Alleen goud telt. nr. 7, mei Magazine van de Besturenraad voor managers, bestuurders en toezichthouders

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Alleen goud telt. nr. 7, mei 2012. Magazine van de Besturenraad voor managers, bestuurders en toezichthouders"

Transcriptie

1 BM Magazine van de Besturenraad voor managers, bestuurders en toezichthouders nr. 7, mei 2012 Toezichthouden blijft mensenwerk Dagboek van een Israëlganger Christelijke scholen tegen het maatschappelijk tij Kredietcrisis lessen voor het onderwijs Op leerreis in de sterrenschool Alleen goud telt

2 nr.7, mei 2012 Magazine van de Besturenraad voor managers, bestuurders en toezichthouders Agenda Datum Activiteit Doelgroep Plaats Contactpersoon Netwerk Groningen PO Oude Pekela uur Wob van Beek Netwerk bovenschools managers Overijssel PO Nijverdal uur Wob van Beek Netwerk bovenschools managers regio Utrecht PO Nijkerk uur Wob van Beek Netwerk bovenschools managers Zuid-Holland Zuid/Oost, Zeeland, PO Bergen op Zoom uur Hans Bruggeman Colofon Besturenraad De Besturenraad, centrum voor christelijk onderwijs, verenigt christelijke onderwijsinstellingen en geeft samen met hen stem aan het christelijk onderwijs in onze samenleving. Bij de Besturenraad zijn 540 besturen aangesloten, met meer dan scholen en bijna leerlingen, deelnemers en studenten in alle onderwijssectoren Netwerk bovenschools managers Noord Gelderland/Flevoland Netwerk bovenschools managers Drenthe Algemene Ledenvergadering Besturenraad PO PO PO/VO/MBO/ HO Meer informatie over de bijeenkomsten kunt u krijgen via onze ledenservice. Nunspeet uur Hoogeveen uur Soesterberg Wob van Beek Wob van Beek Cora Tuitel Redactie Hester van de Kaa (redacteur) Guido de Bruin (hoofdredacteur) Corine de Reus (eind- en beeldredacteur/ productbegeleiding) Redactieadres Houttuinlaan 5b, Postbus 381, 3440 AJ Woerden Vormgeving Ontwerpwerk, Den Haag Gratis congres Slim inkopen bespaart Donderdag 14 juni 2012 Meld u nu aan voor dit congres in roc Landstede in Harderwijk. Er zijn 75 plaatsen beschikbaar. Ga voor meer informatie en aanmelden naar Foto omslag istockphoto Druk Drukkerij Ten Brink, Meppel Abonnementen (excl. 6% btw) SBM/Thema voor leden gratis SBM voor niet-leden 37,00 SBM met Thema voor niet-leden 51,00 Zonder schriftelijke opzegging voor 1 december van het lopende jaar worden abonnementen automatisch verlengd voor het daaropvolgende kalenderjaar. Voor informatie en losse nummers: Info Uitgever Besturenraad Postbus 381, 3440 AJ Woerden Bezoekadres Houttuinlaan 5b, 3447 GM Woerden T F E Ledenservice T E Besturenraad Academie T E Besturenraad Advies T E SBM digitaal De artikelen van SBM kunt u als pdf bestand downloaden van onze site. Maakt u gebruik van onze teksten, wilt u daarbij dan de bron vermelden? Digitale Nieuwsbrief U kunt zich via onze site opgeven voor de wekelijkse gratis digitale nieuwsbrief met het laatste nieuws uit het onderwijsveld en uit onze organisatie. Copyright Voor overname van artikelen of gedeelten daarvan graag voorafgaand contact met de redactie. Disclaimer Aan de informatie in dit magazine kunnen geen rechten worden ontleend. De redactie is niet verantwoordelijk voor de inhoud van de advertenties. ISSN: Bestellingen T F E Mutaties namen/adressen/ abonnementen T E Besturenraad Advocaten & Juristen T E Juridische helpdesk E T ma-vr: uur Producten en diensten Op treft u steeds de meest actuele nieuwsberichten en informatie over onze vereniging, onze diensten, producten, leergangen en cursussen. Ook vindt u hier een overzicht van onze medewerkers.

3 Toezichthouden blijft mensenwerk Perikelen rond bestuur en toezicht 08 Alsof we met de Olympische Spelen bezig zijn Excellentie in het onderwijs 14 De deugd in ons midden 18 Dagboek van een Israëlganger 22 Christelijke scholen tegen het maatschappelijk tij Onderzoek schooltypen 24 Kredietcrisis lessen voor het onderwijs 28 Op leerreis in de sterrenschool In oprichting: De Ruimte in Almere 30 Directeur leert besturen Leergang Bestuurlijk Leidinggeven Rubrieken 02 Agenda 04 Uitgelicht 04 Column voorzitter 05 Nieuws 11 Column 12 Wat mijn school mijn school maakt 16 Inspiratie 21 Student aan het woord 26 Juridische kwestie 27 Nieuws Besturenraad

4 Uitgelicht Uitgelicht 4 Column Wim Kuiper Voorzitter Besturenraad Waarachtige verticalisering Het Vlaams katholiek onderwijs kent een actieve projectgroep die diepgaand en vanuit een dynamische visie reflecteert op identiteitsvraagstukken. Ze heeft onder de titel Identiteit in-zet alweer een derde bundel gepubliceerd. Die bevat artikelen over de relatie tussen identiteit en een veelheid aan onderwerpen (zoals personeelsbeleid, arbeidsrecht, integratie) en vanuit uiteenlopende disciplines. De samenstellers hebben gepoogd de veelheid aan invalshoeken bijeen te houden door te vertrekken vanuit de grondlijnen van de projectgroep: de verbinding van de professionele, persoonlijke en institutionele identiteit (de identiteitsdriehoek ) en het belang van een integrale visie op onderwijs en vorming. Tegenwicht In een mooie beschouwing schetst Johannes Claeys, lid van de projectgroep en stafmedewerker van het Vlaams Verbond van Katholieke Hogescholen (VVKHO), de visie van waaruit de projectgroep werkt. Als reactie op de horizontalisering van samenleving en onderwijs oftewel het denken in termen van economisch nut is onder onderwijsmensen volgens Claeys een verticalisering waarneembaar. Ze proberen de onder invloed van het economisch en competentiedenken afgevlakte professionele identiteit nieuw leven in te blazen door zich meer op hun persoonlijke identiteit te richten. Claeys waardeert dat afdalen in de persoonlijke identiteit positief als tegenwicht tegen de economisering van het onderwijs, maar plaatst terecht kritische kanttekeningen. Als het aanboren van de eigen bronnen van inspiratie en motivatie alleen maar in het teken staat van verhoogde werkkracht en verhoogd rendement, schiet de verticalisering haar doel voorbij. De andere/andere Claeys pleit voor een verdiepte vorm van verticaliseren die zich openstelt voor de andere/andere. Vorming en onderwijs zijn in essentie het in contact komen met een alteriteit die me uitdaagt, confronteert en openbreekt en het resultaat van de vorming is hopelijk een openheid, vertrouwdheid of relationele gerichtheid ten aanzien van die andere. Verder moet de derde hoek van de identiteitsdriehoek, de institutionele identiteit, een plaats krijgen in een waarachtige verticalisering, betoogt Claeys. Scholen kunnen maar slagen in het aanbieden van een integrale vorming als ze zelf een integrale en vruchtbare dialoog ontwikkelen tussen de professionele en persoonlijke identiteit van de leraar en de institutionele identiteit van de school. Johannes Claeys en Kris Vanspeybroeck (redactie), Identiteit in-zet. Ontvangen, dialogeren, beslissen en handelen. Antwerpen/Apeldoorn: Garant, 2011, ISBN Pedagogiek van de hoop Het blijft een mooi en gevleugeld gezegde dat altijd aan Lea Dasberg wordt gekoppeld: pedagogiek van de hoop. Tijdens de recente reis van de Besturenraad naar Israël en de Palestijnse Gebieden was het, in het bijzonder bij het bezoek aan scholen in Bethlehem, logisch dat dit door mijn hoofd schoot. De kinderen op die scholen en ook de leerkrachten waren aanstekelijk enthousiast, hoewel de vooruitzichten achter de muur toch niet erg rooskleurig zijn en de omstandigheden, zeker in het openbaar onderwijs, ronduit primitief. Alleen dat is al een nuttige confrontatie als je vanuit het rijke en soms zo verzuurde Nederland ziet hoe in veel moeilijker omstandigheden toch met veel elan en bezieling les wordt gegeven. Vanuit de onverwoestbare hoop dat je met goed onderwijs aan een betere samenleving bouwt. Natuurlijk mogen wij hier best kwaad zijn over teruglopende budgetten, salarissen die op de nullijn zitten, allerlei vervelende regelingen en bureaucratie. Maar kinderen hebben hoe dan ook recht op onderwijs vanuit een positieve, hoopvolle bezieling. Israël is bij uitstek een plek om dichter bij de bron van ons geloof te komen en ook om ons te spiegelen aan de andere twee godsdiensten, het jodendom en de islam, die juist daar prominent bij elkaar komen. De interreligieuze dialoog zal ons in het onderwijs de komende jaren sterk bezig houden. Jonathan Sacks, opperrabijn in het Verenigd Koninkrijk, schreef het inspirerende boek The dignity of difference (De waardigheid van verschil), dat ik in Jeruzalem kocht en onderweg naar huis gelezen heb. Het is een sterk pleidooi voor behoud van de eigen, uitgesproken identiteit als basis voor de dialoog met de ander. Deze tijd van globalisering en consumentisme vraagt om bezielde verbanden met een sterk eigen profiel. Verbanden die staan voor waarden die een tegenwicht vormen tegen de macht van de staat en de wetten van de markt. Christelijke scholen (in Bethlehem en ons eigen land) hebben op dat punt sterke papieren. Goed dat de Onderwijsraad het belang daarvan voor Nederland nog eens heeft onderstreept in zijn advies over Artikel 23. Reageren? Mail Wim Kuiper op

5 Nieuws 5 Mbo-plan minister mist vertrouwen in besturen Oordeel Inspectie is slechts een deel van de werkelijkheid Het oordeel van de Onderwijsinspectie over de kwaliteit van scholen is slechts een deel van de werkelijkheid. Dat standpunt over De staat van het onderwijs, het Onderwijsverslag , kwam duidelijk naar voren in de commissie Maatschappelijke Agenda van de Besturenraad. Met het beeld dat de rendementsbenadering van de Volgend jaar nog geen verplichte centrale eindtoets Ze drong er bij de Kamer op aan haast te maken: al volgend schooljaar moesten scholen de verplichte centrale eindtoets afnemen. Maar de Tweede Kamer vond de reactie van minister Van Bijsterveldt op zijn vragen niet volstaan. De Kamer wilde meer tijd en een nieuwe schriftelijke vragenronde en besloot het debat over het wetsvoorstel Centrale Eindtoets na het meireces te laten plaatsvinden. Daardoor kan het niet op tijd door de Eerste Kamer goedgekeurd worden om de verplichte toets al in het voorjaar van 2013 in te voeren. Inspectie de gehele kwaliteit van het onderwijs bevat, wordt het christelijk onderwijs tekortgedaan. Het christelijk onderwijs wil zijn leerlingen niet alleen voldoende kennis en vaardigheden bijbrengen, maar ook veel extra s, zoals een brede vorming en waarden en normen die tot uiting komen in het schoolklimaat. Deze aspecten worden door de Denk vooraf na over advocaatkosten medezeggenschapsraad Medezeggenschapsraad en schoolbestuur: overleg vooraf over de kosten van een door de MR ingehuurde advocaat en neem een realistisch bedrag hiervoor op in de begroting. Een uitspraak van de Ondernemingskamer onderstreept hoe vervelend het is als advocatenkosten achteraf niet redelijk blijken. Volgens de wet moet een schoolbestuur onder meer de redelijke kosten van door de MR ingehuurde adviseurs en advocaten vergoeden. Ook al is het in een procedure tegen het schoolbestuur zelf gericht. Inspectie niet gemeten en maken dus geen deel uit van het kwaliteitsoordeel. Toch zit de Besturenraad niet te wachten op een verbreding van het toezichtkader van de Inspectie waarbij ook dit wordt meegenomen. Scholen zullen zelfbewust moeten zijn in hun communicatie en duidelijk in wat ze te bieden hebben. In een door de advocaten van de Besturenraad behartigde zaak deed de Ondernemingskamer onlangs een verregaande uitspraak. De kamer gaf voor het eerst aan dat de MR op zijn tellen moet passen bij het inhuren van een advocaat. MR en schoolbestuur zouden vooraf moeten overleggen om een realistisch bedrag voor de MR in de begroting op te nemen, zodat daar achteraf, of op het moment dat er een advocaat wordt aangetrokken, geen discussie over kan zijn. Het plan om mbo-opleidingen te beperken, gaat voorbij aan de essentie van onderwijs: jezelf ontwikkelen, volwassen worden, je talenten ontdekken, reageert Liesbeth Schöningh (Federatie Christelijk MBO). Het is vast een politiek ouderwets standpunt, maar onderwijs is naast kwalificatie ook socialisatie en ontwikkeling van zelfbewustzijn. Wie ben ik? Wat kan ik? Waar heb ik betekenis? De minister presenteerde in april een plan dat erop neerkomt dat mbo s in de regio onderling moeten uitzoeken wie welke opleiding aanbiedt. Komen ze er niet uit, dan kan de minister via een escalatiemodel en een licentiesysteem ingrijpen. Het doel: kleine specialistische opleidingen beschermen en het aanbod van populaire opleidingen waar weinig werk in is, beperken.

6 Toezichthouden blijft mensenwerk 6 Tekst Emmanuel Naaijkens Fotografie istockphoto In de semipublieke dienstverlening is een belangrijke rol weggelegd voor de raad van toezicht. Maar zo nu en dan loopt het mis en moet een bestuurder en soms ook de raad het veld ruimen. In de zorg, de huisvesting en ook in het onderwijs. Volgens de hoogleraren Goodijk en Koppenjan ligt dat niet zozeer aan het model. Het blijft mensenwerk. Perikelen rond bestuur en toezicht Toezichthouden blijft mensenwerk Tot pakweg twintig jaar geleden bemoeide de centrale overheid zich rechtstreeks met het besturen in de (semi-)publieke dienstverlening. Maar toen kwam een ontwikkeling op gang om de verantwoordelijkheid bij de organisaties zelf te leggen. Die moesten hun eigen toezicht regelen. Eerst in de volkshuisvesting, de zorg, het hoger onderwijs en het mbo. En sinds twee jaar in het primair en voortgezet onderwijs. De invoering van het raad van toezichtmodel is niet onopgemerkt gebleven. Zo nu en dan berichten de media over woningbouwcorporaties en zorg- en onderwijsinstellingen die in grote problemen zijn gekomen door bestuurlijke missers en/of conflicten tussen bestuurders en toezichthouders. Deze incidenten kunnen voeding geven aan de opvatting dat de overheid het heft weer in handen moet nemen in het semipublieke domein, omdat toezichthouders gefaald zouden hebben. Maar de hoogleraren Rienk Goodijk (GITP en TiasNimbas Business School Tilburg) en Joop Koppenjan (Erasmus Universiteit Rotterdam), beiden gespecialiseerd in governance, zouden dat een slechte zaak vinden. We moeten het kind niet met het badwater weggooien, er niet hyperig op reageren, zegt Goodijk. Koppenjan: De publieke dienstverlening in ons land staat op een hoog peil, de verwachtingen zijn hoog. We kunnen het kennelijk niet accepteren dat het wel eens mis gaat. Maar besturen blijft hoe dan ook mensenwerk. Risico s Goodijk: Het gedrag blijft toch ook heel bepalend. We zijn geneigd om te denken dat je alle risico s kunt uitbannen, maar dat is een illusie. Je zult als toezichthouder moeten accepteren dat je soms iets niet goed inschat. Of dat je achteraf tot de conclusie komt dat het anders had gemoeten. Maar je moet je daarover wel goed verantwoorden.

7 7 Toezichthouden blijft mensenwerk De Tilburgse hoogleraar heeft net een boek geschreven over de vraag: zit er een constructiefout in het toezichtmodel? Zijn conclusie is dat het model op zichzelf veel mogelijkheden biedt maar dat er zwakke plekken in zitten. Het raad van toezichtmodel is in de jaren negentig vrij snel overgenomen van het raad van commissarissenmodel in de private sector. Aangezien er geen aandeelhouders in de onderwijssector zijn, is er formeel sprake van een verantwoordingvacuüm: de toezichthouders hoeven niet echt aan iemand of een orgaan verantwoording af te leggen. Immers, wie heeft het eigenaarschap van een onderwijsinstelling? De ouders, de professionals, de samenleving? Die vraag is niet zomaar te beantwoorden. Koppenjan maakt een vergelijking met een voetbalclub als PSV. Van wie is die club eigenlijk? Als je de supporters hoort, dan zijn zij de club. Zij investeren in de club door kaartjes te kopen. Supporters hebben een spanningsvolle relatie met de spelers. Die verdienen veel geld, en als ze slecht presteren, zijn de supporters woedend, maar als ze winnen zijn het helden. Trainer, bestuur en ook toezichthouders moeten voortdurend verantwoording afleggen over de prestaties, ook aan de fans. Dat vindt niet iedereen leuk, maar het laat zien hoe een gevoel van eigenaarschap verantwoording kan bewerkstelligen. Nieuwe balans Als het in een organisatie flink spaak loopt, heeft de overheid de neiging om direct op bestuurlijk niveau in te grijpen en de raad van toezicht te passeren. Mede onder druk van de maatschappelijke en politieke verontwaardiging over het verkwisten van overheidsgeld. Goodijk begrijpt dat wel, maar vindt dat een verkeerd signaal. Het toezicht wordt in de eerste plaats uitgeoefend door de interne toezichthouders. Maar we moeten toe naar een betere afstemming met het externe toezicht door de overheid. Er is nu onduidelijkheid over de verantwoordelijkheid van de raad van toezicht, die is niet wettelijk omschreven. Wat wel moet gebeuren is dat toezichthouders beter op hun taak worden toegerust, blijkt uit Goodijks onderzoek. Dat ze beter in staat zijn om tegenspel te bieden aan de bestuurder, zonder op diens stoel te gaan zitten. Dat kan betekenen dat toezichthouders niet alleen afgaan op informatie van de bestuurder, zoals tot nu toe gebruikelijk, maar ook zelf informatie verzamelen bij bijvoorbeeld stakeholders. Goodijk is van mening dat er hogere eisen aan de kwaliteit van toezichthouders gesteld moeten worden. Het is niet meer van deze tijd dat het eigen netwerk dient als visvijver voor kandidaattoezichthouders. Dat maakt het lastig voor een toezichthouder om een bestuurder kritisch te bevragen. Er kruipt al gauw iets in van gemoedelijkheid, van niet te moeilijk doen. Een bestuurder mag niet de ruimte krijgen om wat Goodijk noemt zonnekoninggedrag te vertonen. Als zo iemand de hemel in wordt geprezen, dan moet je als toezichthouder juist op je qui-vive zijn. Koppenjan vindt het van groot belang dat een bestuurder in zijn directe omgeving krachtig tegenspel krijgt. Soms bestaat de raad van bestuur zoals bij Vestia uit één persoon, die veel vrijheid krijgt omdat intern checks and balances niet op orde blijken. Formeel is er een raad van toezicht, maar dat zegt niets over het wel of niet functioneren daarvan. Het risico is dat bestuurders jaknikkers om zich heen verzamelen en vriendjes uit hun old boys network in de raad van toezicht zetten die niet onafhankelijk zijn en weinig verstand van zaken hebben. Een goede besluitvorming waarbij voor- en tegenargumenten serieus worden afgewogen, ontbreekt dan. Diversiteit Een raad van toezicht moet goed tegenspel kunnen bieden En raden van toezicht kunnen hun positie versterken door meer oog te hebben voor diversiteit. Er zijn bijvoorbeeld nog steeds te weinig vrouwen in raden van toezicht, dat percentage ligt nu op zo n 25 tot 30%. Verder is er met name in het primair en voortgezet onderwijs behoefte aan mensen met juridische kennis, vastgoedkennis, enz. Kandidaten voor een raad van toezicht moeten beseffen dat je zo n functie er niet even bij doet. Het is een intensieve job. Je bent niet een soort boekhouder die alleen op de financiën toeziet, dat was vroeger. Nu moet je ook visionair mee kunnen denken met de bestuurder. Ook volgens Koppenjan is er geen reden om het toezichtmodel op de mestvaalt te gooien. We hebben een heleboel mooie bestuurlijke modellen, maar als mensen niet handelen in de geest van het model, dan gaat het mis. Bij misstanden blijkt volgens Koppenjan vaak dat de afstand tussen bestuur en werkvloer erg groot is. Daarom moeten bestuurders en toezichthouders niet alleen onder managers of economen geworven worden. Het is belangrijk dat zij verstand hebben van wat zich op de werkvloer afspeelt. Tegenwoordig hoor je vaak dat bestuurders overbodig zijn en dat de professionals het weer voor het zeggen moeten krijgen. Dan komt het wel goed. Maar het besturen van een onderwijsinstelling is vandaag de dag complex. Toezichthouders, bestuurders en managers zijn daarvoor onmisbaar. Voorwaarde voor goede dienstverlening is wel dat de interactie tussen alle betrokkenen een betere kwaliteit krijgt.

8 Alsof we met de Olympische Spelen bezig zijn 8 Tekst Bert van der Kruk Fotografie Hans Fijn van Draat Excellentie in het onderwijs Alsof we met de Olympische Spelen bezig zijn Presteren is geen vies woord. De lat moet omhoog. Haal het allerbeste uit jongeren. In allerlei toonaarden klinkt de roep om excellentie in het onderwijs. Niet elke schoolleider is er blij mee. Alleen goud telt. Je wordt ermee doodgegooid, moppert schoolleider Wim van Deijk. De stroom rapporten, artikelen en boeken over excellentie in het onderwijs houdt maar aan, tot grote irritatie van locatiedirecteur van het Prisma College voor vmbo in Amersfoort. Iedereen moet excelleren. Het is alsof we met de Olympische Spelen bezig zijn: alleen goud telt. Ook van de goudkleurige cover van het pas verschenen boek Over de top spat het succes af. Haal het allerbeste uit jongeren is het motto dat de auteurs Huub Nelis en Yvonne van Sark aan hun pleidooi voor excellentie meegaven. Uitblinken is voor veel meer mensen weggelegd dan we heel lang dachten. Dat is het goede nieuws. Het slechte nieuws is dat veel mensen dat nog steeds niet geloven. De auteurs zijn beiden werkzaam bij YoungWorks, een communicatie- en reclamebureau dat zich sinds 1998 naar eigen zeggen op een creatieve manier verdiept in de jongeren cultuur. Ze schreven eerder een boek over het puberbrein en storten zich nu dus op excellentie. Aandacht daarvoor is een noodzaak voor de mensen die talent hebben, stellen ze. Maar ook voor de hele samenleving, die er als geheel van profiteert als potentiële toppers ook echt in de top komen.

9 9 Alsof we met de Olympische Spelen bezig zijn Geen vies woord Wie zich met dit onderwerp inlaat, kan in Nederland al gauw op afkeurend gemompel rekenen. Doe maar gewoon, luidt het credo, dan doe je al gek genoeg. Ook Nelis en Van Sark merkten tijdens hun onderzoek hoe diep Nederland doordrongen is van gelijkheidsdenken. Ze stuitten op irritaties. Lekker makkelijk om te focussen om winners only, hoorden ze. Of: Word je daar dan gelukkiger van? Excellentiebevordering ligt gevoelig, is volgens de auteurs zelfs bijna een taboe. Tegelijkertijd zien zij de wind draaien. Je mag er steeds meer voor uitkomen dat je ergens goed in bent. De overheid bedenkt actieplannen voor het onderwijs om juist boven in de top het verschil te maken. En scholen beraden zich op nieuwe manieren om juist hun best presterende leerlingen vooruit te stuwen. Nederland staat aan het begin van een mentaliteitsverandering. De auteurs slaan het juichend gade en hopen aan die ontwikkeling ook zelf een bijdrage te leveren. Ze krijgen daarbij steun van het kabinet, dat in het regeerakkoord schreef: Presteren is geen vies woord, maar een noodzakelijke voorwaarde. Iedereen in het onderwijs wordt hierop aangesproken: ouders, leraren, leerlingen en schoolbestuurders: de basis op orde, de lat moet omhoog. In Over de top voegt onderwijsminister Marja van Bijsterveldt daaraan toe: Ik vind het zonde als een kind meer kan, maar niemand ernaar vraagt en het er niet uitgehaald wordt. Dat is zó kwetsend. Een kind maak je gelukkiger door te zeggen: Hé, je kunt meer dan je denkt, we gaan er samen voor zorgen dat jij je grenzen verlegt. Verwachtingsvol onderwijs noemt ze dat. Wondere wereld Ambitieus zijn is onze dure plicht, vervolgt de minister. Anders leggen we het simpelweg af tegen landen als China en India, waar per jaar tientallen miljoenen jongeren afstuderen die staan te trappelen om aan de slag te gaan. Daar spat de ambitie en prestatiedrang vanaf! Ik zeg niet dat onze kinderen zo moeten worden. Wij hebben ook andere waarden, zoals communicatie, presentatie en creativiteit. Maar we moeten scherp in de gaten blijven houden dat we niet stil blijven staan. Het economisch motief speelt dus een belangrijke rol, geven ook Nelis en Van Sark toe. Geleidelijk sijpelt het besef door dat we die toppers hard nodig hebben om als BV Nederland te blijven innoveren. Maar ook voor de toppers zelf is streven naar excellentie een goede zaak. Wij geloven oprecht dat het ontdekken en uitbreiden van talenten mensen uiteindelijk gelukkiger maakt. Je kunt in een flow raken door iets te doen wat je heel graag doet en wat je daardoor steeds beter kunt. Probleem is alleen dat jongeren van nu liever gewoon genieten, vaak gestimuleerd door ouders van wie ze geregeld te horen krijgen dat ze maar één keer jong zijn. Bovendien kunnen ze zich lastig toewijden aan slechts één onderwerp. En dan worden ze ook nog eens te weinig geprikkeld en geïnspireerd. Als niemand ze in contact brengt met klassieke muziek, een oud ambacht, de achterkant van een computer of de wondere wereld van de brulkikker, gaan ze hun talent in ieder geval niet zoeken in die richtingen. Na het ontdekken is het een kwestie van trainen, trainen en nog eens trainen. Talent is geen statisch gegeven, het is niet iets wat je hebt of niet. Het gaat om leerpotentie, doceren de auteurs. Als je naar de maan wilt, heb je een lange weg te gaan, stellen ze in een van hun vele oneliners. Maar het gegeven dat je uur of meer moet studeren om als klassiek musicus de top te bereiken, staat ronduit haaks op voorbeelden als Esmee Denters, die enkele liedjes op Youtube zet en spreekwoordelijk uit haar slaapkamer wordt opgepikt en plotsklaps de top bereikt. Enkelvoudige zinnen De lat hoger leggen, eruit halen wat er inzit het zijn kreten waarmee Wim van Deijk van het Prisma College in Amersfoort niet uit de voeten kan. Het zijn allemaal Twitterberichten; politici zijn er heel bedreven in, in die oneliners van maximaal 140 tekens. Er is geen ruimte voor onderbouwing of nuancering, want dat vraagt al om een mailbericht. Het gaat om samenhang; die zie ik niet in het beleid van de minister. Het moet niet te ingewikkeld, maar in enkelvoudige zinnen, anders snapt de burger het niet meer. Het stoort hem dat de minister haar pijlen aanvankelijk alleen op havo en vwo richtte, maar dat onderhand ook de leerlingen op het vmbo moeten schitteren. De nuance is helemaal verdwenen, iedereen moet uitblinken, op elk niveau. Maar op het vmbo zit een heel ander type leerling. Daar houdt de minister geen rekening mee. De discussie over excellentie gaat helemaal voorbij aan de specifieke kenmerken van het individu, met zijn eigen achtergrond en mogelijkheden en beperkingen. Iedereen wordt op dezelfde manier beoordeeld. En wie niet aan de norm voldoet, is een loser.

10 Alsof we met de Olympische Spelen bezig zijn 10 Er zal altijd een onderkant zijn, zegt Van Deijk. Sterker nog, door zo te hameren op excellentie groeit die onderlaag alleen maar. Wij bieden op het Prisma College aantrekkelijk en uitdagend beroepsonderwijs. Maar we moeten wel realistisch zijn; wij krijgen kinderen binnen vanuit groep 8 die bij de Cito taalen rekentoets op geen enkel onderdeel voldoende hebben gescoord. Wij vangen alle leerlingen op, maar worden daar vervolgens op afgerekend. Wat is excelleren in basis beroeps? Steriele benadering Dat leerlingen in het vmbo ook leren samenwerken, blijft bij de Inspectie of de minister buiten beeld. Dat ze zich op een andere manier ontplooien eveneens. Van Deijk: De slagingsregeling draait om taal en rekenen, niet om de vakrichting. De Inspectie komt hier niet kijken hoe een toekomstige timmerman met zijn vak bezig is, maar of hij voor taal en rekenen wel een voldoende heeft gehaald. Een steriele benadering, vindt hij het. Iedere leerling moet voor zichzelf bewijzen dat hij de beste is. Het bevordert haantjesgedrag, scoringsdrift ook bij de scholen onderling; de concurrentiestrijd zal alleen maar heviger worden. De toelatingseisen gaan omhoog. Hoe ga je om met leerlingen die niet op het standaardniveau excelleren, maar wel op hun eigen niveau? Gerrit Rietveld heeft ook maar gewoon Ambachtschool gedaan. Hij excelleerde nog niet toen hij 14 was. Zo zijn er veel meer laatbloeiers. Een mens moet zich kunnen ontwikkelen, in zijn eigen tempo. Daarvoor moet hem tijd gegund worden. Bovendien: waar gaat het nou om? Dat je gelukkig wordt of altijd als beste scoort? Ik had vroeger een meisje in de klas, dat altijd ging huilen als ze lager dan een 8,5 had. Ik vraag me af of ze gelukkig is geworden. Ik denk dat weinig mensen bestemd zijn voor de top. Als alles draait om het halen van die top, om scoren, hoe leer je dan je verlies te nemen? Ik las ooit een mooi gedicht: wat zou er van Orpa geworden zijn? Hoe het met Ruth verder ging in het Bijbelverhaal, is bekend. Over Orpa gaat het nooit. Er moet ook belangstelling zijn voor degene die een andere keus maakt of moet maken. Absolute prestatieschool Rald Visser, voorzitter van het college van bestuur van LMC Voortgezet Onderwijs (met 27 vestigingen in Rotterdam), vindt alle aandacht voor excellentie prima. Al wekt het wel de suggestie dat we daar in het verleden helemaal niet mee bezig waren. En dat je zomaar een ander chipje in het hoofd van de docent kunt plaatsen, waardoor het onderwijs in één klap verandert. Maar de samenleving is een stuk sneller geworden; we zitten met z n allen op Twitter en kijken naar The Voice. Ik wil niet zeggen dat we het onderwijs net zo moeten inrichten als The Voice of Holland, maar dat er ook in het onderwijs meer sprake zal zijn van het competitief element daar ontkomen we niet aan. LMC begint in augustus met een nieuwe havo/vwo-opleiding: Highschool Rotterdam. Nieuw, ambitieus en dankzij de bijzondere en vernieuwende aanpak met een grotere kans op een succesvolle hbo-/wo-aansluiting, zo voorspelt het enthousiaste persbericht alvast. De opleiding biedt in het eerste jaar plaats aan 75 geselecteerde leerlingen. De eisen: een Cito-toetsscore van minimaal 538, een taalpercentiel van minimaal 60 en een goede beoordeling van een (praktijk)opdracht en een portfolio. We selecteren dus streng aan de poort, vervolgt het bericht. We gaan voor super gemotiveerde en capabele leerlingen. Die mogen ook wat van ons verwachten. We zijn een absolute prestatieschool, met individuele begeleiding op maat, maar bijvoorbeeld ook lessen Chinees. Naast het basislesprogramma is er wekelijks tien uur ingeroosterd voor speciale lessen in het kader van Business, Science of Art & Design. Met de inrichting van de opleiding wil de schooldirectie de uitval in het hoger beroepsonderwijs en het wetenschappelijk onderwijs van leerlingen afkomstig van havo en vwo een halt toeroepen. Dat gebeurt volgens Visser onder meer door leerlingen al vroegtijdig kennis te laten maken met de manier van lesgeven van de vervolgopleiding. Zo zien ze welke kant het op gaat. Ze worden eerder uitgedaagd en gaan daardoor maatschappelijk volwaardiger en rijper door de opleiding heen. Omdat ze gaandeweg al kennis hebben gemaakt met een andere wereld, is de overstap naar de vervolgopleiding kleiner en zal de uitval minder zijn. Excellent slagingspercentage Rotterdam Highschool belooft nu al een excellent slagingspercentage, maar aan een nadere invulling daarvan waagt Visser zich niet. Vooralsnog gaat hij uit van hoger dan het landelijk gemiddelde. Bij enkele andere gerichte opleidingen binnen het LMC, zoals de Theaterschool, is het percentage bijna 100. Ook daar speelt motivatie een belangrijke rol, en motivatie bevordert de prestatie. Als je in de eerste klas al leert hoe je een kleine onderneming opzet of ziet wat er bij ING allemaal gebeurt, dan groeit de motivatie. En als je goed gemotiveerd bent, komt de rest vanzelf wel. We leven in een ander tijdsgewricht dan vijf jaar geleden, zegt Visser. Vragen om doelmatigheid en efficiency in onderwijs klinken steeds luider. De druk op universiteiten en hbo-opleidingen neemt toe, dus ook op ons in het voortgezet onderwijs. Je kunt van alles vinden van die grotere druk op opleidingen, maar die is wel inherent aan het beleid van het ministerie. Je kunt dan de barricaden op gaan en zeggen: Daar doe ik niet aan mee! Je kunt ook op zoek gaan naar oplossingen. Over de top, Haal het allerbeste uit jongeren, door Huub Nelis en Yvonne van Sark, uitgeverij Kosmos (www.kosmosuitgevers.nl)

11 Column Column 11 Tekst Carla Schaap Talent in beeld! Afgelopen week mocht ik genieten van de musical Mamma Mia, die door leerlingen en medewerkers van het Ds. Pierson College in Den Bosch op de planken werd gebracht in een prachtig theater ontworpen door Anton Pieck. Ik genoot van zang en dans en was vooral verrast door de diversiteit aan talenten en het voelbare plezier dat de leerlingen en medewerkers aan het spelen en musiceren beleefden. Carla Schaap is senior adviseur Kwaliteit bij de Besturenraad Wilt u reageren? Mail naar De kwaliteit benaderde die van de professionele theaterwereld. In het programmaboekje stond een veelzeggend citaat van een leerling: Wat veel mensen niet begrijpen is dat de schoolmusical bij veel leerlingen voor zelfvertrouwen zorgt. Het zorgt ervoor dat ze zichzelf durven laten zien en trots kunnen zijn op zichzelf. Aansluitend sprak ik met enkele ouders en grootouders van de spelers. Trots op de prestaties van hun (klein) kind en ook verrast bij het zien van het ongekende talent en het lef om daar een rol neer te zetten. De docenten die ik sprak, gaven aan dat zij de leerlingen hadden zien veranderen, een team zien worden, en talenten van leerlingen hadden leren kennen die zij in hun lessen Engels of wiskunde niet hadden kunnen vermoeden. De verscheidenheid aan talenten en de verschillen in ontwikkelingsfase droegen bij aan een harmonieus en krachtig geheel: verscheidenheid als meerwaarde. In het onderwijs wordt in toenemende mate een beroep gedaan op talentontwikkeling en differentiatie. Dat vraagt van docenten dat zij verschillen tussen leerlingen signaleren en het onderwijs daarop aan laten sluiten, zodat talenten van welke aard dan ook de ruimte krijgen en zich optimaal kunnen ontwikkelen. Excellentie als uitdaging en niet langer als afwijking van het gemiddelde. Excelleren mag weer, maar er wordt nog wel vaak een smalle definitie aan het woord gegeven. Is de excellente leerling enkel die met de vermelding cum laude op de cijferlijst, of ook de leerling die op andere terreinen talenten ontwikkelt? Talenten die niet altijd gezien worden, tenzij de school contexten creëert die leerlingen de mogelijkheid bieden om hun talenten te leren kennen en te ontwikkelen. Zoals in de musical duidelijk het geval was. Contexten kunnen op het creatieve terrein liggen, maar ook in sport, cultuur, maatschappelijk veld, arbeidsmarkt, en dergelijke. Talenten leren kennen vraagt ook herkenbare beelden. Beelden die in de maatschappij niet altijd breed zichtbaar zijn. Scholen hebben een kans en misschien wel een opdracht om leerlingen beelden te laten zien waarmee zij zich al dan niet kunnen identificeren. Beelden die de keuzes in hun loopbaan kunnen vergroten. Beelden die hun dagelijkse werkelijkheid soms te buiten gaan, en juist daarin kansen bieden. Kansen voor hun eigen ontwikkeling, maar ook voor de maatschappij. Dit vraagt meer dan een goed LOB-programma. Het vraagt ook bewustzijn van ouders en school om jongeren breder te laten kijken, over de grenzen van bestaande beelden en opvattingen heen. Dit gebeurt bijvoorbeeld in het programma Bèta Excellent, waarin meisjes worden uitgedaagd om hun exacte competenties te leren kennen. Het gebeurt bij techniek, waar een groot tekort aan personeel dreigt doordat heersende beelden niet overeenstemmen met de werkelijkheid en het brede scala aan mogelijkheden die de techniek biedt. Het ontdekken van eigen talent kan een verrassing blijken, het ontwikkelen ervan plezier en zelfvertrouwen geven en daarmee tot een onverwachte groei van mogelijkheden leiden. Excellente leerlingen in een school waarin docenten een podium aan talenten bieden. Dat is voor mij de excellente school!

12 Wat mijn school mijn school maakt Slim op vele manieren 12 Tekst Loek Mulder Fotografie Fotostudio Krüger cbs Het Octaaf Slim op vele manieren Mensenslim, beeldslim, muziekslim, techniekslim, woordslim of rekenslim. Ieder kind is slim op zijn eigen manier. Op cbs Het Octaaf in Assen is het gehele onderwijs programma rond dit idee van intelligentie gebouwd. Het is heus geen onderwijsexperiment. Vijf velletjes papier kreeg Janita van Dorland overhandigd van het bestuur van cbs Het Octaaf, een basisschool in een buitenwijk aan de westkant van Assen. De tekst omvatte het geheel vernieuwde onderwijsconcept dat het bestuur na een aantal nadenksessies samen met onderwijsspecialisten had geformuleerd. Het plan ging over werken met profielen, de invoering van Engels voor alle groepen en andere voor de school vernieuwende zaken, maar alles cirkelde rond het idee van meervoudige intelligentie. De school was hard toe aan vernieuwing. Cbs Het Octaaf was in het slop geraakt nadat er decennialang onveranderd en traditioneel onderwijs was gegeven. De bevlogenheid was teloor gegaan, het team ingedut, de inspiratie leek vervlogen en het leerlingenaantal liep terug. De centrale vraag die het bestuur zich destijds stelde voor het herformuleren van de onderwijsvisie was: 'Wat hebben kinderen in de toekomst nodig'. Het bestuur koos ervoor daarbij de ideeën rond meervoudige intelligentie (MI) als uitgangspunt te nemen. Ik was laaiend enthousiast, blikt Van Dorland terug, die kort ervoor kennis had gemaakt met MI in het onderwijs. Ze had een baan als adjunctdirecteur op een school in de buurt en was toe aan iets nieuws. Ik hoorde dat men met MI aan de slag wilde en heb gelijk gezegd dat is de enige school waar ik naar toe wil. Het nog niet heel concrete schoolplan bood haar de ruimte om het onderwijsprogramma van de grond af aan op te bouwen. Pannenkoeken De invoering ervan ging echter allerminst zonder slag of stoot. Vooral ouders waren sceptisch. In die tijd speelde de discussie rond het Nieuwe Leren, dat geen positieve associaties opriep. Het programma rond MI werd er mee in verband gebracht. Ouders vreesden dat we een onderwijsexperiment met hun kinderen aangingen. Samengevat kwam de twijfel neer op de gedachte: Leuk hoor, pannenkoeken bakken tijdens de les, maar wat leren kinderen er van? Het gaat echter

13 13 Slim op vele manieren Meervoudige intelligentie controversieel Grondlegger van het idee van meervoudige intelligentie is de Amerikaanse psycholoog Howard Gardner. Ruim twee jaar geleden kreeg Janita van Dorland de kans een masterclass te volgen die Gardner gaf over MI. Enorm inspirerend. Hij biedt een diepgewortelde visie op de wereld. Het gaat over hoe mensen denken en handelen en wat kinderen nodig hebben voor hun toekomst. Gardner heeft weliswaar geen handleiding opgesteld voor een onderwijsprogramma, onderstreept Van Dorland, maar zijn ideeën fungeren wel als inspiratiebron. Zo ook op cbs Het Octaaf in Assen. Nederland kent enkele scholen die MI als uitgangspunt voor hun onderwijsprogramma hanteren, in de VS is het meer ingeburgerd. Het gedachtegoed van Gardner is echter controversieel. Er is weinig wetenschappelijk bewijs voor het bestaan van s ubvormen van intelligentie. Zijn tegenstanders vinden dat Gardner intelligentie verwart met vaardigheden. Bovendien is algemene intelligentie, uitgedrukt in IQ, de beste voorspellende factor van schoolsucces. In meerdere internationale studies wordt het gebruik van het MI-concept in de onderwijspraktijk zelfs afgeraden. Op grond waarvan dan wel? vraagt Van Dorland zich af. Dat MI-scholen slechter presteren is onzin. Je hebt goede en minder goede, net als bij Dalton- of Jenaplanscholen. Op onze school zijn de resultaten goed, de school loopt lekker en alle betrokkenen zijn enthousiast. Van Dorland kent de vraagtekens rond de bewijsbaarheid van het bestaan van meervoudige intelligentie en het nut ervan voor het onderwijs. Ik pleit voor boerenverstand. Ik zie en voel dat het hier werkt. Daar heb ik geen boekje voor nodig. Talloze kinderen zijn in het verleden jammerlijk niet tot leren gekomen omdat hun eigen manier van leren niet tot recht kwam op school. Dáár willen we hier wat aan doen. niet om het leuke, reageert Van Dorland. Een kookles is een middel om te leren over hoeveelheden, verhoudingen en kosten. We hebben erg ons best gedaan om duidelijk te maken dat we heel bewust met leren bezig zijn tijdens zo n les. Door ouders bij de plannen te betrekken, door op koffieochtenden, inloopochtenden en andere momenten te informeren en door kritiek niet uit de weg te gaan, slaagde de school er in de twijfel bij de meeste ouders weg te nemen. Er ontstond begrip en steun voor de aanpak en volgens Van Dorland rees al vrij vlug na de herstart van cbs Het Octaaf het vertrouwen in de aanpak. Het besef dat we op de goede weg waren, drong snel door, vat Van Dorland samen. Leerstijlen Het is ook goed te begrijpen dat mensen moeite hebben met het wat diffuse en ongrijpbare concept van meervoudige intelligentie, vindt Van Dorland (zie kader). En hoe wordt het vertaald naar de dagelijkse onderwijspraktijk van de leraren? Meervoudige intelligentie is een wat zware term, zegt Van Dorland. Ik vind het ook niet een heel mooi woord. MI gaat ook niet om intelligentie uitgedrukt in harde IQ-getallen, het betreft eerder leermogelijkheden. Het heeft wat mij betreft vooral betrekking op leerstijlen, zegt Van Dorland. Ieder kind is knap op verschillende manieren. Ieder heeft zijn eigen favoriete leerstijl. Ons onderwijsidee biedt kinderen de mogelijkheid om op verschillende manieren te leren. Er wordt aansluiting gezocht bij de favoriete leerstijl en interesses van de leerling. In het midden staat het streven kinderen tot leren en tot ontwikkeling te brengen. Ouders begrijpen het vaak wanneer ze twee of meer kinderen hebben en inzien dat die heel verschillend leren. Om elke leerling de ruimte te bieden om te leren, hanteert de school een diversiteit aan werkvormen, waarbij 'vorm volgt functie' als uitgangspunt geldt. Dat wil zeggen dat het leerdoel centraal staat, maar dat de manieren waarop dit doel wordt bereikt, mogen verschillen. Doelgericht Op het eerste gezicht lijkt het allemaal nogal vrij en ongedwongen, maar dat is gezichtsbedrog, zegt Van Dorland. Ook al geschiedt de invulling van de lessen vanuit de belangstelling van de leerling, de manier waarop dat gebeurt is doordacht en systematisch opgezet rond strakke didactische structuren en leerplannen. Die gelden voor alle lessen, want de structuren zijn inhoudsvrij. Van iedere les is een MI-les te maken, vindt de school. Daartoe zijn in alle klassen zogeheten structuurkaarten opgehangen met daarop de stappen en de werkvormen die het leerproces moeten ondersteunen. Het is vrijheid in gebondenheid, aldus Van Dorland. Ik krijg vaak te horen dat mensen hun aanvankelijke oordeel dat het vooral speels en spontaan is, moeten bijstellen. Laten we niet vergeten dat de leerresultaten die we met ons concept boeken keurig volgens de norm zijn en dat we op taalgebied goed scoren. De school als geheel is zelfs behoorlijk taalslim. Niet zo verwonderlijk, wanneer we bedenken dat ons onderwijs zeer taalgericht is. We zijn niet voor niets in 2010 genomineerd voor de Drentse Onderwijsprijs. Weliswaar won de school de prijs niet, maar de nominatie is wel een aanwijzing voor het welslagen van de ideeën, stelt Van Dorland.

14 De deugd in ons midden 14 Tekst Paul Boersma De deugd in ons midden Dit artikel gaat over deugden. Nadat ze lange tijd zijn geassocieerd met braafheid en burgermansfatsoen, zijn ze terug van weggeweest. Een opmerkelijke revival. Het lectoraat Morele Vorming van de Gereformeerde Hogeschool in Zwolle heeft onlangs een praktijkboek voor leerkrachten en pabostudenten gemaakt waarin het vooral gaat over het leren van deugden en het scholen in deugdzaamheid. Reden om er aandacht voor te vragen. Lange tijd was het onderwijs, zeker het christelijk onderwijs, te typeren als een vorming in deugdzaamheid. Zo kreeg ik op mijn lagere school cijfers voor netheid, ijver en goed gedrag. De geest van de 19e-eeuwse Hieronymus van Alphen kenmerkte het christelijk onderwijs tot in de jaren zestig van de 20e eeuw: De ledigheid Nimmer moet ik ledig wezen; Alles doen met lust en vlijt. Bidden, leeren, schrijven, leezen, Spelen, werken heeft zijn tijd. Moeder lief kan t ook niet velen, Dat de tijd verwaarloosd wordt. Lui zijn, zegt ze, is tijd te steelen, En ons leven is zo kort! Tijdgeest In die jaren zestig stierf echter de deugdzaamheid. De jongeling kwam in verzet, eerst in de vorm van protest, later in de vorm van assertiviteit. En nu staat het kind centraal en draait alles om hem. Het individu is geboren en die laat zich gelden. Wel wordt hem voorgehouden dat hij er goed aan doet zijn eigen doelen te stellen, zichzelf onder controle te houden, maar vooral ook bij zichzelf te blijven, wat men vangt in het woord authenticiteit. Vanuit christelijke kring kwam wel af en toe een reactie. Zo predikte een christendemocraat: fatsoen moet je doen! Hij vroeg aandacht voor waarden en normen in het onderwijs. Het smaakmakende deel van Nederland reageerde spottend, maar erkende enkele jaren later dat hij met zijn hameren op waarden en normen de tijdgeest goed had aangevoeld. Nu moeten scholen aandacht geven aan goed burgerschap en aan sociale betrokkenheid en worden leerlingen op

15 15 De deugd in ons midden maatschappelijke stage gestuurd. En scholen drukken zichzelf uit in voor hen belangrijke waarden en zijn zich bewust van hun maatschappelijke relevantie. Persoonsvorming Wie waardegericht onderwijs wil geven, zal leerlingen leren hoe zij in hun leven waarden een plek kunnen geven die hun keuzes mede bepalen en hun handelen richting geven. Waarden als respect tonen, verdraagzaam zijn, niet discrimineren, oog hebben voor duurzaamheid, heeft bijna elke school in haar doelstellingen opgenomen. Waarden zijn als het ware richtpunten voor het handelen. Een belangrijke waarde waar nu aandacht voor is, is deugdzaamheid. Die waarde betreft niet alleen de morele ontwikkeling van kinderen, het besef van goed en verkeerd doen. Deugdzaamheid is een waarde die de persoon zelf betreft. De waarde richt zich op de vorming van de attitude, de gezindheid, het karakter van de leerling. Het genoemde praktijkboek van het lectoraat over deugdethiek werkt juist dat aspect van de morele vorming uit. Het richt zich op de ontwikkeling van de persoon, op de vraag hoe je bent, niet primair op het juiste handelen, het goede gedrag. Het lectoraat benadrukt daarbij dat je door opvoeding en scholing iemand kunt worden. Als je goed gevormd bent, zul je ook goed doen, is de gedachte van de deugdenbenadering. Vandaar de titel van het boek: Doe me een deugd! De auteurs werken negen deugden uit, laten leraren daarover hun gedachten uiten en reiken praktische vormen aan om er in de les mee te werken. Drie deugden voor de onderbouw matigheid, eerlijkheid, en geduld, drie voor de middenbouw naastenliefde, vriendschap en zorgzaamheid, en drie voor de bovenbouw: tolerantie, verantwoordelijkheid en respect. Kinderen leren vooral door gewoontevorming. Wezenlijk voor een morele ontwikkeling is ook het leren van zelfcontrole en van intrinsieke motivatie. In onze tijd, waarin de mens vooral op zichzelf teruggeworpen wordt, zijn dat belangrijke eigenschappen. Het midden houden Wie deze eigenschappen bezit, is daarmee nog niet deugdzaam. Het zijn middelen om het midden te houden tussen extremen en om te handelen overeenkomstig de morele standaards die een mens zich eigen heeft gemaakt. De deugdzame mens heeft echter die zelfdwang niet nodig. Hij is deugdzaam omdat hij daar juist gelukkig bij is. Hij is intrinsiek gemotiveerd. Daarmee is opvoeden tot deugdzaamheid een ultiem doel van onderwijs en opvoeding. Geen externe druk of een gevormd geweten stuurt het gedrag, maar het komt voort uit een samenhang van deugden die tot eigenschap geworden zijn. Wie bijvoorbeeld moed toont, en achteraf pas beseft dat hij ook ander gedrag had kunnen tonen, handelt niet op grond van een moreel besef, maar handelt vanuit een verworven eigenschap: je bent moedig. De deugd ligt in het midden, tussen twee extremen. Moed ligt tussen overmoed en lafheid. In de prachtige serie voortreffelijk leven van het dagblad Trouw, begeleid door ethicus prof. dr. Paul van Tongeren, die meerdere bijdragen leverde aan een deugdethiek, werden soms juist extremen weer tot deugd verheven. Zo herinner ik mij een bijdrage over de deugd der onverschilligheid ik kan me er iets bij voorstellen als reactie op de krampachtige drang van velen om het verschil te willen maken. Overigens zou het zowel in Trouw als in het mooie boek van lector Pieter Vos niet misstaan hebben wanneer trouw als deugd aandacht zou hebben gekregen, een van de drie noties die de profeet Micha zijn gehoor voorhoudt: De Heer vraagt niet anders van u dan recht te doen en getrouwheid lief te hebben, en ootmoedig te wandelen met uw God. Een jas die je past Het boek reikt wel een aantal andere deugden aan: moed, toewijding, vrijgevigheid, barmhartigheid, rechtvaardigheid en verstandigheid. De eerste en de twee laatste vormen samen met matigheid de vier klassieke deugden. Het boek noemt wel de door Thomas van Aquino aangedragen bovennatuurlijke deugden, ook wel goddelijke of theologale deugden genoemd (geloof, hoop en liefde), maar werkt ze niet uit. Op de dag dat ik dit artikel schreef, maakte ik een bezinningsmoment van een collega mee die daarmee een vergadering opende. Ze sprak over haar trouwtekst, waarmee zij uitdrukking gaf aan haar geloof, haar hoop en haar leven vanuit liefde. Toen trok ze een jas aan, waarbij ze een tekst van Paulus aan de Kolossenzen citeerde: omdat God u heeft uitgekozen, moet u zich kleden in innig medeleven, in goedheid, bescheidenheid, zachtmoedigheid en geduld; verdraag elkaar en vergeef elkaar en bovenal, kleed u in de liefde, dat is de band die u tot een volmaakte eenheid maakt. Het is een jas die haar past, die haar identiteit onthult, zoals kleding, en dat geldt zeker voor jongeren, uitdrukt wie je bent. Ik ken haar inderdaad zo: niet braaf, maar ze deugt wel!. Ik zal haar nog vragen wat het onderwijs daaraan voor haar heeft bijgedragen. Wilma van der Jagt en Pieter Vos, Doe me een deugd. Praktijkboek morele vorming voor de basisschool, Zoetermeer: Boekencentrum, 2012.

16 Inspiratie Inspiratie 16 Samenstelling Guido de Bruin Inspiratie voor christelijk onderwijs Verbinding Some people see things as they are and say: why? I dream things that never were and say: why not? Robert F. Kennedy (naar George Bernard Shaw), in een toespraak aan de Universiteit van Kansas, 18 maart 1968 Vlak bij Apeldoorn ligt Radio Kootwijk. Daar, midden op de hei, staat het imposante, voor malige zendgebouw. In 1928 werd vanaf deze plaats het eerste telefoongesprek gevoerd tussen Nederland en Nederlands-Indië. Het liedje Hallo Bandoeng gaf destijds het belang van deze gebeurtenis aan. Het gebouw werd rond de zender ontworpen. Een combinatie van realiteit en droom maakte dit waar. Van de jaren zestig tot 1975 was het gebouw gevuld met vele zenders: alle schepen en alle KLM-vliegtuigen waar ook ter wereld werden bediend via Radio Kootwijk. In 1999 werd de zenderfunctie van het gebouw geschiedenis. Het gebouw en zijn geschiedenis symboliseren veel voor mij. Onder andere de voortschrijdende techniek, waardoor veel verandert en veel snel veroudert. Met je mobiele telefoon kun je nu hetzelfde bereiken als in 1928 met een kolossaal zendgebouw met enorme zendmasten. Het gebouw werd midden tussen bos, heide en zandverstuiving gebouwd, en nu keert langzamerhand de natuur weer terug. Ook hier hebben vele mensen met hart en ziel gewerkt om de verbindingen open te houden. Zij offerden hun tijd op en deden vaak meer dan van hen verlangd werd. De zenders mochten niet uitvallen. Hun werk veranderde of verdween door de komst van transistoren en digitale techniek. Wat gelijk is gebleven, is dat we als mensen verbinding met elkaar nodig hebben. Zodat we samen dingen kunnen bereiken, ontwikkelen of in stand houden. Waarbij we, vaak vanuit ons geloof, een drive hebben om dat wat we doen, zo goed mogelijk te doen. Samen met anderen en ten dienste van anderen. Het is goed om ons te realiseren dat mensen met allerlei verschillende uitgangspunten uiteindelijk ontwikkelingen samen tot stand brengen. Dat geldt in de techniek, dat geldt ook voor onderwijs. Ik ben een realist. Toch is het voor mij goed om te durven dromen en mijn idealisme ruimte te geven. Met de uitspraak van Robert Kennedy in mijn achterhoofd, probeer ik voor kinderen het onderwijs zo goed mogelijk vorm te geven, tussen droom en realiteit. Jan Huizinga Directeur PCBS De Regenboog, Apeldoorn

17 17 Inspiratie In december 2010 verscheen onze uitgave Inspiratie voor christelijk onderwijs, een schatkistje met teksten die mensen inspireren in hun werk voor het christelijk onderwijs. Op deze pagina s gaan we door met het verzamelen van teksten die u raken, bemoedigen of richting geven in uw werk als schoolleider, schoolbestuurder, toezichthouder, leraar of medewerker van een christelijke onderwijsinstelling. U kunt uw tekst met een korte toelichting (beide maximaal 200 woorden) sturen naar Guido de Bruin, De blinden en de olifant Er waren eens drie wijze, blinde Indiërs. Op een dag kwam de koning op een olifant de stad binnen. De blinden wilden weten wat een olifant was. De eerste voelde aan een poot en zei: Een olifant is net als een boom. De tweede voelde aan de slurf en sprong geschrokken achteruit. Pas op voor dit beest. Het is net een slang. Welnee, zei de derde vol wijsheid en voelde aan het oor. Een olifant is als een waaier! De koning sprak daarop slechts: Jullie hebben alle drie gelijk, en toch heeft elk het mis. Soefi-verhaal uit de 12e eeuw. Een student vertelde in een college dit verhaal. Het raakte mij door de wijze waarop hij de olifant en de blinden verbeeldde. Belangrijk is het perspectief van waaruit je naar de dingen kijkt en deze waarneemt. De tekst maakt dit duidelijk. Er is nooit één waarheid. Al die waarheden bij elkaar geven een beeld van de wereld. Je bent niet alleen op de wereld en je kunt niet alles naar je hand zetten. Maar met elkaar kom je een stuk verder. We hebben verschillende bronnen en tradities, en deze moeten we van elkaar leren en weten. Het verhaal vertelt over de open houding die nodig is om je eigen ervaringen te onderzoeken, zodat je in contact met jezelf en vervolgens met de ander komt. Je creëert inzicht in je eigen identiteit en leert dit onder woorden te brengen. En dan begrijp je ook de ander en het grotere geheel en de betekenis ervan. De mensheid op deze wereld is mooi en heeft ons iets te bieden, als we er maar open voor staan om dat te willen zien en te delen. Als lerarenopleider leer ik de studenten verschillende vaardigheden om godsdienst/levensbeschouwing te geven. Dit verhaal geeft aan hoe je vanuit de verschillende perspectieven naar het leven kan kijken. Wat neem jij waar en wat vind je belangrijk? Wat wil je dan vervolgens de leerlingen meegeven en aan hen overbrengen? Loes Mulders lerarenopleider en vakdidacticus godsdienst en levens beschouwing, Onderwijscentrum Vrije Universiteit, Amsterdam

18 Dagboek van een Israëlganger 18 Tekst Freek ten Klooster Fotografie Dick den Bakker Woensdagavond 4 april, tegen tienen Tweeëndertig onderwijsmensen nemen afscheid van elkaar bij de bagageband. Intiem. Intens. Hier gaan mensen uiteen die samen iets hebben beleefd! Als eerste van ons reisgezelschap passeer ik de schuifdeuren van de aankomsthal, om direct het verwachtingsvolle gezicht van mijn vrouw te ontdekken tussen de wachtenden. Na een snelle liefdevolle knuffel, draai ik ons met het gezicht naar de schuifdeuren. Schat, laten we nog even blijven hangen, dan kan ik je al die gave mensen aanwijzen waar ik zo gesteld op ben geraakt! Kijk, daar loopt vriend Theo. Ik ben zo blij dat wij deze reis samen hebben gemaakt. En zie je die kleine daar met die grote grijns? Da s onze moslimbroeder Mohamed. Hij heeft me de hele terugreis wakker gehouden. Oh ja, die ene daar met die cowboyhoed dat is nou Paul. En daar lopen Toeter & Toeter, onze beide Dicks, die liepen steeds met zo n cameratoeter voor hun snuit. Die grote daar, da s Willem Jelle, je weet wel: die van CNV Onderwijs. En daar, kijk, daar loopt Gerrit. Tijdens onze avond bij het gastgezin heeft hij alle wereldproblemen voor ons op een rijtje gezet en binnen een half uurtje opgelost! Daar in de hoek zie je nog net Meindert weglopen. Met hem heb ik de slaapkamer gedeeld. Leuke vent, snurkt amper! En die lange daar, die heet ook al Dick. En die snelle? Die heet Jelle. We hadden nog zo n snelle, maar die heet Jules. Daar loopt hij met z n coole zonnebril! Kijk, daar komt Arjan zich even voorstellen, de voetballer van het stel. En ik had je toch ge-sms t over Arie, onze poëet? Nou, daar gaat hij. En oh ja, daar loopt Suzan. Die heeft me toch een lach! En dat is En die daar Dagboek van een Israelganger Wanneer ik mijn collega s vertel over The Wall, voel ik de emoties weer door mijn lijf gieren. Die bizarre muur die, het land in tweeën splijtend, tot doel heeft het veiligheidsgevoel van de Israëli s te vergroten. Ik vertel over de mensonterende effecten ervan op het leven van deze Palestijnse mannen, vrouwen en kinderen. Terwijl ik dit alles vertel, voel ik opnieuw die verbijstering bij mezelf over het feit dat mensen blijkbaar bereid zijn de ander het leven onmogelijk te maken, of het elkaar zelfs te ontnemen. Leren we dan niets van het verleden? Hoe groot moet de angst dan wel niet zijn! Of hoe intens de haat! Hoe voed je in godsnaam kinderen op in zo n om geving? Hoe kun je ze onderwijzen in vredelievend burgerschap? Maar ik wil mijn collega s ook vertellen over die Palestijnse vrouwen. Die prachtige, bescheiden, hoopvolle vrouwen, die ondanks alles wat hen is overkomen, toch vanuit hun harten blijven zingen voor de vrede. Voor iedereen. Voor Israëli s en Palestijnen. Voor joden, moslims en christenen. In alle soorten en maten! Deze vrouwen willen de onderlinge muren, die volken en religies zo van elkaar scheiden, steen voor steen afbreken, om er vervolgens bruggen mee te bouwen. Deze vrouwen kennen de werkelijke waarde van Bijbelse begrippen als barmhartigheid, naastenliefde en vooral vergeving. Zij weten dat zij het niet van de ander moeten verwachten, maar dat zij als eersten deze waarden in praktijk moeten brengen. Deze krachtige vrouwen, hun onverzettelijke geloof in dezelfde God en hun niet aflatende hoop op betere tijden, staan op mijn netvlies gebrand. Donderdagochtend 5 april, net na negenen. Een teamkamer vol collega s luistert naar mijn reisverslag. Vol aandacht. Dat is bijzonder, omdat ik zelf het idee heb dat ik veel te veel uitweid. Ik heb me in het in het vliegtuig wel voorbereid, maar er is zoveel wat ik wil delen! Mijn mond stroomt vooral over van de ervaringen die ik heb opgedaan tijdens onze twee dagen in Bethlehem. De bezoeken aan de scholen daar en aan het Sumudhuis (het Verhalenhuis). De gesprekken met de kinderen, de leerkrachten en schoolleiders. De overnachting bij die lieve, zorgzame en dappere Palestijnse mensen, zoals Jack en Mary.

19 19 Dagboek van een Israëlganger Een achtdaagse reis van ruim dertig onderwijsmensen naar Israël en de Palestijnse Gebieden heeft veel losgemaakt, blijkt uit een dagboek van Freek ten Klooster, directeur van SBO De Regenboog in Ede. De thema s leiderschap, onderwijs en spiritualiteit stonden centraal tijdens deze reis, die de Besturenraad voor het eerst organiseerde. Zondagmiddag 8 april, tegen vieren Het penthouse van mijn schoonouders in Amsterdam is gezellig gevuld. Traditioneel vieren we als gezin het paasfeest. Ik beschouw mijn schoonvader als een wijs man. Voor mij past hij in hetzelfde rijtje als rabbijn Awraham Soetendorp, van wiens wijsheid, naastenliefde en kennis wij als Israëlgangers hebben mogen leren en genieten tijdens de eerste helft van de reis. Mijn schoonvader, emeritus predikant, heeft zelf drie reizen naar het Heilige Land geleid. De ideale gesprekspartner dus, en ik heb ernaar uitgezien om mijn ervaringen met hem te delen. Wanneer ik hem echter vertel over mijn meest recente overwegingen ten aanzien van de Israëlisch-Palestijnse kwestie, plaatst hij daar direct een aantal kritische kanttekeningen bij vooral met betrekking tot de oprichting van The Wall, de legitimering en de positieve effecten ervan. Die muur die ik zo ben gaan verafschuwen. Ik ben er zelf geweest en heb gezien wat die muur doet met mensen! Maar ja, mijn schoonvader is er ook geweest en hij kan zich net zo kwaad maken over onrecht als ik. Zie ik dan wellicht toch wat over het hoofd? Normaal geniet ik van mijn ontmoetingen met mijn schoonvader, omdat hij mijn gedachten vaak weet te scherpen. Vandaag bemerk ik echter teleurstelling bij mezelf. Niet zozeer door zijn opmerkingen, maar meer door het feit dat ik me er (opnieuw) door in verwarring voel raken. Dacht ik het allemaal net een beetje te gaan begrijpen Wat een verrekt ingewikkelde, uitzichtloze toestand is het daar toch in Israël! Woensdagavond 11 april, na half negen De eerste fotobestanden zijn over het web verzonden. Kinderen zijn naar bed, vrouw van huis, dus even tijd voor mezelf. Dankzij al het beeldmateriaal loop ik al snel weer rond in Jeruzalem. Ik wandel door de Graftuin en volg de Via Dolorosa. Een paar foto s verder daal ik de Olijfberg af, langs de tuin van Gethsemane om uiteindelijk weer op te gaan naar de Heilige Stad. Even later wandel ik in de voetsporen van Jezus rond het meer van Tiberias. Ik hoor opnieuw Jezus zaligsprekingen en zie Hem een mensenmassa voorzien van vis en brood. De prachtige woorden en liederen tijdens onze zondagse dienst in de boot op het meer grijpen me opnieuw aan.

20 Dagboek van een Israëlganger 20 Weg van de vrede Verkeer raast naar de oude stad met ronkende motoren In 2013 organiseert de Besturenraad opnieuw een reis naar Israel en de Palestijnse gebieden. U kunt nu al vrijblijvend uw belangstelling kenbaar maken aan Dick den Bakker, directeur Besturenraad Academie, mobiel U wordt dan op de hoogte gehouden van de vorderingen en kunt op enig moment definitief beslissen of u mee wilt gaan. een file met toeristenbus op zoek naar vredessporen er klinkt een oude grijze stem tussen asfalt en kabaal opgang naar Jeruzalem een eeuwenoud verhaal Het zijn de dagen van het-zou-kunnen. Dit graf zou van Jezus kunnen zijn geweest, hier zou Jezus geweend kunnen hebben, hier zou Hij de zaligsprekingen uitgesproken kunnen hebben Het zit me totaal niet dwars dat bijna niets met zekerheid aan te wijzen is. Het idee alleen al dat ik daar mag zijn, waar Hij tweeduizend jaar geleden Zijn genadewerk heeft verricht, geeft mij een bevoorrecht en geliefd gevoel. Jesus once was buried, that s for sure. But was it under the church, or behind the garden door? Does the answer matter to my belief? Will it change His love, I receive? I don t have to seek, I only have to listen; For He s not here, He s not there, He is risen! verlangen naar eeuwig shalom van een leeuw en van het lam verlangen naar die mooie droom de vrede die niet kwam de herder leidt de kudde voort met schapen op de loop de rabbi spreekt het zachte woord de mens leeft van de hoop. Jeruzalem, 28 maart 2012 Weg van de vrede Uit de bundel gedichten die Arie de Bruin, voormalig voorzitter van het college van bestuur van Kind en Onderwijs in Rotterdam, tijdens de reis schreef: Een reis naar Israel en Palestina zal niemand onberoerd laten. Een bezoek aan het land van shalom en de stad van de vrede: eeuwenoude woorden die een schril contrast vormen met wat je kunt ervaren als je je oren en ogen niet wilt sluiten. Van 28 maart tot en met 4 april 2012 mocht ik met een groep mensen uit het Nederlandse onderwijs door Jeruzalem wandelen, we bezochten Yad Vashem, hoorden de zaligsprekingen bij het meer van Galilea en liepen langs de muur in Bethlehem. We kwamen ogen en oren tekort, vooral toen we in gesprek kwamen met prachtige mensen wier verlangen naar shalom wel heel erg op de proef wordt gesteld. Eén ding is duidelijk: ik kan nooit meer zeggen dat ik het niet wist, ik ben er geweest. Zondag 15 april, rond tweeen Ik zou zo graag een paar dagen mezelf willen terugtrekken, om in alle rust te kunnen denken, voelen en schrijven. Mijn gezin, baas en collega s zien me echter al aankomen Ik verzoen me daarom met de gedachte dat ik hiervoor tijd kan maken in de meivakantie. Maar gelukkig weet Paul (Boersma, adviseur bij de Besturenraad en medereiziger) mij toch te stimuleren alvast iets van het verhaal op een rij te zetten. Op vermakelijke doch indringende wijze heeft Paul ons tijdens de avondsessies deelgenoot gemaakt van zijn absolute overtuiging dat één van ons nog tijdens de reis zou aanbieden om bij terugkeer in Nederland een stuk te schrijven voor SBM in ongeveer 1000 woorden. De reis werd in de mailing aangekondigd als inspirerende studiereis. Een verslag daarvan zou inderdaad te doen moeten zijn in ongeveer duizend woorden. Voor een verslag van de unieke reis die ik heb mogen meemaken, samen met een even uniek reisgezelschap, schieten duizend woorden ernstig tekort! Zelfs de 1269 die ik nu heb gebruikt

Als je te weinig van een kind verwacht, komt er niet uit wat er in zit. Onderwijsminister Marja van Bijsterveldt INTERVIEW

Als je te weinig van een kind verwacht, komt er niet uit wat er in zit. Onderwijsminister Marja van Bijsterveldt INTERVIEW INTERVIEW Auteur: René Leverink Fotografie: Rijksoverheid Onlangs hebben minister Van Bijsterveldt en staatssecretaris Zijlstra van OCW drie actieplannen gelanceerd, gericht op een ambitieuze leercultuur

Nadere informatie

Presentatie Tekst Top plan (talentontwikkelingsplan) Amy Kouwenberg OABCE1A

Presentatie Tekst Top plan (talentontwikkelingsplan) Amy Kouwenberg OABCE1A Presentatie Tekst Top plan (talentontwikkelingsplan) Amy Kouwenberg OABCE1A INLEIDING Ik heb vandaag een cadeautje meegenomen. Niet voor jullie, maar voor mijzelf. Het cadeautje staat voor de verrassingen

Nadere informatie

Het PENTA college in Hoogvliet is sinds augustus 2014 een gecertificeerde BUSINESS SCHOOL voor mavo en havo-top.

Het PENTA college in Hoogvliet is sinds augustus 2014 een gecertificeerde BUSINESS SCHOOL voor mavo en havo-top. Het PENTA college in Hoogvliet is sinds augustus 2014 een gecertificeerde BUSINESS SCHOOL voor mavo en havo-top. Heb je een mavo- of mavo/havo-advies en wil je het beste uit jezelf halen? Kom dan eens

Nadere informatie

Succesvolle leerlingen in een kleurrijke omgeving februari 2015

Succesvolle leerlingen in een kleurrijke omgeving februari 2015 - Missie/Visie - Succesvolle leerlingen in een kleurrijke omgeving februari 2015 Op AMS staat de leerling centraal. Dat betekent dat alles wat we doen er op gericht is om iedere leerling zo goed mogelijk

Nadere informatie

Het Loopbaanlab brengt onderwijsprofessionals in beweging

Het Loopbaanlab brengt onderwijsprofessionals in beweging Oktober 2015 Het Loopbaanlab brengt onderwijsprofessionals in beweging Uitkomsten van meerjarig onderzoek naar de effecten van het Loopbaanlab Leestijd 8 minuten Hoe blijf ik in beweging? De kwaliteit

Nadere informatie

INHOUD Verantwoording 1 De macht van de situatie 2 Koester je zeurende collega 19 3 De calculerende medewerker 4 Respect!

INHOUD Verantwoording 1 De macht van de situatie 2 Koester je zeurende collega 19 3 De calculerende medewerker 4 Respect! INHOUD Verantwoording 7 1 De macht van de situatie 11 We hebben de neiging te denken dat we zelf bepalen wat we doen, maar in werkelijkheid worden we ook gestuurd door allerlei omstandigheden. 2 Koester

Nadere informatie

LESGEVEN IS TOPSPORT. www.cps.nl/lesgevenistopsport

LESGEVEN IS TOPSPORT. www.cps.nl/lesgevenistopsport www.cps.nl/lesgevenistopsport IK BEN Marc Lammers. COACH VAN HET BELGISCH DAMESHOCKEYTEAM. EERDER WAS IK BONDSCOACH VAN SPANJE EN HET NEDERLANDS DAMESHOCKEYTEAM. MET NEDERLAND WON IK EEN gouden medaille

Nadere informatie

Gal. 5, 13-26 preek NGKO 20-09-2015

Gal. 5, 13-26 preek NGKO 20-09-2015 Gal. 5, 13-26 preek NGKO 20-09-2015 Serie: Mooie mensen zoals Jezus 1. Vrucht van de Geest Idealist? Toen ik klein was dacht ik echt dat kerkmensen alleen maar goed voor elkaar waren. Toen ik een jongere

Nadere informatie

wat is passend? naar aanleiding van Paulus brief aan de Kolossenzen wil ik dat uitwerken voor 4 categorieën vier kringen

wat is passend? naar aanleiding van Paulus brief aan de Kolossenzen wil ik dat uitwerken voor 4 categorieën vier kringen vandaag wil ik dit gebod toepassen op het geloofsgesprek onderwerp van de gemeenteavond komende week onze overtuiging is dat zulke gesprekken hard nodig zijn voor de opbouw van onze gemeente tegelijk is

Nadere informatie

Cultuur is een eerste levensbehoefte

Cultuur is een eerste levensbehoefte 10 Cultuur is een eerste levensbehoefte Interview Tekst Kelly Bakker Foto s Tessa Wiegerinck Journalist, cultuurkenner en ondernemer in één Je stapt in die achtbaan en kan dan eigenlijk niet meer anders

Nadere informatie

YoungWorks. weet wat jongeren beweegt. & leerconcepten

YoungWorks. weet wat jongeren beweegt. & leerconcepten YoungWorks Academy weet wat jongeren beweegt ONderwijs & leerconcepten InhoudsOpgave 5 YoungWorks Academy, onderwijs en leerconcepten 9 Thema s & Lezingen en presentaties 10 Workshops en trainingen 12

Nadere informatie

Sprekende Spreuken. Levenslessen uit het boek Spreuken. Kris Tavernier. Het kennen van de Hoogheilige

Sprekende Spreuken. Levenslessen uit het boek Spreuken. Kris Tavernier. Het kennen van de Hoogheilige Kris Tavernier Sprekende Spreuken Levenslessen uit het boek Spreuken - Het boek Spreuken leert ons heel wat over het gedrag van gelovigen, en hoe dit kan zijn in allerlei omstandigheden van dit leven.

Nadere informatie

NAAR VERNIEUWD TOEZICHT EXCELLENTE SCHOLEN

NAAR VERNIEUWD TOEZICHT EXCELLENTE SCHOLEN NAAR VERNIEUWD TOEZICHT EXCELLENTE SCHOLEN juni 2016 1 Inleiding 1.1 Achtergrond In 2012 heeft de toenmalige minister van Onderwijs het predicaat Excellente School in het leven geroepen om goed presterende

Nadere informatie

ONZE INSPIRATIESESSIES EN WORKSHOPS

ONZE INSPIRATIESESSIES EN WORKSHOPS JONGEREN BEGRIJPEN, MOTIVEREN & UITDAGEN ONZE INSPIRATIESESSIES EN WORKSHOPS Hoe denken jongeren? Hoe kun je ze motiveren? Hoe help je ze hun talenten te ontdekken? Met onze inspiratiesessies en workshops

Nadere informatie

Het gymnasium: iets voor jou?

Het gymnasium: iets voor jou? Het gymnasium: iets voor jou? Stel jezelf eens de vraag... Ben ik nieuwsgierig? Heb ik een brede belangstelling? Hou ik van onderzoeken? Ben ik gek op cultuur? Houd ik van nieuwe dingen leren? Ben ik kritisch?

Nadere informatie

Wat gaan we doen? Colofon. Almeerse Scholen Groep. Koersplan maart 2015

Wat gaan we doen? Colofon. Almeerse Scholen Groep. Koersplan maart 2015 Colofon De uitgebreide versie van het ASG Koersplan 2015-2018 kunt u vinden op www.almeersescholengroep.nl. Dit is een uitgave van de Almeerse Scholen Groep. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd

Nadere informatie

Visie Missie. De missie van onze stichting is de volgende: wie je morgen bent creëer je vandaag met de som van gisteren

Visie Missie. De missie van onze stichting is de volgende: wie je morgen bent creëer je vandaag met de som van gisteren Visie Missie De Jan Ligthartscholen van de Jan Ligthartgroep Tilburg hebben een duidelijk doel voor ogen: het onderwijs dusdanig inrichten dat het de basis vormt van het levenslang leren dat een mens doet.

Nadere informatie

Bijlage: Uitkomsten tevredenheidsonderzoek Besturenraad 2011, rechte tellingen

Bijlage: Uitkomsten tevredenheidsonderzoek Besturenraad 2011, rechte tellingen Bijlage: Uitkomsten tevredenheidsonderzoek Besturenraad 2011, rechte tellingen Vult u deze enquête in voor een school of voor een schoolbestuur? Tot welke sector behoort uw school? (meerdere antwoorden

Nadere informatie

APQ rapportage. Bea Voorbeeld. support@meurshrm.nl. Naam: Datum: 16.06.2015. Email:

APQ rapportage. Bea Voorbeeld. support@meurshrm.nl. Naam: Datum: 16.06.2015. Email: APQ rapportage Naam: Bea Voorbeeld Datum: 16.06.2015 Email: support@meurshrm.nl Bea Voorbeeld / 16.06.2015 / APQ rapportage 2 Inleiding Dit rapport geeft inzicht in jouw inzetbaarheid. We bespreken hoe

Nadere informatie

1 Aanbevolen artikel

1 Aanbevolen artikel Aanbevolen artikel: 25 november 2013 1 Aanbevolen artikel Ik kan het, ik kan het zélf, ik hoor erbij Over de basisingrediënten voor het (psychologisch) welzijn Een klassieke motivatietheorie toegelicht

Nadere informatie

Informatie voor leerlingen en ouders van groep 8 Baken Poort. oecumenische school voor havo en mavo

Informatie voor leerlingen en ouders van groep 8 Baken Poort. oecumenische school voor havo en mavo 2011-2012 Informatie voor leerlingen en ouders van groep 8 Baken Poort oecumenische school voor havo en mavo Baken Poort Leren met uitdaging! Voorbereiding voor een succesvolle leerloopbaan De middelbare

Nadere informatie

VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES

VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES ONDERWIJSMAGAZIJN VOOR LOB VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES Landelijk Stimuleringsproject LOB in het mbo VRAGEN BIJ ONTDEK COMPETENTIES JE PASSIE MOTIEVEN INLEIDING In LOB-trainingen en tijdens gesprekken met

Nadere informatie

Bijdrage lid Depla (PvdA) aan AO zwakke scholen

Bijdrage lid Depla (PvdA) aan AO zwakke scholen Den Haag, juni 2009 Bijdrage lid Depla (PvdA) aan AO zwakke scholen Gesproken woord geldt! Voorzitter Elke dag krijgen 89.000 kinderen in het basisonderwijs en 38.000 leerlingen in het voortgezet onderwijs

Nadere informatie

' Dit is de tijd die niet verloren gaat: iedre minuut zet zich in toekomst om.' M. Vasalis

' Dit is de tijd die niet verloren gaat: iedre minuut zet zich in toekomst om.' M. Vasalis IDENTITEITS- BEWIJS ' Dit is de tijd die niet verloren gaat: iedre minuut zet zich in toekomst om.' M. Vasalis 2 Onderwijs draait om mensen Als wij in onze onderwijsinstelling iets willen bereiken, dan

Nadere informatie

leerlingen open Dag 18 februari Open lesmiddag 15 februari Aanmelden Open Lesmiddag kan vanaf januari via onze website

leerlingen open Dag 18 februari Open lesmiddag 15 februari Aanmelden Open Lesmiddag kan vanaf januari via onze website leerlingen open Dag 18 februari Open lesmiddag 15 februari Aanmelden Open Lesmiddag kan vanaf januari via onze website Welkomstwoord Gerwald: Ik heb het gevoel dat ik serieus word genomen. Docenten helpen

Nadere informatie

Competent talent in de praktijk

Competent talent in de praktijk Competent talent in de praktijk Competent talent in DE PRAKTIJK CURSISTENBOEK Talent ontdekken, ontwikkelen & inzetten Competent talent in de praktijk Cursistenboek Talent ontdekken, ontwikkelen & inzetten

Nadere informatie

Module 5 Heel je relatie met geld

Module 5 Heel je relatie met geld Module 5 Heel je relatie met geld Inleiding In deze module gaan we nog wat dieper in op jouw relatie met geld. Veel coaches, therapeuten en trainers werken heel hard maar verdienen erg weinig (te weinig!).

Nadere informatie

BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG

BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG STUDENTEN DOEN UITSPRAKEN OVER DE ACADEMISCHE WERELD, HET VAKGEBIED EN HET BEROEPENVELD.. onderzoek niet zo saai als ik dacht werken in

Nadere informatie

identiteitsbewijs identiteitsbewijs onderwijsgroep noord

identiteitsbewijs identiteitsbewijs onderwijsgroep noord 1 identiteitsbewijs identiteitsbewijs onderwijsgroep noord identiteitsbewijs onderwijsgroep noord I Zijn wie je bent. Dat is geluk. I Erasmus 2 Onderwijs draait om mensen Als we met elkaar in het onderwijs

Nadere informatie

HET BELANGRIJKSTE OM TE WETEN OM MEER ZELFVERTROUWEN TE KRIJGEN

HET BELANGRIJKSTE OM TE WETEN OM MEER ZELFVERTROUWEN TE KRIJGEN HET BELANGRIJKSTE OM TE WETEN OM MEER ZELFVERTROUWEN TE KRIJGEN Gratis PDF Beschikbaar gesteld door vlewa.nl Geschreven door Bram van Leeuwen Versie 1.0 INTRODUCTIE Welkom bij deze gratis PDF! In dit PDF

Nadere informatie

Morele vorming in het voortgezet onderwijs Een peiling onder leidinggevenden en ouders

Morele vorming in het voortgezet onderwijs Een peiling onder leidinggevenden en ouders Morele vorming in het voortgezet onderwijs Een peiling onder leidinggevenden en ouders Auteurs: Drs. G. van der Meulen Referentie: WvdJ/SL 11.0426 Datum: maart 2007 Het lectoraat Morele vorming in het

Nadere informatie

Onderzoeksresultaten

Onderzoeksresultaten Onderzoeksnaam Grote Moraalenquête 2009 Selectie alle vragen Selectiedatum 10-8-2009-25-9-2009 Onderzoeksresultaten - 22-09-2009 1. Hieronder staan zes zaken die mensen belangrijk kunnen vinden. Wilt u

Nadere informatie

Samen. stevige. ambities. werken aan. www.schoolaanzet.nl

Samen. stevige. ambities. werken aan. www.schoolaanzet.nl Samen werken aan stevige ambities www.schoolaanzet.nl School aan Zet biedt ons kennis en inspiratie > bestuurder primair onderwijs Maak kennis met School aan Zet School aan Zet is de verbinding tussen

Nadere informatie

Tineke Boudewijns VERSTAG

Tineke Boudewijns VERSTAG Tineke Boudewijns VERSTAG Colofon Eindredactie Joost Pool Redactie Boris Goddijn Vormgeving Pien Vermazeren Fotografie Boris Goddijn Beeldbewerking Pien Vermazeren Copyright en disclaimer Het overnemen

Nadere informatie

Verslag ouderavond FIT(s) OP DE KRING

Verslag ouderavond FIT(s) OP DE KRING Verslag ouderavond FIT(s) OP DE KRING In gesprek met elkaar. Uitwerking van de stellingen. De onderstaande stellingen hebben we deze avond besproken onder elke stelling staan een aantal opmerkingen die

Nadere informatie

E-BOEK: DE STUDIEKEUZE KOMT ERAAN!

E-BOEK: DE STUDIEKEUZE KOMT ERAAN! E-BOEK: DE STUDIEKEUZE KOMT ERAAN! E-BOEK: DE STUDIEKEUZE KOMT ERAAN! Carine Vos Richting-Wijzer Advies Zwolle augustus 2011 Carine Vos Pagina 2 Voorwoord In mijn bedrijf Richting-Wijzer Advies kom ik

Nadere informatie

atheneum technasium havo havo/vmbo-t

atheneum technasium havo havo/vmbo-t technasium /vmbo-t Tijd voor jouw toekomst Het is bijna zover: je zegt je basisschool gedag en je gaat een nieuw avontuur aan op het voortgezet onderwijs. Het is tijd om te ontdekken en te leren wat jíj

Nadere informatie

De grootste uitdaging voor je hersenen vind je in Bergen.

De grootste uitdaging voor je hersenen vind je in Bergen. De grootste uitdaging voor je hersenen vind je in Bergen. Leren én inspireren School voor voortgezet vrijeschoolonderwijs vwo, havo en vmbo-t Is n vrijeschool iets voor mij? Straks ga je naar het voortgezet

Nadere informatie

Persoonlijk rapport van: Marieke Adesso 29 Mei 2006 1

Persoonlijk rapport van: Marieke Adesso 29 Mei 2006 1 Talenten Aanzien en Erkenning 3 Besluitvaardigheid 8 Confrontatie en Agitatie 4 Doelgerichtheid 4 Talenten Hulpvaardigheid 5 Ontzag 3 Orde en Netheid 4 Pragmatisme 6 Stressbestendigheid 7 Verantwoording

Nadere informatie

je weet wat de HEER van je wil: niets anders dan recht te doen, trouw te betrachten en nederig de weg te gaan van je God.

je weet wat de HEER van je wil: niets anders dan recht te doen, trouw te betrachten en nederig de weg te gaan van je God. Zondag 16 juli 2017 Groot Nieuws meditatie Ds. Gerard Kansen, Hilversum (PKN, wijkpredikant van de Diependaalse kerk en pionier bij Vitamine G) Thema: Leven in relatie met God is een goed leven. Schriftlezing

Nadere informatie

ogen en oren open! Luister je wel?

ogen en oren open! Luister je wel? ogen en oren open! Luister je wel? 1 Verbale communicatie met jonge spelers Communiceren met jonge spelers is een vaardigheid die je van nature moet hebben. Je kunt het of je kunt het niet. Die uitspraak

Nadere informatie

Van Afvinken naar Aanvonken

Van Afvinken naar Aanvonken Van Afvinken naar Aanvonken A. Ideevorming minor Overtref jezelf (tot excellente professional) 1. Idee Idee is als volgt: voor de minor Overtref jezelf schrijven zich 1 e jaars studenten in die vinden

Nadere informatie

De Brede School Academie Utrecht

De Brede School Academie Utrecht OOK IN uw wijk! De Brede School Academie Utrecht Er gebeurt iets nieuws in Utrecht. Iets bijzonders. Basisscholen uit de wijken Overvecht, Hoograven, Ondiep/Zuilen, Kanaleneiland en Lombok/Oog in Al werken

Nadere informatie

Op het ARH Bergen leer je veel meer. Leren én inspireren. School voor voortgezet vrijeschoolonderwijs vwo, havo en vmbo-t

Op het ARH Bergen leer je veel meer. Leren én inspireren. School voor voortgezet vrijeschoolonderwijs vwo, havo en vmbo-t Op het ARH Bergen leer je veel meer. Leren én inspireren School voor voortgezet vrijeschoolonderwijs vwo, havo en vmbo-t Is n vrijeschool iets voor mij? Straks ga je naar het voortgezet onderwijs. Voor

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Inleiding 4. Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10. Les 2. Denken Kunnen dieren denken?

Inhoudsopgave. Inleiding 4. Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10. Les 2. Denken Kunnen dieren denken? >> Inhoudsopgave Inleiding 4 Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10 Les 2. Denken Kunnen dieren denken? 14 Les 3. Geluk Wat is het verschil tussen blij zijn en gelukkig zijn?

Nadere informatie

ONTDEK ONTDEK BORNEGO BORNEGO

ONTDEK ONTDEK BORNEGO BORNEGO ONTDEK ONTDEK BORNEGO BORNEGO Eerlijk gezegd vond ik het eerst doodeng en spannend om naar een andere school te gaan. Ik wou mijn oude klas van de Ekke de Haan gewoon niet kwijt. We hadden het daar zo

Nadere informatie

De Klankhof t Kofschip waar iedereen tot zijn recht komt

De Klankhof t Kofschip waar iedereen tot zijn recht komt Positionering De Klankhof en t Kofschip, Etten-Leur Kernwoorden: Je mag er zijn Vertrouwen Positief kijken naar jezelf en anderen Meervoudige intelligentie Samen de merkbelofte van De Klankhof t Kofschip:

Nadere informatie

Voorbeeld antwoordblad Logische niveaus

Voorbeeld antwoordblad Logische niveaus Voorbeeld antwoordblad Logische niveaus Datum: 10 november 2016 We doorlopen de stappen in twee richtingen. Eerst van buiten naar binnen en daarna omgekeerd, van binnen naar buiten. Gebruik zowel je hoofd

Nadere informatie

Aangaan. Feedback kan maken maar ook breken

Aangaan. Feedback kan maken maar ook breken Op basis van wetenschappelijk onderzoek is psychologe Carol Dweck tot het inzicht gekomen dat niet iemands IQ, vaardigheden en talenten bepalend zijn voor succesvol leven, maar vooral de waarmee mensen

Nadere informatie

Bekwaamheidsdossier. februari 2006 O. OC0602_p8_12 Personeelsbeleid2.i8 8 19-01-2006 16:29:26

Bekwaamheidsdossier. februari 2006 O. OC0602_p8_12 Personeelsbeleid2.i8 8 19-01-2006 16:29:26 Bekwaamheidsdossier Laat zien wat je i februari 2006 O OC0602_p8_12 Personeelsbeleid2.i8 8 19-01-2006 16:29:26 Is het bekwaamheidsdossier een nieuwe papieren tijger? Dat hoeft niet. Leraren die zelf verantwoordelijk

Nadere informatie

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS)

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Stel dat dat (te grote wonder) gebeurt, ik betwijfel of dat zal gebeuren, maar stel je voor dat, wat zou je dan doen dat je nu niet doet? (p36)

Nadere informatie

14-7-2012. Carol Dweck. Wat is Intelligentie?

14-7-2012. Carol Dweck. Wat is Intelligentie? Carol Dweck Wat is Intelligentie? 1 Wat is Intelligentie? Wat is Intelligentie? Meervoudige Intelligentie - Gardner 2 Voorlopige conclusie In aanleg aanwezig potentieel (50% erfelijk bepaald) Domeinspecifiek

Nadere informatie

SKPO Profielschets Lid College van Bestuur

SKPO Profielschets Lid College van Bestuur SKPO Profielschets Lid College van Bestuur 1 Missie, visie SKPO De SKPO verzorgt goed primair onderwijs waarbij het kind centraal staat. Wij ondersteunen kinderen om een stap te zetten richting zelfstandigheid,

Nadere informatie

Motivatie: presteren? Of toch maar leren?

Motivatie: presteren? Of toch maar leren? Arjan van Dam Motivatie: presteren? Of toch maar leren? Een van de lastigste opgaven van managers is werken met medewerkers die niet gemotiveerd zijn. Op zoek naar de oorzaken van het gebrek aan motivatie,

Nadere informatie

Met het project JEP had ons kraampje de meeste omzet tijdens de kerstmarkt! van schooljaar 2014/2015!

Met het project JEP had ons kraampje de meeste omzet tijdens de kerstmarkt! van schooljaar 2014/2015! Als je niet naar een gewone mavo wilt, maar naar een SUPER-MAVO moet je op Penta Hoogvliet zijn. De mavo van en de havo-top van Penta Hoogvliet noemen we samen de BUSINESS SCHOOL. Wat is er zo bijzonder

Nadere informatie

VIER EENVOUDIGE TAKTIEKEN OM LASTIGE COLLEGA S VOOR JE TE WINNEN

VIER EENVOUDIGE TAKTIEKEN OM LASTIGE COLLEGA S VOOR JE TE WINNEN E-BLOG VIER EENVOUDIGE TAKTIEKEN OM LASTIGE COLLEGA S VOOR JE TE WINNEN in samenwerken Je komt in je werk lastige mensen tegen in alle soorten en maten. Met deze vier verbluffend eenvoudige tactieken vallen

Nadere informatie

1 Korintiërs 12 : 27. dia 1

1 Korintiërs 12 : 27. dia 1 1 Korintiërs 12 : 27 kerk in deze (21 e ) eeuw een lastige combinatie? want juist in deze tijd hoor je veel mensen zeggen: ik geloof wel in God maar niet in de kerk kerk zijn lijkt niet meer van deze tijd

Nadere informatie

A. God, wij bidden U voor alle mensen die onzeker zijn over zichzelf: dat zij het vertrouwen in zichzelf hervinden.

A. God, wij bidden U voor alle mensen die onzeker zijn over zichzelf: dat zij het vertrouwen in zichzelf hervinden. Bidden met jongeren Voorbede Ben je teleurgesteld in het leven? Ben je gekwetst door anderen? Draag je vervelende herinneringen met je mee? A. God, wij bidden U voor alle mensen die hun leven graag anders

Nadere informatie

De beste basis voor je toekomst

De beste basis voor je toekomst Visser t Hooft Lyceum Leiderdorp KANSRIJK EN UITDAGEND De beste basis voor je toekomst i 11gymnasium 11atheneum 11havo vhl.nl 11mavo (vmbo-t) Muzenlaan 155 q Op de open avond vond ik de school meteen leuk

Nadere informatie

CREATIEF DENKEN in ONDERWIJS Worskhops, training, begeleiding en materialen.

CREATIEF DENKEN in ONDERWIJS Worskhops, training, begeleiding en materialen. in NDERWIJS Creativiteit en Creatief Denken Creativiteit is een unieke eigenschap van de mens. Kijk om je heen, alles wat verzonnen en gemaakt is, vindt zijn oorsprong in het menselijk brein. Dat geldt

Nadere informatie

Verschillen tussen leerlingen, leerkrachten en scholen Multiculturele school:

Verschillen tussen leerlingen, leerkrachten en scholen Multiculturele school: Mijn visie Deze foto past bij mij omdat ik voor het hoogst haalbare wil gaan. Ook al kost dit veel moeite. Ik heb doorzettingsvermogen, dat heb je ook nodig bij het beklimmen van een berg. Wanneer ik niet

Nadere informatie

CKV Festival 2012. CKV festival 2012

CKV Festival 2012. CKV festival 2012 C CKV Festival 2012 Het CKV Festival vindt in 2012 plaats op 23 en 30 oktober. Twee dagen gaan de Bredase leerlingen van het voortgezet onderwijs naar de culturele instellingen van Breda. De basis van

Nadere informatie

eflectietool Reflectietool Reflectietool Reflectietool Test jezelf op professioneel ondersteunen

eflectietool Reflectietool Reflectietool Reflectietool Test jezelf op professioneel ondersteunen eflectietool Reflectietool eflectietool Reflectietool eflectietool Reflectietool Test jezelf op professioneel ondersteunen Redactie: Marieke Haitsma en Corrie van Dam Eindredactie: afdeling communicatie

Nadere informatie

Gemeenteviering rond Jesaja 9:5b

Gemeenteviering rond Jesaja 9:5b Gemeenteviering rond Jesaja 9:5b 1 Verkondiging Enkele kinderen vragen in de kerk: waarom vieren we kerst? En wat betekent het voor u? Reactie op de antwoorden Ja, waarom vieren we kerst? En wat betekent

Nadere informatie

4 INZICHTEN. De vier inzichten in dit boekje zijn gebaseerd op de uitkomsten van het Trainer-Kind-Interactieonderzoek,

4 INZICHTEN. De vier inzichten in dit boekje zijn gebaseerd op de uitkomsten van het Trainer-Kind-Interactieonderzoek, 4 INZICHTEN De vier inzichten in dit boekje zijn gebaseerd op de uitkomsten van het Trainer-Kind-Interactieonderzoek, waarbij 37 trainers en coaches een seizoen lang intensief zijn gevolgd. Dit onderzoek

Nadere informatie

Voldoende is niet goed genoeg.. Strategisch beleidsplan 2015/2019. Stichting H 3 O

Voldoende is niet goed genoeg.. Strategisch beleidsplan 2015/2019. Stichting H 3 O Voldoende is niet goed genoeg.. Strategisch beleidsplan 2015/2019 Stichting H 3 O 1 Bijzonder Wat is het bijzondere van H 3 O? Waarin onderscheidt H 3 O zich, wat maakt het verschil? En wat wil H 3 O waarmaken?

Nadere informatie

Piter Jelles Strategisch Perspectief

Piter Jelles Strategisch Perspectief Piter Jelles Strategisch Perspectief Strategisch Perspectief Inhoudsopgave Vooraf 05 Piter Jelles Onze missie 07 Onze ambities 07 Kernthema s Verbinden 09 Verbeteren 15 Vernieuwen 19 Ten slotte 23 02 03

Nadere informatie

Trainersopleiding 2014

Trainersopleiding 2014 Trainersopleiding 2014 Remind Keizersgracht 253, Amsterdam www.remindlearning.nl trainersopleiding@remindlearning.nl Uitleg van de trainersopleiding In dit document kun je lezen wat Remind doet, waar Remind

Nadere informatie

havo-top! hv.penta.nl

havo-top! hv.penta.nl havo-top! In Hoogvliet start per 1 augustus 2015 een havo- TOP opleiding in het profiel Economie en Maatschappij. Door de samenwerking tussen de PENTA business school Hoogvliet, het VAVO Rijnmond College

Nadere informatie

COLUMN VERBINDEND EN ONDERWIJSKUNDIG LEIDERSCHAP NATIONAAL ONDERWIJSDEBAT 9 OKTOBER 2008 HARRIE AARDEMA, CONCEPT 071008

COLUMN VERBINDEND EN ONDERWIJSKUNDIG LEIDERSCHAP NATIONAAL ONDERWIJSDEBAT 9 OKTOBER 2008 HARRIE AARDEMA, CONCEPT 071008 Ik zie mijn inleiding vooral als een opwarmer voor de discussie. Ik ga daarom proberen zo veel mogelijk vragen op te roepen, waar we dan straks onder leiding van Wilma Borgman met elkaar over kunnen gaan

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben Ik ben wie ik ben Naam: Lisa Westerman Inhoudsopgave Inleiding... 3 De uitslag van Lisa Westerman... 7 Toelichting aandachtspunten en leerdoelen... 8 Tot slot... 9 Pagina 2 van 9 Inleiding Hallo Lisa,

Nadere informatie

havo-top! hv.penta.nl

havo-top! hv.penta.nl havo-top! In Hoogvliet is per 1 augustus 2015 een havo-top opleiding gestart in het profiel Economie en Maatschappij. Door de samenwerking tussen de PENTA business school Hoogvliet, het VAVO Rijnmond College

Nadere informatie

Samenwerking. Betrokkenheid

Samenwerking. Betrokkenheid De Missie Het Spectrum is een openbare school met een onderwijsaanbod van hoge kwaliteit. We bieden het kind betekenisvol onderwijs in een veilige omgeving. In een samenwerking tussen kind, ouders en school

Nadere informatie

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 In het leven van alle dag speelt Wetenschap en Techniek (W&T) een grote rol. We staan er vaak maar weinig bij stil, maar zonder de vele uitvindingen in de wereld van

Nadere informatie

Colofon Juni 2015. Eindredactie: Dorine van Walstijn, projectleider. EDventure Bezuidenhoutseweg 161 2594 AG Den Haag

Colofon Juni 2015. Eindredactie: Dorine van Walstijn, projectleider. EDventure Bezuidenhoutseweg 161 2594 AG Den Haag Landelijk debat Ons Onderwijs 2032 28 mei 2015 Colofon Juni 2015 Eindredactie: Dorine van Walstijn, projectleider EDventure Bezuidenhoutseweg 161 2594 AG Den Haag 070 315 41 00 info@edventure.nu www.edventure.nu

Nadere informatie

Voor wie is de Week van passend onderwijs bedoeld?

Voor wie is de Week van passend onderwijs bedoeld? Ongetwijfeld heeft iedereen wel eens de term PASSEND ONDERWIJS voorbij zien komen. Samenwerkingsverbanden, schoolbesturen en scholen zijn al een aantal jaar druk bezig alles vorm te geven zoals het in

Nadere informatie

OOGGETUIGE. Johannes 20:30-31

OOGGETUIGE. Johannes 20:30-31 1 januari OOGGETUIGE Johannes 20:30-31 Een nieuw jaar ligt voor ons. Wat er gaat komen, weten we niet. Al heb je waarschijnlijk mooie plannen gemaakt. Misschien heb je goede voornemens. Om elke dag uit

Nadere informatie

Reflecteren met kinderen; leren door vragen Yvonne Kleefkens en José van Loo

Reflecteren met kinderen; leren door vragen Yvonne Kleefkens en José van Loo Reflecteren met kinderen; leren door vragen Yvonne Kleefkens en José van Loo Jonge kinderen denken graag na over de wereld. Dat uit zich al heel vroeg in bijvoorbeeld de vragen die ze stellen: waarom,

Nadere informatie

Koersplan - Geloof in de toekomst

Koersplan - Geloof in de toekomst Koersplan - Geloof in de toekomst Storytelling als innerlijk kompas De s8ch8ng hanteert het verhaal van Springmuis voor draagvlak en gemeenschappelijke taal. Springmuis gaat op reis naar het onbekende.

Nadere informatie

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer Nieske Selles-ten Brinke Jouw reis door de Bijbel Dagboek voor kinderen Uitgeverij Jes! Zoetermeer Onder de naam Jes! Junior verschijnen boeken voor kinderen tot twaalf jaar. Jes! Junior is een imprint

Nadere informatie

Ankerpunten voor morgen

Ankerpunten voor morgen Ankerpunten voor morgen Wat doen we? Van waaruit doen we dat? Deus Caritas Est : deze boodschap maakte Pieter Jozef Triest gevoelig voor de noden van zijn tijd. Vertaald naar vandaag, is ook onze zendingsopdracht:

Nadere informatie

De beste basis voor je toekomst

De beste basis voor je toekomst Visser t Hooft Lyceum Leiderdorp KANSRIJK EN UITDAGEND De beste basis voor je toekomst i 11gymnasium 11atheneum 11havo vhl.nl 11mavo (vmbo-t) Muzenlaan 155 q Ik vind het steeds fijner worden. Je krijgt

Nadere informatie

FUNCTIEPROFIEL 1. ORGANISATIE. Noorderpoort

FUNCTIEPROFIEL 1. ORGANISATIE. Noorderpoort FUNCTIEPROFIEL Opdrachtgever: Functienaam: Deskundigheid Noorderpoort Lid Raad van Toezicht Sociale domein 1. ORGANISATIE Noorderpoort Noorderpoort bereidt jongeren en volwassenen voor op hun rol in de

Nadere informatie

Welke ruimte en skills hebben leerlingen nodig om bevlogen en gemotiveerd te werken. Astrid van den Hurk 22 januari 2015

Welke ruimte en skills hebben leerlingen nodig om bevlogen en gemotiveerd te werken. Astrid van den Hurk 22 januari 2015 Welke ruimte en skills hebben leerlingen nodig om bevlogen en gemotiveerd te werken Astrid van den Hurk 22 januari 2015 Doelen Zicht op basisbehoeftes van leerlingen om gemotiveerd te kunnen werken; Zelfdeterminatietheorie

Nadere informatie

Zelfbeeld. Het zelfvertrouwen wordt voor een groot deel bepaald door de ideeën die het kind over zichzelf heeft: het zelfbeeld.

Zelfbeeld. Het zelfvertrouwen wordt voor een groot deel bepaald door de ideeën die het kind over zichzelf heeft: het zelfbeeld. Zelfbeeld Het zelfvertrouwen wordt voor een groot deel bepaald door de ideeën die het kind over zichzelf heeft: het zelfbeeld. Een kind dat over het algemeen positief over zichzelf denkt, heeft meer zelfvertrouwen.

Nadere informatie

1. Waarom? excellentie. we het over?? 1. Waarom. excellentie talenten optimaal ontwikkelen is

1. Waarom? excellentie. we het over?? 1. Waarom. excellentie talenten optimaal ontwikkelen is HOE ONTDEK JE DE TALENTEN VAN KINDEREN INHOUD 1. Waar hebben we het over 2. Hoe ontwikkel je je talent 3. Jongeren zelf 4. Praktische inzichten YVONNE VAN SARK, YOUNGWORKS 28 oktober 2013 1. Waarom hebben

Nadere informatie

Primair Onderwijs po 079-3232.333 Voorgezet onderwijs vo 079-3232.444

Primair Onderwijs po 079-3232.333 Voorgezet onderwijs vo 079-3232.444 Voorlichtingspublicatie Betreft de onderwijssector(en) Informatie CFI/ICO Primair Onderwijs po 079-3232.333 Voorgezet onderwijs vo 079-3232.444 Wet van 9 december 2005, houdende opneming in de Wet op het

Nadere informatie

Ontwikkel je specialiteit! TOPklas leerjaar 1 Cultuur, Sport, ICT en Science

Ontwikkel je specialiteit! TOPklas leerjaar 1 Cultuur, Sport, ICT en Science Ontwikkel je specialiteit! TOPklas leerjaar 1 Cultuur, Sport, ICT en Science Op het Picasso Lyceum sta jij centraal. En de leraren doen er alles aan om jouw talenten verder te ontwikkelen. Daar staat natuurlijk

Nadere informatie

Onderwijs van de 21ste eeuw:

Onderwijs van de 21ste eeuw: Onderwijs van de 21ste eeuw: didactiek, wetenschap en technologie 2015-2016 ACADEMIE PEDAGOGIEK EN ONDERWIJS saxion.nl/apo Onderwijs van de 21 ste eeuw: didactiek, wetenschap en technologie Professionaliseringsaanbod

Nadere informatie

JONG HOEZO ANDERS?! EN HOOGGEVOELIG. Informatie, oefeningen en tips voor hooggevoelige jongeren

JONG HOEZO ANDERS?! EN HOOGGEVOELIG. Informatie, oefeningen en tips voor hooggevoelige jongeren Ellen van den Ende in samenwerking met Mariëtte Verschure JONG EN HOOGGEVOELIG HOEZO ANDERS?! Informatie, oefeningen en tips voor hooggevoelige jongeren Uitgeverij Akasha Inhoud Hooggevoelig, hoezo anders?!

Nadere informatie

Bijzonder. nieuws. Een wereld te winnen met bewegen! Nummer 2, 2014. Nieuwsbrief voor donateurs

Bijzonder. nieuws. Een wereld te winnen met bewegen! Nummer 2, 2014. Nieuwsbrief voor donateurs Bijzonder Nummer 2, 2014 nieuws Nieuwsbrief voor donateurs Een wereld te winnen met bewegen! Fonds verstandelijk gehandicapten is onderdeel van Stichting Meedoen mogelijk maken. Nieuws Geachte donateur,

Nadere informatie

interview special JAN DE DREU Je talent is een dieper besef over wie je bent

interview special JAN DE DREU Je talent is een dieper besef over wie je bent interview special JAN DE DREU Je talent is een dieper besef over wie je bent Jan de Dreu wist gedurende zijn beroepsontwikkeling zijn fascinatie voor de menselijke kant van organisaties te vangen in het

Nadere informatie

Als je nog steeds hoopt dat oplossingen buiten jezelf liggen dan kun je dit boekje nu beter weg leggen.

Als je nog steeds hoopt dat oplossingen buiten jezelf liggen dan kun je dit boekje nu beter weg leggen. Theoreasy de theorie is eenvoudig. Je gaat ontdekken dat het nemen van verantwoordelijkheid voor je eigen denken en doen dé sleutel is tot a beautiful way of life. Als je nog steeds hoopt dat oplossingen

Nadere informatie

Poort, school voor havo en mavo

Poort, school voor havo en mavo Poort, school voor havo en mavo Voor leerlingen met ambitie Haal het beste uit jezelf! Op Poort, school voor havo en mavo word je geprikkeld om het beste uit jezelf te halen. Dat betekent niet alleen dat

Nadere informatie

DE KRACHT VAN HET COLLECTIEF ONDERWIJS VAN MORGEN

DE KRACHT VAN HET COLLECTIEF ONDERWIJS VAN MORGEN Op weg naar 2020 Dit is het verhaal van de NUOVO scholengroep. Verantwoordelijk voor voortgezet onderwijs aan ruim 5.000 leerlingen in de stad Utrecht. Tien openbare scholen bieden samen een breed aanbod:

Nadere informatie

22 Op weg naar Jeruzalem trok hij verder langs steden en dorpen, terwijl hij onderricht gaf. 23 Iemand vroeg hem: Heer, zijn er maar weinigen die

22 Op weg naar Jeruzalem trok hij verder langs steden en dorpen, terwijl hij onderricht gaf. 23 Iemand vroeg hem: Heer, zijn er maar weinigen die 22 Op weg naar Jeruzalem trok hij verder langs steden en dorpen, terwijl hij onderricht gaf. 23 Iemand vroeg hem: Heer, zijn er maar weinigen die worden gered? Hij antwoordde: 24 Doe alle moeite om door

Nadere informatie

Welkom ouders van t Zonnewiel

Welkom ouders van t Zonnewiel Welkom ouders van t Zonnewiel Presentatie over: De overstap van de basisschool naar het voortgezet onderwijs en de scholen van Het Baken in Almere Onderwijsdoorstroomschema LWOO, wat is dat? LWOO op Stad

Nadere informatie

Voorbereiding assessment

Voorbereiding assessment Voorbereiding assessment 1. Zelfportret gemaakt door malou... 1 2. Samenvatting... 3 3. Zelfportret door een docent... 5 4. Zelfportret door Slc er... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. 5. Aanvullende

Nadere informatie

Verantwoording 1.1 Keuze van de titel

Verantwoording 1.1 Keuze van de titel 1 13 Verantwoording 1.1 Keuze van de titel Voor je ligt het handboek Training sociale vaardigheden. Dit boek is geschreven voor iedereen die te maken heeft met kinderen tussen de tien en vijftien jaar

Nadere informatie