ONCO logisch. kennis- en kwaliteitscentrum voor de oncologische en palliatieve zorg. Samenwerking is nodig voor hoogstaande (na)zorg

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "ONCO logisch. kennis- en kwaliteitscentrum voor de oncologische en palliatieve zorg. Samenwerking is nodig voor hoogstaande (na)zorg"

Transcriptie

1 regionaal informatiebulletin ONCO logisch nummer 1 maart 2009 kennis- en kwaliteitscentrum voor de oncologische en palliatieve zorg Symposium Fysiotherapeutisch handelen bij kanker Samenwerking is nodig voor hoogstaande (na)zorg EINDHOVEN Een volle bak. Die uitdrukking is zeker van toepassing op het symposium Fysiotherapeutisch handelen bij kanker dat de werkgroep Fysiotherapie van het IKZ donderdag 5 februari hield in het Catharina-ziekenhuis in Eindhoven. De bijeenkomst trok maar liefst 240 fysiotherapeuten uit Brabant en Limburg. Het programma: hoog intensieve krachttraining, tapen om misselijkheid te voorkomen en de taakopvatting van de werkgroep fysiotherapie. Door Jan van Hoof Lynn Rulkens (projectmedewerker Bewegen en Kanker van het IKZ) zei in haar openingswoord dat de hoge opkomst aantoont dat de belangstelling voor oncologische patiënten onder fysiotherapeuten enorm is toegenomen. Vorig jaar hadden we 70 deelnemers tijdens onze eerste bijeenkomst. Vandaag zijn het er 240. We mogen wel stellen dat het booming is. Fysiotherapeut Eric Buytels, verbonden aan het Gezondheidscentrum de Heikant in Veldhoven, verzorgde een resentatie over hoogintensieve krachttraining bij patiënten met kanker. Op de vraag wie van de deelnemers minstens vijf patiënten per jaar in de praktijk krijgt met kanker, gingen de handen massaal omhoog. Bijna de helft gaf aan minstens 25 patiënten per jaar te zien; een twintigtal deelnemers zelfs meer dan vijftig. Na chemotherapie beschikken veel patiënten over geringe spierkracht. Bovendien is hun duurconditie Lynn Rulkens: Interesse is booming. Marieke Verbeek, Monique van der Heijden, Kristel Versantvoort-Langens, Ilse van Wees (vlnr) van de werkgroep Fysiotherapie van het IKZ. De andere leden Rens de Bot, Patricia Killestein, Sanne Linders, Cora Wiersma staan niet op deze foto. volgens Eric Buytels matig met als gevolg klachten als hyperventileren en onaan gename gevoelens bij inspanning, waardoor mensen zich nog minder gaan inspannen. In combinatie met de spier- en lichaamsafbrekende behandelingen ontstaat op deze manier een vicieuze cirkel. Daardoor neemt de kans op vermoeidheids klachten toe. Bovendien verergert overgewicht dit proces ook nog eens. Uit onderzoek blijkt dat 70 tot 95 procent van de patiënten last heeft van vermoeidheids verschijnselen. Krachttraining Door mensen gedurende 18 weken een krachttraining aan te bieden, kan dit proces volgens Eric Buytels positief worden beïnvloed. Het doel is moeheid tegen te gaan, de kracht van het lichaam hervinden, zelfvertrouwen opbouwen, plezier beleven en uiteindelijk de algehele conditie verder verbeteren. Na een intake door sportarts, psycholoog en fysiotherapeut gaat de training van start. Deze is opgebouwd uit 4 weken gewenning, daarna van week 5 tot week 12 intensieve krachttraining (+ goede voeding) en vervolgens 1x per week krachttraining vanaf week 12 tot en met week 18 lees verder op pagina _90431_2008 ONCOlogisch_1-09.indd :45

2 2 ONCOlogisch bulletin (+ eigen duuractiviteiten). Na 18 weken dienen mensen deze actieve levensstijl te handhaven, eventueel gericht op gewichtsreductie. Eric Buytels: Krachttraining geeft aantoonbaar effect. Uit het onderzoek (n = 140) waaraan Eric Buytels heeft meegewerkt, blijkt dat 74 procent van de mannen en 69 procent van de vrouwen na afloop verbetering van de totale spierkracht liet zien. Verder had tien procent van de mannen en 13 procent van de vrouwen een beter uithoudingsvermogen. Dit effect was 1,5 jaar na de training nog aantoonbaar aanwezig. Op een vraag waarom het trainingsschema beperkt is tot 18 weken, antwoordde Buytels dat dit gebaseerd is op uitgebreid literatuuronderzoek en adviezen van de sportarts van het Máxima Medisch Centrum. Het effect van krachttraining is aantoonbaar vanaf acht weken tot 52 weken. Dat hebben we om begrijpelijke redenen moeten inkorten. Een andere deelnemer wilde weten of patiënten ook huiswerk mee naar huis krijgen en welke maat daarbij wordt aangehouden? Inspanning Volgens Buytels wordt het schema geleidelijk opgebouwd van licht actief gedurende de eerste vier weken (drie dagen een uur inspanning) tot redelijk zwaar vanaf week twaalf (drie tot vijf dagen per week). De inspanning die de hoog-intensieve krachttraining met zich meebrengt, mag volgens hem niet worden onderschat. Ik denk dat driekwart van de mensen in deze zaal de intensiteit waarop patiënten met kanker trainen, niet haalt. Bovendien wordt de conditie die mensen tijdens de training opbouwen volgens Buytels heel lang vastgehouden. Dit heeft ook te maken met andere prioriteiten. Mensen krijgen een andere levensstijl als ze met kanker worden geconfronteerd. Wat het effect van training is op lange termijn (preventie, voorkomen van schade aan cellen, recidive) is niet duidelijk. Een van de deelnemers wilde weten of deze training ook onder vergoeding voor Herstel & Balans valt? Op dit moment vergoeden de meeste zorgverzekeraars Herstel & Balans tot maximaal twaalf weken. De HIT-training was onderdeel van een onderzoeks programma, waarvoor we subsidie hebben gekregen. Maar dat is natuurlijk eindig. We zijn in overleg met onder meer CZ om dit ingebed te krijgen in de zorg, aldus Buytels. Kinesiotape Gert Jan Raats ((oedeem)fysiotherapeut, Praktijk voor fysiotherapie Maasstaete in Druten & docent fysiotherapie Hogeschool van Arnhem en Nijmegen) besprak de mogelijkheid om kinesiotape te gebruiken om misselijkheid en braken tijdens chemotherapie te beïnvloeden. Daarbij wordt een speciale, rekbare tape vóór aanvang van de chemotherapie horizontaal aangebracht over de maagstreek en eveneens horizontaal halverwege de rug van de patiënt. Het effect is volgens Gert Jan Raats dat de lymfestroom in de onderlagen van de huid Gert Jan Raats: We zijn ook verbaasd dat het helpt. wordt bevorderd. Daardoor neemt de doorbloeding rond maag en rug toe met als gevolg dat patiënten minder Redactioneel Tijdens de Oncologiedagen 2008 verzorgde Alex Lindenburg een presentatie over de magneetziekenhuizen in Amerika. Magneetziekenhuizen zijn excellente instellingen waar sterk de nadruk ligt op empowerment, ondersteuning van zelfstandige klinische besluitvorming en een levenslange professionele ontwikkeling. Dit heeft een positief effect op het boeien en binden van medewerkers. In deze tijd van economische crisis is dat misschien wel van groot belang, omdat ook de druk op de zorg zal toenemen. Immers met minder handen meer doen, maar vooral slimmer is een slogan die volop klinkt. En daarbij is het personeel, het goud van een organisatie, een belangrijke factor. Bijna dagelijks lezen we hierover in de media en ook de vakbonden trekken aan de bel. Een goede reden om te kijken of deze formule ook in ons land kan worden ontwikkeld. Inmiddels heeft minster Klink de eerste stappen al gezet. Misschien kan de formule van Buurtzorg in ons land worden gezien als een voorbeeld van magneetzorg. De doelstelling van deze organisatie is betere zorg te bieden aan patiënten door inzet van autonome buurtzorgteams. Daarbij worden het oplossend vermogen en de professionaliteit van medewerkers ten volle benut met behoud van een grote mate van zelfstandigheid en verantwoordelijkheid. Deze formule moet tevreden klanten, medewerkers en verzekeraars opleveren. Op verschillende locaties in het land zijn deze teams al actief. Een belangrijke factor is en blijft het scholen en ontwikkelen van professionals in de zorg. Binnen een dynamisch vakgebied als de oncologie weten wij allen hoe belangrijk dit is. De komende jaren zal moeten blijken hoe sterk de magneet is. Joep van Gassel 0993_90431_2008 ONCOlogisch_1-09.indd :45

3 Integraal kankercentrum Zuid 3 last hebben van misselijkheid en braken. Enkele tientallen patiënten die Raats en collega s hebben behandeld, geven aan baat bij behandeling met tape te hebben gehad. Voordat Raats zijn presentatie had afgerond, onderbrak een van de aanwezigen hem met de vraag hoe behandeling met tape misselijkheid kan voorkomen. Chemotherapie wordt toch meestal intraveneus toegediend. Ik begrijp niet hoe dit kan zorgen voor een orgaanstoornis van de maag? Gert Jan Raats moest het antwoord daarop schuldig blijven. Een andere deelnemer haakte in: Chemotherapie heeft toch direct effect op het centraal zenuwstelsel van de patiënt? Het antwoord kwam ook uit de zaal: Cytostatica prikkelen het braakcentrum in de hersenen als reactie op giftige stoffen in het lichaam. Dit zorgt voor braakgevoelens. Het probleem is dat dit proces doorgaat zolang deze stoffen aanwezig zijn. Daarom krijgen patiënten medicatie om het braakcentrum rustig te houden. Verbaasd We zijn ook verbaasd dat het helpt, reageerde Gert Jan Raats. Maar het werkt bij bijna alle patiënten die we hebben geholpen, zowel binnen het IOF als binnen het NKI-AvL waar patiënten ook ad hoc behandeld worden met kinesiotape. Ook bij patiënten die eerder misselijk werden van een chemokuur. We proberen een onderbouwing te krijgen, maar dat is tot nu toe niet gelukt. Het is goed dat dit nader wordt onderzocht. Artsen reageren niet afwijzend, maar ik moet wel toegeven dat artsen er sceptisch tegenover staan. Tot nu toe lukt het niet deze behandeling binnen het ziekenhuis te realiseren. Er is wel interesse. Tot slot vroeg iemand hoe het staat met de veiligheid van fysiotherapeuten ten aanzien van uitscheidingsproducten na toediening van cytostatica. Draagt u wel eens handschoenen of andere bescherming? Deze vraag overviel Raats en veel deelnemers in de zaal. Ik heb daar eerlijk gezegd nooit over nagedacht. Een van de deelnemers had wel een antwoord: De eerste week na een chemokuur moet je rekening houden met het risico op blootstelling aan cytostatica via lichaamsvocht. Daarna niet meer. Netwerk De bijeenkomst werd afgesloten met een korte presentatie door fysiotherapeut Monique van der Heijden, lid van de werkgroep fysiotherapie van het IKZ. Ze benadrukte dat fysiotherapeuten heel wat meer dan alleen basiskennis fysiotherapie moeten hebben om fouten te voorkomen als zij werken met patiënten met kanker. Binnen de werkgroep is sinds de start begin 2008 onder meer gewerkt aan een inventarisatie van wat er speelt zowel nationaal als internationaal. Het is niet de bedoeling dat wij het wiel opnieuw gaan uitvinden. We proberen vooral kennis te delen en samen te werken, aldus Monique van der Heijden. Het uiteindelijke doel is te komen tot een kwalitatief hoogwaardig netwerk, zodat we via goede Monique van der Heijden: Niet opnieuw het wiel uitvinden. samenwerking en afstemming een bijdrage kunnen leveren aan hoogstaande (na)zorg voor oncologische patiënten. Dat is nodig, want niet alleen het aantal patiënten neemt toe, ook de bijwerkingen als gevolg van ziekte en behandelingen stijgen. Het is daarom belangrijk oncologische patiënten de juiste zorg te bieden, ook als dit betekent patiënten te verwijzen naar collega s die daar (meer) verstand van hebben. We hebben een oncologisch netwerk voor fysiotherapeuten. Maak daar ook gebruik van. De presentaties van dit symposium zijn op te vragen via ikz.presentaties.ikcnet.nl Nieuwe consultatieteams palliatieve zorg van start BRABANT / N-LIMBURG - Met ingang van 1 januari 2009 zijn de nieuwe consultatieteams palliatieve zorg van start gegaan. Herlin Woldberg is de coördinator voor het team Noord en West. Ireen Leijten is met ingang van genoemde datum de nieuwe teamcoördinator in Zuidoost-Brabant. Ireen is 53 jaar en al meer dan 30 jaar werkzaam in de zorg. Van huis uit ben ik wijkverpleegkundige en werkte 18 jaar in de thuiszorg in verschillende functies. Later ben ik me meer gaan specialiseren in de palliatieve zorg. Sinds vijf jaar werkt Ireen Leijten in Hospice de Sporen in Tilburg. Van daaruit ben ik ook drie jaar actief geweest in het Palliatief Advies Team Midden-Brabant. De kennis en ervaring die ik daar heb opgedaan ten aaanzien van de palliatieve zorg kon daardoor goed delen met consultvragers en consulenten. Ook heb ik bijdragen geleverd aan diverse scholingen in mijn instelling en op scholen voor verpleegkundigen. Het is de bedoeling dat Ireen Leijten naast de 16 uur binnen het hospice in Tilburg met ingang van het nieuwe jaar 12 uur per week gaat werken voor het consultatieteam Zuidoost. Dit gebied beslaat de regio Eindhoven, Helmond en Noord-Limburg. Het is voor mij een wat minder bekend gebied in een geografisch opzicht. Mijn uitdaging is om hier een netwerk op te bouwen ten behoeve van ons team. Echter: de positie van de consulenten is mij zeer goed bekend. Ik denk dat ik daarom goed kan inleven in de belangrijke aandachtspunten in dit werkveld als consulent. Bovendien trekt het organisatorische aspect me aan. Ik vind het gewoon leuk om zaken te regelen. Wat dat betreft is deze functie een mooie combinatie met de praktijk van de palliatieve zorg, aldus Ireen Leijten. 0993_90431_2008 ONCOlogisch_1-09.indd :45

4 4 ONCOlogisch bulletin Werkgroep Mammacareverpleegkundigen & nurse practitioner Theaterworkshop & screening toont noodzaak begeleiding aan Borstkanker treft ook jonge vrouwen met een gezin, baan en/ of kinderwens en zet het toekomstbeeld volledig op zijn kop. Mammacareverpleegkundigen en nurse practitioners die met jonge vrouwen werken, lopen tijdelijk een stukje mee op deze lange, moeilijke weg. Om hulpverleners nóg bewuster te maken hoe deze vrouwen zich voelen, organiseert Stichting Amazones theaterworkshops met actief rollenspel. De leden van de Werkgroep Mammacareverpleegkundigen en Nurse Practitioners verbonden aan het IKZ maakten op 27 november kennis met deze vorm van interactief leren onder leiding van theatertrainer Marianne Hermans en Kimja Schouten, voorzitter van Stichting Amazones. Tijdens de workshop speelden de mammacareverpleegkundigen en nurse-practitioners scènes uit de praktijk. De theatermaakster gaf opdrachten aan de spelers en de mensen aan de kant konden regelmatig inspringen wanneer men de scène of het gesprek een andere wending wilden geven. Ga er maar aan staan: hoe vertel je bijvoorbeeld een kind van vier dat mamma binnenkort kaal wordt van de chemotherapie? De reacties uit de groep spraken voor zich: Zeer effectief zo n workshop, Zinvol en leerzaam. Vooral het oefenen van gesprekken met je collega s en er was volop ruimte voor eigen inbreng. Sommige deelnemers hadden ook kritische opmerkingen. Die zijn door de organisatoren meegenomen om de workshops nog beter aan te laten sluiten. Psychosociale screening Mirjam Bogaarts, nurse practitioner in het St. Elisabeth Ziekenhuis, verzorgde een presentatie waarin ze inging op de noodzaak van psychosociale zorg en signalering met behulp van bijvoorbeeld de lastmeter of de Psychosocial Distress Questionnaire (PDQ). Ze gaf aan dat er een voornemen ligt om in 2010 alle oncologische patiënten in Nederland te screenen op psycho-sociale problemen. Mammacareverpleegkundigen en nurse practitioners zijn al vaker geïnformeerd over het belang van signalering. Hoewel er best practices voorhanden zijn, blijkt er lang niet overal structurele en systematische aandacht voor de psychosociale gevolgen van kanker. De werkgroep gaat bekijken welke belemmeringen weggenomen kunnen worden om (vaker) psychosociale screening toe te passen. In het Elisabeth Ziekenhuis te Tilburg wordt sinds 2006 als onderdeel van de standaardzorg, gescreend op psychosociale problematiek bij patiënten met een mammacarcinoom. Daarbij wordt gebruikt gemaakt van de Psychosocial Distress Questionnaire - Breast Cancer (PDQ-BC). Deze lijst, die in samenwerking met het IKZ is ontwikkeld, onderscheidt zich van de bestaande signaleerlijsten doordat deze specifiek ontwikkeld is voor vrouwen met borstkanker. Met behulp van de PDQ-BC worden patiënten gescreend op de aanwezigheid van psychosociale problematiek (depressie, angst, support, sociale problematiek, fysiek, body-image, Trainer Marianne Hermans (links) speelt een scène met mammacareverpleegkundigen Angelique Smulders (Twee Steden ziekenhuis) en Irma Behr (MMC Veldhoven). financiële en seksuele problematiek). Aan de scores op de verschillende aspecten is een verwijsstructuur gekoppeld naar de verschillende hulpverleners voor psychosociale zorg. Op het moment loopt het validatie onderzoek van de PDQ- BC. De eerste resultaten laten zien dat de lijst betrouwbaar en valide is. Lastmeter De Nederlandse Vereniging voor Psychosociale Oncologie (NVPO) is bezig met het ontwikkelen van de richtlijn Detecteren behoefte psychosociale zorg. De kern van deze richtlijn bestaat uit vijf aandachtspunten, zoals bijvoorbeeld bruikbare en betrouwbare instrumenten en geschikte meetmomenten. Bij deze richtlijn wordt gebruik gemaakt van de lastmeter (lastschaal). Dat is een één-vraag methodiek voor het signaleren van psychosociale problemen, gebaseerd op de distress thermometer van het National Comprehensive Cancer Network uit de VS. Dit instrument is gevalideerd in een aantal landen en bruikbaar voor alle oncologische patiënten. Tijdens de workshop psychosociale zorg wist Mirjam haar collega s te enthousiasmeren over het belang en de noodzaak van het gebruiken van een screeningsinstrument. Het leek erop dat ze hen zo ver had gekregen dat haar collega s het gingen bespreken binnen de eigen instellingen. Tijdens de volgende bijeenkomst van deze werkgroep komen we op dit onderwerp terug. Meer informatie over de theaterworkshop is verkrijgbaar bij Vragen over psychosocociale screening kunnen gesteld worden aan nl. Informatie over de lastmeter: en ikcnet (ga naar ikz.oncologisch.ikcnet.nl). 0993_90431_2008 ONCOlogisch_1-09.indd :45

5 Integraal kankercentrum Zuid 5 Radiotherapie Conferentie Tijd rijp voor protonentherapie in Nederland DELFT Een ruime meerderheid van de deelnemers aan de Nationale Conferentie Proton Radiotherapie sprak zich donderdag 29 januari aan de TU Delft uit voor het bouwen van protonenklinieken in Nederland. Volgens dr. Els Borst-Eilers, voorzitter van de Nederlandse Federatie Kankerpatiëntenorganisaties (NFK), is de tijd rijp om in Nederland proton radiotherapie mogelijk te maken, liefst op drie plaatsen vanwege de spreiding. Door Jan van Hoof Dr. Els Borst (NFK) spelt haar standpunt op de muurkrant, terwijl prof. Ignatz de Schepper (TU Delft) toekijkt.proton radiotherapie is een voor Nederland nieuwe techniek bij de bestrijding van kanker, die inmiddels is doorgebroken in de VS en Duitsland. Bij de bestraling van tumoren is de schade aan omliggend weefsel met deze techniek beduidend minder dan bij de gangbare röntgenstraling. Dit is met name van belang voor kinderen en de behandeling van tumoren in de nabijheid van gevoelige weefsels, zoals hersenen en ogen. Voorzitter dr. Els Borst-Eilers van de Nederlandse Federatie Kankerpatiëntenorganisaties (NFK) zei de ontwikkeling en mogelijkheid van protonentherapie in Nederland wenselijk te vinden, maar hamerde er tegelijkertijd op dat met klinisch onderzoek het voordeel van protonentherapie gestaafd moet worden. In de literatuur tref je grote verschillen aan ten aanzien van protonentherapie. De vraag is of patiënten met protonentherapie beter behandeld kunnen worden? Goed vergelijkend klinisch onderzoek zal dat bewijs moeten leveren. Verder moeten er voldoende patiënten in Nederland zijn die baat hebben bij deze behandeling. Als dat zo is, moeten we dat ook doen, aldus dr. Els Borst-Eilers. Ze deed daarnaast de suggestie om meerdere partijen, waaronder het ministerie van Onderwijs Cultuur en Wetenschappen en het Innovatieplatform te betrekken in de financiering. Voorwaarden Dr. Gerrie Ligtenberg, adviseur Zorgpakket bij het College voor zorgverzekeringen, onderstreepte eveneens de noodzaak voor klinisch onderzoek. Er moet een goede relatie zijn tussen dosis en effect. Als dit door simulatiemodellen wordt bevestigd, zijn we bereid een positief besluit te nemen. Voorwaarde is wel dat er een plan op tafel ligt voor dataregistratie plus afspraken over inzage in klinische gegevens. Het College voor zorgverzekeringen is van plan half maart een rapport naar minister Klink te sturen met daarin onder meer dit standpunt. De vraag of een of meer protonenklinieken in Nederland haalbaar is, bleef tijdens de conferentie onbeantwoord. Op dit moment zijn er drie initiatieven: het UMCG Protonen Therapie Centrum Noord-Nederland in Groningen, het Particle Centre Eurregion Maas Rhein op de grens tussen Nederland en Duitsland bij Maastricht / Aken en het Holland Particle Centre in Delft. Hoewel deze plannen in theoretisch opzicht in een vergevorderd stadium zijn, is de financiering van deze centra nog lang niet rond. Het gaat naar schatting om een investering van circa 150 miljoen euro per behandelcentrum. Een aanzienlijke investering in een tijd dat kosten en baten bij het toelaten van nieuwe behandelingen bij de overheid een steeds grotere rol spelen. Op een poging van dagvoorzitter Rob Oudkerk om de drie initiatiefnemers een uitspraak te ontlokken of het uiteindelijk Delft, Groningen of Maastricht zal worden, antwoordde prof. dr. Hans Langendijk (Protonen Therapie Dr. Els Borst-Eilers (voorzitter NFK) plakt haar boodschap op de muurkrant, terwijl prof. Ignatz de Schepper toekijkt. De tijd is rijp om protonentherapie in Nederland mogelijk te maken, liefst op drie plaatsen. Centrum Noord-Nederland ) dat voor een goede toegankelijkheid voor patiënten in Nederland drie protonencentra nodig zijn. Volgens Langendijk is er in Nederland behoefte aan een behandelcapaciteit voor zes- tot achtduizend patiënten. Hij onderstreepte eveneens het belang van wetenschappelijk onderzoek. Er zijn nog heel veel vragen. Verder zou behandeling bij voorkeur moeten plaatsvinden in nauwe samenwerking met ziekenhuizen, zodat integratie van de patiëntenzorg is gewaarborgd. Behandeling Tijdens de parallelsessies werd ingegaan op de techniek, de kosten en de behandeling. Prof. dr. Caro Koning (voorzitter van de Nederlandse Vereniging voor Radiotherapie en Oncologie) presenteerde de resultaten van een onderzoek naar de late effecten van behandeling bij lange termijn overlevers van kanker op kinderleeftijd. Aan dit onderzoek werkten patiënten mee die tussen 1966 en 1996 radiotherapie hadden ontvangen in het Emma kinderziekenhuis in Amsterdam. De mate van bijwerkingen als gevolg van radiotherapie werd 0993_90431_2008 ONCOlogisch_1-09.indd :45

6 6 ONCOlogisch bulletin verdeeld over vijf graden. Graad één is mild; graad vijf betekent dat de patiënt is overleden. Uit het onderzoek kwam naar voren dat 78 procent van deze patiënten nog steeds milde tot matige bijwerkingen heeft (G1 en G2) en 22 procent redelijke tot ernstige bijwerkingen (G3 en G4) of zelfs was overleden (G5). Gerapporteerde bijwerkingen waren orthopedische problemen (14 procent), tweede tumoren (12 procent) en obesitas (9 procent). In totaal blijkt driekwart van deze patiënten één probleem en een kwart zelfs tot vijf problemen te hebben overgehouden gerelateerd aan radiotherapie. Volgens Caro Koning zorgt radiotherapie tot de hoogste last van alle oncologische behandelingen. Voor een aantal tumoren zou protonentherapie mogelijk een betere optie zijn, maar er zijn volgens haar ook alternatieve oplossingen denkbaar zoals vroegere opsporing van tumoren, nog lagere dosis straling en kleinere bestralingsvelden, bijvoorbeeld met brachytherapie. Er is in elk geval meer onderzoek nodig ten aanzien van protonentherapie. Complex Hoe complex het toepassen van deze nieuwe behandeling is, bleek uit een sessie met een collectief van specialisten. Dr. Mischa Hoogeman (klinisch fysicus, Erasmus MC / Daniel den Hoed, Rotterdam) liet zien dat door ademhaling het tumorweefsel dermate kan verschuiven dat dit een ernstige belemmeringen oplevert voor de behandeling. Prof. dr. Marcel van Herk (klinisch fysicus, NKI-AvL, Amsterdam) vertelde dat artsen op basis van een identieke foto een tumor vaak heel anders intekenen. Bij neutronentherapie kan dit betekenen dat er ook omliggend weefsel wordt bestraald. Bij protonentherapie kan een onjuiste inschatting van de positie van de tumor leiden tot onderbehandeling of zelfs géén behandeling. Om de plaats van de tumor te bepalen zijn nieuwe technieken, zoals uiterst nauwkeurige 3D-beelden, essentieel. Daarnaast is er nog veel klinisch onderzoek nodig. Na afloop van de parallelsessies, waarin nog allerlei andere onderwerpen aan bod kwamen, gaf een ruime meerderheid van de deelnemers aan vóór de bouw van protonenklinieken in Nederland te zijn. Voorzichtig Columniste Karin Spaink riep eerder tijdens de conferentie op tot voorzichtigheid, of nog beter, een voorzichtige blik. Ze pleitte voor semipermanente woonruimte bij nieuwe behandelcentra. Je kunt het een ziek kind toch niet aandoen om telkens uren te reizen? Ook de sociale impact voor de ouders is enorm. Dat wordt nogal eens door artsen onderschat. Verder plaatste ze een vraagteken bij de toenemende complexiteit van de zorg. We moeten ons afvragen waar mensen het meeste baat bij hebben? Steeds duurdere en ingewikkelder behandelingen kunnen ook leiden tot uitstel of ontkenning van het naderend einde. Er sterven teveel mensen aan kanker, maar laat de zorg nooit ontsporen. Ik ben voor gebruik van ingewikkelde machines als u deze gedachte maar serieus neemt. De Nationale Conferentie Proton Radiotherapie was georganiseerd door prof. Ignatz de Schepper en zijn vrouw bij gelegenheid van zijn afscheid als hoogleraar stralingsfysica aan de TU Delft. Hij blikte na afloop positief terug: Mijn doel was het geven van wetenschapsvoorlichting aan betrokkenen. Naar mijn idee zijn we erin geslaagd een breed publiek te bereiken over wat proton radiotherapie is. Meer informatie: Subsidie onderzoek opkomst bevolkingsonderzoek borstkanker EINDHOVEN - Het IKZ start binnenkort met een studie naar de invloed van de sociaaleconomische status (SES) van vrouwen bij de opkomst voor bevolkingsonderzoek naar borstkanker. Aanleiding voor de studie zijn de resultaten van eerdere analyses uitgevoerd door dr. ir. Marieke Louwman met gegevens van het IKZ. Daaruit blijkt dat er een gradiënt bestaat in de overleving van vrouwen met een lagere SES in de leeftijdsgroep die in aanmerking komt voor deelname aan bevolkingsonderzoek. Het onderzoeksproject wordt gefinancierd door Bevolkingsonderzoek Borstkanker Zuid (BOBZ) en het IKZ. Uit de resultaten van eerder onderzoek komt onder meer naar voren dat de overleving in de laagste sociaal-economische groep tijdens en na de invoering van de screening beduidend beter was dan voor de invoering van het bevolkingsonderzoek. Datzelfde geldt ook voor de hoogste sociale klasse, alleen zijn de verschillen daar groter. Deze groep lijkt dus meer te profiteren van de vooruitgang. Hoewel de opkomst bij het bevolkingsonderzoek hoog is, 84 procent in 2007, blijkt uit de globale scan dat de opkomst in bepaalde wijken lager is. Dat zou volgens dr. ir. Marieke Louwman, senior-onderzoeker van het IKZ, kunnen samenhangen met de SES van deze vrouwen zoals onder andere is waargenomen in de Verenigde Staten. Om de verschillen in opkomst tussen de SES-groepen te kunnen vergelijken worden gegevens van de BOBZ (genodigde en onderzochte cliënten) gekoppeld aan die van het IKZ (SES). Aanvullend zal tijdens dit onderzoek worden gekeken naar de invloed van SES op verwijzing, screendetected-interval, tumorkenmerken en afstand tot screeningscentrum. Naar verwachting kunnen de resultaten van dit onderzoek bijdragen in de besluitvorming voor de keuze van een strategie om de opkomst voor bevolkingsonderzoek naar borstkanker verder te verbeteren. Meer informatie is verkrijgbaar bij dr. ir. Marieke Louwman, Presentaties Presentaties van symposia en thema-avonden in de IKZregio zijn snel op te vragen via ikz.presentaties.ikcnet.nl 0993_90431_2008 ONCOlogisch_1-09.indd :45

7 Integraal kankercentrum Zuid 7 Vrijwilligers Vervolgproject met best practices Extra aandacht voor rol mantelzorgers in nieuwe pilot BRABANT / NOORD-LIMBURG Het IKZ is een vervolgproject gestart om de inzet van vrijwilligers in de palliatieve zorg te stimuleren in Midden-Brabant, Noordoost-Brabant en Noord-Limburg onder de titel Samen Zorgen; versterken van informele zorg in palliatieve zorg thuis. Het vervolgproject is opgebouwd uit best practices uit de pilot die vorig jaar met succes is afgesloten in West-Brabant en Zuidoost-Brabant. Door Ans Verdonschot Eén van de hoofddoelen van dat proefproject was het bevorderen en stimuleren van de inzet van vrijwilligers door vaker en in een vroegtijdiger stadium gebruik te maken van de mogelijkheden van de Vrijwilligers Palliatieve Terminale Zorg (VPTZ). De activiteiten in deze pilot hebben geleid tot een gemiddelde toename van de inzet van de VPTZ met ruim 35 procent in 2007 ten opzichte van Voor veel palliatieve patiënten staat de wens centraal dat zij thuis kunnen sterven. Hiervoor is het van belang dat de mantelzorger een actieve rol in het zorgproces houdt, zonder overbelast te raken. In de palliatieve zorg staat de kwaliteit van het resterende leven centraal, zodat mensen op een waardige manier kunnen sterven. Dat is alleen mogelijk als er een adequaat aanbod is van zorg en begeleiding voor de patiënt en diens naasten. Daarin is een belangrijke rol weggelegd voor beroepskrachten. De praktijk laat echter zien dat ook vrijwilligers, die zich richten op de ondersteuning van mantelzorgers, een waardevolle bijdrage kunnen leveren aan de kwaliteit van de palliatieve zorg. Mantelzorgers Om de kwaliteit van het resterende leven te verbeteren en te waarborgen is het belangrijk dat mantelzorgers op aanvaardbaar niveau een rol blijven spelen. Dat wil zeggen met waarborgen voor de kwaliteit van zorg en zodanig dat mantelzorgers niet overbelast raken. Daarom zal in een nieuwe pilot speciale aandacht worden geschonken aan de positie van mantelzorgers in de palliatieve zorg thuis. Waar en hoe de pilot gaat plaatsvinden is op dit moment nog niet duidelijk. De positie van mantelzorgers in het proces is vaak onduidelijk en het is allerminst vanzelfsprekend dat zij ondersteund worden door de beroepskrachten in praktische zaken, emotioneel of door middel van goede informatie. Daarom moet aan de inzet van vrijwilligers, of andere mantelzorgondersteuning een proces vooraf gaan waarin de beroepskracht expliciet aandacht besteedt aan de positie van de mantelzorger. Daarbij moet helder worden in welke mate de mantelzorger betrokken wil worden bij de uitvoering van de zorg, aan welke ondersteuning de mantelzorger behoefte heeft en hoe deze ondersteuning kan worden geboden. De inzet van vrijwilligers is daarbij één van de mogelijkheden tot ondersteuning. Signaleren Binnen de pilot zal een plan worden ontwikkeld, waarmee beroepskrachten handvatten krijgen om (over)belasting van mantelzorgers tijdig te signaleren en deze mensen waar mogelijk adequate ondersteuning te bieden. Het vervolgproject Samen Zorgen; versterken van informele zorg in palliatieve zorg thuis heeft een looptijd tot 2012 en wordt uitgevoerd door Ans Verdonschot, projectmedewerker palliatieve zorg bij het IKZ. Voor meer informatie kunt u contact opnemen met Ans Verdonschot, tel of per Dit project is mogelijk gemaakt met financiering van de provincie Noord-Brabant. Kanker leidt tot veranderingen in werksituatie (ex-)patiënt EINDHOVEN Mensen die kanker hebben (gehad), kunnen daar problemen van ondervinden tijdens hun werk, met name wat betreft verminderd fysiek functioneren. Voorspellende factoren zijn opleidingsniveau, leeftijd, comorbiditeit, chemotherapie en ziekteprogressie. Dat stelt dr. Floortje Mols, onderzoeker bij het IKZ en de Universiteit van Tilburg, op basis van een uitgebreide studie. De studie had als doel veranderingen in de werksituatie onder lange termijn overlevenden van kanker in kaart te brengen. Tevens werd onderzocht welke factoren deze problemen konden voorspellen. Voor het onderzoek werden patiënten geselecteerd in de IKZ-regio die tussen 1989 en 1998 de diagnose baarmoederkanker, prostaatkanker, Hodgkin lymfoom of non-hodgkin s lymfoom kregen. In totaal ontvingen patiënten een vragenlijst via hun behandelend specialist; (80%) patiënten besloten deel te nemen aan deze studie. Na het uitsluiten van mensen die geen werk hadden vóór diagnose, bleven er 403 (ex-)kankerpatiënten over; 197 (49 procent) patiënten hadden geen veranderingen ervaren in hun werksituatie na de diagnose kanker, 69 (17 procent) mensen waren minder uren gaan werken, en 137 (34 procent) mensen waren gestopt met werken of met pensioen gegaan. Uit de resultaten blijkt dat een gemiddeld opleidingsniveau het risico op veranderingen in de werksituatie vermindert. Een hogere leeftijd, het hebben van bijkomende ziekten, ondergaan van chemotherapie en ziekteprogressie zijn onafhankelijke voorspellers die kunnen leiden tot veranderingen in de werksituatie. Deze veranderingen waren geassocieerd met een slechter lichamelijk functioneren, doch met een hoger sociaal welzijn. Deze studie onderstreept het belang van revalidatieprogramma s in het verbeteren van de terugkeer naar werk na diagnose en behandeling van kanker. 0993_90431_2008 ONCOlogisch_1-09.indd :45

8 8 ONCOlogisch bulletin Kankerpatiëntenpanel Vraagbaak voor zorgverleners IKZ tekent samenwerking met Zorgbelang Brabant EINDHOVEN - Het Integraal Kankercentrum Zuid (IKZ) heeft maandag 19 januari een samenwerkingsovereenkomst getekend met Zorgbelang Brabant om expertise uit te wisselen over de inzet van het digitale kankerpatiëntenpanel. Dit panel is bedoeld om op verzoek van zorgverleners en zorginstellingen ervaringen en meningen te peilen onder (ex-)patiënten en naasten ter verbetering van de oncologische en palliatieve zorg. Dr. Janny van den Eijnden-van Raaij, directeur van het IKZ, ziet de samenwerking met Zorgbelang Brabant als een goede manier om de contacten met de achterban, patiënten, expatiënten en naasten, verder aan te halen. De stem van de patiënt verdient daarbij een prominente plaats. Het IKZ hecht veel waarde aan signalen van patiënten, zodat knelpunten, maar ook kansen, sneller vertaald kunnen worden naar nog betere zorg. Innovaties als een e-panel kunnen daarbij een nuttige bijdrage leveren. Niet alleen binnen de zorg, maar ook voor communicatie tussen patiënten. Want met de opkomende e-generatie komt de regie steeds vaker bij de patiënt te liggen. Samenwerking en inbreng van de expertise van Zorgbelang Brabant past in dit streven, aldus dr. Janny van den Eijnden-van Raaij. Lasagnemodel Drs. Cock Vermolen, directeur Zorgbelang Brabant, gaf een toelichting op de diversiteit binnen de patiëntenbeweging. Hij vergeleek het brede aanbod aan patiëntenorganisaties met een goed gerecht. Alleen door de diversiteit en combinatie kan een goed gerecht worden bereid, zoals bijvoorbeeld lasagne. De smaak van zo n ovenschotel wordt bepaald door de gelaagdheid. Dat is bij patiëntenorganisaties ook zo. De eerste laag bestaat volgens hem uit categorale organisaties, zoals bijvoorbeeld de vereniging voor prostaatkankerpatiënten. Daarna volgen nog diverse lagen als de landelijke koepels (NPCF, CG, CSO), Drs. Cock Vermolen (Zorgbelang Brabant) en dr. Janny van den Einden-van Raaij (IKZ) en ondertekenen de samenwerkingsovereenkomst. de cliëntenraden en de WMO-raden. De laatste laag, de saus, dat zijn wij: de 13 provinciale Zorgbelangorganisaties in Nederland. Wij leggen waar nodig verbindingen tussen patiëntenorganisaties en organisaties die werken ten bate van patiënten. Het doel van het leggen van deze verbindingen is tweeledig. Het gaat om het creëren van sterke netwerken, die invloed kunnen uitoefenen in het veld van zorg en welzijn. Het begint met emotie, het engagement met lotgenoten. Hiermee kan een relationeel netwerk worden opgezet en uitgebouwd. De volgende stap is het omzetten van de kennis binnen dit netwerk in concrete doelen, zodat er resultaten geboekt kunnen worden. We proberen dus ervaringen van patiënten op te tillen naar een ander niveau, zodat we samen in staat zijn resultaat te boeken, aldus Cock Vermolen. Eerste respons Kim Hoeijmakers, medewerker Patiënt & Zorg van het IKZ, en Huig Schipper, ervaringsdeskundige, gingen in op de eerste respons op het digitaal kankerpatiëntenpanel. Het IKZ streeft ernaar patiënten op diverse manieren een stem te geven. Onder meer via het Forum Patiënt & Zorg (overleg met groep ervaringsdeskundigen), onder- steuning van inloophuizen voor mensen met kanker en Stichting Aandacht (regionaal platform van kankerpatiëntenorganisaties) en via kwaliteit van leven onderzoek. Daarnaast is het IKZ bewust op zoek naar de mening van grotere groepen patiënten en diversiteit van ervaringen. Het digitaal kankerpatiëntenpanel sluit hier goed op aan, aldus Kim Hoeijmakers. Hoewel de wervingscampagne nog maar recent is gestart door middel van posters en flyers, hebben zich inmiddels circa zestig patiënten voor het kankerpatiëntenpanel aangemeld. Van dit aantal is zeventig procent vrouw. De helft van de deelnemers is voor 1945 geboren; de andere helft daarna. De samenstelling van het panel is divers: 40 procent is patiënt, 35 procent is ex-patiënt en 25 procent van de deelnemers is naaste. Die samenstelling is opvallend. Bij andere wervingsacties zijn patiënten die recent zijn gediagnosticeerd en naasten vaak ondervertegenwoordigd. Het meest opmerkelijke is dat zeventig procent van de deelnemers vallen binnen de categorie diagnose tussen 2003 en Dat is dus recent gediagnosticeerd. Bij andere vormen van contact zien we vooral ex-patiënten als deelnemer. Dat betekent dat de drempel bij dit digitale patiëntenpanel 0993_90431_2008 ONCOlogisch_1-09.indd :45

9 Integraal kankercentrum Zuid 9 aanzienlijk lager ligt vergeleken met andere contactmogelijkheden, zegt Kim Hoeijmakers. Toegevoegde waarde Huig Schipper ging als ervaringsdeskundige dieper in op de toegevoegde waarde van een digitaal patiëntenpanel. Patiënten en zorgverleners kunnen elkaar voeden met uiteenlopende problemen. Dat levert vragen op die in onderling overleg beantwoord kunnen worden. Een voorwaarde is wel dat er continue nieuwe mensen voor het panel worden geworven. Hoe recenter de ervaringen van patiënten, des te waardevoller zijn de antwoorden. Daar om is het goed om heel vroeg, bij aanvang van de behandeling, mensen te attenderen op het kankerpatiëntenpanel. Verder is het belangrijk dat de resultaten worden teruggekoppeld naar de deelnemers. En dan bedoel ik niet de uitkomsten van een vragenlijst, maar de aanpassingen die in de zorg tot stand zijn gekomen naar aanleiding van reacties van patiënten. Dat motiveert deelnemers om actief te zijn en te blijven. Ik roep zorgverleners daarom op met serieuze vragen te komen en die voor te leggen aan het panel. Dit mag niet als een luxe worden gezien!, aldus Huig Schipper. Ik vind dat zorgverleners standaard naar de mening van de patiënt zouden moeten informeren. Het kankerpatiëntenpanel start in februari met een eerste enquête over de kwaliteit van oncologische zorg in ziekenhuizen. De resultaten daarvan worden in maart verwacht. (ex-)patiënten en naasten kunnen zich aanmelden via Doe meer met minder: radiotherapie in de palliatieve fase TILBURG - In het dr. Bernard Verbeeten Instituut in Tilburg vond op 15 januari 2009 het huisartsensymposium Doe meer met minder plaats. Deze titel paste wel in de huidige tijd met de kredietcrisis, memoreerde symposiumvoorzitter Luc Scheijmans in zijn openingswoord. De bijeenkomst werd bijgewoond door veertig huisartsen. Aanleiding voor het symposium was een enquête van het IKZ in januari 2007, waarin huisartsen aangaven meer te willen weten over palliatieve radiotherapie. Prof. dr. Kris Vissers, hoogleraar Palliatieve Zorg aan de Radboud Universiteit Nijmegen, ging in zijn plenaire lezing in op de rol van radiotherapie en nucleaire geneeskunde in de oncologische pijnbestrijding. Hij verwees daarbij voortdurend naar de evidence zoals die werd opgenomen in de landelijke CBO-richtlijn Pijn bij kanker. Aansluitend vond een korte aankondiging plaats van de nieuwe structuur van de consultatievoorziening palliatieve zorg. Per 1 januari 2009 is deze 7 dagen per week bereikbaar van 8.00 tot uur via telefoonnummer Aansluitend werden er vier workshops gehouden waar de deelnemers op interactieve wijze aan deelnamen. Bloedingen Radiotherapeut Jan Metsaars schonk in de eerste workshop aandacht aan het nut van radiotherapie bij het behandelen van bloedingen. Bloed ophoesten bij een longcarcinoom is voor een patiënt en diens naasten erg beangstigend, maar is met kortdurende radiotherapie goed te behandelen. Dit geldt ook voor bloedingen in andere organen zoals de blaas, met mictieproblemen en blaasspasmen ten gevolge van bloedingen, de maag en de darmen. Ook bij ulcererende huidtumoren kan met symptomatische radiotherapie de kwaliteit van leven aanzienlijk worden verbeterd. Huisarts Mirjam Broes uit Tilburg verklaarde dat het vaak de huisarts is die in de laatste fase als aanspreekpunt voor de patiënt overblijft en daarom differentiaal diagnostisch en therapeutisch moet blijven denken, ook aan de mogelijkheden van kortdurende palliatieve radiotherapie. Neurologische symptomen Harriet Wolfhagen, huisarts in Breda en de radiotherapeut Philip Poortmans, concentreerden zich in workshop 2 op neurologische symptomen in de palliatieve fase, de behandeling van een dreigende dwarslaesie en hersenmetastasen. Ze vroegen met name aandacht voor op welk moment en onder welke omstandigheden huisartsen hieraan moet denken en hoe snel moet er dan gehandeld worden. De vooruitgang die geboekt is met systemische behandelingen heeft ertoe geleid dat we steeds meer patiënten zien die hersenmetastasen ontwikkelen, doordat chemotherapie vaak onvoldoende door de bloedhersenbarrière dringt. De belangrijke rol voor radiotherapie bij deze patiënten breidt zich nog verder uit sinds aangetoond is dat electieve schedelbestraling bij patiënten met kleincellig longkanker de kans op de ontwikkeling van hersenmetastasen vermindert. Daarmee kan een aanzienlijke verlenging van de overleving worden bereikt. In workshop 3 bespraken Luc Scheijmans en voormalig huisarts Mick Raeven aan de hand van casuistiek de rol die radiotherapie (kortdurend) kan hebben bij pijnbestrijding in de palliatieve fase. De slotboodschap was: overweeg, alvorens opiaten in te zetten, of kortdurend radiotherapie een rol zou kunnen spelen. Bijwerkingen Immers de bijwerkingen van opiaten verminderen vaak de Kwaliteit van Leven. Op korte termijn zal voor een consultatieve functie de website worden geopend, waarop huisartsen vragen omtrent de mogelijkheden van radiotherapie in de palliatieve fase kunnen voorleggen aan de radiotherapeuten. In workshop 4 Pijnbestrijding en nucleair geneeskunde werd aan de hand van een tweetal casussen de behandeling met radionucliden (strontium en quadramet) besproken bij de bestrijding van pijn ten gevolge van multiple osteoblastische botmetastasen bij prostaat- en borstkanker. Meer informatie is verkrijgbaar bij Marjo van Bommel, consulent palliatieve zorg van het IKZ. Agenda & inschrijven symposia Een overzicht met geplande symposia in de IKZ-regio inclusief programmaboekje is snel te raadplegen via ikz.inschrijven.ikcnet.nl. 0993_90431_2008 ONCOlogisch_1-09.indd :45

10 10 ONCOlogisch bulletin Werkgroep WOVZ Workshop Onderhandelen & werkbezoeken Succesvol gesprek straalt ook af op je collega s De Werkgroep Oncologisch Verpleegkundigen Ziekenhuizen (WOVZ) heeft eind vorig jaar een workshop gehouden tijdens de deskundigheidsdag met als onderwerp Onderhandelen. Het leerdoel was het vaardiger worden in het creëren van een win-winsituatie. Verpleegkundigen moeten soms onderhandelen tijdens gesprekken met patiënten en naasten, maar geregeld ook met collega s of leidinggevenden. Om beter voorbereid te zijn op dit soort situaties gingen de leden van de werkgroep actief aan de slag met onderhandelen in een gesprek op basis van casuïstiek. Tijdens de training werd duidelijk hoe belangrijk het is om tijdens onderhandelingen de wijze van communicatie goed af te stemmen op je gesprekspartner om een maximale win/winsituatie te bereiken. Trainer Eugene Christiansen baseerde zich daarbij op tips van Stephen R. Covey, auteur van de bestseller De zeven eigenschappen van effectief leiderschap. Volgens Covey betekent een overwinningen met je omgeving ook succes voor de mensen, waarmee je samenwerkt als gevolg van effectieve interactie. In zijn boek worden een aantal aspecten beschreven die ook nuttig kunnen zijn bij het voeren van een gesprek: wees proactief; begin bij het begin, maar houd het einde voor ogen; denk in termen van win-win, probeer eerst te begrijpen, dan begrepen te worden; werk synergetisch (waardeer de onderlinge verschillen die er zijn en gebruik ze om tot betere resultaten te komen dan je alleen zou kunnen bereiken) en tot slot: hou de zaag scherp (zorg voor voldoende ontspanning, zodat lichaam en geest fris blijven). Tegenstrijdig belang Om mogelijke conflicten een stap voor te zijn, kan ook het model van Thomas en Kilmann worden toepast. Bij dit model wordt ervan uitgegaan dat bij het omgaan met conflicten (of beter tegenstrijdige belangen) altijd een spanningsveld ontstaat tussen twee menselijke neigingen. Aan de ene kant assertiviteit: de wens om je (eigen) doelen door te drukken, de opdracht te realiseren. En aan de andere kant de coöperativiteit: de wens om de relatie goed te houden, om het proces soepel te laten verlopen. Dit spanningsveld hebben Thomas & Kilmann uitgewerkt in model, waarin de vijf verschillende strategieën worden beschreven: doordrukken, vermijden, samenwerken, toegeven of een compromis sluiten. Door middel van een kaartspel kwamen bovenstaande aspecten naar voren tijdens de workshop. Alle deelnemers kregen een aantal kaarten met bijbehorende kleuren en uitspraken. De kaarten waarvan de tekst beter bij een andere collega paste, werden doorgegeven. Op deze wijze werd duidelijk welke wensen en behoeften er leven bij mensen met dit persoonlijkheidstype. Ik heb de jaarlijkse deskundigheidsbevordering met mijn collega s als goed en zinvol ervaren, zegt werkgroeplid Sylvia Verhage. We kregen in onze rol als verpleegkundig specialist meer kennis en inzicht, op een interactieve manier, in het fenomeen onderhandelen. Ik denk wel eens: Hoe krijg ik dat toch voor elkaar? Wat mij betreft heeft deze workshop inzicht en handvatten opgeleverd voor het aangaan van met name een lastig gesprek. Dat het bijvoorbeeld nuttig is om vooraf goed je doel en gezamenlijke belangen vast te stellen, voordat je een moeilijk gesprek ingaat. En dat het belangrijk is zoveel mogelijk aan te sluiten op de communicatievorm van je gesprekspartner. Ik beschouw deelname aan deze workshop vooral als investering in mezelf. Werkbezoeken Aansluitend aan deze workshop verzorgde Yvon Cornelissen, medewerker verpleegkundige zorg van het IKZ, de terugkoppeling van de werkbezoeken binnen de instellingen die zij samen heeft afgelegd met Koby van der Knaap, sectorhoofd Zorg en Scholing bij het IKZ. Beiden spraken met de plaatselijk afgevaardigde, hun clustermanagers of afdelingmanagers over onder andere het Leden van de werkgroep spelen het kaartspel om elkaars persoonlijkheidstype te ontdekken. belang en nut van afvaardiging in de werkgroep WOVZ, kennisdeling, samenwerking, deskundigheidsbevordering en invulling van de agenda werkgroepbijeenkomsten. Beiden hebben de werkplekbezoeken als zeer positief ervaren. De samenwerkingsbanden zijn aangehaald en er is informatie verzameld voor het meerjarenbeleid van het Integraal Kankercentrum Zuid. Zoals een integrale aanpak van cure & care, waarin meer aandacht en ruimte zou moeten zijn voor verpleegkundige en paramedische aspecten. Verder zou de focus binnen het IKZ meer moeten verschuiven van de medische kant naar de verpleegkundige kant. Daarnaast zou het goed zijn wanneer er bruggen gebouwd worden tussen de verpleegkundige en paramedische werkgroepen en de richting van de tumorwerkgroepen. Deze aansluiting wordt als zeer wenselijk ervaren vanuit de werkgroepen bij het hanteren van een multidisciplinaire aanpak. Tot slot gaven de afgevaardigden van de werkgroepen aan dat uitwisseling en kennisdeling als zinvol wordt ervaren en dat terugkoppeling belangrijk is. Verschillende werkgevers gaven aan dat afvaardiging naar de werkgroepen nuttig en zinvol is als het gaat om kennisdeling en deskundigheidsbevordering, maar dat dit niet vrijblijvend zou moeten zijn. Om die reden gaven zij aan dat het nodig is om resultaten terug te koppelen. Tevens werd de wens geuit om nieuwe en aangepaste richtlijnen als onderwerp te gebruiken voor minisymposia of extra themamiddagen/avonden. 0993_90431_2008 ONCOlogisch_1-09.indd :45

11 Integraal kankercentrum Zuid 11 Oncologiedagen Magneetziekenhuizen Het is leuk om in een ziekenhuis te werken! UTRECHT Deze presentatie gaat volledig over de top, waarschuwde Alex Lindenburg, afdelingshoofd van het Vlietland ziekenhuis in Schiedam de deelnemers in de zaal voordat hij een presentatie startte over de magneetziekenhuizen in Amerika. Met een stevige beat en flitsende montage werd de boodschap het publiek ingeslingerd: het is leuk om in een ziekenhuis te werken! Door Yvon Cornelissen Directe aanleiding voor het ontstaan van de magneetziekenhuizen was het grote tekort aan verpleegkundigen in de VS in de jaren 80. Daarbij draait het vooral om de vraag hoe werf je gepassioneerd en gemotiveerd verpleegkundig personeel en vooral hoe houd je dit personeel vast. Met slogans als Is Nederland klaar voor de magneetziekenhuizen? en Als je niet oplet, loopt je kapitaal het ziekenhuis uit wil Alex Lindenburg deze werkwijze overbrengen naar de Nederlandse ziekenhuizen. De nadruk ligt op het uitdragen van een positieve instelling. De deelnemers deden er gretig aan mee. Het meervoud van lef is? Leven!!, galmde het door de zaal. Lindenberg: Er is géén tekort aan verpleegkundigen; er is teveel uitstroom. De werkdruk is te hoog. We hebben behoefte aan zorg die dicht bij ons hart zit. Effecten Door duidelijke criteria te hanteren ten aanzien van leiderschap, participatie, kwaliteit van zorg, autonomie en (levenslang) leren, hebben de magneetziekenhuizen de uitstroom van personeel weten te stoppen. Het resultaat is dat verpleegkundigen nu weer met plezier werken. Dit blijkt onder meer uit de aantoonbaar lagere verloopcijfers. Daarnaast moeten verpleegkundigen en artsen concurreren met andere ziekenhuizen om personeel aan te trekken. Het predicaat magneetziekenhuis is inmiddels een beschermde titel die uitsluitend door gecertificeerde ziekenhuizen mag worden gevoerd. Voor het personeel betekent dit dat de arbeidsomstandigheden er goed geregeld zijn. Het goede nieuws van deze magneetziekenhuizen is dat er ook direct en indirect positieve effecten zijn voor de patiënten. De verbeterde verhouding tussen verpleegkundigen en patiënten en de professionele werkomgeving zorgen voor minder complicaties, een grotere patiëntentevredenheid en lagere sterftecijfers in Amerika. Nurse power Lindenburg trof tijdens zijn bezoek aan de magneetziekenhuizen in Amerika trotse verpleegkundigen aan. Professionals die trots zijn op hun vak en hun ziekenhuis. Dit was volgens hem vooral het gevolg van een platte organisatiestructuur, waarbinnen meedenken en levenslang leren centraal staan. Dit schept ruimte voor nurse power!. De effecten daarvan zie je terug in betere relaties tussen verpleegkundigen en artsen. Maar ook in de samenhang tussen enerzijds de mate van zelfstandigheid van verpleegkundigen en anderzijds de arbeidstevredenheid en de kwaliteit van zorg. Verder zijn leidinggevenden en verpleegkundige leiders beter zichtbaar en toegankelijk. Bij elkaar opgeteld zorgt dit voor minder burn-out. De kenmerken van magneetziekenhuizen komen overeen met excellente instellingen buiten de gezondheidszorg. Minder verloop onder verpleegkundigen, een sterke nadruk op empowerment en ondersteuning van zelfstandige klinische besluitvorming van verpleegkundigen. De organisatie is zich bewust van het belang van levenslange professionele ontwikkeling voor de werving en het behoud van verpleegkundigen, de arbeidstevredenheid en de kwaliteit van de zorg. Trots Lindenburg vertelde dat hij tijdens zijn bezoek onder de indruk was van de trots waarmee verpleegkundigen spraken over hun vak en over de open en gelijkwaardige manier van communiceren tussen verpleegkundigen en specialisten. Verpleegkundigen hadden het gevoel mede-eigenaar van het ziekenhuis te zijn. Hij zag er verpleegkundigen aan het werk op alle niveaus van de organisatie, tot aan directieniveau. De vanzelfsprekendheid waarmee verpleegkundigen zichzelf blijven scholen en ontwikkelen is binnen magneetziekenhuizen heel normaal. Maar dat is toch ook normaal!? V&VN heeft in 2007 het plan opgevat om te onderzoeken of de formule van de magneetziekenhuizen ook te vertalen is naar de Nederlandse situatie. Er zijn inmiddels afspraken gemaakt tussen V&VN en de NPCF om de haalbaarheid van het invoeren van magneetinstellingen (dus niet alleen ziekenhuizen) in Nederland te onderzoeken. Het plan is tevens onder de aandacht gebracht bij minister Klink (VWS). Hij bekijkt op dit moment wat de meerwaarde en toepasbaarheid van deze verfrissende aanpak kan zijn. Meer informatie is verkrijgbaar via Digitale nieuwsbrief De volgende digitale nieuwsbrief van Oncologisch verschijnt begin april. Ga naar ikz.oncologisch.ikcnet.nl en klik op nieuwsbrief voor een abonnement op deze digitale editie. 0993_90431_2008 ONCOlogisch_1-09.indd :45

12 12 ONCOlogisch bulletin Oncologiedagen Samenwerken eerstelijn Coördinatie en samenhang worden steeds belangrijker UTRECHT Samenwerking tussen de verschillende sectoren in de gezondheidszorg is van essentieel belang voor een goede zorgverlening voor patiënten met kanker. Het Nederlands Huisarts Genootschap (NHG) heeft daarom afspraken vastgelegd in een Landelijke Eerstelijns SamenwerkingsAfspraak (LESA). Daarin staat beschreven hoe huisartsen, wijkverpleegkundigen en ziekenhuisverpleegkundigen beter kunnen samenwerken. Door Yvon Cornelissen In sessie 26 bespraken Mariska de Bont (beleidsadviseur V&VN Eerstelijnsverpleegkundigen) en Roelien Pietersma Colofon Dit bulletin is een uitgave van het IKZ en bedoeld voor alle hulpverleners in de IKZregio die werkzaam zijn binnen de oncologische zorg. Dit bulletin geeft informatie over oncologische ontwikkelingen in de regio. Overname van artikelen is mogelijk na schriftelijke toestemming van de redactie. redactieadres Postbus AE Eindhoven Telefoon: redactie J.van Gassel, hoofdredacteur M. van Eenbergen J. van Hoof (eindredactie) C. van der Lans-van den Bout Y. Cornelissen M. Tierie J. Vogel-Boezeman bijdrage: Marjo van Bommel foto s: J. van Hoof druk Drukkerij Valkenstadt, Valkenswaard ISSN oplage exemplaren (project- en transferverpleegkundige NKI-AvL) het gebruik van de LESAafspraken in de praktijk en op welke wijze deze kunnen bijdragen aan een betere samenwerking en zorg voor de patiënt. Het uitgangspunt van de workshop was bij aanvang al direct duidelijk: Continuïteit door samenwerking tussen huisartsen en verpleegkundigen in de eerste lijn is hard nodig. Samenhang Op grond van demografische ontwikkelingen is een sterke toename te verwachten van de behoefte aan huisartsenzorg en thuiszorg. Steeds meer mensen met chronische ziekten zullen bijvoorbeeld begeleiding en behandeling nodig hebben in de eerste lijn. Er is een verplaatsing van zorg waar te nemen van de 2e naar de 1e lijn. Coördinatie en samenhang in de zorg worden daarom steeds belangrijker, aldus Roelien Pietersma. Mariska de Bont gaf aan dat de continuïteit van zorg nu vaak te wensen over laat. Huisartsen en wijkverpleegkundigen zijn volgens haar in de loop van de jaren elkaar uit het oog verloren, terwijl beide beroepsgroepen naar optimale zorg streven. Ze spreken elkaars taal niet, zijn niet op de hoogte van elkaars (on)mogelijkheden en er is onduidelijkheid over de zorgcoördinatie en verwijsmogelijkheden. Deze knelpunten zijn ook terug te vinden bij de enorme veranderingen in wet-en regelgeving (AWBZ, WMO en CIZ). Een bijkomend probleem is dat de zorg steeds vaker als markt gezien wordt door het ontstaan van steeds grotere en onoverzichtelijke thuiszorgorganisaties. LESA Met dit gegeven in het achterhoofd hebben het Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG) en V&VN Eerstelijnsverpleegkundigen zich gebogen over het vraagstuk op welke wijze huisartsen en wijkverpleegkundigen tot goede werkafspraken kunnen komen om de kwaliteit en de samenhang in de zorg te waarborgen en te verbeteren. De resultaten daarvan zijn vastgelegd in vier LESA s. Centraal bij deze methodiek staat het maken van regionale werkafspraken tussen huisartsen, wijkverpleegkundigen en andere betrokkenen. De winst zit volgens Mariska de Bont in minder overlap in de zorg. Door goede afspraken deel je de zorg samen. Betere taakafstemming en uitwisseling van informatie leidt bovendien tot een hogere werkvoldoening. Verder werd in deze sessie specifiek ingegaan op de betekenis van LESA (aandachtspunten, afspraken en tips) voor de palliatieve zorg. Implementatie Roelien Pietersma presenteerde de praktische invulling van LESA aan de hand van een implementatietraject zoals dat momenteel loopt in het NKI-AvL in Amsterdam. Zij ging onder meer in op de knelpunten en verbeterpunten, waaronder communicatie en overdracht van kennis en deskundigheid van zorgverleners. Ook schonk ze aandacht aan onderwerpen als bereikbaarheid, zingeving en sociale aspecten. Daarna kwamen de verbeter - punten zoals het zorgpad en de overdracht aanbod. Het IKZ heeft onlangs in samenwerking met Netwerk Palliatieve Terminale Zorg Noord-Limburg een enquête gehouden onder verpleegkundigen en huisartsen over samenwerkingsafspraken palliatieve zorg in de eerste lijn. De resultaten daarvan worden eind maart verwacht. Aan de hand van de uitslag zal een pilot worden opgezet om onderdelen van LESA te implementeren. 0993_90431_2008 ONCOlogisch_1-09.indd :45

13 Integraal kankercentrum Zuid 13 Minisymposium Colorectale tumoren Breed scale aan nieuwe functies én behandelingen HELMOND - Tijdens het symposium Colorectale tumoren: met het oog op morgen werd op 5 februari stil gestaan bij ontwikkelingen op het gebied van diagnose, behandeling en verpleegkundige zorg van deze ziekte. De bijeenkomst in het Elkerliek ziekenhuis in Helmond trok ruim tachtig belangstellenden. De incidentie van colorectale tumoren in westerse landen stijgt. In Nederland worden ieder jaar ongeveer tienduizend mensen gediagnosticeerd met dit type kanker. Bij mannen neemt het colorectale carcinoom na long- en prostaatcarcinoom de derde plaats in, bij vrouwen na mammacarcinoom de tweede plaats. In de laatste decennia zijn er wezenlijke veranderingen opgetreden in de behandeling van het colorectale carcinoom. Chirurgie is nog altijd de enige curatieve behandeling. Op het gebied van chirurgische technieken en adjuvante chemo- en radiotherapie zijn vanaf de jaren negentig van de vorige eeuw belangrijke ontwikkelingen in gang gezet. Zo is chemotherapie steeds effectiever geworden, waardoor de laatste jaren ook de overleving van patiënten met een gemetastaseerd carcinoom is toegenomen. Onder invloed van de ontwikkelingen op medisch gebied ontstaan er ook nieuwe functies, zoals de case manager en de MDL-verpleegkundige die speciaal gericht zijn op patiënten met een colorectaal carcinoom. Daarnaast zijn er ook gevolgen voor de zorg aan bed. Door vervroegd ontslag verplaatst deze zorg zich bijvoorbeeld meer naar de eerstelijnszorgverlener. Colonscreening C. Brok, MDL-verpleegkundige in het Jeroen Bosch Ziekenhuis in Den Bosch, verzorgde een presentatie over het zorgvernieuwingsproject. Door toenemende bewustwording is de vraag naar screening op dikke darmkanker toegenomen. Om die reden is het JBZ begonnen met dit project. Brok geeft aan dat het JBZ veel aandacht besteed aan screening van poliepen met name bij patiënten met een belaste familieanamnese. Ook patiënten die bij een sigmoidoscopie een poliep blijken te hebben, worden gezien op de colonscreeningpoli. In het JBZ wordt sinds 2008 virtuele colonscopie toegepast. Het is een nieuwe methode die ons in staat stelt de darm van binnenuit te bekijken met behulp van een CT-scanner. De beelden worden achteraf met een computer bewerkt. Het onderzoek wordt op niet-invasieve wijze uitgevoerd, maar volgens Brok kan het onderzoek niet bij iedere patiënt toegepast worden. Dr. I. de Hingh, chirurg in het Catharinaziekenhuis in Eindhoven, sprak over de veranderde handelswijzen om een tumor te benaderen met de ontwikkeling van nieuwe technologieën en therapieën. Volgens hem is de behandeling van colorectale tumoren daarmee een multidisciplinaire behandeling geworden, waarbij naast de chirurg ook de medisch oncoloog, MDL-arts, radioloog, radiotherapeut, nucleair geneeskundige, specialistisch verpleegkundige en klinisch geneticus een rol spelen. Volgens De Hingh moet bij elke patiënt zorgvuldig worden afgewogen hoe het maximale resultaat behaald kan worden met zo weinig mogelijk schadelijke gevolgen. Elke patiënt is uniek en de behandeling is maatwerk. Nuchter Tot voor kort werden patiënten voorafgaand aan een darmoperatie standaard nuchter gehouden, gelaveerd, geschoren en gepremediceerd. Het gevolg was dat de meeste patiënten ondervoed, uitgedroogd en gedrogeerd en met huidwondjes in de operatiekamer verschenen. Ook na de operatie werden patiënten vaak nog behandeld met maaghevels, drains en bedrust. Onderzoek heeft uitgewezen dat werkwijze een uitermate negatieve invloed heeft op het postoperatieve herstel. Dit resulteerde volgens Dr. De Hingh in langdurige ziekenhuisopnames en een langdurig herstel na ontslag. Fast-track of zogeheten ERAS-programma s (Enhanced Recovery After Surgery; vrij vertaald: versneld herstel na operatie) tonen aan dat minder overbodige handelingen juist leiden tot beter herstel. Een voorbeeld is de laparoscopische behandeling. De Hing sprak ook over de Transanale Endoscopische Mircochirurgie (TEM). Met deze techniek kunnen grote, goedaardige tumoren uit het rectum verwijderd. Een andere veelbelovende techniek is het gebruik van zogenaamde Stents bij patiënten met een obstruerende colontumor. Opnieuw wordt daarbij getracht om met minimale schade het maximale effect te bewerkstelligen, waarmee ook de ligduur en het herstel enorm kan worden verkort. Voor patiënten voor wie geen curatieve behandeling meer mogelijk is, worden steeds vaker geavanceerde, multidisciplinaire behandelingen toegepast. Een voorbeeld is de Hypertherme Intraperitoneale Chemotherapie (HYPEC), waarbij eerst de tumor chirurgisch wordt verwijderd en direct daarna de buikholte wordt gespoeld met verwarmde chemotherapie. Indien chirurgische resectie niet mogelijk is, kan Radio Frequente Ablatie (RFA) worden toegepast. Bij deze techniek wordt het weefsel thermisch vernietigd met een hoogfrequente wisselstroom. Ook sprak hij over de Intra Operatieve Radio Therapie, een ander voorbeeld van agressieve chirurgische behandeling in combinatie met een multidisciplinaire benadering. Volgens De Hingh speelt in dit gehele traject de verpleegkundig case manager een belangrijke rol. Casemanager De presentatie van M. Geukes, casemanager colorectale oncologie in het Jeroen Bosch Ziekenhuis in Den Bosch, en J. Bos, wijk- en oncologieverpleegkundige Zuidzorg in Eindhoven, met de titel over Van verpleegkundige tot casemanager en weer terug sloot hier naadloos op aan. Aanleiding voor het ontwikkelen van deze functie was onder meer ontevredenheid in het 0993_90431_2008 ONCOlogisch_1-09.indd :45

14 14 ONCOlogisch bulletin diagnostisch traject en uitkomsten van een patiëntentevredenheidsonderzoek. In het JBZ werd vervolgens een multidisciplinaire projectgroep geformeerd rond het herzien van de procesherinrichting. Één van de aanbevelingen was het creëren van de functie van casemanager. Een functie die volgens Geukes gezien kan worden als een spin in het web ; een centraal persoon binnen een zorgverlenerstraject die het gehele proces in overleg met de patiënt begeleidt en ondersteunt. Dit vraagt om specifieke competenties. J. Bos ging in op de ontwikkelingen in de thuiszorg. Door invoering van fast-track is de opnameduur verkort. Daardoor ziet de thuiszorg steeds meer cliënten die nog moeten leren omgaan met een stoma. Veel patiënten zijn daar erg onzeker over. Toch ziet hij ook een positieve verschuiving: cliënten zijn veel zelfstandiger en minder afhankelijk van volledige zorg. Daar staat tegenover dat de behoefte aan advies en ondersteuning juist toeneemt. Na deze beginfase stopt de zorg meestal vrij snel en doet de patiënt het zelf of eventueel samen met een mantelzorger. Ook bij mantelzorgers kan onzekerheid een rol spelen. Daarom is volgens Bos belangrijk deze mensen te betrekken bij het begeleidingsaspect. Verder ligt er een taak voor de thuiszorg bij het begeleiden van het verwerkingsproces. Want cliënten beseffen vaak pas bij thuiskomst wat er allemaal is gebeurd. Bos gaf aan dat er in het werkgebied van Zuidzorg wordt samengewerkt tussen eerste en tweedelijn op het gebied van onder andere fast-track. Adjuvant en palliatief Dr. W. Dercksen van het MMC Eindhoven, die zijn collega Dr. Jacobs, internist-hematoloog uit Elkerliek ziekenhuis in Helmond verving, gaf een presentatie over neo-adjuvante behandelingen. Met moderne middelen als oxaliplatin, capecitabine en irinotecan is de overleving in de palliatieve fase afhankelijk van stadiering gestegen van vijf maanden naar ongeveer twee jaar. Deze stijging wordt bereikt door deze middelen te gebruiken als onderhoudsdosis. Mogelijk zijn ze ook effectiever. Volgens Dercksen hebben deze stoffen wel een nadeel: de hogere toxiciteit. Daardoor kunnen mensen tijdens neoadjuvante behandelingen vaker last hebben van het hand-voetsyndroom, diaree, misselijkheid, braken, stomatitis of vermoeidheid. Hij toonde beelden van het hand-voetsyndroom en besprak de mogelijkheden om deze aandoening te behandelen met ureumzalf. Maar ook hierbij zijn interacties mogelijk met andere middelen zoals cumarine-derivaten, fenytoïne, anti-herpesmiddelen en allupurinol. Tot slot schonk hij aandacht aan targeted therapy met middelen als Avastin en Erbitux en de behandeling van ouderen met kanker. Hij sloot af met chemoradiatie, een combinatie van chemo- en radiotherapie voor gelijktijdige behandeling van een locoregionale tumor en uitgezaaide kanker. De presentaties van dit symposium zijn op te vragen via ikz.presentaties.ikcnet.nl Folder In gesprek over chemotherapie Hoe meer informatie, hoe minder patiënt onthoudt UTRECHT Het Nivel heeft een informatiefolder uitgebracht met de titel In gesprek over chemotherapie. De folder is specifiek bedoeld voor oudere patiënten en gaat in op de vraag wat mensen kunnen verwachten van het verpleegkundig voorlichtingsgesprek. De aanbevelingen in de folder vloeien voort uit een onderzoeksproject van Jesse Jansen (Nivel) in samenwerking met de Symfora Groep en de universiteiten van Amsterdam, Utrecht en Sydney dat door KWF Kankerbestrijding is gesubsidieerd. De onderzoekers publiceerden hierover eind vorig jaar in het Journal of Clinical Oncology. Uit het onderzoek komt naar voren dat patiënten met kanker weinig onthouden van het eerste gesprek met arts en/of verpleegkundige. Herinneren Volgens Jesse Jansen ligt dat niet alleen aan de leeftijd van de patiënt. Naarmate een arts meer vertelt over de prognose en de ziekte, des te minder patiënten onthouden. Patiënten met een slechtere prognose kunnen zich minder van het gehele gesprek herinneren dan patiënten met een betere prognose. Opvallender is nog, dat hoe meer er gesproken wordt over de prognose, ongeacht of deze goed of slecht is, hoe minder patiënten zich kunnen herinneren van de rest van het gesprek. Dit geldt zowel voor jongere als voor oudere patiënten. Dit betekent dat artsen en verpleegkundigen zich bewust moeten zijn van de impact van het praten over de prognose voor de patiënt, zelfs als de prognose goed is. En dat ze in de gaten moeten houden of andere belangrijke informatie nog wel overkomt. Belangrijke beslissingen, bijvoorbeeld over de behandeling, kunnen beter worden besproken in een apart gesprek, dan in het gesprek waarin de vooruitzichten van de patiënt uitgebreid worden besproken, aldus Jesse Jansen. Schema In de folder wordt schematisch uiteengezet dat een goed voorlichtingsgesprek het beste opgedeeld kan worden in twee gesprekken van circa 25 minuten met daartussen een pauze van tien minuten om de informatie te laten bezinken. De pauze kan ook door de patiënt worden gebruikt om onderwerpen voor te bereiden voor het tweede gesprek. Als leidraad kunnen daarvoor vragen worden aangekruist die achter in de folder staan vermeld. Het gesprek wordt afgesloten met een samenvatting. De folder kan worden gedownload via 0993_90431_2008 ONCOlogisch_1-09.indd :45

15 Integraal kankercentrum Zuid 15 Interview Sylvia Verhage en Desi van den Boogaard Onze grootste uitdaging is patiëntvriendelijkere zorg Sylvia Verhage en Desi van den Boogaard (verpleegkundig specialisten oncologie) zijn samen 25 jaar lid van de Werkgroep Oncologie Verpleegkundigen Ziekenhuizen (WOVZ) van het IKZ. Samen blikken ze terug op de ontwikkelingen binnen de oncologische zorg. En vooruit. Goede zorg is veel meer dan een spreekuur draaien. Een interview. en internationaal te volgen en te vertalen naar het Jeroen Bosch Ziekenhuis en andere instellingen in de IKZ-regio. Nieuwe ontwikkelingen implementeren doen we onder meer door scholing voor verpleegkundigen op te zetten. Binnen de WOV werken we in groepen mee aan het opstellen van allerlei richtlijnen zoals Veilig omgaan met cytostatica intramuraal en extramuraal Op die manier leren we veel van elkaar. Taakverschuiving Sylvia: Nazorg en revalidatie krijgen de laatste jaren steeds meer aandacht. Het IKZ biedt ondersteuning aan voor Herstel & Balans. Verder zijn er nieuwe ontwikkelingen op het gebied van immunotherapie en targeted therapie. Dat gaat gepaard met nieuwe protocollen, aangepaste interventies en dus een andere begeleiding door verpleegkundigen. Desi: De ontwikkeling van de laatste jaren is dat er steeds meer Sylvia: Maar voor verpleegkundigen betekent dit een taakverschuiving. We zien patiënten minder vaak en meestal korter in vergelijking met vroeger. Dat vraagt om een gestructureerde aanpak tijdens het spreekuur. Anders mis je essentiële informatie. Desi: Daar staat tegenover dat het contact met de patiënt intensiever is geworden. We spreken mensen nu één op één in een spreekkamer. Verder zien we steeds meer ouderen. De vergrijzing neemt duidelijk toe. Daardoor worden behandelingen niet zozeer moeilijker, maar wel complexer. Sylvia: Bij ouderen speelt ook steeds vaker comorbiditeit een rol. En je moet ook vaker rekening houden met het sociale systeem achter de patiënt. Je kunt mensen wel een chemokuur geven op de polikliniek, maar als er thuis een partner zit die intensieve zorg nodig heeft, kan dat een groot probleem zijn. Naast het letten op de mentale belastbaarheid van de patiënt is daarom van groot belang goed te inventariseren hoe het staat met zijn sociale status. Al deze aandachtspunten veranderen de zorg. Desi: Bij het geven van voorlichting moet je bijvoorbeeld rekening houden met een eventuele cognitieve beperking. Dat wil zeggen dat je informatie meer moet doseren, anders komt het niet over. Sylvia Verhage (links) en Desi van den Boogaard: We zien marktwerking als een positieve uitdaging. Door Jan van Hoof Bijzonder eigenlijk, zegt Sylvia Verhage. Toen we in 1996 begonnen als lid van de werkgroep WOV-Z waren onderwerpen als Pijn bij kanker en een pijnanamnese afnemen al belangrijke onderwerpen. Dat wil niet zeggen dat we in al die jaren niets hebben bereikt. Er is zeker een slag gemaakt. Maar sommige onderwerpen blijven actueel, omdat ze door introductie van nieuwe medicijnen blijven veranderen. Dat betekent dat we ook de verpleegkundige interventies moeten aanpassen. Het is een dynamisch proces. De landelijke richtlijnen zijn een uitkomst en geven ons handvatten hoe om te gaan met pijn. Desi: Daarom is het nuttig en interessant om de ontwikkelingen nationaal kankerbehandelingen poliklinisch plaats vinden. Ook worden steeds vaker orale middelen ingezet. Dat betekent dat de zorg voor de patiënt vaak alleen poliklinisch plaatsvindt.. Voor de patiënt is dat een voordeel. Scholing Sylvia: De oncologie is en blijft in ontwikkeling. Desi: Dat proberen we met scholing op te vangen. Het bezoeken van symposia is daarom erg belangrijk. Dat geeft je inzicht in de verschillen in benadering binnen andere organisaties. In Nederland zijn dat onder meer de Oncologiedagen en de symposia van het IKZ. Sylvia: Ik ben lid geweest van de commissie Deskundigheidsbevordering van het IKZ. De belangstelling voor bijeenkomsten tussen verpleegkundigen uit de eerste en tweede lijn worden altijd goed bezocht. Hoewel we bij symposia 0993_90431_2008 ONCOlogisch_1-09.indd :45

16 16 ONCOlogisch bulletin altijd hebben gestreefd naar een multidisciplinaire benadering, was het in de praktijk lastig om daar voldoende artsen voor te mobiliseren. Gelukkig begint dat nu wat meer in zwang te raken. Kennelijk was de tijd daar nog niet rijp voor. Desi: Internationale symposia zijn ook erg leerzaam. We proberen daarom elk jaar naar minimaal één congres in het buitenland te gaan. Dat kan een bijeenkomst van het ECCO zijn of de EAPC, ONS, EONS of ICCN. Wat we daar opsteken, koppelen we terug naar de WOVZ. Sylvia: Tijdens symposia ontdek je pas de verschillen tussen landen. In Amerika is de oncologische zorg bijvoorbeeld goed geregeld, maar de medische zorg voor onder meer latino s en homoseksuelen heeft meer aandacht nodig. Over het algemeen is de zorg in Nederland goed geregeld. Voor alle duidelijkheid: we gaan niet alleen naar symposia als bezoeker, maar ook om ons te profileren met behulp van posters en presentaties. Netwerken Sylvia: Netwerken is een andere activiteit met een absolute meerwaarde. Door contacten met collega s in andere ziekenhuizen kun je veel leren. Af en toe zetten wij in het JBZ in samenwerking met andere ziekenhuizen wel eens een project op. Bijvoorbeeld de Signaalwijzer met Tilburg en Breda. E-learning is momenteel ook sterk in opkomst. Ik heb daar hoge verwachtingen van. Binnen zo n digitale leermodule kun je voorafgaand aan een contactmoment de verpleegkundige een toets laten maken over de leerstof. Dat is hartstikke leuk. Je kunt op de oude manier eenvoudig weg niet alle verpleegkundigen meer scholen. E-learning heeft de toekomst. Daarnaast blijven contactmomenten met een docent zeker nodig. Desi: Door deze ontwikkelingen zal de rol van verpleegkundigen en verpleegkundig specialisten nog verder veranderen. Ook hier is al enige tijd een taakverschuiving gaande. Verpleegkundig specialisten oncologie houden steeds meer spreekuren, doen de anamnese van nieuwe patiënten, het lichamelijk onderzoek en schrijven soms ook al medicijnen voor. Dat proces is in gang gezet en zal steeds verder gaan. Ik verwacht dat het aantal verpleegkundig specialisten daarom zal toenemen. Sylvia: Tot nu toe hebben de meesten verpleegkundig specialisten een post- HBO opleiding gevolgd. Dat is niet meer voldoende. Om de titel te behouden wordt er verwacht dat je aanvullende modules gaat volgen. Doordat er hoge eisen worden gesteld, zie ik dat een enkele collega kiest voor een andere functie. Verwarring Sylvia: Een multidisciplinaire benadering van de zorg wordt steeds belangrijker. Goede zorg is namelijk veel meer dan een spreekuur draaien. Als je ziet hoeveel disciplines er betrokken zijn bij één patiënt! Huisarts, specialist, mammacareverpleegkundige, chirurg, radiotherapeut, internist, maatschappelijk werk, enzovoort. Dat is voor een patiënt toch niet meer te overzien! We moeten eens gaan kijken of er mogelijkheden zijn om de zorg rondom de patiënt anders te gaan organiseren en op welke manier we patiënten door dit hele traject heen begeleiden. Verpleegkundig specialisten worden geleidelijk aan steeds meer een casemanager. Desi: De zorg kan ook een stuk patiëntvriendelijker. Denk bijvoorbeeld aan zorgpaden of prestatie-indicatoren. Sylvia: Ik vind dat ziekenhuizen concrete stappen moeten ondernemen om die doelstellingen te halen. Het komt écht niet uit de lucht gevallen. Als we niet tijdig op deze ontwikkelingen inspelen, worden we daar als organisatie op afgerekend. Kijk bijvoorbeeld naar de prestatie-indicatoren voor mammacarcinoom, pijnbestrijding of decubitus. Ook de rol van de polikliniek wordt steeds belangrijker. Desi: Het is onze taak om een goede modus te vinden tussen artsen die vooral gericht zijn op de medische en fysieke aspecten van de patiënt en verpleegkundigen die aandacht moeten hebben voor de mentale en sociale status, misschien zelfs spirituele behoeften, van de patiënt. Marktwerking Desi en Sylvia in koor: We zien marktwerking als een positieve uitdaging. Sylvia vervolgt: Marktwerking levert inderdaad meer concurrentie op, maar het is ook competitief. Dat kan goed zijn om wachtlijsten weg te werken. Dat staat naar ons idee samenwerking met andere ziekenhuizen niet in de weg. Het Jeroen Bosch Ziekenhuis werkt intensief samen met het Bernhoven Ziekenhuis om de kwaliteit van de zorg te verbeteren. Het is toch geen enkel probleem als andere ziekenhuizen deze aanpak overnemen? Je moet toch altijd een vertaalslag maken naar je eigen organisatie. Desi: Onze grootste uitdaging is de zorg patiëntvriendelijker te maken en de kwaliteit van zorg te verhogen. Sylvia: Daar zijn we elke dag mee bezig. Door onderzoeken te kijken naar ontwikkelingen in andere ziekenhuizen. Het is goed om jezelf te spiegelen aan andere instellingen, maar je moet ook kritisch naar jezelf durven te kijken en je telkens opnieuw afvragen of je goed bezig bent? Dat betekent dat je de zorg continue moet evalueren en inrichten volgens de laatste richtlijnen. IKZ krijgt accreditatie Kwaliteitsregister V&V EINDHOVEN Het IKZ is met ingang van 1 februari 2009 geaccrediteerd door de accreditatiecommissie van het Kwaliteitsregister Verpleegkundigen & Verzorgenden (V&V) voor de organisatie van congressen en symposia aan verpleegkundigen en verzorgenden. De accreditatie geldt vooralsnog voor de duur van drie jaar. Opname in het kwaliteitsregister heeft als voordeel dat verpleegkundigen voortaan accreditatiepunten krijgen toegekend voor het deelnemen aan symposia van het IKZ en overige activiteiten die door het IKZ worden gefaciliteerd. Hieraan zijn geen extra kosten verbonden. Het toekennen van de accreditatie betekent verder dat het aanbod aan symposia en andere studiebijeenkomsten van het IKZ voortaan ook via de digitale catalogus van het kwaliteitsregister kan worden geraadpleegd. Meer informatie: 0993_90431_2008 ONCOlogisch_1-09.indd :45

17 Integraal kankercentrum Zuid 17 Hoger risico op borstkanker na langdurig nachtwerk niet juist AMSTERDAM - In de media is de afgelopen weken veel aandacht geweest voor een mogelijke relatie tussen het ontstaan van borstkanker en het langdurig s nachts werken. De oorzaak zou een verstoorde productie zijn van het hormoon melatonine dat betrokken is bij het slaappatroon. De stelling dat deze mensen een verhoogd risico op borstkanker hebben, is niet juist. De FNV maakt met deze oproep vrouwen onnodig ongerust, zegt dr. Matti Rookus, verbonden aan NKI-AvL in Amsterdam. Aanleiding voor de aandacht van de media is dat de FNV vrouwen met borstkanker, die meer dan tien jaar in nachtdiensten hebben gewerkt, oproept zich te melden. In Denemarken hebben tien verpleegkundigen met borstkanker een schadevergoeding gekregen van circa honderdduizend euro, vanwege hun werkhistorie. Het International Agency for Research on Cancer (IARC) heeft aangekondigd dat zij in een nog uit te komen rapport nachtwerken als probably carcinogenic gaat bestempellen, maar dit is hoofdzakelijk gebaseerd op dierproeven. Onderzoek Volgens onderzoekers van het NKI-AVL is op basis van de huidige onderzoeken niet vast te stellen dat er een relatie is tussen het ontwikkelen van borstkanker en het langdurig s nacht werken. Dr. Matti Rookus, epidemioloog van het NKI- AVL, pleit voor meer aanvullend onafhankelijk onderzoek. Uit dierproeven zijn wel aanwijzingen dat verstoringen van het dag-nachtritme het risico op borstkanker kunnen verhogen, maar bij mensen is nog maar één goed gecontroleerd prospectief onderzoek gedaan. In deze studie werd bij premenopauzale vrouwen na 20 jaar nachtwerken een 79 procent verhoging van het risico op borstkanker gevonden. Hierbij moet nadrukkelijk worden aangetekend dat deze risicoschatting gebaseerd is op vijftien gevallen met borstkanker, dus erg onnauwkeurig. Bij postmenopauzale vrouwen werd na 30 jaar nachtwerken een 36% verhoogd risico gevonden. Kortere periodes (<30 jaar) lieten geen risicoverhoging zien. Risicofactoren In een Deense studie die in Denemarken in de politiek / media ongetwijfeld belangrijke rol heeft gespeeld, werd een 50 procent risicoverhoging gevonden na een half jaar of langer nachtwerken. In deze studie is net als in andere studies op dit gebied echter beperkt gecorrigeerd voor de al bekende risicofactoren voor borstkanker. De verschillen tussen deze twee studies, waarbij de ene na een half jaar al een risicoverhoging vindt en de ander pas na 20 jaar, geeft al aan dat er nog veel onduidelijkheid bestaat, aldus Matti Rookus. Of er een mogelijk verband bestaat, kan pas worden vast gesteld als meer gegevens uit goed gecontroleerde prospectieve studies beschikbaar zijn. Hierbij zou ook moeten worden uitgesloten dat vrouwen die het nachtwerken langdurig volhouden / prefereren, een verhoogd borstkankerrisico hebben om andere redenen, bijvoorbeeld doordat hun biologische klok, hun preferentiële dag- en nachtritme, afwijkt van de groep die geen nachtdiensten draait. De stelling dat mensen na tien jaar werken in nachtdiensten een verhoogd risico op borstkanker hebben, is dus niet juist. De FNV maakt met deze oproep vrouwen onnodig ongerust, aldus dr. Matti Rookus. Studie naar screeningskenmerken mammacarcinomen EINDHOVEN - Het IKZ gaat een studie uitvoeren naar de verschillen tussen screen-detected, interval en niet-screendetected mammacarcinomen. Aanleiding voor de studie is eerder onderzoek waaruit blijkt dat er aanwijzingen zijn voor biologische verschillen tussen tumoren die gevonden worden tijdens de screening en die buiten de screening om gediagnosticeerd worden. Het project wordt gefinancierd door Bevolkingsonderzoek Borstkanker Zuid (BOBZ) en het IKZ. Het aantal patiënten dat in eerdere studies geïncludeerd was, was vaak beperkt en/of het betrof een selectie van patiënten. Het voordeel van een analyse van de gekoppelde BOBZ-IKZ data is dat daarmee de gehele populatie wordt omvat. Binnen het mammadocumentatieproject van het IKZ zijn bovendien meer details vastgelegd dan in de kankerregistratie, waardoor het mogelijk is niet alleen te kijken naar stadiumverschillen, maar ook tumorkenmerken te bestuderen (MAI, ER, aantal positieve lymfeklieren, etc.) in relatie tot de screeningsgegevens. In een eerder onderzoek was het niet mogelijk onderscheid te maken tussen de screeningsrondes en tussen vrouwen die ooit (langer dan twee jaar voorafgaand aan incidentie) of nooit gescreend waren, ook die gegevens kunnen met voorgestelde studie achterhaald worden. De uitkomsten van dit onderzoek geven een indicatie of intervalcarcinomen essentieel andere tumoren zijn dan screen-detected carcinomen en in de toekomst kunnen bijdragen aan de interpretatie van trends in intervalcarcinomen. Oncologisch op ikcnet Op ikcnet is een digitale rubriek ingericht voor de abonnees van Oncologisch met actuele nieuwsberichten, links naar bronnen die in dit nummer worden genoemd plus verwijzingen naar presentaties. Het adres is: ikz.bulletin.ikcnet.nl 0993_90431_2008 ONCOlogisch_1-09.indd :45

18 18 ONCOlogisch bulletin Werkgroep Mammacare Afstemming en evaluatie bevolkingsonderzoek borstkanker De werkgroep mammacareverpleegkundigen en nurse practitioners van het IKZ heeft in het najaar van 2008 gesproken met medewerkers van het Bevolkingsonderzoek Borstkanker Zuid. Het overleg vond plaats op initiatief van de BOBZ. Op de agenda stond evaluatie van de werkzaamheden van de BOBZ en afstemming met de werkgroep Mammacare. Alle deelnemers vonden het een vruchtbare bijeenkomst. In Nederland worden alle vrouwen van 50 tot en met 75 jaar elke twee jaar uitgenodigd voor het bevolkingsonderzoek borstkanker. Het onderzoek bestaat uit het maken van röntgenfoto s van de borsten. Het bevolkingsonderzoek borstkanker wordt gratis aangeboden door de overheid en is bedoeld voor vrouwen die geen klachten hebben. Jaarlijks laten ongeveer vrouwen zich onderzoeken. Daardoor overlijden er elk jaar circa 700 vrouwen minder aan borstkanker. Bevolkingsonderzoek Zuid Op 1 januari 2009 zijn de drie organisaties die de bevolkingsonderzoeken naar borstkanker en baarmoederhalskanker uitvoerden in Limburg en Noord-Brabant, gefuseerd tot Bevolkingsonderzoek Zuid. Aanleiding voor de fusie is de wens van de overheid om te komen tot vijf organisaties voor bevolkingsonderzoek in Nederland met ingang van 1 januari Tot 1 januari 2009 waren er negen organisaties betrokken bij de uitvoering van het bevolkingsonderzoek borstkanker en elf bij baarmoederhalskanker. De nieuwe organisatie Bevolkingsonderzoek Zuid moet continuïteit garanderen en voorbereid zijn op de toekomst om eventuele nieuwe bevolkingsonderzoeken naar kanker in te kunnen voeren. Door de fusie kan bovendien de kwaliteit nog verder verbeterd worden. Het doel van Bevolkingsonderzoek Zuid is de sterfte aan kanker te verminderen door de ziekte in een vroeg stadium te ontdekken. Hierdoor wordt de kans op genezing groter. Bevolkingsonderzoek Zuid heeft dertien onderzoekscentra voor het onderzoek naar borstkanker: twaalf mobiele en één vaste unit. Daarnaast zijn er zes zogenaamde Centrale Eenheden, waar de administratieve verwerkingen plaatsvinden. Het management en de stafmedewerkers zijn werkzaam in de bedrijfbureaus, in s-hertogenbosch en in Maastricht. Uitnodiging BOBZ ontvangt de namen en adressen van vrouwen van de gemeenten en stuurt vervolgens een uitnodiging, op volgorde van postcode. Naast de uitnodigingsbrief ontvangen alle vrouwen een folder met uitgebreide informatie over het onderzoek. In het jaar dat een vrouw 50, 51 of 52 jaar wordt, ontvangt zij de eerste uitnodiging. In het jaar dat een vrouw 76 jaar wordt, ontvangt zij geen uitnodiging meer. Vóór de start van een nieuwe standplaats worden informatiepakketten gestuurd naar onder andere huisartsen en apotheken. In de onderzoekscentra werkt een team van drie of vier laborantes. Zij onderzoeken ongeveer tachtig vrouwen per dag op borstkanker. Op dit moment worden er nog analoge foto s gemaakt, maar de voorbaereidingen voor de digitalisering zijn in volle gang. Naar verwachting wordt in het tweede kwartaal van 2009 gestart met de digitalisering in een aantal units in Noord- Brabant en Limburg. In 2010 zullen alle onderzoeks centra in Noord-Brabant en Limburg gedigitaliseerd zijn. Nederland is daarmee het eerste land in de wereld waar het landelijke bevolkingsonderzoek borstkanker overgaat op de digitale techniek. In 2008 zijn enkele screeningsorganisaties in Nederland hiermee al gestart. De verwachting is dat door de digitalisering afwijkingen in een vroeger stadium worden ontdekt en dat het aantal verwijzingen naar het ziekenhuis zal toenemen. Uitslag Twee radiologen bekijken, onafhankelijk van elkaar, de borstfoto s. Indien een vrouw al eerder heeft meegedaan met het onderzoek, vergelijken zij de nieuwe foto s met de oude foto s. Alle vrouwen ontvangen binnen twee weken schriftelijk de uitslag. Ongeveer vijftien van de duizend vrouwen worden voor nader onderzoek verwezen naar het ziekenhuis. In de brief die vrouwen toegestuurd krijgen bij een negatieve uitslag, wordt aangegeven dat er geen afwijkingen zijn gevonden die nader onderzoek noodzakelijk maken. Ook wordt er op gewezen dat het bevolkingsonderzoek slechts een momentopname is en dat het belangrijk is dat vrouwen zelf blijven letten op veranderingen die kunnen wijzen op borstkanker. Bij een positieve uitslag nemen de medewerkers van de Centrale Eenheden eerst telefonisch contact op met de huisarts. Vervolgens ontvangt de huisarts een brief met het verzoek contact op te nemen met de cliënt; een brief met patiëntgegevens en advies voor verwijzing; retourformulier voor verwijsgegevens; en twee brieven met patiëntgegevens voor chirurg én radioloog. Eén of twee dagen later ontvangt de cliënt een brief met het verzoek om contact op te nemen met de huisarts. Vaak heeft de huisarts dan zelf al contact opgenomen met de cliënt. Ziekenhuis Het ziekenhuis ontvangt het verwijsformulier van de huisarts. Regelmatig vragen de ziekenhuizen de foto s van het bevolkingsonderzoek op. Nadat de onderzoeken hebben plaatsgevonden en de diagnose wordt gesteld, gaan de follow-up gegevens terug naar Bevolkingsonderzoek Zuid. Deze gegevens zijn voor het bevolkingsonderzoek van belang omdat daarmee kan worden bepaald welke verwezen vrouwen positief zijn en welke foutpositief. Dat maakt het mogelijk om vrouwen die terecht positief zijn, twee jaar later (bij de volgende uitnodiging) een aangepaste brief te sturen. De foutpositieve vrouwen ontvangen dan weer een gewone uitnodigingsbrief. Daarnaast kan met de follow-up gegevens het verwijsbeleid van de radiologen worden geëvalueerd. Meer informatie over het bevolkingsonderzoek is te vinden op 0993_90431_2008 ONCOlogisch_1-09.indd :45

19 Integraal kankercentrum Zuid 19 Nieuwe richtlijn Blaascarcinoom beschikbaar op Oncoline ONCOLINE De Nederlandse Vereniging voor Urologie (NVU) heeft het initiatief genomen om een multidisciplinaire, evidence-based richtlijn te ontwikkelen voor het blaascarcinoom. De richtlijn is ontwikkeld voor het subtype urotheelcarcinoom (UC), welke negentig procent van alle blaascarcinomen omvat. Voor het blaascarcinoom bestond in Nederland nog geen landelijke richtlijn. De behandeling van het blaascarcinoom kan aanzienlijk variëren veelal door het ontbreken van goed uitgevoerd onderzoek van de diverse behandelingsmogelijkheden. Blaascarcinoom is een relatief veelvoorkomende vorm van kanker met wereldwijd meer dan ca nieuwe patiënten per jaar. In Nederland wordt jaarlijks bij ca mensen deze diagnose gesteld (Nederlandse Kankerregistratie, 2003). Blaascarcinoom is daarmee de vierde meest voorkomende tumor bij mannen en de achtste bij vrouwen. Deze richtlijn beoogt een leidraad te geven voor het handelen in de dagelijkse praktijk en geeft aanbevelingen over de diagnose, behandeling, follow-up en begeleiding van patiënten met (verdenking op) urotheelcarcinoom van de blaas. Daarnaast biedt de richtlijn aanknopingspunten voor transmurale afspraken of lokale protocollen. Ook kan de richtlijn worden gebruikt bij het geven van informatie aan patiënten. De richtlijn is bestemd voor alle professionals die betrokken zijn bij de diagnostiek, behandeling, follow-up en begeleiding van patiënten met urotheelcarcinoom van de blaas zoals urologen, radiotherapeuten, medisch oncologen, pathologen, radiologen, huisartsen, oncologieverpleegkundigen, maatschappelijk werkers en psychologen. Tevens kan de richtlijn houvast bieden aan patiënten en hun naasten. Het KWF gebruikt deze richtlijn voor het maken van patiënten informatiemateriaal. Deze en andere oncologische richtlijn zijn te raadplegen via Links in dit bulletin Websites en andere bronnen die in dit nummer zijn genoemd, kunnen direct worden aangeklikt via een overzichtelijke indexpagina op ikz.bulletin.ikcnet.nl. Website Betrouwbare informatie over trials voor patiënten EINDHOVEN KWF Kankerbestrijding, de Nederlandse Federatie van Kankerpatiëntenorganisaties (NFK), IKO en IKZ lanceren in maart gezamenlijk een nieuwe website info met daarop informatie over klinische trials. De site is speciaal gericht op patiënten en naasten. Bij de lancering zullen er circa twintig trials beschikbaar zijn op de site. Het is de bedoeling dat bezoekers aan het eind van dit jaar informatie kunnen raadplegen over ongeveer negentig studies. Het opvragen van de beschikbare trials gebeurt via een overzichtelijke lijst met twee zoekopties: Type kanker en Medicijn. Een patiënt of naaste kan vervolgens per trial nagaan in welk ziekenhuis dit onderzoek plaatsvindt. Tevens kan bij elke trial informatie worden bekeken over de voorwaarden, de inhoud van de behandeling en de achtergronden van het onderzoek. Het hoofdmenu biedt verder toegang tot achtergrondinformatie zoals vragen over trials, feiten en een begrippenlijst. De initiatiefnemers benadrukken dat vooral bedoeld is om patiënten en naasten te informeren over de mogelijkheid om deel te nemen aan een klinische trial. De verstrekte informatie heeft een aanvullend karakter en is beslist géén vervanging van het contact met een arts. Evenmin is het de bedoeling mensen een trial in te praten. De bezoekers van de website krijgen het advies de tekst voor te leggen aan de arts. De nieuwe site zal de komende maanden onder de aandacht worden gebracht met onder meer een speciale krant met daarin achtergrondinformatie en interviews met patiënten, artsen en andere professionals. Meer informatie: 0993_90431_2008 ONCOlogisch_1-09.indd :45

20 20 ONCOlogisch bulletin Symposium Lancering DVD, Cd-rom & website Instructiefilm over veilig omgaan met cytostatica EDE Medewerkers in de thuiszorg hebben regelmatig te maken met patiënten die cytostatica toegediend krijgen. Om het omgaan met deze middelen te verbeteren, werd op 9 december tijdens een symposium in Ede het digitale instructieprogramma Veilig omgaan met cytostatica in de thuiszorg gelanceerd. De bijeenkomst trok circa tweehonderd belangstellenden. Door Cootje van der Lans M.Boereboom, directeur-generaal Langdurige Zorg van het ministerie van VWS, opende het symposium met een beschouwing op de toenemende marktwerking en stijging van het aantal chronisch zieken. Hij beschouwde het als een uitdaging om onder deze omstandigheden te blijven investeren in innovaties door de juiste keuzen te maken. Een van de aandachtspunten is meer aandacht te besteden aan het veiligheidsbeleid. De eerste lijn moet toekomstgericht zijn. Want goed voorbeeld doet volgen. Een voorwaarde is wel dat de eerste lijn in staat moet zijn om de zorg over te nemen uit de tweede lijn. Hillie Zwart plaatste daar een kritische kanttekening bij namens V&VN. De noodzaak om in de eerste lijn met deskundig personeel te werken, staat in schril contrast met het vaker moeten inzetten en indiceren van steeds lager gekwalificeerd personeel. Om die reden is volgens haar het gebruik van protocollen en hulpmiddelen noodzakelijk. te gaan met de uitscheidingsproducten van patiënten. Het materiaal is bedoeld voor alle niveaus in de thuiszorg vanaf helpenden tot aan niveau 2, 3, 3IG, 4 en 5. Alle eerdere protocollen en bronnen zijn geïnventariseerd en verwerkt volgens de nieuwste inzichten en ARBO-convenanten. Een redactie zorgt ervoor dat het materiaal actueel blijft. De instructiefilm is ontwikkeld door het Integraal Kankercentrum West (IKW) in opdracht van Stichting FAOT. Deze stichting bestaat uit werkgevers- en werknemersorganisaties die samen werken aan het bevorderen van goede arbeidsverhoudingen en arbeidsmarktomstandigheden in de thuiszorg. Toch blijven verbeteringen nodig. Veiligheid is belangrijk, onder meer door het gebruik van protocollen. De vraag is hoe je een nieuw product zoals Veilig omgaan met cytostatica in de thuiszorg implementeert? Moeten we daarvoor afspraken maken met de zorgverzekeraars? gebruiksvriendelijk is. Handig is ook dat de samenvattingen uitgeprint kunnen worden en in het zorgdossier van de cliënt bewaard kunnen worden. Implementatie van de film is belangrijk, maar vervolgens is het zeker zo belangrijk om deze kennis te behouden (borging). Hierover staan tips in het implementatieplan dat via de website kan worden opgevraagd. Ook de bijbehorende theorie achter de instructies kan daar worden opgehaald. Er kwamen ook enkele minpuntjes aan het licht. In de wijkgebouwen zijn bijvoorbeeld niet altijd computers beschikbaar en/of deze pc s beschikken niet over geluid. Bovendien komen zorgverleners nauwelijks nog op kantoor en werken ze steeds vaker thuis. Gelukkig kan de instructiefilm ook via worden bekeken. Maar de tijd die hiervoor nodig is, dient wel gecompenseerd te worden. Instructiefilm Het digitaal instructieprogramma Veilig omgaan met cytostatica in de thuiszorg sluit daar naadloos op aan. Het bestaat uit een CD-rom of DVD, maar is tevens online te bekijken via de website van Stichting Fonds voor Arbeidsmarktbeleid en Opleidingen Thuiszorg (FAOT) op Aan de hand van heldere instructiefilmpjes kunnen verschillende groepen hulpverleners leren welke voorzorgsmaatregelen zij moeten nemen om veilig om Fragment uit de instructiefilm: een hulpverlener draagt beschermende kleding bij het wassen van een patiënt die zojuist chemotherapie heeft ontvangen. Pilots Aan de hand van een viertal pilots in Lisse, Amstelveen, Leeuwarden en Venlo (Zorggroep Noord-Limburg) is afgelopen jaar onderzocht wat de effecten zijn van de instructiefilm in de dagelijkse praktijk. Daaruit kwam naar voren dat de instructiefilm duidelijk en De instructiefilm en het instructiepakket kunnen besteld en bekeken worden via Klik op de site op thema s en projecten, Veilig werken en blader door naar Voorlichting over werken met cytostatica. Meer informatie is ook verkrijgbaar bij Yolande Aarts lid van de projectgroep) 0993_90431_2008 ONCOlogisch_1-09.indd :45

Oncologische revalidatie en Herstel en balans

Oncologische revalidatie en Herstel en balans Oncologische revalidatie en Herstel en balans Afdeling sportgeneeskunde Locatie Veldhoven De oncologische revalidatieprogramma s van Máxima Medisch Centrum zijn erop gericht om mensen die zijn behandeld

Nadere informatie

AANMELDINGSFORMULIER ONCOLOGISCHE NAZORG HERSTEL & BALANS OF FYSIEKE TRAINING

AANMELDINGSFORMULIER ONCOLOGISCHE NAZORG HERSTEL & BALANS OF FYSIEKE TRAINING AANMELDINGSFORMULIER ONCOLOGISCHE NAZORG HERSTEL & BALANS OF FYSIEKE TRAINING Om in aanmerking te komen voor Oncologische Nazorg dient u het aanmeldingsformulier invullen en binnen drie weken retourneren

Nadere informatie

Oncologische Revalidatie:

Oncologische Revalidatie: Oncologische Revalidatie: Verleden Heden - Toekomst dr. Jan Paul van den Berg, revalidatiearts Meander MC Doelstelling Oncologische Revalidatie Het verbeteren van de kwaliteit van leven van patiënten met

Nadere informatie

Ondersteunende zorg voor mensen met kanker

Ondersteunende zorg voor mensen met kanker Ondersteunende zorg voor mensen met kanker Máxima Oncologisch Centrum (MOC) Inleiding Als u van uw behandelend arts te horen krijgt dat u kanker heeft, krijgen u en uw naasten veel informatie en emoties

Nadere informatie

Patiënteninformatiedossier (PID) (Non) Hodgkin. onderdeel NAZORG. (NON) HODGKIN Nazorg

Patiënteninformatiedossier (PID) (Non) Hodgkin. onderdeel NAZORG. (NON) HODGKIN Nazorg Patiënteninformatiedossier (PID) (Non) Hodgkin onderdeel NAZORG (NON) HODGKIN 2 Inhoud... 4 Telefonisch verpleegkundige consult... 5 Praten over wat u bezighoudt... 5 Vermoeidheid en algehele malaise...

Nadere informatie

Informatiebrochure Oncologisch Centrum

Informatiebrochure Oncologisch Centrum Informatiebrochure Oncologisch Centrum Oncologisch Centrum 3 We werken samen aan uw gezondheid De laatste jaren is de kennis over de behandeling van kanker sterk toegenomen. Enerzijds heeft dit geleid

Nadere informatie

Naam:... man/vrouw. Geboortedatum:... Adres:... Postcode en woonplaats:... Telefoonnummer:... Mobiel nummer:... adres:...

Naam:... man/vrouw. Geboortedatum:... Adres:... Postcode en woonplaats:... Telefoonnummer:... Mobiel nummer:...  adres:... Aanmeldingsformulier Oncologische Revalidatie Jeroen Bosch Ziekenhuis Herstel & Balans of Fysieke training Om in aanmerking te komen voor Oncologische Revalidatie moet u het aanmeldingsformulier invullen

Nadere informatie

Herstel & Balans Revalidatieprogramma voor (ex-)kankerpatiënten

Herstel & Balans Revalidatieprogramma voor (ex-)kankerpatiënten Revalidatie Herstel & Balans Revalidatieprogramma voor (ex-)kankerpatiënten Het Antonius Ziekenhuis vormt samen met Thuiszorg Zuidwest Friesland de Antonius Zorggroep Kanker is een ingrijpende ziekte.

Nadere informatie

Fysieke training tijdens en/of na kankerbehandeling

Fysieke training tijdens en/of na kankerbehandeling FYSIOTHERAPIE Fysieke training tijdens en/of na kankerbehandeling BEHANDELING Fysieke training tijdens en/of na kankerbehandeling Als u te maken krijgt met kanker is dit zeer ingrijpend. Tijdens en na

Nadere informatie

Uitnodiging. Aan de slag! Werkconferentie palliatieve zorg Gelderland. 29 september 2011 Huis der Provincie, Arnhem

Uitnodiging. Aan de slag! Werkconferentie palliatieve zorg Gelderland. 29 september 2011 Huis der Provincie, Arnhem Uitnodiging Aan de slag! Werkconferentie palliatieve zorg Gelderland 29 september 2011 Huis der Provincie, Arnhem Aan de slag! Kwaliteitsinstrumenten in de Palliatieve Zorg Platform Palliatieve zorg provincie

Nadere informatie

Voorbeeld adviesrapport MedValue

Voorbeeld adviesrapport MedValue Voorbeeld adviesrapport MedValue (de werkelijke naam van de innovatie en het ziektebeeld zijn verwijderd omdat anders bedrijfsgevoelige informatie van de klant openbaar wordt) Dit onafhankelijke advies

Nadere informatie

beslisschijf evaluatie pilot Besluitvorming in de palliatieve fase palliatieve zorg

beslisschijf evaluatie pilot Besluitvorming in de palliatieve fase palliatieve zorg evaluatie pilot Besluitvorming in de palliatieve fase beslisschijf palliatieve zorg Begin 2006 zijn de VIKC-richtlijnen voor de palliatieve zorg en het zakboekje verschenen. Het IKMN en het UMC Utrecht

Nadere informatie

H.307216.0714. Waar kunt u terecht als u kanker heeft

H.307216.0714. Waar kunt u terecht als u kanker heeft H.307216.0714 Waar kunt u terecht als u kanker heeft Inleiding Bij u is kanker geconstateerd. Tijdens of na uw ziekte kunt u te maken krijgen met situaties waar u geen raad mee weet, ook wanneer de behandeling

Nadere informatie

Waar kunt u heen als u kanker hebt?

Waar kunt u heen als u kanker hebt? Oncologiecentrum Waar kunt u heen als u kanker hebt? www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Waar kunt u terecht als u kanker hebt?... 3 Overzicht hulpverleners binnen het Catharina Kanker Instituut... 3 Extern...

Nadere informatie

Nazorg bij kanker; de rol van de eerste lijn. Hans Nortier 24-01-2013

Nazorg bij kanker; de rol van de eerste lijn. Hans Nortier 24-01-2013 Nazorg bij kanker; de rol van de eerste lijn Hans Nortier Nazorg Nazorg is een essentieel onderdeel van individuele patiëntenzorg na behandeling voor kanker Nazorg behelst voorlichting, begeleiding, ingaan

Nadere informatie

Informatiebrochure ParkinsonNet

Informatiebrochure ParkinsonNet Informatiebrochure ParkinsonNet voor Zorgverleners Het ParkinsonNet concept wordt ondersteund door: 2 De ziekte van Parkinson De ziekte van Parkinson is een veel voorkomende en complexe aandoening. Parkinson

Nadere informatie

Revalidatie bij kanker

Revalidatie bij kanker REVALIDATIE Revalidatie bij kanker De mogelijkheden BEHANDELING Revalidatie bij kanker U kunt in het St. Antonius Ziekenhuis terecht voor verschillende revalidatieprogramma s bij kanker. Revalidatie bij

Nadere informatie

Onco-move. Instructies voor bewegen tijdens behandeling van kanker. Waarom bewegen tijdens chemotherapie?

Onco-move. Instructies voor bewegen tijdens behandeling van kanker. Waarom bewegen tijdens chemotherapie? Onco-move Instructies voor bewegen tijdens behandeling van kanker De behandeling van kanker, in het bijzonder de chemotherapie en/of radiotherapie, kan aanleiding zijn tot langdurige vermoeidheid en conditieverlies.

Nadere informatie

7e Scholing PALLIATIEVE ZORG. Intuïtie, wijsheid of wetenschap?

7e Scholing PALLIATIEVE ZORG. Intuïtie, wijsheid of wetenschap? 7e Scholing PALLIATIEVE ZORG Intuïtie, wijsheid of wetenschap? Donderdag 5 maart 2015 Toelichting Het Radboudumc, IKNL en PAO Heyendael organiseren op 5 maart 2015 voor de zevende maal de scholing PALLIATIEVE

Nadere informatie

Je bent jong, krijgt kanker en dan

Je bent jong, krijgt kanker en dan Nazorgproject jongeren en kanker Maril van Kimmenade 03 oktober 2014 Je bent jong, krijgt kanker en dan Nazorgproject jongeren en kanker Maril van Kimmenade Nazorgproject jongeren en kanker Maril van Kimmenade

Nadere informatie

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte.

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte. Een chronische en progressieve aandoening zoals multiple sclerose (MS) heeft vaak grote consequenties voor het leven van patiënten en hun intieme partners. Naast het omgaan met de fysieke beperkingen van

Nadere informatie

Meerjarenbeleidsplan Hematon

Meerjarenbeleidsplan Hematon Meerjarenbeleidsplan Hematon 2015 2020 Publieksversie Hematon bestaat sinds 2012, na de fusie van vier kankerpatiëntenorganisaties. De startperiode was, zoals bij alle organisaties, er een van leren, vallen

Nadere informatie

Fysiotherapie bij hartrevalidatie. Beweeg- en ontspanningsprogramma

Fysiotherapie bij hartrevalidatie. Beweeg- en ontspanningsprogramma Fysiotherapie bij hartrevalidatie Beweeg- en ontspanningsprogramma Fysiotherapie bij hartrevalidatie Onlangs heeft u een aandoening aan uw hart gehad, zoals een hartoperatie, een hartinfarct en/of een

Nadere informatie

Samenvatting antwoorden Revalidatie:

Samenvatting antwoorden Revalidatie: Samenvatting antwoorden Revalidatie: VRAAG: Vraag met betrekking tot oncologische revalidatie 1. Wie volgt al de nieuwe richtlijn? 2. Hoe hebben jullie dit vormgegeven? 3. Voor welke doelgroepen is de

Nadere informatie

1 Revalidatie bij kanker

1 Revalidatie bij kanker De ziekte kanker is ingrijpend en kan uw leven flink overhoop halen. Tijdens en na de behandeling kunt u allerlei klachten krijgen. Soms gaat uw conditie achteruit. Misschien bent u moe, angstig of onzeker.

Nadere informatie

is er voor u! plannen voor 2015 1

is er voor u! plannen voor 2015 1 is er voor u! plannen voor 2015 1 Welkom bij de Eik! In 2014 was het alweer 10 jaar geleden dat de Eik haar deuren opende. In de prachtige omgeving van landgoed Eikenburg met een prettige, warm aandoende

Nadere informatie

Ondersteunende zorg bij kanker

Ondersteunende zorg bij kanker Ondersteunende zorg bij kanker Als u wordt behandeld voor kanker kunt u tijdens of na uw ziekte te maken krijgen met situaties waar u geen raad mee weet, ook als de behandeling al langer geleden is. In

Nadere informatie

Unit voor palliatieve zorg en symptoombestrijding (PZU)

Unit voor palliatieve zorg en symptoombestrijding (PZU) Unit voor palliatieve zorg en symptoombestrijding (PZU) Afdeling 3.37 interne geneeskunde Locatie Veldhoven Unit voor palliatieve zorg en symptoombestrijding U bent of wordt opgenomen op de unit voor palliatieve

Nadere informatie

Mantelzorgondersteuning in de oncologische zorg. Voorkom dat er achter de patiënt nog een patiënt opduikt!

Mantelzorgondersteuning in de oncologische zorg. Voorkom dat er achter de patiënt nog een patiënt opduikt! 1 Mantelzorgondersteuning in de oncologische zorg Voorkom dat er achter de patiënt nog een patiënt opduikt! Ans Verdonschot Beleidsmedewerker IKNL Jopke Kruyt Zorginnovatie en begeleiding PROGRAMMA Waar

Nadere informatie

1. Project oncologische revalidatie Herstel en Balans

1. Project oncologische revalidatie Herstel en Balans Welzijn 1 1. Project oncologische revalidatie Herstel en Balans 1.1. Wat is Herstel en Balans? Een ingrijpende operatie, vermoeidheid na de bestraling en chemotherapie, weer aan het werk willen maar de

Nadere informatie

RESULTATEN NATIONALE PIJNMETING: PIJNPATIENTEN SIGNALEREN ERNSTIG GEBREK AAN ERKENNING EN GOEDE ZORG

RESULTATEN NATIONALE PIJNMETING: PIJNPATIENTEN SIGNALEREN ERNSTIG GEBREK AAN ERKENNING EN GOEDE ZORG Verslag bijeenkomst 21 januari 2011 Erasmus MC RESULTATEN NATIONALE PIJNMETING: PIJNPATIENTEN SIGNALEREN ERNSTIG GEBREK AAN ERKENNING EN GOEDE ZORG Partners Mijnpijn.nl vinden dat chronische pijn prioriteit

Nadere informatie

Omgaan met kanker. Moeheid

Omgaan met kanker. Moeheid Omgaan met kanker Moeheid Vermoeidheid is een veelvoorkomende bijwerking van kanker of de behandeling ervan. Ruim 60% van alle mensen zegt last van vermoeidheid te hebben, zelfs dagelijks. De vermoeidheid

Nadere informatie

CoRPS. 'Cancer survivorship' onderzoek in Zuid Oost Nederland: van epidemiologische bevindingen naar interventies

CoRPS. 'Cancer survivorship' onderzoek in Zuid Oost Nederland: van epidemiologische bevindingen naar interventies 'Cancer survivorship' onderzoek in Zuid Oost Nederland: van epidemiologische bevindingen naar interventies Center of Research on Psychology in Somatic diseases Lonneke van de Poll Franse, Integraal Kankercentrum

Nadere informatie

Thematische behoeftepeiling. Uitkomsten en conclusies van een brede enquête onder patiëntenorganisaties

Thematische behoeftepeiling. Uitkomsten en conclusies van een brede enquête onder patiëntenorganisaties Thematische behoeftepeiling Uitkomsten en conclusies van een brede enquête onder patiëntenorganisaties Inleiding In de komende jaren ontwikkelt de VSOP toerustende activiteiten voor patiëntenorganisaties

Nadere informatie

anker Oncologische revalidatie Herstel & Balans

anker Oncologische revalidatie Herstel & Balans Fysiotherapie anker en kanker Oncologische revalidatie Herstel & Balans Fysiotherapie anker en kanker Oncologiefysiotherapie is gericht op het behandelen, trainen en begeleiden van mensen met kanker. Het

Nadere informatie

Nationale en klinische ontwikkelingen in de psycho-oncologie; kunnen we online?

Nationale en klinische ontwikkelingen in de psycho-oncologie; kunnen we online? Nationale en klinische ontwikkelingen in de psycho-oncologie; kunnen we online? Mecheline van der Linden Afdeling medische oncologie VU medisch centrum 2011 1 Kanker: incidentie en prevalentie Incidentie:

Nadere informatie

SAMENVATTING. Samenvatting

SAMENVATTING. Samenvatting SAMENVATTING. 167 Met de komst van verpleegkundigen gespecialiseerd in palliatieve zorg, die naast de huisarts en verpleegkundigen van de thuiszorg, thuiswonende patiënten bezoeken om te zorgen dat patiënten

Nadere informatie

SCHEMA I: OVERZICHT ONCOLOGISCHE REVALIDATIE

SCHEMA I: OVERZICHT ONCOLOGISCHE REVALIDATIE SCHEMA I: OVERZICHT ONCOLOGISCHE REVALIDATIE SIGNALERING EN VERWIJZING INTAKE EN EVALUATIE ONCOLOGISCHE REVALIDATIE Gesprek plus lastmeter: Emotionele problemen Vermoeidheid Lichamelijke / functionele

Nadere informatie

Revant, de kracht tot ontwikkeling!

Revant, de kracht tot ontwikkeling! Neurologische revalidatie Hartrevalidatie Revalidatie bij complex chronisch longfalen Oncologische revalidatie Kind- en jeugdrevalidatie Revalidatie bij pijn en gewrichtsaandoeningen Arm-, hand- en polsrevalidatie

Nadere informatie

CONVENANT NETWERK PALLIATIEVE ZORG MEPPEL STEENWIJKERLAND

CONVENANT NETWERK PALLIATIEVE ZORG MEPPEL STEENWIJKERLAND CONVENANT NETWERK PALLIATIEVE ZORG MEPPEL STEENWIJKERLAND Convenant palliatieve zorg Meppel / Steenwijkerland 1-7 Samenwerkingsovereenkomst netwerk voor palliatieve zorg in de regio Meppel Steenwijkerland

Nadere informatie

Onco-Move. Bewegen tijdens chemotherapie

Onco-Move. Bewegen tijdens chemotherapie Onco-Move Bewegen tijdens chemotherapie Introductie De behandeling van kanker, in het bijzonder de chemotherapie en/of radiotherapie, kan aanleiding zijn tot langdurige vermoeidheid en conditieverlies.

Nadere informatie

Project Versterking van Palliatieve Zorg in Suriname

Project Versterking van Palliatieve Zorg in Suriname Project Versterking van Palliatieve Zorg in Suriname Ernstig zieke mensen voor wie geen genezing meer mogelijk is, willen de laatste fase van hun leven graag thuis doorbrengen in hun eigen vertrouwde omgeving.

Nadere informatie

Oncologische Revalidatie

Oncologische Revalidatie Libra R&A Revalidatie Oncologische Revalidatie Herstellen na kanker Uw primaire behandelingen in het ziekenhuis zijn achter de rug en u probeert de draad van uw leven weer op te pakken. Dat blijkt niet

Nadere informatie

Poliklinische revalidatie programma s

Poliklinische revalidatie programma s Poliklinische revalidatie programma s Mensen met chronische pijnklachten van het bewegingsapparaat (rug, nek, schouder, knie) kunnen revalideren met behulp van gespecialiseerde revalidatieprogramma s.

Nadere informatie

Ondersteuning bij kanker

Ondersteuning bij kanker Het bericht dat kanker is geconstateerd laat je niet onberoerd. Meestal volgt een ingrijpende tijd. Misschien komt u voor situaties te staan waar u zich geen raad mee weet, ook wanneer de behandeling al

Nadere informatie

Poliklinische revalidatie programma s

Poliklinische revalidatie programma s Poliklinische revalidatie programma s Mensen met chronische pijn van het bewegingsapparaat (rug, nek, schouder, knie) kunnen revalideren met behulp van gespecialiseerde revalidatieprogramma s. Er is meer

Nadere informatie

Hartrevalidatie. Informatie

Hartrevalidatie. Informatie Hartrevalidatie Informatie Hartrevalidatie Cardiologie U wordt in Zuyderland Medisch Centrum behandeld voor uw hartklachten. Met deze folder willen wij u informeren over het hartrevalidatieprogramma waaraan

Nadere informatie

Waar kunt u terecht als u kanker hebt?

Waar kunt u terecht als u kanker hebt? Wilhelmina Ziekenhuis Assen Vertrouwd en dichtbij Informatie voor patiënten Waar kunt u terecht als u kanker hebt? z Er is kanker bij u geconstateerd. Als gevolg van uw ziekte kunt u te maken krijgen met

Nadere informatie

1. Introductie 2. Feiten over vermoeidheid 3. Persoonlijke ervaringsverhaal 4. Tips en adviezen 5. Hulp en steun

1. Introductie 2. Feiten over vermoeidheid 3. Persoonlijke ervaringsverhaal 4. Tips en adviezen 5. Hulp en steun Thea Brouwer 1. Introductie 2. Feiten over vermoeidheid 3. Persoonlijke ervaringsverhaal 4. Tips en adviezen 5. Hulp en steun Ervaringsdeskundige kanker en vermoeidheid Nederlandse Federatie van Kankerpatiënten

Nadere informatie

Deze patiënteninformatie is eigendom van: Naam: Adres: Postcode: Woonplaats: Telefoon:

Deze patiënteninformatie is eigendom van: Naam: Adres: Postcode: Woonplaats: Telefoon: Deze patiënteninformatie is eigendom van: Naam: Adres: Postcode: Woonplaats: Telefoon: Inhoudsopgave: 1. Inleiding 2. Belangrijke namen en telefoonnummers 3. Wat is kanker (algemeen) 4. Behandeling van

Nadere informatie

Als genezing niet meer mogelijk is

Als genezing niet meer mogelijk is Algemeen Als genezing niet meer mogelijk is www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl ALG043 / Als genezing niet meer mogelijk is / 06-10-2015 2 Als

Nadere informatie

Bewegen tijdens de behandeling van kanker

Bewegen tijdens de behandeling van kanker Bij kunt u last krijgen van vermoeidheid en conditieverlies. Dit wordt vaak erger tijdens de behandelperiode. Ook na de behandeling kunt u last houden van vermoeidheid. Veel mensen nemen dan extra rust,

Nadere informatie

Thuis in Behandelen. Behandelcentrum. Vrijthof, Tiel.

Thuis in Behandelen. Behandelcentrum. Vrijthof, Tiel. Thuis in Behandelen Behandelcentrum Vrijthof, Tiel www.szr.nl/behandelcentrum THUIS IN BEHANDELEN Wanneer inschakelen U kunt het behandelteam inschakelen voor advies en behandeling bij ouderdomsklachten,

Nadere informatie

Als je weet dat je niet meer beter wordt. Palliatieve zorg

Als je weet dat je niet meer beter wordt. Palliatieve zorg 00 Als je weet dat je niet meer beter wordt Palliatieve zorg Het is moeilijk voor u en uw naasten om te horen dat u niet meer beter wordt. Er is geen genezing meer mogelijk voor uw ziekte. Maar er is nog

Nadere informatie

Vrijwilligersondersteuning in het verzorgings- en verpleeghuis in de laatste levensfase 1

Vrijwilligersondersteuning in het verzorgings- en verpleeghuis in de laatste levensfase 1 Vrijwilligersondersteuning in het verzorgings- en verpleeghuis in de laatste levensfase 1 Beschrijving werkwijze 1 Gebaseerd op de eindevaluatie Vrijwilligersondersteuning in het verzorgings- en verpleeghuis

Nadere informatie

Oncologische Nazorg Van Herstel&Balans naar Oncologische Revalidatie. Milou Beelen, Sportarts Afdeling Fysiotherapie, MUMC+

Oncologische Nazorg Van Herstel&Balans naar Oncologische Revalidatie. Milou Beelen, Sportarts Afdeling Fysiotherapie, MUMC+ Oncologische Nazorg Van Herstel&Balans naar Oncologische Revalidatie Milou Beelen, Sportarts Afdeling Fysiotherapie, MUMC+ milou.beelen@mumc.nl Disclosure Potentiele belangenverstrengeling Voor bijeenkomst

Nadere informatie

CoRPS Kwaliteit van leven data verzamelen endelen met de PROFILES registratie: dikkedarmkanker als voorbeeld Center of Research on Psychology in Somatic diseases Dr. Floortje Mols - Tilburg University

Nadere informatie

Zorgen rond kanker. Bij wie van ons kunt u terecht?

Zorgen rond kanker. Bij wie van ons kunt u terecht? Zorgen rond kanker Bij wie van ons kunt u terecht? Zorgen rond kanker Bij u is kanker geconstateerd. Tijdens of na uw ziekte kunt u te maken krijgen met situaties waar u geen raad mee weet, ook wanneer

Nadere informatie

Non Hodgkin lymfoom. Albert Schweitzer ziekenhuis februari 2014 pavo 1113

Non Hodgkin lymfoom. Albert Schweitzer ziekenhuis februari 2014 pavo 1113 Non Hodgkin lymfoom Albert Schweitzer ziekenhuis februari 2014 pavo 1113 Uw hoofdbehandelaar is: hematoloog dr. Uw specialist is op werkdagen tussen 08.30 17.00 uur bereikbaar via de polikliniek Interne

Nadere informatie

Zelfmanagement, gedeelde zorg of ontzorgen. Congres Chronische zorg Jacques Loomans (ZB NH) Jeanny Engels (Vilans) 29 juni 2012

Zelfmanagement, gedeelde zorg of ontzorgen. Congres Chronische zorg Jacques Loomans (ZB NH) Jeanny Engels (Vilans) 29 juni 2012 Zelfmanagement, gedeelde zorg of ontzorgen. Congres Chronische zorg Jacques Loomans (ZB NH) Jeanny Engels (Vilans) 29 juni 2012 Programma Inleiding Inleefoefening zelfmanagement met nabespreking Rol patiëntenverenigingen

Nadere informatie

BEWEGEN BIJ KANKER 17041

BEWEGEN BIJ KANKER 17041 BEWEGEN BIJ KANKER 17041 Inleiding De ziekte kanker, maar ook de behandeling, zoals chemotherapie, operatie, bestraling en hormonale therapie, kunnen aanleiding geven tot langdurige vermoeidheid en conditieverlies.

Nadere informatie

Snelle en uitstekende fertiliteitspreservatie

Snelle en uitstekende fertiliteitspreservatie Snelle en uitstekende fertiliteitspreservatie Aan vrouwelijke patiënten 40 jaar met een oncologische aandoening Regio zuidwest Nederland Datum 22 mei 2015 Auteur Prof. dr. J.S.E. Laven, Erasmus MC Dr.

Nadere informatie

Revalidatie bij kanker

Revalidatie bij kanker REVALIDATIE Revalidatie bij kanker BEHANDELING Revalidatie bij kanker Tijdens en na de behandeling van kanker kunt u allerlei klachten krijgen. Zo gaat onder andere uw conditie achteruit. U kunt zich hierdoor

Nadere informatie

BEWEGEN BIJ PROSTAATKANKER

BEWEGEN BIJ PROSTAATKANKER BEWEGEN BIJ PROSTAATKANKER 1014 Inleiding De ziekte prostaatkanker, maar ook de behandeling, zoals een operatie, bestraling, hormonale therapie en chemotherapie, kunnen aanleiding geven tot langdurige

Nadere informatie

Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 131. chapter 10 samenvatting

Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 131. chapter 10 samenvatting Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 131 chapter 10 samenvatting Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 132 Marrit-10-H10 24-06-2008 11:05 Pagina 133 Zaadbalkanker wordt voornamelijk bij jonge mannen vastgesteld

Nadere informatie

3 FASEN MODEL. Inhoud: - Introductie - Fase 1 - Fase 2 - Fase 3 - Verbeteren Zelfmanagement

3 FASEN MODEL. Inhoud: - Introductie - Fase 1 - Fase 2 - Fase 3 - Verbeteren Zelfmanagement 3 FASEN MODEL Inhoud: - Introductie - Fase 1 - Fase 2 - Fase 3 - Verbeteren Zelfmanagement INTRODUCTIE Het aanmoedigen van chronisch zieke patiënten door zorgverleners in het nemen van dagelijkse beslissingen,

Nadere informatie

Interview met Lia van Rijswijk, Research verpleegkundige

Interview met Lia van Rijswijk, Research verpleegkundige Interview met Lia van Rijswijk, Research verpleegkundige Auteur: H. van de Klij Vertaald/bijgewerkt: Nieuwsbrief: 1988 Pagina: 17-18 Jaargang: 4 Nummer: 4 Toestemming: Illustraties: Bijzonderheden: buitenland

Nadere informatie

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest.

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest. Samenvatting 152 Samenvatting Ieder jaar krijgen in Nederland 16.000 mensen een hartstilstand. Hoofdstuk 1 beschrijft de achtergrond van dit proefschrift. De kans om een hartstilstand te overleven is met

Nadere informatie

Lastige patiënten en hun verborgen kracht

Lastige patiënten en hun verborgen kracht Lastige patiënten en hun verborgen kracht Wil Konings 1 december 2016 Jubileum NVZ Introductie In deze presentatie vind je de highlights van de workshop Lastige patiënten en hun verborgen kracht, gegeven

Nadere informatie

HET VOORKÓMEN VAN HANDECZEEM

HET VOORKÓMEN VAN HANDECZEEM HET BELANG VAN ONZE HANDEN Het is wellicht iets waar niemand iedere dag bij stilstaat, maar onze handen zijn erg belangrijk. Zonder handen zouden we dagelijkse klusjes onmogelijk kunnen uitvoeren en zou

Nadere informatie

Post-hbo opleiding psychosociale zorg door oncologieverpleegkundigen

Post-hbo opleiding psychosociale zorg door oncologieverpleegkundigen mensenkennis Ik heb ruime ervaring, maar door deze opleiding heb ik me gerealiseerd dat de zorg voor de patiënt beter kan. Post-hbo opleiding psychosociale zorg door oncologieverpleegkundigen Psychosociale

Nadere informatie

Tijd voor de dood. Stilstaan bij en tijd nemen voor de dood Oprecht en stap voor stap afscheid nemen. Beleidsnotitie Palliatieve Zorg

Tijd voor de dood. Stilstaan bij en tijd nemen voor de dood Oprecht en stap voor stap afscheid nemen. Beleidsnotitie Palliatieve Zorg Beleidsnotitie Palliatieve Zorg Tijd voor de dood Stilstaan bij en tijd nemen voor de dood Oprecht en stap voor stap afscheid nemen Beleidsnotitie Tijd voor de dood Auteur(s) A.Trienekens Datum September

Nadere informatie

Hersentumoren (gliomen) Tien minuten

Hersentumoren (gliomen) Tien minuten Hersentumoren (gliomen) Tien minuten 1. Slecht bericht - Horen dat u een kwaadaardige hersentumor (glioom) hebt is een slecht bericht. - Een glioom is een ernstige vorm van kanker. - Er gaat waarschijnlijk

Nadere informatie

Langdurige gezondheidsklachten?

Langdurige gezondheidsklachten? Langdurige gezondheidsklachten? En wordt u daardoor belemmerd in uw dagelijkse leven? Werk met Winnock Zorg aan duurzaam herstel van functioneren en wees uw klachten de baas Printversie Winnock Zorg 2015

Nadere informatie

Sportief bewegen na kanker. Kanker

Sportief bewegen na kanker. Kanker Sportief bewegen na kanker Kanker Sportief bewegen na kanker...................................... Bewegen: goed en nog leuk ook! Regelmatig bewegen heeft een positieve invloed op de gezondheid en is nog

Nadere informatie

Regionaal Consortium Zwangerschap & Geboorte Zuidwest Nederland

Regionaal Consortium Zwangerschap & Geboorte Zuidwest Nederland Regionaal Consortium Zwangerschap & Geboorte Zuidwest Nederland In het Regionaal Consortium Zwangerschap & Geboorte Zuidwest Nederland werken bijna alle ketenpartners in de geboortezorg in de regio Zuidwest

Nadere informatie

Screening op prostaatkanker

Screening op prostaatkanker Screening op prostaatkanker Informatie voor mannen die een PSA-test overwegen of aanvragen. Wat we weten en wat we niet weten: zaken om over na te denken alvorens te besluiten een PSA-test te laten uitvoeren.

Nadere informatie

Ondersteuning van mensen met kanker en hun naasten

Ondersteuning van mensen met kanker en hun naasten Ondersteuning van mensen met kanker en hun naasten Inhoudsopgave Pagina Inleiding 2 Algemene informatie 2 Artsen en verpleegkundigen 3 Psychosociale hulpverlening 4 Aanvullende zorg 5 Meer informatie

Nadere informatie

Nieuwsflits. Evaluatieonderzoek naar de Regeling palliatieve terminale zorg

Nieuwsflits. Evaluatieonderzoek naar de Regeling palliatieve terminale zorg Nieuwsflits Inhoud Evaluatieonderzoek naar de Regeling palliatieve terminale zorg 1. Adviesrapport bureau HHM is openbaar gemaakt Pagina 1 2. Conclusies en advies HHM voor toekomst Pagina 1 3. Kamerbrief

Nadere informatie

Oncologie. Patiënteninformatie. Omgaan met kanker. Bij wie kunt u terecht? Slingeland Ziekenhuis

Oncologie. Patiënteninformatie. Omgaan met kanker. Bij wie kunt u terecht? Slingeland Ziekenhuis Oncologie Omgaan met kanker i Patiënteninformatie Bij wie kunt u terecht? Slingeland Ziekenhuis Algemeen Het hebben van kanker kan grote gevolgen hebben voor uw leven en dat van uw naasten. Lichamelijk

Nadere informatie

Succesvol herstel en duurzame inzetbaarheid

Succesvol herstel en duurzame inzetbaarheid Ketenpartners Succesvol herstel en duurzame inzetbaarheid Behandelcentrum voor bewegen en functioneren Samen resultaten boeken met eigen verantwoordelijkheid Effectieve behandelprogramma bij langdurige

Nadere informatie

vrijdag 24 maart 2017

vrijdag 24 maart 2017 10 e Nascholing Hematologie voor verpleegkundigen en andere disciplines PROGRAMMA vrijdag 24 maart 2017 Locatie: Hogeschool Rotterdam Locatie Rochussenstraat lokaal RS.00.442 Inlichtingen: Mevrouw J.M.

Nadere informatie

OncoMove: bewegen tijdens de behandeling van kanker

OncoMove: bewegen tijdens de behandeling van kanker Supplement informatiewijzer oncologie OncoMove: bewegen tijdens de behandeling van kanker Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Bewegen tijdens de behandeling van kanker 2.1 Instructie 2.2 Doel 2.3 Bespreking

Nadere informatie

Ervaringen van (ex)kankerpatiënten. terugkeer naar werk. Colofoon. Nieuwsbrief

Ervaringen van (ex)kankerpatiënten. terugkeer naar werk. Colofoon. Nieuwsbrief Ervaringen van (ex)kankerpatiënten met terugkeer naar werk Colofoon Het onderzoek is uitgevoerd 1 door het Coronel Instituut voor Arbeid en Gezondheid afdeling van het AMC en wordt gefinancierd door de

Nadere informatie

Aanpak chronische rug-, bekken- en/of nekklachten Mentaal & fysiek Het Rughuis helpt!

Aanpak chronische rug-, bekken- en/of nekklachten Mentaal & fysiek Het Rughuis helpt! Cliënten informatie Aanpak chronische rug-, bekken- en/of nekklachten Mentaal & fysiek Het Rughuis helpt! Ernstige chronische rug-, bekken- en/of nekklachten Heeft u ernstige chronische rug-, bekken- en/of

Nadere informatie

Fysiotherapie bij hartrevalidatie Beweeg- en ontspanningsprogramma

Fysiotherapie bij hartrevalidatie Beweeg- en ontspanningsprogramma Fysiotherapie bij hartrevalidatie Beweeg- en ontspanningsprogramma Fysiotherapie bij hartrevalidatie Onlangs heeft u een aandoening aan uw hart gehad, zoals een hartoperatie, een hartinfarct en/of een

Nadere informatie

Utrecht, 25 april Geachte leden van de Wmo-raad,

Utrecht, 25 april Geachte leden van de Wmo-raad, Geachte leden van de Wmo-raad, Utrecht, 25 april 2012 Er gaat de komende tijd veel veranderen als het gaat om de Wmo. Zowel de gemeente, maar ook u als Wmo-raad gaat een intensieve en spannende tijd tegemoet

Nadere informatie

Keuzehulp Uitgezaaide Borstkanker

Keuzehulp Uitgezaaide Borstkanker Keuzehulp Uitgezaaide Borstkanker START Gemaakt door: In samenwerking met: Gefinancierd door: 2014 en Borstkankervereniging Nederland Hoe werkt deze Keuzehulp voor uitgezaaide borstkanker? Informatiekaart

Nadere informatie

Een andere kijk op werken kanker en re-integratie

Een andere kijk op werken kanker en re-integratie Een andere kijk op werken kanker en re-integratie human support grensverleggend mensenwerk Kanker wordt steeds meer een chronische ziekte, dus krijgen organisaties en werkgevers in toenemende mate te maken

Nadere informatie

Invitational Conference Lectoraat Acute Intensieve Zorg

Invitational Conference Lectoraat Acute Intensieve Zorg Invitational Conference Lectoraat Acute Intensieve Zorg Omgaan met (on)macht in de acute intensieve zorg Leren van ervaringen Donderdag 14 oktober 2010 te Nijmegen Inleiding Iedere hulpverlener ervaart

Nadere informatie

Inleiding Positie van chronisch zieke werknemers Welke drempels ervaren chronisch zieke werknemers?... 6

Inleiding Positie van chronisch zieke werknemers Welke drempels ervaren chronisch zieke werknemers?... 6 1 Inleiding... 3 1. Kennis over de ontwikkeling rondom chronisch zieke medewerkers... 4 1.1 Zijn werkgevers bekend met de groei van het aantal chronisch zieken?... 4 1.2 Zijn werkgevers op de hoogte van

Nadere informatie

Inleiding Waarom bewegen tijdens chemotherapie?

Inleiding Waarom bewegen tijdens chemotherapie? BEWEGEN BIJ KANKER Inleiding De ziekte kanker, maar ook de behandeling, zoals chemotherapie, operatie, bestraling en hormonale therapie, kunnen aanleiding geven tot langdurige vermoeidheid en conditieverlies.

Nadere informatie

Complexiteit dus samen werken!!!

Complexiteit dus samen werken!!! Complexiteit dus samen werken!!! Florien van Heest, Huisarts consulent Palliatieve Zorg IKNL PalHAG- huisarts Schoonoord Clary Wijenberg, verpleegkundig specialist Thuiszorg Icare Palliatieve zorg - IKNL

Nadere informatie

PEMBROLIZUMAB: VRAGEN EN ANTWOORDEN

PEMBROLIZUMAB: VRAGEN EN ANTWOORDEN PEMBROLIZUMAB: VRAGEN EN ANTWOORDEN Na nivolumab is er nu een tweede immunotherapie voor longkanker beschikbaar: pembrolizumab (merknaam: Keytruda ). Na de registratie van het medicijn heeft het een aantal

Nadere informatie

Stoma en continentie: nieuwe perspectieven. Liesbeth Kooyman 15 februari 2016

Stoma en continentie: nieuwe perspectieven. Liesbeth Kooyman 15 februari 2016 Stoma en continentie: nieuwe perspectieven Liesbeth Kooyman 15 februari 2016 Vandaag kijken we naar Gevolgen van de diagnose en de behandeling Moeilijkheden die de patiënt tegen kan komen Medische interacties

Nadere informatie

Voorwoord. JONG Nieuwsbrief Opvoedpraktijk Jong - November 2015. 1. Voorwoord 2. Nieuwsberichten 3. Thema 4. Aan het Woord 5. Agenda.

Voorwoord. JONG Nieuwsbrief Opvoedpraktijk Jong - November 2015. 1. Voorwoord 2. Nieuwsberichten 3. Thema 4. Aan het Woord 5. Agenda. JONG Nieuwsbrief Opvoedpraktijk Jong - November 2015 1. Voorwoord 2. Nieuwsberichten 3. Thema 4. Aan het Woord 5. Agenda Voorwoord Beste Lezers, We naderen al weer de laatste maand van het jaar, de maand

Nadere informatie

Ervaring in palliatieve zorg

Ervaring in palliatieve zorg De psychologische invalshoek in de palliatieve zorg Wie doet wat? Dr. Judith Prins klinisch psycholoog Medische Psychologie Congres NPTN 2 november 2006 1 Ervaring in palliatieve zorg 1986-1990 1992-1996

Nadere informatie

PATIËNTEN INFORMATIE. Longrevalidatie

PATIËNTEN INFORMATIE. Longrevalidatie PATIËNTEN INFORMATIE Longrevalidatie 2 PATIËNTENINFORMATIE Door middel van deze informatiefolder wil het Maasstad Ziekenhuis u informeren over het longrevalidatieprogramma. Wij adviseren u deze informatie

Nadere informatie

Psychologie Inovum. Informatie en productenboek voor cliënten, hun naasten en medewerkers

Psychologie Inovum. Informatie en productenboek voor cliënten, hun naasten en medewerkers Psychologie Inovum Informatie en productenboek voor cliënten, hun naasten en medewerkers Waarom psychologie Deze folder is om bewoners, hun naasten en medewerkers goed te informeren over de mogelijkheden

Nadere informatie

Hartrevalidatie (poliklinisch)

Hartrevalidatie (poliklinisch) Hartrevalidatie (poliklinisch) Informatie over het hartrevalidatieprogramma in het ETZ voor patiënten en partners Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Wat is hartrevalidatie? 1 Voor

Nadere informatie