslacht. Te zien is onder meer dat dementie wat vaker voorkomt bij vrouwen dan bij mannen in dezelfde leeftijd. Ook is te zien dat dementie vaker voorkomt naarmate men ouder is: voor vrouwen van 2 (van de jarigen) naar 22 (van de jarigen) en bij de mannen van 1 naar 16. Wanneer we dit grof doorrekenen naar de toekomst, dan geldt dat het aantal mensen met dementie in de leeftijd van 60 tot 80 jaar in Zeeland gaat toenemen van circa 500 in 2009 naar 750 in Figuur 2: Prevalentie van dementie onder jarigen in Per senioren vijfjaarsklassen naar geslacht leeftijd in vijf jaarsklassen mannen Bron: RIVM\nationaal kompas volksgezondheid (www.nationaalkompas.nl) vrouwen De zorg voor mensen met dementie speelt zich voornamelijk thuis af. Ruim 65% van hen woont thuis. Naarmate de dementie vordert, kan hulp bij persoonlijke verzorging, toiletgang en eten, tot 24-uurszorg of bewaking nodig zijn. Bij 23% is incidenteel zorg nodig of om de paar dagen. In een later stadium van de ziekte dementie neemt de zorgbehoefte van een patiënt meestal toe. De ondersteuning en/ of begeleiding en verzorging van de patiënt kan dan vaak niet meer alleen door de mantelzorger worden gedaan. 18% van het totaal aantal patiënten met dementie is opgenomen in een verpleeghuis en 17% in een verzorgingshuis (RIVM\www.nationaalkompas.nl) 8. Eenzaamheid Uit de Sociale Staat van Zeeland blijkt dat in de fase van actieve ouderdom (60-80 jarigen) gevoelens van eenzaamheid ongeveer evenveel voorkomen als in jongere levensfases. In de fase van intensieve verzorging (80+) ligt het duidelijk veel hoger. Vrouwen geven in alle levensfases wat vaker aan last te hebben van eenzaamheid. Bij het vergelijken van de vijftigers, zestigers en zeventigers blijkt het percentage dat zich eenzaam voelt gedurende de fase van actieve ouderdom te stijgen. De zeventigers voelen zich vaker eenzaam dan de zestigers en vijftigers. Dit geldt zowel voor mannen als voor vrouwen. In alle drie de cohorten komt eenzaamheid onder vrouwen veel vaker voor (zie tabel 8). Toekomst Uit de cijfers blijkt dat flink wat 65- plussers te maken hebben met overgewicht en dat maar een beperkt deel (net als de jongere Zeeuwen) de norm gezond bewegen haalt. Eenzaamheid neemt flink toe, met name onder vrouwen tussen de 71 en 80 jaar. Naar verwachting stijgt de levensverwachting voor de komende cohorten en daarmee de kans dat vrouwen hun partner nog niet verliezen. Naar verwachting zal daarmee het voorkomen van eenzaamheid onder jarigen wat gedempt worden. Anderzijds is er sprake van meer alleenstaanden door echtscheiding. Vooralsnog gaan we ervan uit dat eenzaamheid onder de toekomstige senioren in gelijke mate voorkomt als onder de huidige generatie senioren. In absolute aantallen betekent dat dus een flinke stijging van het aantal mensen dat met eenzaamheid te kampen heeft. Door de toename van het aantal jarigen zal het aantal mensen met fysieke en psychogeriatrische belemmeringen toenemen. Wellicht zal de leeftijd waarop chronische aandoeningen op gaan spelen nog wat verder opschuiven qua leeftijd, maar dit zal slechts beperkt doorwerken op de totale toename. De samenleving en de ruimtelijke omgeving moeten ingericht worden op dit toenemend aantal mensen dat moeite heeft met vooral langere tijd staan, zitten, lopen en daarmee ook dagelijkse huishoudelijke activiteiten en op een toenemend aantal mensen met dementie. Tabel 8: Gevoelens van eenzaamheid naar geslacht Vijftigers Zestigers Zeventigers Vrouwen (bijna) nooit 80% 78% 65% soms 18% 21% 32% (bijna) altijd 2% 0% 3% Mannen (bijna) nooit 87% 87% 80% soms 12% 12% 18% (bijna) altijd 1% 1% 2% 6. Puntprevalentie per 1 januari 2007 (CBS Statline) 7. Een schatting voor tachtigplussers in Zeeland laat een toename zien van het circa mensen van 80 jaar of ouder met dementie in 2009 naar in De informatie in deze paragraaf komt van het RIVM\nationaal kompas volksgezondheid. De oorspronkelijke bronnen zijn uit 2005 en Er zijn geen recentere cijfers beschikbaar. 15

15 Sociale Staat van Zeeland Uit interview Wim (67). Sport heeft nog steeds zijn belangstelling. Hij volgt zeker het wielrennen op tv, maar als het een beetje kan is hij zelf ook actief. Vorig jaar heeft hij de kustmarathon nog uitgelopen. Het stuk over het strand tussen Vrouwenpolder en Oostkapelle was heel zwaar. Maar toen ik bij de finish in Zoutelande kwam, hoorde ik roepen: Opa, Opa! Mijn kleindochter met haar moeder stonden met bloemen aan de finish. Daar zou je het toch alleen al voor doen? Mobiliteit Mobiliteit is een randvoorwaarde om deel te nemen aan de samenleving en gebruik te maken van voorzieningen. Het werk is vaak niet in de directe woonomgeving, maar ook school, winkel, medische en andere voorzieningen zijn in Zeeland vaak niet om de hoek. In Zeeland zijn het de afstanden (en niet de verkeerscongestie) en de ontsluiting met openbaar vervoer die aandacht vragen. Dit hoofdstuk beschrijft de mobiliteitskeuzes en mogelijkheden van mensen in de fase van actieve ouderdom (60-80 jaar). Uit interview Nellie (70): Pas ben ik nog een midweek weggeweest voor een workshop met quilten. Ik heb deze leuke theemuts gemaakt, maar het was vooral gezellig samen. Ik kan dan meerijden met vrouwen die ik hier ken van het quilten. Anders zou ik er niet kunnen komen. Automobiliteit Van de vijftigers heeft vrijwel iedereen een rijbewijs en altijd een auto tot de beschikking. Iets minder dan de helft zit dan ook vrijwel elke dag in de auto. Bij de zeventigers is dat duidelijk anders. Daarvan heeft een kwart geen geldig rijbewijs en een vijfde geen auto ter beschikking. Ongeveer een kwart van de mensen in deze leeftijdscategorie zit vrijwel dagelijks in de auto (als passagier of bestuurder). Overigens is er een flink verschil naar geslacht, vooral bij de zeventigers. Vrijwel alle mannen in die leeftijd hebben een geldig rijbewijs. Bij de dames in die leeftijd is dat duidelijk lager: iets meer dan de helft (60%) heeft een geldig rijbewijs. Bij de jongere leeftijdscategorieën is het verschil tussen mannen en vrouwen veel kleiner: van de vijftigers heeft 90% van de vrouwen een rijbewijs ten opzichte van 97% van de mannen. Het bezit van een geldig rijbewijs ligt ook bij de mannelijke zeventigers iets lager in vergelijking met de mannelijke vijftigers (92% versus 97%). In de toekomst zullen meer mensen in deze leeftijdscategorie een geldig rijbewijs hebben dan nu. De vrouwen hebben immers een inhaalslag gemaakt. Voor vrijwel alle activiteiten (werk/studie, sport, bezoek, winkelen) en alle leeftijdscategorieën geldt overigens dat mannen vaker de auto pakken dan vrouwen. Zij zitten dan ook vaker dagelijks in de auto. Uit interview Frans (55): Als je op Noord-Beveland komt wonen, weet je dat je daar geen sluitend openbaar vervoer hebt, en dat je zelf voor je mobiliteit moet zorgen. Fietsen De zestigers en zeventigers fietsen vaker dagelijks dan de vijftigers. Niet fietsen komt vaker voor bij de zeventigers dan bij de andere twee categorieën. Belemmeringen spelen hierbij een rol. De zeventigers hebben immers vaker belemmeringen, waardoor ze niet meer kunnen of durven fietsen. Overigens fietst nog steeds ongeveer de helft van de zeventigers vrijwel dagelijks. Tabel 10: Fietsgebruik Vijftigers Zestigers Zeventigers (bijna) elke dag 40% 48% 48% 4 of 5 dagen 12% 11% 12% 2 of 3 dagen 17% 14% 14% 1 dag 10% 6% 4% minder dan 1 dag 11% 9% 6% nooit 9% 10% 16% Tabel 9: Autogebruik (bestuurder of passagier) Vijftigers Zestigers Zeventigers 1 (bijna) elke dag 44% 33% 23% 2 4 of 5 dagen 12% 15% 14% 3 2 of 3 dagen 25% 34% 37% 4 1 dag 11% 9% 11% 5 minder dan 1 dag 6% 6% 9% 6 nooit 2% 2% 6% 16

16 Actieve ouderen in zeeland. Nu en in de toekomst Wanneer we kijken waar de fiets voor gebruikt wordt, dan is de fiets vooral populair vervoer om naar de winkel te gaan of te gaan sporten. Voor familiebezoek of uitgaan is de auto populairder. Er zijn nauwelijks verschillen tussen vijftigers, zestigers en zeventigers. Het enige verschil betreft het feit dat vijftigers vaker voor de fiets kiezen bij het uitgaan en wat minder vaak voor de auto dan zestigers en zeventigers. Vrouwen fietsen vaker elke dag in vergelijking met mannen. Bij de zeventigers fietsen echter naar verhouding evenveel mannen als vrouwen elke dag. In deze categorie is ook te zien dat meer vrouwen dan mannen nooit fietsen, terwijl bij de jongere categorieën geen verschil naar geslacht te zien is. Openbaar vervoer en Wmo-vervoer 9 Openbaar vervoer wordt door bijna driekwart van de jarigen niet gebruikt. Er zijn iets meer jongere senioren die nooit gebruik maken van het openbaar vervoer. De meeste senioren gebruiken het openbaar vervoer vooral incidenteel (minder dan 1 keer per week). Wmo-vervoer speelt vooral een rol bij de oudste leeftijdscategorie. Iets meer dan één op de tien zeventigers maakt er wel eens gebruik van (12%). Dit blijken vooral mensen te zijn die niet (meer) over een auto beschikken. Vaak fietsen zij nog wel. Bij de vijftigers en zestigers is het gebruik veel lager, ongeveer 4%. Vrouwen maken vaker gebruik van zowel het openbaar vervoer als het Wmo-vervoer. Uit interview Dineke (72) Zij vond het moeilijk zoveel van haar zelfstandigheid in te moeten leveren. Ze rijdt niet meer zelf maar maakt gebruik van het collectief taxivervoer. Gelukkig kan ze nog goed in- en uitstappen. Toekomst Naar verwachting zijn in de toekomst procentueel gezien meer ouderen tot 80 jaar in staat in hun eigen mobiliteitsvraag te voorzien. Meer vrouwen hebben immers een rijbewijs. Wanneer zij (net als de mannen) makkelijk de auto pakken betekent dit een afname in het dagelijks fietsen en in OV-gebruik. Voor senioren die niet (meer) over een auto beschikken blijft Wmo-vervoer een belangrijke functie te vervullen. Procentueel zal het aantal gebruikers van Wmo-vervoer afnemen. Het totaal aantal gebruikers in deze leeftijd zal ook wat afnemen: grofweg van naar (Uitgaande van de aanname dat het huidige verschil tussen mannen en vrouwen vervalt en daarmee het percentage mannen dat nu Wmo-vervoer gebruikt, richtinggevend is voor het totaal in de toekomst.) Wonen Het huis en de buurt zijn van grote betekenis voor het welbevinden van mensen. Huis en buurt bieden geborgenheid en identiteit. Vrijwel alle jarigen wonen zelfstandig. Slechts een heel klein deel van de senioren woont in een instelling (zorg met verblijf in het kader van de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten). Bij jarigen gaat het gemiddeld om 1,85% (CBS-statline). Uiteraard ligt het percentage lager onder jonge senioren dan onder oudere senioren: van de jarigen woont ongeveer 4% intramuraal; van de jarigen minder dan 1% (Den Draak, 2010). Uit interview In het huis waarin Peter (54) werd geboren en opgroeide in een gezin met vijf zussen en één broer, woont hij ruim een halve eeuw later nog steeds. Toen de Woningbouwvereniging het hoekhuis in 1999 te koop aanbood, aarzelde Peter dan ook niet. Huren of kopen Binnen de categorie jarigen geldt dat naarmate men ouder is men vaker in een huurwoning woont en minder vaak in een koopwoning. Van de vijftigers woont 83% in een koopwoning, van de zestigers 74% en van de zeventigers is dat 66%. De waarde van de koopwoning verschilt bijna niet (het komt iets minder vaak voor onder zeventigers dat ze een huis bezitten met een waarde boven de euro dan onder de vijftigers). Qua tevredenheid met de woning is er helemaal geen verschil tussen de cohorten. Tabel 12: Verhuisgeneigdheid Vijftigers Zestigers Zeventigers binnen 1 jaar 2% 2% 2% binnen 1 à 2 jaar 2% 3% 3% binnen 2 tot 5 jaar 7% 11% 11% geen verhuisplannen binnen 5 jaar 89% 85% 84% 9. Wmo- vervoer is door de gemeente gesubsidieerd vervoer vanuit de Wet Maatschappelijke Ondersteuning. 17

17 Sociale Staat van Zeeland Uit interview Wim (67) We hebben in de goeie tijd ons huis kunnen kopen. Dat is een mooie spaarpot. Ik heb hier alles goed in orde gemaakt, de vloeren, de muren, de uitbouw. De keuken is nu aan vervanging toe. Ongeveer een derde van de jarige huurders betaalt 200 tot 400 euro huur per maand. Iets meer dan de helft betaalt 400 tot 600 euro huur. De jonge ouderen blijken minder vaak een hogere huurlast van 600 euro of meer te hebben dan de oudere huurders (60+). Onder deze oudere huurders betaalt een op de tien 600 euro of meer. tabel 11: Huur woning Vijftigers Zestigers Zeventigers 200 tot % 34% 32% 400 tot % 57% 57% 600 of meer 5% 10% 12% Uit interview Wim (67) brengt menig uurtje in de tuin door. Hij heeft ook een stukje openbaar groen ingeplant met bijzondere planten. Die zijn gelukkig gespaard bij recente graafwerkzaamheden. De werklui hebben geen verstand van planten maar ik heb canna s kunnen redden. Die staan nu mooi te bloeien naast de voordeur. Ik heb ook geleerd om rozen te snoeien als ze uitgebloeid zijn. Als je dat goed bijhoudt, komen er weer nieuwe bloemen. Gemiddeld is de verhuisgeneigdheid onder Zeeuwen 9% binnen twee jaar en nog eens 11% op een termijn van 2 tot 5 jaar. Onder ouderen is dat wat lager (Smit, 2009; Van der Wouw e.a., 2010). Vergelijken we de jarigen, dan blijkt dat vijftigers net wat minder vaak verhuisplannen hebben dan zestigers en zeventigers. Dat geldt echter alleen voor plannen voor de middellange termijn (2 tot 5 jaar). Voor de korte termijn is er geen verschil te zien. Als men wel wil verhuizen, dan willen de jonge ouderen vooral kopen en de oudere ouderen vooral huren. Vijftigers met verhuisplannen hebben duidelijk vaker voorkeur voor een eengezinswoning of vrijstaande woning dan oudere senioren. Daarnaast blijkt een seniorenwoning best populair onder vijftigers: bijna één op de vijf van de mensen in deze leeftijd met verhuisplannen wil een seniorenwoning. Dat aandeel is net iets lager dan bij de oudere leeftijdscategorieën: daar is het iets meer dan een derde. Bijna een kwart van de zeventigers met verhuisplannen kijkt naar een aanleun- of zorgwoning; de jongere ouderen nagenoeg niet. Uit het woonbehoefte-onderzoek blijkt dat de aanleiding om te verhuizen vaak een wijziging is in het huishouden (bijvoorbeeld scheiden, (opnieuw) samenwonen of verweduwen is) of het optreden van zorgbehoefte (Van der Wouw e.a,. 2010; Van der Tak & Van der Wouw, 2007). Bijna vier op de tien zeventigers met verhuisplannen wil in de eigen wijk of kern blijven wonen. Onder jongere senioren ligt dat lager, namelijk rond een kwart. Zeventigers willen wat vaker naar een dorp met regionale functie, jongere senioren wat vaker naar het buitengebied. Tabel 13: Gewenste woning Vijftigers Zestigers Zeventigers kopen, bestaande woning 45% 28% 9% kopen, nieuwbouwwoning 16% 13% 7% huren, bestaande woning 24% 38% 43% huren, nieuwbouwwoning 15% 22% 41% Tabel 14: Gewenst type woning Vijftigers Zestigers Zeventigers eengezinswoning (waaronder rijtjeshuis, hoekwoning) 19% 5% 1% appartement (waaronder flat, boven- of benedenwoning) met lift 21% 37% 31% appartement (waaronder flat, boven- of benedenwoning) zonder lift 4% 3% 0% twee-onder-een-kap woning 5% 2% 0% vrijstaande woning 31% 15% 5% seniorenwoning 18% 34% 41% aanleunwoning/zorgwoning 2% 3% 22% 18

18 Actieve ouderen in zeeland. Nu en in de toekomst PZC augustus 2011: eigen huis voor senioren blok aan been Voornaamste doelgroep voor nieuwe appartementen in Middelburg zijn dertigers en veertigers ipv senioren. Reden: in de praktijk blijkt dat senioren moeilijk hun eigen woning kwijt raken, zodat de financiering voor een koopappartement onmogelijk wordt Er zijn nagenoeg geen verschillen tussen de cohorten in tevredenheid met de huidige woning en ook niet in de tevredenheid met de buurt. (De zeventigers zijn iets tevredener met de buurt). Toekomst Naar verwachting wonen relatief meer senioren in een eigen koopwoning en daarmee relatief minder senioren in een huurwoning. Vijftigers wonen immers vaker in koopwoningen en de verhuisgeneigdheid is laag. Daarnaast geldt dat het verkopen van de woning nog niet zo vanzelfsprekend is anno Dit betekent ook dat de senioren vaker dan nu zelf verantwoordelijk zijn voor het onderhoud van de woning. Leren & zingeving Leren doe je heel je leven. Voor jarigen staat dat in het teken van nieuwe kennis en inzichten, maar ook in het leren omgaan met veranderende omstandigheden. Uit onderzoek (Petzold, 1994) komt naar voren dat zingeving en inspiratie (weer) belangrijker worden in deze fase. Vaste kaders zijn immers weg, men gaat op zoek naar nieuwe antwoorden. Ook met de opkomst van het beeld van een beoogde kennissamenleving is levenlang leren en groeien meer op de voorgrond gekomen. Uit interview Anita (56) Zelf wil ik graag met mijn 60e kunnen stoppen met werken. Ik ben heel vroeg begonnen met werken en je moet je tegenwoordig continu bewijzen. Ik weet niet of ik dat wel kan blijven opbrengen Opleidingsniveau Het opleidingsniveau van de vijftigers wijkt flink af van de zestigers en zeventigers. Ongeveer één op de vijf heeft een hbo-opleiding of hoger. Dat is twee keer zo vaak als onder zeventigers. Het verschil in opleidingsniveau tussen mannen en vrouwen is ook aanzienlijk kleiner onder de vijftigers, dan onder de oudere generaties. Voor zowel mannen als vrouwen in de categorie vijftigers geldt dat meer dan de helft een opleiding op mbo-niveau of hoger heeft. Er is een flink aanbod aan cursussen in Zeeland. Er zijn zowel algemene cursussen, zoals centra voor kunst- en cultuureducatie of de zomeruniversiteit die deze aanbieden, maar er is ook specifiek cursusaanbod gericht op senioren, zoals Hoger Onderwijs Voor Ouderen (HOVO) en cursussen van Seniorenraden en GGD. Daarnaast zijn er natuurlijk trainingen en cursussen die senioren via hun werkgever kunnen volgen. In hoeverre Zeeuwse senioren deelnemen aan trainingen en cursussen is niet bekend. (Bij navraag blijken er vaak geen cijfers over. Ook in het bevolkingsonderzoek van de SSVZ of van de GGD is niet gevraagd aan deelname aan trainingen of cursussen.) Uit cijfers van het CBS blijkt dat flink wat senioren deelnemen aan het onderwijs: In 2009 gaat het in Nederland om 13% van de jarigen, 10% van de jarigen en 6% van de jarigen. Het gaat hier om postinitieel onderwijs, dat wil zeggen deeltijdopleidingen; de voltijdopleidingen tellen alleen mee als men daarvóór de onderwijsloopbaan voor minstens 5 jaar heeft onderbroken (CBS-statline, Enquête beroepsbevolking, voorlopige cijfers 2009). 19

19 Sociale Staat van Zeeland Religie Uit interview Anton (68) investeert in zijn levensovertuiging door zijn inzet voor het kosterswerk, maar hij verdiept zich ook in de achtergronden van de bijbel. Hij volgt er cursussen voor en leest erover. Hij verzorgt ook regelmatig een overdenking in een viering. Religie is een belangrijk aspect van zingeving. Er is een flink verschil tussen de drie cohorten in de mate waarin Zeeuwse senioren aangeven zich tot een kerkgenootschap of religieuze groepering te rekenen. Van de zeventigers geeft bijna driekwart (71%) aan zich tot een kerkgenootschap of religieuze groepering te rekenen. Bij het jongste cohort is dat iets meer dan de helft. Informatie Uit interview Een televisie of computer heeft Harry (60)niet. Dat laatste vindt hij wel eens een probleem worden, maar in geval van nood doet zijn zoon dat voor hem. Henk: Ooit ga ik misschien nog eens een computercursus doen. Het zoeken van informatie en het en zijn de meest geëigende toepassingen voor internetters ongeacht leeftijd. Maar oudere internetters passen het wat minder toe dan jongere internetters. Bij telebankieren en shoppen zijn flinke verschillen tussen de vijftigers, zestigers en zeventigers te zien. Een aantal toepassingen wordt nauwelijks gebruikt, ook onder vijftigers, te weten social media (hyves, facebook en linkedin) en chatten. Opvallend is verder dat de oudere internetgebruikers naar verhouding vaker met spelletjes bezig zijn dan de jongere internetgebruikers. Toekomst De nieuwe generatie senioren is hoger opgeleid dan de huidige. Waarschijnlijk zal de toekomstige generatie ouderen zich minder tot een kerkgenootschap of religieuze groepering rekenen dan de huidige generatie ouderen, waardoor zingeving naar verwachting een andere invulling zal gaan krijgen. De toekomstige generatie is digitaal vaardiger en gebruikt de digitale snelweg voor meerdere toepassingen. Daar is ook nog groei in te verwachten. De wijze waarop informatie gedeeld wordt, verandert. Inmiddels is internet het medium voor overheden, bedrijven en particulieren om met elkaar te communiceren. Het gebruik van internet is duidelijk hoger onder de vijftigers dan onder de jarigen. Zij gebruiken als internetter ook meer toepassingen (zie tabel). Van de zeventigers gebruikt de helft helemaal geen internet. Tabel 15: Internetgebruik Vijftigers Zestigers Zeventigers gebruik internet niet 9% 20% 50% 1 of 2 toepassingen 11% 15% 13% 3 of 4 toepassingen 47% 45% 30% 5 of meer toepassingen 32% 19% 7% Informatie zoeken (surfen, browsen) ja 95% 93% 86% ja 96% 93% 92% Chatten ja 11% 7% 6% Netwerken (zoals Hyves, Facebook, LinkedIn) ja 13% 8% 5% Spelletjes ja 27% 36% 46% Films / muziek (downloaden, bekijken, beluisteren) ja 21% 14% 13% Producten kopen ja 47% 30% 18% Telebankieren / verzekeren ja 83% 71% 57% Nieuws- en discussiegroepen ja 14% 11% 8% 20

20 Actieve ouderen in zeeland. Nu en in de toekomst Werken Werken neemt een belangrijke plaats in in het dagelijkse ritme van mensen. Voor een deel ontlenen mensen hun identiteit aan het werk dat ze doen of deden. Werken biedt naast economische zekerheid, mogelijkheden voor ontplooiing en sociale contacten. Uit interview Anita (56) Mijn werk vind ik heel belangrijk. Voor de contacten en voor het maken van verbindingen tussen mensen. Daarnaast geeft het structuur aan je bestaan. Het belangrijkste criterium vind ik echter dat werk vooral leuk moet zijn. Arbeidsparticipatie Iets minder dan de helft (44%) van de vijftigers werkt voltijds; iets meer dan een kwart (27%) in deeltijd. Er is een groot verschil tussen mannen en vrouwen in deze leeftijdscategorie. In vergelijking met de mannen werkt een veel kleiner deel van de vrouwen voltijds en een groter deel in deeltijd. Maar vooral een veel groter deel vrouwen werkt niet. Uit cijfers van het CBS blijkt dat de arbeidsparticipatie in Nederland toeneemt onder ouderen. Dit zelfde beeld is te zien in Zeeland. Ook in Zeeland stijgt de arbeidsparticipatie onder ouderen (zie figuur 3). Bij de categorie 45 tot 55 jaar komt dit vooral door een toename in arbeidsparticipatie van vrouwen. Bij 55 tot 65 jaar zien we zowel de participatie van de mannen als van de vrouwen stijgen. Vervroegd uittreden komt steeds minder voor. De overgrote meerderheid van de zestigers werkt niet. Wanneer ze wel werken, zo blijkt uit de analyse van de Sociale Staat van Zeeland, werken ze in vergelijking met vijftigers veel vaker (vanuit) thuis. Figuur 3: Netto arbeidsparticipatie in zeeland (cbs) % mannen 45 tot 55 mannen 55 tot 65 vrouwen 45 tot 55 vrouwen 55 tot 65 Uit interview De dag begint voor Anton (68) al vroeg. Tussen 4 en 7 uur s morgens is hij in de weer om bezorging van kranten te regelen. Daar is hij mee begonnen op verzoek van een vriend in een periode dat hij werkloos was. Het zou voor een paar dagen zijn. Nu is het al jaren een vaste bezigheid en de beloning is een welkome aanvulling op AOW en pensioen. Toekomst Naar verwachting neemt de arbeidsparticipatie onder oudere 55-plussers en onder vrouwen nog wat verder toe. Mogelijkheden om thuis te werken, maar ook het vasthouden en blijven ontwikkelen van kennis kunnen hieraan bijdragen (zie ook domein leren ). Tabel 16: Arbeidsparticipatie Vijftigers Zestigers Zeventigers nee (0 uur betaald) 26% 83% 98% nee (< 12 uur betaald) 3% 2% 0% deeltijds (< 36 uur betaald) 27% 7% 1% voltijds (36+ uur betaald) 44% 8% 0% 21

Actieve ouderen in Zeeland

Actieve ouderen in Zeeland januari 2011 Nu en in de toekomst Themarapport Samenvatting Zeeland telt in 2030 100.000 mensen tussen de 60 en de 80 jaar. Velen van hen zullen topfit zijn en volop kunnen genieten van alles wat het leven

Nadere informatie

Zeeuwse Verhuisatlas deel III

Zeeuwse Verhuisatlas deel III Zeeuwse Verhuisatlas deel III Verhuizen meer mensen naar de stad of naar het platteland? Zeeuws-Vlaanderen Middelburg, augustus 2012 Sociale Staat van Zeeland Colofon SCOOP 2012 Samenstelling Ankie Smit

Nadere informatie

Samenvatting Twente. 2 van 6 Kernboodschappen Twente. Versie 2, oktober 2013

Samenvatting Twente. 2 van 6 Kernboodschappen Twente. Versie 2, oktober 2013 Samenvatting Twente Versie 2, oktober 2013 Twente varieert naar stad en platteland In Twente wonen 626.500 mensen waarvan de helft woont in één van de drie grote steden. Tot 2030 zal de Twentse bevolking

Nadere informatie

Zeeuwse Verhuisatlas deel III

Zeeuwse Verhuisatlas deel III Zeeuwse Verhuisatlas deel III Verhuizen meer mensen naar de stad of naar het platteland? Walcheren - Vlissingen Middelburg, augustus 2012 Sociale Staat van Zeeland Colofon SCOOP 2012 Samenstelling Ankie

Nadere informatie

Zeeuwse Verhuisatlas deel II. Waar gaan mensen van buiten Zeeland wonen?

Zeeuwse Verhuisatlas deel II. Waar gaan mensen van buiten Zeeland wonen? Zeeuwse Verhuisatlas deel II Waar gaan mensen van buiten Zeeland wonen? Middelburg, maart 2012 Sociale Staat van Zeeland Colofon Scoop 2012 Samenstelling Ankie Smit Han Schellekens Scoop Zeeuws instituut

Nadere informatie

Welzijnsbezoek. Voorbeelden van aanpassingen aan het huis die nodig zijn:

Welzijnsbezoek. Voorbeelden van aanpassingen aan het huis die nodig zijn: Welzijnsbezoek 2014 Inhoud 1. Conclusies 2. Figuren en tabellen MEE Drechtsteden voerde in 2014 welzijnsbezoeken uit onder ouderen van 75, 80 en. Aan de hand van een vragenlijst komen zes onderwerpen aan

Nadere informatie

Welzijn en (gezondheids)zorg

Welzijn en (gezondheids)zorg Hoofdstuk 14 Welzijn en (gezondheids)zorg 14.1 Inleiding Een belangrijke doelgroep voor het welzijns- en zorgbeleid zijn de ouderen. Dit hoofdstuk begint daarom met het in kaart brengen van deze groep

Nadere informatie

Sociaal Rapport en de Jeugdmonitor Provincie Groningen

Sociaal Rapport en de Jeugdmonitor Provincie Groningen Groningen, 1 maart 2011 Persbericht nr. 34 Sociaal Rapport en de Jeugdmonitor Provincie Groningen SPECIALE AANDACHT VOOR KRIMPGEBIEDEN EN VOOR JEUGD De Groninger bevolking groeit nog door tot 2020, en

Nadere informatie

Beroepsbevolking 2005

Beroepsbevolking 2005 Beroepsbevolking 2005 De veroudering van de beroepsbevolking is duidelijk zichtbaar in de veranderende leeftijdspiramide van de werkzame beroepsbevolking (figuur 1). In 1975 behoorde het grootste deel

Nadere informatie

fluchskrift Vergrijzing in Fryslân neemt toe Aantal senioren sterk gestegen Aantal 65-plussers in Fryslân, /2012

fluchskrift Vergrijzing in Fryslân neemt toe  Aantal senioren sterk gestegen Aantal 65-plussers in Fryslân, /2012 Vergrijzing in Fryslân fluchskrift Vergrijzing in Fryslân neemt toe In Fryslân wonen op 1 januari 2011 647.282 inwoners. De Friese bevolking groeit nog jaarlijks. Sinds 2000 is het aantal inwoners toegenomen

Nadere informatie

Kernboodschappen Gezondheid Rijssen-Holten

Kernboodschappen Gezondheid Rijssen-Holten Kernboodschappen Gezondheid Rijssen-Holten De GGD Twente verzamelt in opdracht van de gemeente Rijssen-Holten epidemiologische gegevens over de gezondheid van de bevolking in Rijssen-Holten en de factoren

Nadere informatie

pggm.nl Persoonlijke Balans in de beleving van PGGM- leden Enquête De Persoonlijke Balans

pggm.nl Persoonlijke Balans in de beleving van PGGM- leden Enquête De Persoonlijke Balans pggm.nl Persoonlijke Balans in de beleving van PGGM- leden Enquête De Persoonlijke Balans In maart 2014 heeft PGGM haar leden gevraagd naar hun persoonlijke balans: wat betekent persoonlijke balans voor

Nadere informatie

Kernboodschappen Gezondheid Hengelo

Kernboodschappen Gezondheid Hengelo Kernboodschappen Gezondheid Hengelo De GGD Twente verzamelt in opdracht van de gemeente Hengelo epidemiologische gegevens over de gezondheid van de bevolking in Hengelo en de factoren die hierop van invloed

Nadere informatie

Levensfasen van kinderen en het arbeidspatroon van ouders

Levensfasen van kinderen en het arbeidspatroon van ouders Levensfasen van kinderen en het arbeidspatroon van ouders Martine Mol De geboorte van een heeft grote invloed op het arbeidspatroon van de vrouw. Veel vrouwen gaan na de geboorte van het minder werken.

Nadere informatie

Vervoer in het dagelijks leven

Vervoer in het dagelijks leven Vervoer in het dagelijks leven Doordat de afstanden tot voorzieningen vandaag de dag steeds groter worden neemt het belang van vervoer in het dagelijks leven toe. In april 2014 zijn de leden van het Groninger

Nadere informatie

Pensioenaanspraken in beeld

Pensioenaanspraken in beeld Pensioenaanspraken in beeld Deel 1: aanspraken naar geslacht en burgerlijke staat Elisabeth Eenkhoorn, Annelie Hakkenes-Tuinman en Marije vandegrift bouwen minder pensioen op via een werkgever dan mannen.

Nadere informatie

Verhuisplannen en woonvoorkeuren

Verhuisplannen en woonvoorkeuren Verhuisplannen en woonvoorkeuren Burgerpeiling Woon- en Leefbaarheidsmonitor Eemsdelta 2015 Bevolkingsdaling ontstaat niet alleen door demografische ontwikkelingen, zoals ontgroening en vergrijzing of

Nadere informatie

WoON-themarapport. Woningbouwplanningen van kwantiteit naar kwaliteit

WoON-themarapport. Woningbouwplanningen van kwantiteit naar kwaliteit Woningbouwplanningen van kwantiteit naar kwaliteit Middelburg, december 2013 Colofon SCOOP 2013 Samenstelling Dick van der Wouw Nadet Somers SCOOP Zeeuws instituut voor sociale en culturele ontwikkeling

Nadere informatie

Ouderenmonitor 2011. Gezondheidsonderzoek 65-plussers regio Nijmegen. Gezondheidsonderzoek kinderen 0-12 jaar regio Nijmegen

Ouderenmonitor 2011. Gezondheidsonderzoek 65-plussers regio Nijmegen. Gezondheidsonderzoek kinderen 0-12 jaar regio Nijmegen Ouderenmonitor 2011 Gezondheidsonderzoek 65-plussers regio Nijmegen Gezondheidsonderzoek kinderen 0-12 jaar regio Nijmegen De Ouderenmonitor is een onderzoek naar de lichamelijke, sociale en geestelijke

Nadere informatie

Rapport. Eigen regie en zelfredzaamheid ; een enquête onder senioren

Rapport. Eigen regie en zelfredzaamheid ; een enquête onder senioren Rapport Eigen regie en zelfredzaamheid ; een enquête onder senioren Woerden, juli 2014 Inhoudsopgave I. Omvang en samenstelling groep respondenten p. 3 II. Wat verstaan senioren onder eigen regie en zelfredzaamheid?

Nadere informatie

Sociale kracht in Houten Burgerpeiling 2014

Sociale kracht in Houten Burgerpeiling 2014 in Houten Burgerpeiling 2014 Onderzoek uitgevoerd in opdracht van: Gemeente Houten Projectnummer 598 / 2015 Samenvatting Goede score voor Sociale Kracht in Houten Houten scoort over het algemeen goed als

Nadere informatie

Uit huis gaan van jongeren

Uit huis gaan van jongeren Arie de Graaf en Suzanne Loozen Jaarlijks verlaten bijna een kwart miljoen jongeren het ouderlijk huis. Een klein deel van hen is al vóór de achttiende verjaardag uit huis gegaan. De meeste jongeren gaan

Nadere informatie

Onderzoek naar vervoersarmoede: BEVINDINGEN - VROUWEN VAN 60 JAAR EN OUDER

Onderzoek naar vervoersarmoede: BEVINDINGEN - VROUWEN VAN 60 JAAR EN OUDER 1 Onderzoek naar vervoersarmoede: BEVINDINGEN - VROUWEN VAN 60 JAAR EN OUDER In opdracht van: Ruben de Cuyper December 2016 2 2 Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Vervoersarmoede: hoe groot is het probleem

Nadere informatie

IJsselland. Wijkgezondheidsprofiel Borgele en Platvoet Deventer

IJsselland. Wijkgezondheidsprofiel Borgele en Platvoet Deventer IJsselland Wijkgezondheidsprofiel Deventer Januari 2015 Wijkgezondheidsprofiel Dit wijkgezondheidsprofiel bestaat uit gegevens afkomstig van diverse bronnen, registraties en (bewoners)onderzoeken. Voor

Nadere informatie

Wonen zonder partner. Arie de Graaf en Suzanne Loozen

Wonen zonder partner. Arie de Graaf en Suzanne Loozen Arie de Graaf en Suzanne Loozen In 25 telde Nederland 4,2 miljoen personen van 18 jaar of ouder die zonder partner woonden. Eén op de drie volwassenen woont dus niet samen met een partner. Tussen 1995

Nadere informatie

Kernboodschappen Gezondheid Losser

Kernboodschappen Gezondheid Losser Kernboodschappen Gezondheid Losser De GGD Twente verzamelt in opdracht van de gemeente Losser epidemiologische gegevens over de gezondheid van de bevolking in Losser en de factoren die hierop van invloed

Nadere informatie

Gezond meedoen in Stein. Samenvatting Lokaal rapport Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2014

Gezond meedoen in Stein. Samenvatting Lokaal rapport Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2014 Gezond meedoen in Stein Samenvatting Lokaal rapport Volksgezondheid Toekomst Verkenning 214 Dit is de samenvatting van het lokaal rapport Volksgezondheid Toekomst Verkenning 214 Een nieuwe kijk op gezondheid

Nadere informatie

Slachtoffers van woninginbraak

Slachtoffers van woninginbraak 1 Slachtoffers van woninginbraak Fact sheet juli 2015 Woninginbraak behoort tot High Impact Crime, wat wil zeggen dat het een grote impact heeft en slachtoffers persoonlijk raakt. In de regio Amsterdam-Amstelland

Nadere informatie

3. Minder tevreden over het wonen

3. Minder tevreden over het wonen 3. Minder tevreden over het wonen zijn minder tevreden over hun woning en hun woonomgeving dan autochtonen. Zij wonen in kwalitatief minder goede woningen en moeten met meer mensen de beschikbare ruimte

Nadere informatie

5 Ouderen in de regio Gelre-IJssel

5 Ouderen in de regio Gelre-IJssel 5 Ouderen in de regio Gelre-IJssel Er komen steeds meer ouderen in Nederland. Volgens de CBS-prognoses zal het aandeel 65-plussers stijgen van 14% in 2005 tot 22% in 2030. Meer ouderen betekent een groter

Nadere informatie

Gezond meedoen in Nuth. Samenvatting Lokaal rapport Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2014

Gezond meedoen in Nuth. Samenvatting Lokaal rapport Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2014 Gezond meedoen in Nuth Samenvatting Lokaal rapport Volksgezondheid Toekomst Verkenning 214 Dit is de samenvatting van het lokaal rapport Volksgezondheid Toekomst Verkenning 214 Een nieuwe kijk op gezondheid

Nadere informatie

Vrouwen op de arbeidsmarkt

Vrouwen op de arbeidsmarkt op de arbeidsmarkt Johan van der Valk Annemarie Boelens De arbeidsdeelname van vrouwen lag in 23 op 55 procent. De arbeidsdeelname van vrouwen stijgt al jaren. Deze toename komt de laatste jaren bijna

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Leefstijl Nederlander niet verbeterd. Weer meer mensen met overgewicht

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Leefstijl Nederlander niet verbeterd. Weer meer mensen met overgewicht Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB07-021 20 maart 2007 9.30 uur Leefstijl Nederlander niet verbeterd In 2006 zijn Nederlanders niet gezonder gaan leven. Het aandeel volwassen Nederlanders

Nadere informatie

Voor het eerst neemt vrije tijd niet meer af

Voor het eerst neemt vrije tijd niet meer af Voor het eerst neemt vrije tijd niet meer af Hoe gaan Nederlanders met hun tijd om? vraagt het Sociaal en Cultureel Planbureau zich af in het laatste rapport over het vijfjaarlijkse Tijdsbestedingsonderzoek.

Nadere informatie

BedrijfsGezondheidsIndex 2006

BedrijfsGezondheidsIndex 2006 BedrijfsGezondheidsIndex 2006 Op het werk zijn mannen vitaler dan vrouwen Mannen zijn vitaler en beter inzetbaar dan vrouwen. Dit komt mede doordat mannen beter omgaan met stress. Dit blijkt uit de jaarlijkse

Nadere informatie

Wesley van Duffelen CMD1E Creative Marketing. Doelgroeponderzoek 55 plussers

Wesley van Duffelen CMD1E Creative Marketing. Doelgroeponderzoek 55 plussers Wesley van Duffelen CMD1E 0797883 Creative Marketing Doelgroeponderzoek 55 plussers Onderzoek en segmentatie Om de doelgroep goed te kunnen begrijpen heb ik onderzoek verricht met betrekking tot 55 plussers.

Nadere informatie

Monitor jongeren 12 tot 24 jaar

Monitor jongeren 12 tot 24 jaar Alcoholgebruik Psychosociale gezondheid Genotmiddelen Voeding, bewegen en gewicht Seksueel gedrag Samenvatting en aanbevelingen Monitor jongeren 12 tot 24 jaar Jongerenmonitor In 2011 is in de regio IJsselland

Nadere informatie

PEILING 65-PLUSSERS. Gemeente Enkhuizen januari 2015. www.ioresearch.nl

PEILING 65-PLUSSERS. Gemeente Enkhuizen januari 2015. www.ioresearch.nl PEILING 65-PLUSSERS Gemeente Enkhuizen januari 2015 www.ioresearch.nl COLOFON Uitgave I&O Research van Dedemstraat 6c 1624 NN Hoorn Telnr. : 0229-282555 Rapportnummer 2015-2080 Datum januari 2015 Opdrachtgever

Nadere informatie

Kernboodschappen Gezondheid Enschede

Kernboodschappen Gezondheid Enschede Kernboodschappen Gezondheid Enschede De GGD Twente verzamelt in opdracht van de gemeente Enschede epidemiologische gegevens over de gezondheid van de bevolking in Enschede en de factoren die hierop van

Nadere informatie

Jaarlijks onderzoek onder gasten 2015

Jaarlijks onderzoek onder gasten 2015 Jaarlijks onderzoek onder gasten 2015 Elk jaar voert Resto VanHarte een impact- en tevredenheidsmeting uit onder haar gasten. Deze is in 2015 verspreid in 32 vestigingen van Resto VanHarte, in 20 steden/gemeenten.

Nadere informatie

Kernboodschappen Gezondheid Almelo

Kernboodschappen Gezondheid Almelo Kernboodschappen Gezondheid Almelo De GGD Twente verzamelt in opdracht van de gemeente Almelo epidemiologische gegevens over de gezondheid van de bevolking in Almelo en de factoren die hierop van invloed

Nadere informatie

WoON-themarapport: Ouderen en gezondheid. Nadet Somers en Dick van der Wouw augustus 2013. Inleiding

WoON-themarapport: Ouderen en gezondheid. Nadet Somers en Dick van der Wouw augustus 2013. Inleiding WoON-themarapport: Ouderen en gezondheid Nadet Somers en Dick van der Wouw augustus 13 Inleiding Het aandeel ouderen in neemt sterk toe de komende jaren. Voor het wonen heeft dit grote betekenis. Ouderdom

Nadere informatie

Grafiek 26.1a Het vóórkomen van verschillende vormen van discriminatie in Leiden volgens Leidenaren, in procenten 50% 18% 19% 17% 29%

Grafiek 26.1a Het vóórkomen van verschillende vormen van discriminatie in Leiden volgens Leidenaren, in procenten 50% 18% 19% 17% 29% 26 DISCRIMINATIE In dit hoofdstuk wordt ingegaan op het vóórkomen en melden van discriminatie in Leiden en de bekendheid van en het contact met het Bureau Discriminatiezaken. Daarnaast komt aan de orde

Nadere informatie

Bewonerspanel Woonvormen

Bewonerspanel Woonvormen Interne Bedrijven, Gemeente Utrecht onderzoek@utrecht.nl / 030 286 1350 www.utrecht.nl/onderzoek Bewonerspanel Woonvormen Extra ruimte is belangrijkste wens voor toekomstige woning Bijna de helft van de

Nadere informatie

Veranderingen in arbeidsparticipatie van gescheiden moeders

Veranderingen in arbeidsparticipatie van gescheiden moeders Veranderingen in arbeidsparticipatie van gescheiden moeders Suzanne Peek Gescheiden moeders stoppen twee keer zo vaak met werken dan niet gescheiden moeders. Ook beginnen ze vaker met werken. Wanneer er

Nadere informatie

Senioren en mensen met beperkingen op de woningmarkt

Senioren en mensen met beperkingen op de woningmarkt Senioren en mensen met beperkingen op de woningmarkt Themapublicatie mede op basis van het WoON 2015 WoON-congres 7 april 2016 Johan van Iersel RIGO Research en Advies Aanleiding en context Een nieuw WoON-bestand

Nadere informatie

pggm.nl Mantelzorg en dementie in de beleving van PGGM&CO-leden

pggm.nl Mantelzorg en dementie in de beleving van PGGM&CO-leden pggm.nl Mantelzorg en dementie in de beleving van PGGM&CO-leden Enquête Mantelzorg en dementie 2014 Vooraf In juli 2014 vroegen wij onze leden naar hun ervaringen met mantelzorg in het algemeen, en mantelzorg

Nadere informatie

Monitor jongeren 12 tot 24 jaar

Monitor jongeren 12 tot 24 jaar Alcoholgebruik Psychosociale gezondheid Genotmiddelen Voeding, bewegen en gewicht Seksueel gedrag Samenvatting en aanbevelingen Monitor jongeren tot 24 jaar Jongerenmonitor In 2011 is in de regio IJsselland

Nadere informatie

Is jouw maand ook altijd iets te lang? Onderzoek Jongerenpanel Tilburg

Is jouw maand ook altijd iets te lang? Onderzoek Jongerenpanel Tilburg Is jouw maand ook altijd iets te lang? Onderzoek Jongerenpanel Tilburg Onderzoek uitgevoerd in opdracht van: Gemeente Tilburg DIMENSUS beleidsonderzoek December 2012 Projectnummer 507 Inhoudsopgave Samenvatting

Nadere informatie

Kernboodschappen Gezondheid Oldenzaal

Kernboodschappen Gezondheid Oldenzaal Kernboodschappen Gezondheid Oldenzaal De GGD Twente verzamelt in opdracht van de gemeente Oldenzaal epidemiologische gegevens over de gezondheid van de bevolking in Oldenzaal en de factoren die hierop

Nadere informatie

Stadjers over fietsen in Groningen. Een Stadspanelonderzoek

Stadjers over fietsen in Groningen. Een Stadspanelonderzoek B A S I S V O O R B E L E I D Stadjers over fietsen in Groningen Een Stadspanelonderzoek Onderzoek en Statistiek Groningen heeft als kernactiviteiten instrumentontwikkeling voor en uitvoering van beleidsgericht

Nadere informatie

Wonen met Zorg in de anticipeerregio s

Wonen met Zorg in de anticipeerregio s Wonen met Zorg in de anticipeerregio s Inleiding In de komende decennia zal de bevolkingssamenstelling veranderen en zal het aandeel ouderen in de bevolking toenemen. Indien nu al bekend is hoeveel ouderen

Nadere informatie

Gezond meedoen in Sittard-Geleen. Samenvatting Lokaal rapport Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2014

Gezond meedoen in Sittard-Geleen. Samenvatting Lokaal rapport Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2014 Gezond meedoen in Sittard-Geleen Samenvatting Lokaal rapport Volksgezondheid Toekomst Verkenning 214 Dit is de samenvatting van het lokaal rapport Volksgezondheid Toekomst Verkenning 214 Een nieuwe kijk

Nadere informatie

Samenvatting Losser. 2 van 5 Twentse Gezondheids Verkenning Losser. Versie 1, oktober 2013

Samenvatting Losser. 2 van 5 Twentse Gezondheids Verkenning Losser. Versie 1, oktober 2013 Samenvatting Losser Versie 1, oktober 2013 Lage SES, bevolkingskrimp en vergrijzing punt van aandacht in Losser In de gemeente Losser wonen 22.552 mensen; 11.324 mannen en 11.228 vrouwen. Als we de verschillende

Nadere informatie

Gezondheidsprofiel Boxtel Oost

Gezondheidsprofiel Boxtel Oost Gezondheidsprofiel Boxtel Oost Verbinden preventie-curatie Presentatie wijkteam 6 februari 2014 Marije Scholtens (GGD Hart voor Brabant), Nicole de Baat (Robuust) Programma 16.00 16.05 welkom en voorstelrondje

Nadere informatie

Preventief huisbezoek 75+

Preventief huisbezoek 75+ Hollandsspoor 37 3994 VT Houten Postbus 209 3990 GA Houten tel. 030-7001500 info@vanhoutenenco.nl www.vanhoutenenco.nl Preventief huisbezoek 75+ Houten Noord-West de ERVEN en het OUDE DORP 'van Houten&co'

Nadere informatie

Bijlage bij persbericht Hoe prettig is het wonen in Borger-Odoorn? Korte samenvatting van de resultaten uit het Leefbaarheidsonderzoek

Bijlage bij persbericht Hoe prettig is het wonen in Borger-Odoorn? Korte samenvatting van de resultaten uit het Leefbaarheidsonderzoek Bijlage bij persbericht Hoe prettig is het wonen in Borger-Odoorn? Korte samenvatting van de resultaten uit het Leefbaarheidsonderzoek Hoe prettig is het wonen in Borger-Odoorn? De leefbaarheid waar het

Nadere informatie

SOC bijeenkomst, 26 november 2014

SOC bijeenkomst, 26 november 2014 1 Stijlvol Ouder Jeannette Dijkman Anders kijken naar ouder worden Onderzoek, marketing, communicatie, seniorenmakelaar Inhoud: Algemene trends en toekomstperspectief Demografische ontwikkelingen De nieuwe

Nadere informatie

Aan de gemeenteraad van Nijmegen. Geachte leden van de raad,

Aan de gemeenteraad van Nijmegen. Geachte leden van de raad, Ingekomen stuk D5 (PA 2 juli 2008) Aan de gemeenteraad van Nijmegen Korte Nieuwstraat 6 6511 PP Nijmegen Telefoon (024) 329 91 11 Telefax (024) 323 93 34 E-mail gemeente@nijmegen.nl Postadres Postbus 9105

Nadere informatie

WOONWENSENONDERZOEK PARKSTAD LIMBURG 2008-2009

WOONWENSENONDERZOEK PARKSTAD LIMBURG 2008-2009 WOONWENSENONDERZOEK PARKSTAD LIMBURG 2008-2009 RAPPORTAGE WOONWENSENONDERZOEK PARKSTAD LIMBURG 2008 2009 Uitgevoerd in opdracht van Parkstad Limburg Door: Datum: Ikwileenanderewoning.nl, 13 09 2009 Woonplein

Nadere informatie

Mobiliteit & flexibiliteit Medewerkers en hun vervoerskeuze. www.alphabet.com

Mobiliteit & flexibiliteit Medewerkers en hun vervoerskeuze. www.alphabet.com Mobiliteit & flexibiliteit Medewerkers en hun vervoerskeuze www.alphabet.com Onderzoek Behoefte van zakelijke rijders aan variatie in vervoersmiddelen Flexibele mobiliteit Keuzevrijheid vooral voor jongeren

Nadere informatie

In deze factsheet kunt u de belangrijkste resultaten van de Gezondheidspeiling Senioren 2008 lezen.

In deze factsheet kunt u de belangrijkste resultaten van de Gezondheidspeiling Senioren 2008 lezen. Over het onderzoek GGD Gooi & Vechtstreek heeft in het najaar van 2008 een Gezondheidspeiling gehouden onder 6.700 inwoners van 65 jaar en ouder. De GGD deed dit in opdracht van de gemeenten Blaricum,

Nadere informatie

Monitor jongeren 12 tot 24 jaar

Monitor jongeren 12 tot 24 jaar Alcoholgebruik Psychosociale gezondheid Genotmiddelen Voeding, bewegen en gewicht Seksueel gedrag Samenvatting en aanbevelingen Monitor jongeren 12 tot 24 jaar Jongerenmonitor In 2011 is in de regio IJsselland

Nadere informatie

Fact sheet. Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam. nummer 5 maart 2013

Fact sheet. Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam. nummer 5 maart 2013 Fact sheet nummer 5 maart 2013 Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam Er zijn ruim 133.000 jongeren van 15 tot en met 26 jaar in Amsterdam (januari 2012). Met de meeste jongeren gaat het goed in het onderwijs

Nadere informatie

IJsselland. Wijkgezondheidsprofiel Voorstad Deventer

IJsselland. Wijkgezondheidsprofiel Voorstad Deventer IJsselland Wijkgezondheidsprofiel Deventer Januari 2015 Wijkgezondheidsprofiel Dit wijkgezondheidsprofiel bestaat uit gegevens afkomstig van diverse bronnen, registraties en (bewoners)onderzoeken. Voor

Nadere informatie

Kernboodschappen Gezondheid Wierden

Kernboodschappen Gezondheid Wierden Wierden Twente Nederland Kernboodschappen Gezondheid Wierden De GGD Twente verzamelt in opdracht van de gemeente Wierden epidemiologische gegevens over de gezondheid van de bevolking in Wierden en de factoren

Nadere informatie

Hoe denken Zeeuwse jongeren en ouders over alcoholgebruik door jongeren? Onderzoek GGD Zeeland maart 2011

Hoe denken Zeeuwse jongeren en ouders over alcoholgebruik door jongeren? Onderzoek GGD Zeeland maart 2011 Hoe denken Zeeuwse jongeren en ouders over alcoholgebruik door jongeren? Onderzoek GGD Zeeland maart 2011 Zeeuwse jongeren en alcohol In 2010 is de Zeeuwse campagne Laat ze niet (ver)zuipen! van start

Nadere informatie

Ouderenonderzoek Kennemerland

Ouderenonderzoek Kennemerland Ouderenonderzoek Kennemerland Een onderzoek naar de gezondheid en het wel bevinden van 65-plussers en hun behoefte aan voor zieningen, zorg en vervoer. Ouderenonderzoek Kennemerland HET ONDERZOEK In het

Nadere informatie

Hoe gezond zijn de inwoners van Deventer? Gezondheidsmonitor volwassenen en ouderen

Hoe gezond zijn de inwoners van Deventer? Gezondheidsmonitor volwassenen en ouderen Hoe gezond zijn de inwoners van? Gezondheidsmonitor volwassenen en ouderen gemeente Kampen Steenwijkerland Zwartewaterland Staphorst 1.392 inwoners deden mee Hardenberg Gezondheid In het verleden werd

Nadere informatie

Demografische gegevens

Demografische gegevens Demografische gegevens Doelgroep 50+ Tot stand gekomen in het kader van RAAK Vitale Oudere Auteur Ing. Karin Overbeek; onderzoeker lectoraat Industrial Design Redactie Drs. S.E. Jaarsma; Jaarsma + Lebbink

Nadere informatie

Wijkscan Enschede Zuid-West. November 2013

Wijkscan Enschede Zuid-West. November 2013 Wijkscan Enschede Zuid-West November 2013 Gezond ouder worden in Enschede Zuid-West Wijkscan Enschede Zuid-West Van het gebied Enschede Zuid-West is een wijkscan gemaakt. In deze brochure vindt u de opvallendste

Nadere informatie

Ouders op de arbeidsmarkt

Ouders op de arbeidsmarkt Ouders op de arbeidsmarkt Ingrid Beckers en Johan van der Valk De bruto arbeidsparticipatie van alleenstaande s is sinds 1996 sterk toegenomen. Wel is de arbeidsparticipatie van paren nog steeds een stuk

Nadere informatie

Waar staat je gemeente. Gemeente Enschede

Waar staat je gemeente. Gemeente Enschede Waar staat je gemeente Gemeente Enschede Inhoudsopgave Sheetnummer Samenvatting 3 Burgerpeiling Waar staat je gemeente & respons 4 Woon & leefomgeving Waardering & sociale samenhang 5 Veiligheid en overlast

Nadere informatie

Steeds meer vijftigers financieel kwetsbaar

Steeds meer vijftigers financieel kwetsbaar Maart 215 stijgt naar 91 punten Steeds meer vijftigers financieel kwetsbaar De is in het eerste kwartaal van 215 gestegen van 88 naar 91 punten. Veel huishoudens kijken positiever vooruit en verwachten

Nadere informatie

Gemiddeld gebruik van internet via verschillende media, in procenten (meer antwoorden mogelijk) 52% 37% 0% 20% 40% 60% 80% 100%

Gemiddeld gebruik van internet via verschillende media, in procenten (meer antwoorden mogelijk) 52% 37% 0% 20% 40% 60% 80% 100% 6 GEBRUIK VAN INTERNET EN SOCIAL MEDIA De gemeente is benieuwd of alle bewoners beschikking hebben over en gebruik maken van internet en van social media en of men belemmerd wordt als het gaat om informatie

Nadere informatie

Zorg verlenen en zorg ontvangen 2012

Zorg verlenen en zorg ontvangen 2012 Zorg verlenen en zorg ontvangen 2012 Onderzoek en Statistiek Gemeente Lelystad Telefoon: 0320-278574 E-mail: lelystadspanel@lelystad.nl www.lelystadspanel.nl Colofon Dit is een onderzoeksrapportage gemaakt

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Gezondere leefstijl blijkt voor velen moeilijk haalbaar

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Gezondere leefstijl blijkt voor velen moeilijk haalbaar Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB10-017 16 maart 2010 9.30 uur Gezondere leefstijl blijkt voor velen moeilijk haalbaar Bijna een op de twee beweegt onvoldoende Ruim een op de tien heeft

Nadere informatie

Onderzoek Je wordt 18 jaar en dan? De gevolgen voor je geldzaken

Onderzoek Je wordt 18 jaar en dan? De gevolgen voor je geldzaken Onderzoek Je wordt 18 jaar en dan? De gevolgen voor je geldzaken Rapportage Juli 2013 Meer informatie: info@wijzeringeldzaken.nl Samenvatting (1/3) 1. Veel 17-jarigen maken de indruk verstandig om te gaan

Nadere informatie

Raads informatiebrief

Raads informatiebrief gemeente Eindhoven Raadsnummer O8.R2403.OOI Inboeknummer oybstoa86r Dossiernummer ysr.qr8 8 januari aoo8 Raads informatiebrief Betreft resultaten Ouderenmonitor Gemeentelijke Gezondheidsdienst 1 Inleiding

Nadere informatie

Artikelen. Arbeidsparticipatie van vrouwen: een vergelijking naar opleidingsniveau, leeftijd en herkomst

Artikelen. Arbeidsparticipatie van vrouwen: een vergelijking naar opleidingsniveau, leeftijd en herkomst Artikelen Arbeidsparticipatie van vrouwen: een vergelijking naar opleidingsniveau, leeftijd en herkomst Martijn Souren en Jannes de Vries Onder laagopgeleide vrouwen is de bruto arbeidsparticipatie aanzienlijk

Nadere informatie

Arbeidsgehandicapten in Nederland

Arbeidsgehandicapten in Nederland Arbeidsgehandicapten in Nederland Ingrid Beckers In 2003 waren er in Nederland ruim 1,7 miljoen arbeidsgehandicapten; 15,8 procent van de 15 64-jarige bevolking. Het aandeel arbeidsgehandicapten is daarmee

Nadere informatie

Rapportage Enquête Mantelzorgondersteuning 2012

Rapportage Enquête Mantelzorgondersteuning 2012 Rapportage Enquête Mantelzorgondersteuning 2012 November 2012 Inhoudsopgave Samenvatting... 3 Inleiding... 4 Onderzoeksopzet... 4 Doel... 4 Aanpak... 4 Blok I: Algemene gegevens... 5 Figuur 1: Leeftijd...

Nadere informatie

Lokaal gezondheidsbeleid 2016-2020. Workshop 18 februari 2016

Lokaal gezondheidsbeleid 2016-2020. Workshop 18 februari 2016 Lokaal gezondheidsbeleid 2016-2020 Workshop 18 februari 2016 Programma 9.30 uur Welkom Toelichting VTV 2014 en Kamerbrief VWS landelijk gezondheidsbeleid Concept Positieve Gezondheid Wat is integraal gezondheidsbeleid?

Nadere informatie

Eenzaamheid in relatie tot digitale communicatie

Eenzaamheid in relatie tot digitale communicatie Eenzaamheid in relatie tot digitale communicatie Index 1. Samenvatting p. 3 2. Doelstellingen en opzet onderzoek p. 6 3. Gebruik communicatiemiddelen p. 9 4. Perceptie digitale communicatie en eenzaamheid

Nadere informatie

Hoofdstuk 5. Trendvragen financiële situatie

Hoofdstuk 5. Trendvragen financiële situatie Hoofdstuk 5. Trendvragen financiële situatie Samenvatting Hfst 5. Trendvragen financiële situatie Na twee jaar van stijgende inkomens zien Leidenaren dit jaar hun inkomenspositie verslechteren. Het zijn

Nadere informatie

Integrale veiligheid. resultaten burgerpanelonderzoek maart 2007

Integrale veiligheid. resultaten burgerpanelonderzoek maart 2007 Integrale veiligheid resultaten burgerpanelonderzoek maart 2007 INHOUDSOPGAVE 1. Inleiding 1 1.1 Respons 1 2 Veiligheidsgevoelens 3 2.1 Gevoel van veiligheid in specifieke situaties 3 2.2 Verschillen onderzoeksgroepen

Nadere informatie

Samenwoonrelaties stabieler

Samenwoonrelaties stabieler Anouschka van der Meulen en Arie de Graaf Op 1 januari 25 telde Nederland bijna 75 duizend paren die niet-gehuwd samenwonen. Ten opzichte van 1995 is dit aantal met bijna 45 procent toegenomen. Van de

Nadere informatie

Sociaal netwerk bron van hulp en van zorg. Geeke Waverijn & Monique Heijmans

Sociaal netwerk bron van hulp en van zorg. Geeke Waverijn & Monique Heijmans Deze factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (Sociaal netwerk bron van hulp en van zorg, G. Waverijn & M. Heijmans, NIVEL, 2015) worden gebruikt. U vindt deze factsheet

Nadere informatie

Onderzoek Trappers. rapportage. Opdrachtgever. Opdrachtnemer. Nationale Fiets Projecten Postbus 594 8440 AN Heerenveen

Onderzoek Trappers. rapportage. Opdrachtgever. Opdrachtnemer. Nationale Fiets Projecten Postbus 594 8440 AN Heerenveen Onderzoek Trappers rapportage Opdrachtgever Nationale Fiets Projecten Postbus 594 8440 AN Heerenveen Opdrachtnemer DTV Consultants B.V. Ruben van den Hamsvoort en Alex van Ingen POM 8267 Breda, maart 2009

Nadere informatie

Gezondheid en sociaal domein verbonden

Gezondheid en sociaal domein verbonden Algemene kenmerken Leefstijl Lichamelijke gezondheid Mentale gezondheid Zorggebruik Fysieke leefomgeving Sociale leefomgeving Sociaal economische status Zelfredzaamheid Samenredzaamheid Gezondheid en sociaal

Nadere informatie

Waardering van voorzieningen, vervoer en werk

Waardering van voorzieningen, vervoer en werk Waardering van voorzieningen, vervoer en werk Burgerpeiling Woon- en Leefbaarheidsmonitor Eemsdelta 2015 Een afname van het inwoneraantal heeft gevolgen voor het voorzieningenniveau. Er zal immers niet

Nadere informatie

Bekendheid Norm Gezond Bewegen

Bekendheid Norm Gezond Bewegen Bewonersonderzoek 2013 gemeente Deventer onderdeel Sport Nationale Norm Gezond Bewegen De Nationale Norm Gezond Bewegen is in 2013 bij 55% van de Deventenaren bekend. Dit percentage was in 2011 licht hoger

Nadere informatie

Voorlopig tabellenboek Volwassenen- en seniorenenquête 2012 Flevoland

Voorlopig tabellenboek Volwassenen- en seniorenenquête 2012 Flevoland Voorlopig tabellenboek Volwassenen- en seniorenenquête 2012 Flevoland 1 Dit is een voorlopige uitgave. Na de zomer 2013 komen definitieve tabellen beschikbaar. Gezondheidsenquête: volwassenen en senioren

Nadere informatie

Actieve ouderen: feiten, mogelijkheden en belemmeringen

Actieve ouderen: feiten, mogelijkheden en belemmeringen Actieve ouderen: feiten, mogelijkheden en belemmeringen Symposium: Senioren in actie!? 11 oktober 2012 Prof. dr. M.J.M. Kardol Leerstoelhouder Active Ageing Vrije Universiteit Brussel 1. Waarom is het

Nadere informatie

Cijfers gezondheidssituatie gemeente Leeuwarderadeel

Cijfers gezondheidssituatie gemeente Leeuwarderadeel Cijfers gezondheidssituatie gemeente Leeuwarderadeel In onderstaande tabellen zijn cijfers weergegeven met betrekking tot de gezondheid van Friezen in de gemeente Leeuwarderadeel. Daarnaast vindt u ook

Nadere informatie

JEUGDMONITOR ZEELAND Jongvolwassenen Rapport Goes

JEUGDMONITOR ZEELAND Jongvolwassenen Rapport Goes JEUGDMONITOR ZEELAND Jongvolwassenen 2012 Rapport Goes Middelburg, oktober 2012 1 Colofon SCOOP 2012 Samenstelling Wim van Gorsel Jolanda van Overbeeke SCOOP Kousteensedijk 7 Postbus 407 4330 AK Middelburg

Nadere informatie

ONDERZOEK WEBSITE. Gemeente Hulst. GfK Panel Services I mei 2013. GfK 2013 Onderzoek website gemeente Hulst 31 mei 2013 1

ONDERZOEK WEBSITE. Gemeente Hulst. GfK Panel Services I mei 2013. GfK 2013 Onderzoek website gemeente Hulst 31 mei 2013 1 ONDERZOEK WEBSITE Gemeente Hulst GfK Panel Services I mei 2013 GfK 2013 Onderzoek website gemeente Hulst 31 mei 2013 1 Inhoudsopgave 1. Management Summary 2. Onderzoeksresultaten Gebruik website Zoekmachine

Nadere informatie

Geestelijke gezondheid

Geestelijke gezondheid In dit onderdeel wordt ingegaan op de geestelijke gezondheid van ouderen. De onderwerpen die worden aangesneden zijn psychische stoornissen en eenzaamheid. Volgens gegevens uit de Rapportage 2001 van het

Nadere informatie

Hoofdstuk 9. Gemeentelijke website

Hoofdstuk 9. Gemeentelijke website Hoofdstuk 9. Gemeentelijke website Samenvatting Het percentage Leidenaren dat thuis kan beschikken over internet is, na een snelle toename in eerdere jaren, dit jaar vrijwel gestabiliseerd tot op 77%.

Nadere informatie

Samenvatting en Beschouwing 65-94 jaar

Samenvatting en Beschouwing 65-94 jaar 7b GEZONDHEIDSPEILING 2005 Het doel van de gezondheidspeiling is het volgen van ontwikkelingen in gezondheid en gezond gedrag. Ruim 10.800 personen in de leeftijd van 19 t/m 94 jaar in de regio Zuid-Holland

Nadere informatie