Intensieve Boerderijeducatie voor het Speciaal Basisonderwijs

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Intensieve Boerderijeducatie voor het Speciaal Basisonderwijs"

Transcriptie

1 Intensieve Boerderijeducatie voor het Speciaal Basisonderwijs Boerderijschool en Boerderijatelier Evelyne Schreurs Sophie Sliepen Ronald Heusschen

2 Het is op de boerderij veel leuker dan op school. Je ontdekt hier dingen die je nog niet weet. Ik zou nog wel willen leren hoe een kalfje geboren wordt leerling SBO Colofon 2011 Copyright Stichting Boerderijschool Dit is een uitgave van Stichting Boerderijschool in opdracht van de Taskforce Multifunctionele Landbouw. De foto s zijn van boerderijscholen en niet allemaal van leerlingen van het SBO. Auteurs Evelyne Schreurs, Sophie Sliepen & Ronald Heusschen Vormgeving Marijke Maarleveld, ViaMare grafisch ontwerp, Zutphen Deze publicatie is te downloaden op en op

3 Inhoud Voorwoord 4 1 Verkenning van boerderijeducatie voor Speciaal Basisonderwijs Diversiteit boerderijeducatie Speciaal BasisOnderwijs (SBO) Boerderijeducatie en SBO 6 2 Boerderijatelier en Boerderijschool: twee praktijkvoorbeelden Boerderijatelier SBO Petraschool Zaandam Boerderijschool SBO de Bolster Wychen 9 3 Succesfactoren en risico s bij boerderijeducatie voor SBO scholen Succesfactoren Risico s 12 4 Tips en tricks voor agrariërs en leerkrachten Het ontvangen van scholen Het ontvangen van SBO scholen Aanvullende deskundigheidsbevordering 16 5 Financiering boerderijeducatie voor SBO Ontwikkelingen en praktijkvoorbeelden 18 6 Marketing: klantvinding en klantbinding 20 7 Regelgeving en wettelijke eisen Arbowet Aansprakelijkheid 21 8 Checklist voorbereiding en uitvoering intensieve boerderijeducatie voor SBO Voorbereiding van intensieve boerderijeducatie Planning en organisatie van intensieve boerderijeducatie Kennismaking en onderlinge afspraken Evaluatie en doorstart 24 Bijlagen Bijlage 1 SBO Oosteres in Almelo: een inspirerend voorbeeld 25 Bijlage 2 Voorkomen van ongelukken 26 Bijlage 3 Voorbeeld Boerderijafspraken 26 Bijlage 4 Voorbeeld Dagplanning 27 Bijlage 5 Voorbeeld Instructie 28 Bijlage 6 Evaluatieformulier Boer(in) 29 Bijlage 7 Evaluatieformulier Leerkracht of begeleider 30 Bijlage 8 Meer informatie is te vinden 31 Bijlage 9 Experts 32 3

4 Voorwoord De beschrijving van boerderijeducatie als product-marktcombinatie voor het speciaal basisonderwijs gebeurt in opdracht van de Taskforce Multifunctionele Landbouw. Deze taskforce is in 2007 door de minister van LNV ingezet om obstakels voor de ontwikkeling van verbrede landbouw weg te nemen en om kansrijke initiatieven tot bloei te laten komen. Deze projecten worden getypeerd als kraamkamerprojecten. Binnen dit kraamkamerproject wordt specifiek voor het speciaal basisonderwijs een product markt combinatie boerderijeducatie uitgewerkt, om ook voor deze doelgroep een duurzame verbinding tussen school en boerderij mogelijk te maken. Er zijn drie scholen uit het speciaal basisonderwijs (Arnhem, Wijchen en Zutphen) met een Boerderijschool. Bij de Boerderijschool gaan leerlingen tussen dagdelen leren en werken op een nabijgelegen boerderij. Stichting Boerderijschool heeft ervaren dat het opzetten van een Boerderijschool voor klassen uit het speciaal basisonderwijs nieuwe vragen met zich meebrengt. Deze vragen hebben betrekking op thema s als groepsgrootte en -samenstelling, structureren van aanbod en de verbinding met het leerplan van de school. Twee scholen voor speciaal basisonderwijs in Zaanstad werken al enkele jaren met groenateliers, waarbij leerlingen gedurende vijf weken een dagdeel per week naar een boerderij in Westzaan gaan. Ook de ervaringen van deze SBO scholen en boerderij worden in dit kraamkamertraject meegenomen. Het boerderijatelier als semi intensieve vorm van boerderijeducatie voor speciaal basisonderwijs maakt deel uit van deze product marktcombinatie. Ik heb dit kraamkamertraject samen met Sophie Sliepen (Fontys Opleidingscentrum Speciale Onderwijszorg en Natuur als leerschool) en Ronald Heusschen (consulent Boerderijschool en trainer/coach) uitgevoerd. Ik wil hen hartelijk danken voor hun betrokkenheid, deskundigheid en bijdrage aan dit boekje. Verder wil ik ook alle agrariërs, leerkrachten en deskundigen bedanken die een bijdrage hebben geleverd aan dit product. Evelyne Schreurs Projectleider stichting Boerderijschool Zutphen, december

5 1 Verkenning van boerderijeducatie voor Speciaal Basisonderwijs 1.1 Diversiteit boerderijeducatie Boerderijeducatie is het bieden van leer-, educatie- en opleidingsprogramma s voor leerlingen op de boerderij. Er zijn in Nederland verschillende vormen van boerderijeducatie. Het betreft de volgende vormen: Boerderijeducatie Extensief Semi extensief Semi intensief Semi intensief Intensief Eenmalig bezoek en rondleiding op een boerderij (voorbeeld Boerenwijs en Klasseboeren ) Meerdere bezoeken en rondleidingen gedurende 3 jaren (voorbeeld BoerenWijs ) Frequent bezoek en meewerken op een boerderij gedurende vijf weken (voorbeeld Boerderijatelier ) Verblijf en meewerken op een boerderij gedurende één week (voorbeeld Boerderijweek ) Frequent bezoek en meewerken op een boerderij gedurende één jaar (voorbeeld Boerderijschool tussen dagdelen) School op een boerderij (voorbeeld SBO Oosteres in Almelo ) Figuur 1. Verschillende vormen van boerderijeducatie 1.2 Speciaal Basisonderwijs (SBO) Eén op de zesendertig kinderen redt het niet op de gewone basisschool. Ze hebben leer-, gedrags- en/of opvoedingsproblemen. Hiervoor is er het speciaal basisonderwijs (SBO). SBO biedt passend onderwijs aan kinderen die zich op de gewone basisschool niet op hun best ontwikkelen. ADHD, dyslexie, dyscalculie, lichte vormen van autisme, hoogbegaafdheid of een chronische ziekte. Op een SBO school zitten dus kinderen: Waar een basisschool geen goed aanbod voor heeft. Ze kunnen deze kinderen niet de aandacht en aanpak bieden die ze nodig hebben. Deze kinderen hebben problemen met leren of problemen met hun gedrag. Die na de SBO school naar alle waarschijnlijkheid naar een vorm van beroepsonderwijs gaan (praktijkonderwijs of in kleine klassen van het VMBO - Leerweg Ondersteunend Onderwijs). Waarvan de problemen niet zo ernstig zijn, dat ze naar een andere vorm van speciaal onderwijs moeten. SBO scholen hebben expertise op het vlak van leer-, gedrags- en opvoedingsvragen. De leerkrachten en gespecialiseerde deskundigen kunnen de leerlingen adequaat begeleiden en leren omgaan met hun ontwikkelvragen. Gekeken wordt naar wat het kind nodig heeft en elk kind krijgt die vorm van onderwijs die het beste bij zijn of haar talenten en ontwikkelingsvragen past. Elke leerling gedijt bij structuur en dat geldt bij uitstek voor de SBO-leerling. Structuur is dan ook dé stevige basis van iedere SBO-school. Structuur wordt bijvoorbeeld geboden door een vaste dagindeling en vaste regels in het lokaal, maar ook door zoveel mogelijk prikkels te vermijden waar 5

6 de leerlingen last van kunnen hebben. Om die reden wordt gewerkt met kleine groepen van gemiddeld 15 leerlingen Scholen voor speciaal basisonderwijs bieden dezelfde leerstof aan als een basisschool, maar dan aanpast aan de mogelijkheden van het kind. SBO scholen en reguliere basisscholen hebben dezelfde kerndoelen. Een leerling op een SBO krijgt eventueel meer tijd om het kerndoel te bereiken. Vaak hebben leerlingen van SBO eerst op een andere school gezeten en is het zelfvertrouwen van de kinderen geschaad doordat het daar niet heeft kunnen bereiken wat er werd verwacht. 1.3 Boerderijeducatie en SBO Boerderij en school zijn beiden organisaties waar veel te leren valt. Ook al richt de boer zich op het verzorgen van de gewassen en de dieren en richt de leerkracht zich op zorg voor kinderen, toch hebben beiden iets heel belangrijks gemeenschappelijk, namelijk zorg voor het leven. Het is voor de opvoeding van kinderen heel belangrijk dat zij zorg voor het leven ervaren en oefenen. Op school gaat dat wat lastig omdat de oefenmogelijkheden beperkt zijn. Bovendien leren de meeste kinderen die het speciaal onderwijs beter en makkelijker via ervaringen dan via gewone kennisoverdracht. De boerderij is daarom een welkome aanvulling waar in het echt geoefend kan worden. Bij intensieve boerderijeducatie kan dat zeker, omdat de kinderen regelmatig terugkomen op de boerderij en vertrouwd raken met de mensen, dieren, gewassen en seizoenen. Om die band te laten ontstaan is het nodig dat kinderen minimaal 5 keer en liefst nog veel vaker naar de boerderij gaan. De extensieve vormen van boerderijeducatie lijken minder geschikt voor het SBO. Met name omdat de meeste kinderen behoefte hebben aan duidelijkheid en structuur. Een eenmalig bedrijfsbezoek kan juist (te) veel indrukken in een nieuwe situatie betekenen, waarmee deze kinderen lastig om kunnen gaan. Vanuit onderzoek bij zorgboerderijen ( Katcher. A. & S. Teumer (2006), Termaat 2010) weten we dat het werken op de boerderij bijdraagt aan een gezonde of weer gezondmakende ontwikkeling van mensen. Dat komt omdat het werk op de boerderij zowel uitdaging als veiligheid biedt en uitnodigt tot verbinding. In de psychologie worden dit de drie basisvoorwaarden voor een gezonde ontwikkeling genoemd. 6

7 veiligheid uitdaging verbinding Ritme, structuur, regels Passend werk, hulp beschikbaar Eigen grenzen ontdekken Onverwachte wendingen Realities aangaan Ervaren van zinvol werk, verantwoordelijkheid Figuur 2. De 3 basisvoorwaarden voor een gezonde ontwikkeling van mensen. Intensieve boerderijeducatie biedt deze alle drie. Voor alle kinderen, maar nog eens extra voor kinderen die moeilijk leren en/of een ontwikkelingsstoornis hebben (zoals ADHD, autisme) geldt dat ze het gevoel willen hebben dat ze geaccepteerd en begrepen worden. Dat ze er mogen zijn en dat ze kunnen laten zien wat ze allemaal kunnen. Dit is dan ook de grote pedagogische uitdaging voor de leerkracht en de boer. Als we die pedagogische uitdaging vertalen naar het werk op de boerderij, betekent dat bijvoorbeeld dat het belangrijk is om de kinderen ruimte te geven om: Veel te bewegen Niet te hoeven praten maar wel te kunnen doen Een opdracht te krijgen die ze WEL aankunnen Te leren samenwerken en verantwoordelijkheid te dragen Met dieren om te gaan, die zijn eerlijk en reageren duidelijk. Naast deze pedagogische uitdaging bestaat er ook een didactische uitdaging. Dan gaat het om het: Afstemmen van het werkaanbod op individuele kinderen Het herkennen van leermomenten voor kinderen Het zoeken naar manieren om het geleerde vast te leggen. Voor een inspirerend voorbeeld van boerderijeducatie voor het special basisonderwijs buiten het bestek van deze PMC willen wij u wijzen op de SBO Oosteres in Almelo (zie bijlage 1). 7

8 2. Boerderijatelier en Boerderijschool: twee praktijkvoorbeelden 2.1. Boerderijatelier SBO Petraschool Zaandam SBO Petraschool heeft in 2006 het initiatief genomen voor het boerderijatelier. Leerlingen van deze SBO school kunnen kiezen voor verschillende ateliers, waaronder het groenatelier op boerderij de Corneliahoeve in Westzaan. Zij kunnen kiezen uit: het groenatelier, een leesatelier, een techniekatelier, een wereldatelier, een theateratelier, een rekenatelier, een kookatelier en een gymatelier. Deze ateliers worden het hele jaar door georganiseerd. Leerlingen gaan dan vijf keer één ochtend een speciaal onderdeel volgen. De school werkt voor het groenatelier c.q. boerderijatelier samen met boerderij de Corneliahoeve in Westzaan. De hoeve staat onder de leiding van boerin Afra Ebbelaar en haar man René. De Corneliahoeve is een melkveebedrijf. Er zijn ca. 50 koeien. De boeren hebben voor de kinderen van het Groenatelier een nieuwe ontvangstschuur gebouwd. Verder hebben ze een aantal kleinere dieren gekocht. De hoofdtak van de boerderij is nog steeds de melkproductie. Als kinderen kiezen voor het groenatelier dan gaan ze in een gevarieerde groep van 8-12 jarigen (dus niet in klassenverband) vijf keer een bezoek brengen aan de boerderij in Westzaan. De school heeft een vast samenwerkingsverband met de Corneliahoeve. Het samenwerkingsverband tussen de Corneliahoeve en de twee SBO scholen bestaat eruit dat het hele jaar door op woensdagochtend en vrijdagochtend een groep van leerlingen op de boerderij verblijft. De boerderij vormt voor de leerlingen op die ochtend hun leeromgeving. Programma boerderijatelier De kinderen worden naar de boerderij gebracht met een busje en met de auto s van de schoolbegeleiders. Als iedereen de werkkleding aan heeft, wordt het werk verdeeld. De eerste keer (van de vijf bezoeken) dat de kinderen komen is er een groep kinderen waarvan sommigen al eerder zijn geweest en anderen niet. Daarom begint het programma van het eerste bezoek met een introductie uurtje. De kinderen krijgen een rondleiding. De boer en boerin vertellen hoe de koeien gemolken worden, waar de melk naartoe gaat, ze stellen de boerderij voor en vertellen iets over de verschillende werkzaamheden. Daarna worden de kinderen in drie of vier groepen ingedeeld en gaan ze onder leiding van de boer, de boerin en begeleiders van de school aan het werk. De grote koeienstal, de kleine koeienstal (kalfjes), de kleine dierenschuur (konijnen, cavia s) en soms ook nog een groep voor de schapen en pony s. Het eerste deel van de ochtend wordt onder leiding van de boer(in) of de begeleiders van school gewerkt. Tijdens dit werk doen kinderen veel ervaringen op en leren op een informele wijze veel over dieren, de boerderij, het boerenleven, de natuur en over elkaar. Een rustmoment is voor de kinderen nodig om even op adem te komen. Het werken op de boerderij kan voor verschillende kinderen fysiek erg inspannend zijn. Zowel voor op adem te komen als ook om verhalen te kunnen vertellen aan elkaar, is dit rust moment erg belangrijk. Tijdens de pauze wordt ook wel eens door de boeren informatie gegeven of een verhaal verteld over iets dat gebeurd is. 8

9 Na de pauze wordt een gezamenlijke activiteit ingepland. De kinderen gaan dan met z n allen naar de weidevelden om daar te werken. Dit kan zijn: schapen of koeien tellen (Een vermist dier kan in de sloot terecht gekomen zijn.), hekken herstellen, hooiballen van het veld halen etc. ook tijdens deze werkzaamheden worden steeds vragen aan kinderen gesteld, kinderen vertellen elkaar wat ze weten en de boer(in) geeft meer informatie over het hoe en waarom. Duidelijk is dat kinderen zelf veel vragen stellen, maar vaak ook zelf kunnen beantwoorden. Ze zien de noodzaak van verschillende werkzaamheden in en kunnen veelal ook haarscherp aangeven waarom iets op die manier moet gebeuren. De natuurlijke leersituatie laat iedereen meedoen op eigen tempo. Dat blijkt ook uit de fysieke inspanning die kinderen leveren. Begeleiders van school geven aan dat veel kinderen in de gymzaal al lang zouden hebben opgegeven, terwijl ze in het veld gewoon doorlopen, over hekken klimmen en slootje springen. De omgeving daagt uit om grenzen te verleggen. Aan het eind van de ochtend kleden de kinderen zich weer om, hangen de overalls en de laarzen netjes op en ruimen spullen op. Doordat de kinderen weer op een bepaald moment op school terug moeten zijn, verloopt dit soms erg gehaast, maar wel goed. De reis naar de school is veelal een moment voor verhalen vertellen en even uit puffen. Samenwerking school - boerderij Voor de leerkrachten betekent het groenatelier een grote verandering. Zij observeren, begeleiden, stimuleren en coachen de leerlingen die hun eigen interesses volgen en zelf hun informatiebronnen zoeken. De hoofdbegeleidster op de boerderij is de boerin, bijgestaan door de boer en de begeleidende schooldocenten. De Petraschool heeft twee begeleiders en soms nog een derde begeleider. De begeleiders werken ook gewoon mee en weten ook min of meer wat er moet gebeuren. De boerin werkt mee, maar is er vooral voor uitleg en als vraagbaak voor de kinderen. Hoewel er ook steeds begeleiders van school zijn, stellen de kinderen hun vragen toch het liefst aan de boerin, omdat haar deskundigheid het grootst is. 2.2 Boerderijschool SBO de Bolster Wychen In 2006 is een pilot Boerderijschool geweest in Zutphen waarin kinderen gedurende het schooljaar 20 dagdelen op de boerderij gingen leren en werken. Dit was zo n succes, dat het initiatief snel een vervolg kreeg op andere boerderijen. Bij de Boerderijschool gaat het om het leren in het echte leven (buiten de klas) als onderdeel van de school. In de authentieke leeromgeving op de boerderij leren de kinderen op een andere manier en ze leren ook andere dingen dan in een schoolgebouw mogelijk zijn. Door zelf te doen, te ontdekken en te ervaren krijgen leerlingen de kans om te leren. Er zijn grote verschillen tussen kinderen in interesse en ontwikkeling 9

10 én elk kind heeft zijn eigen manier van leren. Op de boerderij komen kinderen met al die verschillende talenten aan bod. Een leerkracht en de directrice van SBO de Bolster waren enthousiast over dit concept. Zij hebben in 2009 het initiatief voor een eigen Boerderijschool genomen. De SBO school gaat naar Boerderij Scheerskamp in Hernen. Dit is het melkveehouderijbedrijf van Hermien en Jos van der Aa. Zij melken en verzorgen ca. 80 koeien en het bij behorende jongvee. Het school boerderijkoppel is bij het opstarten van de Boerderijschool en het verankeren van het concept in het leerplan van de school begeleidt door stichting Boerderijschool. Programma Boerderijschool De Boerderijschool begint gewoon op school. Iedere donderdagochtend stappen 30 bolsterleerlingen samen met twee leerkrachten, een stagiaire en twee ouders op de fiets naar boerderij Scheerskamp. De boerderij ligt 5,5 kilometer van school. Op de boerderij trekken de kinderen de overalls aan en luisteren naar de uitleg die de boerin geeft over de werkzaamheden van die dag. De eerste keer staat in het teken van de kennismaking: met elkaar, met het bedrijf en met de regels en gebruiken op de boerderij. De kinderen krijgen daarna een rondleiding. Vanaf het tweede bezoek gaan de leerlingen op de boerderij aan het werk. Ze werken in 3 groepen. Voor de pauze zijn er vaste taken: de kalfjes verzorgen, de koeienstal klaarmaken en de tuin. Na de pauze wordt er gericht gewerkt aan taken die nauw verband houden met taal, rekenen, techniek, communicatie en samenwerken. Kinderen maken een vogelhuisje, leren vuur maken, koken stamppot; onderzoeken grassoorten en tekenen deze na, maken een plattegrond van de boerderij, maken bordjes voor de open dag of bereiden een presentaties voor; De boer en de boerin zijn de inhoudelijke professionals, de vakman en vakvrouw, die bij de leerlingen enthousiasme wekken voor het leven en werken op de boerderij. Het werk is zo georganiseerd dat de boerin centraal op het erf werkt met een groepje kinderen. Zij kan met haar deskundigheid zo nodig een andere begeleider even assisteren bij een klus. Reflectie vormt een wezenlijk onderdeel van het leren op de Boerderijschool. Op de boerderij wordt nadat een taak is afgerond vaak direct teruggeblikt: Hoe ziet het er uit? Waar was je door verrast? En aan het eind van een boerderijdag, vertellen de verschillende groepen aan elkaar wat ze hebben gedaan, of het werk is gelukt en hoe het resultaat er uit ziet. Als de leerlingen op school terugkomen maken ze een verslag over hun ervaringen op de boerderij voor op de website. Samenwerking school - boerderij De boerin geeft de taken minimaal een dag van te voren door aan de leerkracht. De leerkracht geeft de groepsindeling door aan de boerin. Zij maakt op het planbord een overzicht van de klussen met de namen van de kinderen die deze taken uit gaan voeren en van de begeleider(s). (bijlage 4) Als de leerlingen op de boerderij aankomen kunnen zij meteen op het planbord zien wat ze gaan doen. Dit werkt zo goed dat toen een keer een enthousiaste nieuwe ouder (en onbekend met de start van de ochtend) bij aankomst riep: Kom aan het werk! ieder kind aan de slag ging, gereedschap pakte en naar de werkplek liep. De ouders zijn voor aanvang van de Boerderijschool op een ouderavond geïnformeerd over het programma op de boerderij en er zijn praktische afspraken gemaakt over het vervoer (een goede fiets) en over kleding (zoals goede schoenen). Ook zijn alle ouders een keer op de boerderij uitgenodigd. Zij hebben een rondleiding gekregen van hun eigen kind. 10

11 3. Succesfactoren en risico s bij boerderijeducatie voor SBO scholen Wat werkt bij boerderijeducatie voor SBO-scholen? Met andere woorden: wat maakt boerderijeducatie voor deze doelgroep tot een succes? Vier teams van intensief samenwerkende boeren en SBO-scholen geven hierop het volgende antwoord. 3.1 Succesfactoren A. De samenwerking Een goede samenwerking tussen de boeren en de school is de allerbelangrijkste factor. Openstaan voor elkaar en de kinderen; regelmatig overleg over het werk en de kinderen en regelmatig evalueren zijn belangrijk om met elkaar op een lijn te blijven. Aan het begin van elk boerderijbezoek (of de avond ervoor) kunnen leerkracht en boer(in) even afstemmen: zijn er speciale zaken die op dit moment bij een of meer kinderen spelen en die het werk kunnen beïnvloeden? Op welk kind mag er vandaag wat extra gelet worden? En zijn er kinderen die misschien even individueel begeleid moeten worden om toch aan het werk te kunnen gaan? B. Het aanbod en de begeleiding De boeren zijn zelf een duidelijke succesfactor als ze gewoon zichzelf blijven. Ze zijn een voorbeeld en inspiratiebron voor de kinderen als ze laten zien hoe je met het land en de dieren omgaat. De kracht van beiden zit hem in de aandacht en zorg voor het werk. Dat staat centraal. De pedagogische benadering van de kinderen kan lopen via de zorg voor de dieren en de planten. Je schreeuwt niet in de stal, omdat de dieren dan onrustig worden. De focus en de pedagogische handelingen worden gestuurd vanuit de zorg voor de dieren en de planten. Kinderen voelen zich hierdoor niet afgewezen en krijgen een natuurlijke` reden voor de regel of norm die de boer stelt. Als de boeren streng zijn is dat niet om een kind te straffen maar uit respect en zorg voor planten en dieren. Zo ervaren kinderen dat niet hun eventuele handicap maar de verzorging van plant en dier centraal staan. In het aanbod is het van belang om een duidelijk programma te bieden waarbij er gestructureerd gewerkt kan worden. Ook de regels moeten duidelijk zijn en consequent worden gehanteerd, dat geeft de kinderen houvast. Door de wisseling van seizoenen is er vanzelf al afwisseling in het activiteitenaanbod, maar toch is het zaak om regelmatig na te gaan of er voldoende variatie in het aanbod blijft. Dat houdt de kinderen enthousiast. Tijdens de begeleiding is het de kunst om zowel te sturen als los te laten. Dit betekent: kinderen de ruimte te geven voor het eigen denk- en werkproces binnen de kaders van de afgesproken werkzaamheden. Daarnaast is het ook van belang om ogen en oren open te houden, want kinderen kunnen snel afgeleid zijn, wegrennen of onverwacht heftige reacties vertonen en/of iets doen wat niet was afgesproken of gevaarlijk kan zijn. C. De locatie en de ruimte De boerderij en de ruimte die de kinderen geboden wordt zijn ook een duidelijke succesfactor. Kinderen hebben letterlijk bewegingsruimte en tegelijkertijd houvast doordat een boerenbedrijf een duidelijke structuur kent. Hierbij mogen de begeleiders er op bedacht zijn dat de boerderij, zeker in de startfase van het boerderijbezoek, ook te veel prikkels en afleiding voor sommige kinderen kan bieden. Afbakening van de ruimte(s) waar de leerlingen komen kan dan helpen. 11

12 D. De activiteiten Zodra de kinderen op de boerderij zijn wordt er gewerkt. De keuze, van de activiteiten en de voorbereiding van de activiteiten zijn dan ook heel belangrijk om het boerderijwerk voor de kinderen tot een succes te maken. Op een studiebijeenkomst is aan de agrariers van de Boerderijschool (17 boeren, boerinnen, tuinders en tuindersvrouwen) gevraagd, wat een activiteit succesvol maakt voor kinderen uit het basis- en speciaal basisonderwijs (Heusschen, 2011). In willekeurige volgorde werden genoemd: De activiteit/het werk Kan afkomen in een afgebakende tijd (bv. binnen 1 dagdeel). Kent verschillende fasen: de voorbereiding, het werk en de afronding. Het is samen een afgerond geheel. Is zo gekozen dat het resultaat direct zichtbaar is. Is zo gekozen dat alle kinderen dit werk succesvol kunnen uitvoeren. Geeft kinderen verantwoordelijkheid en het gevoel nodig te zijn. Laat een blijvende herinnering achter bij de kinderen. Voegt iets toe aan het kind als persoon. Leidt tot vrolijkheid en plezier. Maakt leerlingen trots. Daagt uit, vraagt moed, lef, durf van de leerlingen. Leidt tot verwondering en een nieuwe manier van kijken of beleven van de leerlingen. Vraagt dat leerlingen oog hebben voor elkaar en om vanuit de aard van het werk op elkaar te focussen. Brengt leerlingen een besef van de wenselijkheid van zorg en respect voor de aarde, mensen, dieren en planten. Biedt de leerlingen de mogelijkheid om trouw te blijven aan zichzelf. Nodigt uit om samen te werken en gebruik te maken van ieders talenten, kwaliteiten en vaardigheden. Leerlingen krijgen inzicht in processen en in de stappen die nodig zijn om iets te realiseren. Kinderen krijgen verantwoordelijkheid toebedeeld. Het niet goed uitvoeren van het werk heeft (direct) consequenties. Heeft een herkenbare relatie tot het onderwijs (bv. rekenen, taal, wereldoriëntatie, techniek, kunst) in de klas. De leerlingen mogen vies worden. De criteria die genoemd zijn hoeven niet allemaal op iedere activiteit van toepassing te zijn. Wel is het zo dat om succesvol genoemd te kunnen worden meerdere criteria van toepassing moeten zijn. Een overzicht van succesvolle werkzaamheden wordt beschreven in het boek De Boerderijschool werkt! Succesvolle leeractiviteiten op de boerderij. (Heusschen 2011) 3.2 Risico s En wat zijn dan risicofactoren bij boerderijeducatie voor SBO scholen? De vier teams van SBO-scholen en boeren wijzen op de volgende punten: In de omgang met de kinderen Risico is om te denken dat het voor de kinderen, die moeite hebben met stil zitten, fijn is om nu eens flink de ruimte te hebben. Dit staat haaks op de behoefte aan duidelijkheid en regelmaat. Dit risico kun je afdekken door duidelijk grenzen aan de geven, zodat kinderen weten waar ze wel of niet mogen komen op een bepaald moment. Dit voorkomt het rondfladderen van de kinderen. Kinderen kunnen meer aandacht vragen dan u gewend bent of had verwacht. Bespreek op tijd met de leerkracht hoe u hier het beste mee kunt omgaan. Bij een SBO-school kunnen er meer kinderen individuele begeleiding nodig hebben dan bij een basisschool. Het ontbreekt soms aan voldoende begeleiders. Als er voldoende begeleiding is, is het belangrijk dat zij meewerken en niet alleen observeren. Leerlingen volgen (mede) de intentie en het gedrag van de begeleiders. Als zij alleen toekijken komen de kinderen moeilijker tot actief werken en leren. Zorg er voor dat u de eerste keren met vaste begeleiders aanwezig kunt zijn. Sla liever een keer over dan dat u vervangers regelt. Bedenk wel dat een keer overslaan voor de kinderen erg onprettig kan zijn en onrust kan veroorzaken. 12

13 Het materiaal Bij reguliere basisscholen kunnen kinderen werken met bestaand gereedschap op de boerderij. Voor scholen vanuit het SBO is het aan te raden om het gereedschap van de boerderij gescheiden te houden van het gereedschap dat door kinderen gebruikt mag worden. Bij de activiteiten Een goede voorbereiding en organisatie zijn belangrijk. Structuur en een overzichtelijke situatie zijn nodig. Het blijkt belangrijk om pauzes goed in te plannen en om tijd daarvoor vrij te houden. Geef niet teveel theorie, het gaat om het doen en ervaren. Bij de keuze van tuinwerk blijken groenten voor kinderen meer voldoening te geven dan het verzorgen van bloemen en planten. Houd in de gaten of een activiteit voldoende afgestemd is op kinderen. Variatie in het werk blijft belangrijk. Ook hier geldt houd de reacties van kinderen goed in de gaten. In de samenwerking met school Een goede voorbereiding en organisatie, met duidelijke afspraken, is belangrijk. Integratie in de school werkt positief. Als er maar 1 of enkele leerkrachten meedraaien op de boerderij, kan boerderijeducatie niet op school gaan leven. Niet elke leerkracht is bekend of geïnteresseerd in boerderijeducatie. Het is belangrijk dat de leerkracht(en) een goed beeld hebben van de boerderij. Plan vooraf dus een bezoek van de leerkrachten aan de boerderij. De ervaring leert dat leerkrachten op basis van vertrouwen en een drukke agenda deze voorbereiding wel eens over willen slaan. Wees dan als boer(in) duidelijk en sta er op dat het gebeurt. Er zijn leerkrachten die het lastig vinden om de link met echt onderwijs te zien en constateren dat de kinderen iets wat ze op de boerderij wel kunnen, in de klas niet meer weten. En tot slot de ouders. Ook zij kunnen, als ze boerderijeducatie niet zien zitten, een remmende factor zijn. Het is dus van belang om vanaf het begin, dus al bij de voorbereiding, de ouders erbij te betrekken. Biedt als boer(in) daarom aan op een ouderavond te vertellen over uzelf, de boerderij en de werkzaamheden en leermogelijkheden op de boerderij. Uiteraard in afstemming met de leerkracht. 13

14 4. Tips en tricks voor agrariërs en leerkrachten 4.1 Het ontvangen van scholen Boeren die willen starten met boerderijeducatie kunnen voor training en advies terecht bij Stichting Educatief Platteland. Daar wordt u optimaal voorbereid op het ontvangen van scholen. Meestal zullen dat korte bezoeken zijn en krijgt u te maken met wisselende scholen en kinderen. Wilt u intensief met een en dezelfde school gaan samenwerken, dan biedt Stichting Boerderijschool training, coaching en advies voor beide partijen, voor u als boer en voor de leerkrachten van school. Voor de deelnemende scholen en boeren is er een begeleidingsprogramma ontwikkeld dat bestaat uit voortgangsgesprekken tussen school en boerderij, training en individuele coaching van boeren. Agrariërs worden in een drietal avonden getraind in (kern)kwaliteiten, de werkwijze van intensieve boerderijeducatie, de activiteiten met kinderen, het communiceren met kinderen en het geven van feedback en de relatie tussen de activiteiten en meervoudige intelligentie. Daarnaast is er ruimte voor het uitwisselen van ervaringen. De vraag: Hoe kan ik de kinderen op een positieve manier stimuleren en motiveren? komt uitgebreid aan de orde. 4.2 Het ontvangen van SBO scholen Wat is er nu anders aan het ontvangen van leerlingen uit het Speciaal Basisonderwijs? En wat betekent dat dan voor de kennis en vaardigheden van de agrariers? Deze vragen hebben we besproken met agrariërs en beroepskrachten (experts, leerkrachten) die ruime ervaring hebben met deze doelgroep. De volgende zaken zijn naar voren gekomen. A. De kinderen Het verschil tussen kinderen uit het basis- en kinderen uit het speciaal basisonderwijs is niet zo groot. In beide scholen komen kinderen voor die niet zo goed kunnen leren of moeite hebben met hun gedrag. Maar in het basisonderwijs zijn dat er misschien 3 op een hele groep terwijl in een SBO klas bijna elk kind wel een ontwikkelingsvraag heeft waar het extra begeleiding bij kan gebruiken. Het is dus niet zozeer een kwestie van anders als wel van meer. En dat stelt hogere eisen aan de begeleiding. De eerste vraag voor een agrarisch ondernemer is dan ook: Past dit werk bij mij als persoon en professional? Welke doelgroep past het best bij mij? Bij de keuze voor samenwerking met een SBO school kan de wens om extra kennis over de mogelijkheden van de kinderen groot zijn. Want wat mag je verwachten van een kind met bijvoorbeeld ADHD of PDD-NOS? En wat betekenen die afkortingen eigenlijk? Als u meer kennis over de begeleiding van de kinderen wilt, kunnen de leerkrachten van school behulpzaam zijn. Zij kennen de kinderen goed en weten hoe elk kind het best benaderd kan worden. Het ene kind met ADHD kent uiteraard overeenkomsten met het andere kind met ADHD. Echter de uniekheid van het kind is niet vervat in de term ADHD. Wat vindt dit kind fijn aan het werken op de boerderij en wat zijn haar of zijn favoriete werkzaamheden? Met welke begeleider van school of agrarisch bedrijf klikt het goed? Wat is zijn of haar lievelingsplek of lievelingsdier op de boerderij? Algemene informatie over bijvoorbeeld autisme, dyslexie, ADHD enz. kunt u vinden op de website van stichting Balans, 14

15 B. Uitwisseling van ervaringen Samenwerken met leerkrachten en regelmatig ervaringen uitwisselen en evalueren komt het hele proces ten goede. Het is dan ook belangrijk om vooraf al momenten af te spreken waarop beiden, agrariërs en leerkracht, ervaringen kunnen uitwisselen. Neem er rustig de tijd voor en plan dit goed in zodat het vastligt en het er niet bij inschiet. De eindverantwoordelijkheid voor het leren, dus ook voor het leren op de boerderij, ligt bij de school. Het is de taak van de leerkracht/school om hierin het voortouw te nemen en dit te coördineren. In de praktijk is het zo dat leerkrachten erg druk zijn. U heeft er als agrariër belang bij dat de samenwerking goed verloopt, dus wacht niet af tot de school initiatief neemt. Ook is het van belang om regelmatig te controleren of de verwachtingen, de taken en verantwoordelijkheden nog voor iedereen helder zijn. De Boerderijschool werkt met evaluatieformulieren. (bijlage 6 en 7 ) Deze dienen een dubbel doel. De evaluatieformulieren bieden u als agrariër en de leerkracht de mogelijkheid om systematisch te reflecteren op uw ervaringen. Door het louter opschrijven van uw ervaringen (positief of negatief) neemt u al een ander standpunt in. U neemt wat meer afstand en observeert zo uzelf. U kunt hierdoor werken aan uw eigen ontwikkeling als educatieboer(in). De evaluatieformulieren bieden u en de leerkracht zicht op de opgedane ervaringen van de ander. Dit bevordert de onderlinge samenwerking op de boerderij. U weet van elkaar waar u mee bezig bent. Overleg en mondelinge afstemming blijven gewenst. Uitwisseling van evaluatieformulieren bieden een extra mogelijkheid in dit afstemmings- en samenwerkingsproces. Het advies aan school en boerderij is om de formulieren ca. 1 keer per 4 bezoeken in te vullen, betreffende het meest recent bezoek van de klas aan de boerderij. Het beantwoorden van de vragen kunt u het best korte tijd na het bezoek aan de boerderij doen. Het gaat om een actueel en warm relaas. Wees bij de beantwoording van de vragen zo specifiek, concreet en open mogelijk. Voorbeeld: in de tuin aan de prei gewerkt is minder concreet. De prei uitgedund in groepjes van drie kinderen gedurende 2 keer 20 minuten. Tussendoor 5 minuten tikkertje gespeeld op het naastgelegen land. Is concreter. C. Onderwijs op de boerderij Boerderijeducatie volgens het programma van de Boerderijschool is een traject waarin leerkracht en kinderen dagdelen per jaar op de boerderij gaan leren en werken. Agrariërs en scholen die hiermee ervaring hebben zeggen: Hoe langer we doorgaan met de Boerderijschool, hoe meer ervaring we opdoen en hoe makkelijker het wordt om kinderen individueel of in een groep te begeleiden en te sturen. Tijd leert ons te wennen aan elkaar. Het onderwijs bestaat in de eerste plaats uit het gewone dagelijkse boerderijwerk dat gedaan moet worden. In overleg met de leerkracht kan er na de pauze voor werk gekozen worden waarin meer schoolse opdrachten verwerkt kunnen worden. (bijlage 4) Voor beiden geldt, dat er bij de instructie extra goed op gelet moet worden of de kinderen de uitleg hebben begrepen. Niet 15

16 alle kinderen kunnen even goed luisteren en onthouden, daarom kan het helpen om de instructie op te schrijven of te tekenen (pictogrammen). (bijlage 5 ) Dan kunnen de kinderen er zelf naar kijken. Heel eenvoudig de werkzaamheden voordoen werkt ook heel goed. Je hoeft dan minder in woorden uit te leggen. Regelmaat en structuur zijn voor kinderen in het SBO extra belangrijk. Onverwachte veranderingen in het programma kunnen bij deze kinderen een gevoel van onveiligheid oproepen. Het kan dan ook helpen om elk boerderijbezoek op eenzelfde wijze te beginnen en het dagprogramma aan de kinderen te vertellen of te tonen. Daarbij hoort ook het duidelijk benoemen van het doel van de activiteit en het herhalen van de boerderijregels. Hang deze regels (een mooie opdracht voor een handenarbeidles op school) aan de muur. In de praktijk blijkt dat schoolse vakken en een schoolse aanpak goed werken op de boerderij. Rekenen en taal zijn vakken die zeker voor het speciaal basisonderwijs geschikt zijn om aan bod te laten komen. Bij het zaaien en poten komt bijvoorbeeld het rekenen met vaste afstanden om de hoek kijken en bij het controleren van afrasteringen in een weiland speelt het begrip omtrek een rol. Bevraag de leerkrachten op ideeën en suggesties: Hoe doen jullie dat op school? Zo kwam een Boerderijschool tot het onderdeel lezen op de boerderij. In de pauze krijgen alle kinderen een boek en gaan ze een kwartier in alle rust op een voor hen fijne plek lezen. Dit lezen bevorderde in de praktijk de structuur van de ochtend, gaf de kinderen rust en de mogelijkheid even uit te blazen van het fysieke werk op hun eigen favoriete plek op de boerderij. D. Individuele begeleiding Het kan voorkomen dat een kind (te) slecht in zijn/haar vel zit om gewoon met een groep mee te werken. De leerkracht kan dit kind onder zijn hoede nemen en als het echt niet gaat een alternatief bieden door het kind een andere taak te geven. Ofwel op school, of op een rustig plekje op de boerderij. Als je als boer(-in) merkt dat een bepaald kind (te) hoge eisen aan jou als begeleider stelt wees hierin dan duidelijk. Het getuigt van professionaliteit als je je eigen grenzen aangeeft. Hier is nooit sprake van falen! E. De boerderijomgeving Een boerderij biedt de kinderen veel bewegingsruimte, maar ook veel prikkels. Juist kinderen met autisme of ADHD kunnen door al die prikkels onrustig worden. Het is dan ook zaak die grote omgeving klein te houden door een duidelijke structuur. Dit kunt u realiseren door de leerlingen in kleine groepen (4-6 kinderen) te laten werken, de werkplekken duidelijk af te grenzen en de werkzaamheden af te bakenen. 4.3 Aanvullende deskundigheidsbevordering Boeren en SBO leerkrachten die al enige tijd samenwerken, zijn die samenwerking gestart op basis van materiaal van de Boerderijschool, dat voor het basisonderwijs is ontwikkeld. Door de aanvullende individuele coaching per koppel (boer en school) konden de vragen die niet met dit materiaal te beantwoorden waren, worden opgepakt. Deze ervaringen zijn verwerkt in Handleiding Boerderijschool voor het Speciaal Basisonderwijs en opgenomen in dit boekje. Hoe kunnen boeren en leerkrachten in de toekomst gecoacht worden en hoe kan zo n programma voor deskundigheidsbevordering eruit zien? Uit gesprekken met de ervaringsdeskundigen (deelnemende agrariërs en leerkrachten) is het volgende programma naar voren gekomen. 16

17 A. Plenair De start wordt gevormd door een gezamenlijke bijeenkomst waarin ervaringen kunnen worden uitgewisseld en vragen over boerderijeducatie met SBO scholen kunnen worden geïnventariseerd en beantwoord voor zover mogelijk. De leiding is in handen van een ervaren trainer, bijvoorbeeld een consulent van Stichting Boerderijschool. Deze ziet erop toe dat er voldoende aansprekende voorbeelden worden getoond en dat de expertise van beide partijen voldoende aan bod komt en met elkaar wordt verbonden. B. Begeleiding op locatie De deskundigheidsbevordering wordt voortgezet op de boerderij in de vorm van begeleide intervisie, aangevuld met kennisoverdracht. De procedure is als volgt. Casuïstiek, de praktijk in beeld Het ontvangende koppel bereidt de bijeenkomst voor, door beeldopnames te maken van het bezoek van de kinderen aan de boerderij. Uit die opnames maken ze 2 selecties van max. 3 minuten. De eerste selectie geeft een beeld van een activiteit waar ze tevreden over zijn en die andere scholen en boeren een beeld geeft van hun werkwijze; de tweede selectie geeft een beeld van een activiteit waar dit koppel vragen bij heeft. Deze beelden vormen de basis voor een gesprek, waarbij de begeleiding van kinderen centraal kan staan. De relatie met de vakken op school Ook het tweede deel van de bijeenkomst wordt door het ontvangende koppel voorbereid. Zij openen dit tweede deel door een voorbeeld - best practice te beschrijven waarbij op een of andere manier een schoolvak aan bod kwam. Dit kan rekenen of taal zijn, maar ook de sociaal emotionele ontwikkeling of het groepsgebeuren. Dit voorbeeld kan de basis vormen voor een gesprek over de keuze van de activiteiten en de programmaopbouw. C. Individueel maatwerk Alhoewel elk koppel een keer centraal staat en van alle partners adviezen krijgt, is er nog niet echt sprake van individueel maatwerk. Dat is het pas als de trainer/coach individuele begeleidingsgesprekken gaat voeren met boer en leerkracht en eventueel gaat observeren als de kinderen aan het werk zijn bij de boer. Als boeren en leerkrachten mogen kiezen, heeft deze individuele begeleidingsvorm hun voorkeur. Ook al missen ze dan de uitwisseling met andere koppels. Of een dergelijke individuele begeleiding financieel haalbaar is zal moeten blijken. 17

18 5. Financiering boerderijeducatie voor SBO De ervaring van de Boerderijschool is dat ook voor SBO scholen financiering de grootste hobbel vormt voor boerderijeducatie. Hoe wordt boerderijeducatie voor SBO gefinancierd? Welke ontwikkelingen in het SBO bieden kansen voor PMC boerderijeducatie SBO? Welke ontwikkelingen vormen een bedreiging voor PMC boerderijeducatie SBO? 5.1. Ontwikkelingen en praktijkvoorbeelden In de startfase zijn de agrarische ondernemers van de Boerderijschool en het Boerderijatelier die boerderijeducatie verzorgen voor het SBO betaalt uit projectgelden, al of niet in combinatie met een eigen bijdrage van school. Scholen uit het speciaal onderwijs voor zeer moeilijk lerende kinderen (ZMLK) hebben een ruimer budget en kunnen vaak vanaf de start financiële middelen voor intensieve vormen van boerderijeducatie vrij maken. Het SBO onderwijs heeft op dit moment te maken met een grote bezuinigingsoperatie. Zo wordt bijvoorbeeld het minimum aantal leerlingen per klas verhoogd. Dit betekent dat het budget dat een SBO school voor leerkrachten ontvangt kleiner wordt en er leerkrachten ontslagen zullen moeten worden. Ook de rugzakjes en persoonsgebonden budgetten vallen weg. SBO scholen zullen door deze ontwikkelingen minder of geen middelen direct beschikbaar hebben voor boerderijeducatie. De praktijk laat zien dat juist SBO scholen erg enthousiast zijn over wat boerderijeducatie voor hun leerlingen kan betekenen. Het aantal leerkrachten en/of directeuren van SBO scholen die zich bij stichting Boerderijschool melden, omdat ze enthousiast zijn om met intensieve boerderijeducatie aan de slag te gaan, groeit. SBO scholen die enkele jaren ervaring hebben met intensieve boerderijeducatie en hier binnen hun eigen budget geen middelen (meer) voor vrij kunnen maken, gaan op zoek oplossingen en vinden die (tot nu toe) ook. Er blijken voor leerlingen uit het SBO meer potjes te zijn, dan voor leerlingen van een reguliere basisschool. De oplossingen die scholen vinden zijn divers: b.v. bijdrage van Rotary, Weer samen naar school, sponsoring door bedrijfsleven of door een rijke ouder. Per 1 augustus 2012 treedt de wetgeving passend onderwijs in werking. Deze regeling is op de eerste plaats een bezuinigingsmaatregel, maar het kan wellicht voor boerderijeducatie ook kansen bieden. In het kader van passend onderwijs krijgen scholen en schoolbesturen een zorgplicht. Dit 18

19 houdt in dat zij verplicht worden een passende onderwijsplek te bieden aan leerlingen die zich aanmelden. Om de zorgplicht waar te kunnen maken, gaan scholen en schoolbesturen samenwerken in geografisch afgebakende samenwerkingsverbanden. Door de samenwerking kunnen scholen zich specialiseren en onderling afspraken maken wie welke kinderen het beste onderwijs kan geven. Het beschikbare geld kan efficiënter en effectiever worden ingezet omdat het budget voor passend onderwijs voortaan rechtstreeks naar de samenwerkende scholen gaat. Hierdoor is meer maatwerk mogelijk. Met de wet op passend onderwijs verdwijnt ook de leerling - gebonden financiering (rugzakje). Dit geld gaat naar de samenwerkingsverbanden van de scholen. De intentie is dat hierdoor het geld efficiënter en effectiever in de speciale of gewone klas kan worden ingezet. Boerderijeducatie is een vorm van onderwijsvernieuwing. Er zijn geen ervaringen met financiering door Ministerie van OCW van projecten in het kader van boerderijeducatie. Hoe is de vergoeding voor Boerderijatelier en Boerderijschool? De boer en boerin die het groenatelier verzorgen voor de SBO school uit Zaandam staan beide 17 uur op de loonlijst van de school als klassenassistent en verzorgen daarvoor per week 2 dagdelen boerderijeducatie. (bruto maandsalaris 1fte 2108,-) Vergoeding agrarische ondernemers voor de Boerderijschool is minimaal 200,00 per dagdeel. 19

20 6. Marketing: klantvinding en klantbinding Het gaat bij boerderijeducatie om een nieuw product voor SBO scholen. Er zijn veel scholen die (nog) niet of nauwelijks bekend zijn met deze vorm van onderwijs. Voor u als ondernemer betekent dit investeren (tijd, geld en begeleiding) in een structurele, duurzame relatie met een school. Elementen hierin kunnen zijn: 1. Belangstelling wekken bij school: actief werven door contact te leggen met nabijgelegen school; Contact kan met betrokken leerkracht of directeur worden gelegd, maar ook via ouderraad of medezeggenschapsraad lopen. 2. (Gratis) kennismakingsperiode voor school. Geef de school de gelegenheid om kennis te maken met uw boerderijeducatie aanbod: hoe het werkt en wat het brengt voor de leerlingen. 3. Een actieve houding als de klas naar de boerderij komt: bouwen aan een relatie met de (school)gemeenschap door b.v. vooraf op school met de ouders kennis te maken op een ouderavond en hen uit te nodigen op de boerderij. 4. Klantvriendelijkheid: inspelen op wensen van een school. De checklist in hoofdstuk 8 biedt u handvatten om grondig na te denken over wat u de school te bieden heeft. Het is hierbij belangrijk om scholen een helder beeld te kunnen geven wat de meerwaarde van boerderijeducatie is. Aan het gedrag van kinderen kunnen leerkrachten zien en merken dat een kind leert. De praktijk van intensieve boerderijeducatie heeft uitgewezen dat alleen het zijn op de boerderij al leidt tot ander gedrag = leren. Daarnaast biedt de concrete context van een boerderij ook nog mogelijkheden om aandacht te besteden aan rekenen en taal. Bij veel kinderen in het SBO ontbreekt het aan zelfvertrouwen. In de klas worden deze kinderen veelal geconfronteerd met wat ze niet kunnen of aangesproken op een leerstijl die ze minder beheersen en een leeromgeving die spanning op kan roepen. Op de boerderij worden ze aangesproken op wat ze wel kunnen. Hier zijn uiteraard ook spannende en uitdagende situaties, maar in de praktijk blijkt dat kinderen dit anders ervaren. De meerwaarde van boerderijeducatie zit bovendien in preventie van ongewenst gedrag. 20

21 7. Regelgeving en wettelijke eisen Als de agrarische activiteiten de hoofdtak van de boerderij zijn, dan heeft u geen vergunningen nodig om boerderijeducatie aan te bieden. De Arbowetgeving is van toepassing, omdat u regelmatig gasten op uw bedrijf ontvangt. Bovendien is het belangrijk om de aansprakelijkheid te regelen. 7.1 Arbowet Als ondernemer bent u verantwoordelijk voor de veiligheid op uw erf. Omdat u gasten heeft bent u verplicht een risico-inventarisatie uit te voeren. Bovendien dient er een gediplomeerd bedrijfshulpverlener (BHV-er) aanwezig te zijn. Veel leerkrachten, maar niet alle leerkrachten zijn BHV-er. Het is daarom wenselijk om die rol zelf te vervullen. Verder dient u een calamiteitenplan te hebben waarin u regelt wie waar verantwoordelijk voor is als zich iets ernstigs voordoet. In dit plan regelt u hoe de ontruiming plaatsvindt, wat de vluchtwegen zijn, waar de verzamelplaats is, wie coördineert en wie eerste hulp verleent. Ook vermeldt u in dat plan hoe u bezoekers daar op attendeert en wanneer de controle van blusapparatuur plaatsvindt. Een uitgebreide lijst met de meest voorkomende risico s op een educatieboerderij is de vinden op de site _certificering _ lijst met risico s. 7.2 Aansprakelijkheid De ondernemer is aansprakelijk voor risico s die bezoekers lopen op zijn bedrijf. Onderzoek of uw huidige bedrijfsaansprakelijkheidsverzekering ook boerderijeducatie dekt. Bespreek dit met uw verzekeringsmaatschappij. Op uw aansprakelijkheidsverzekering dient aangetekend te worden dat er educatieve activiteiten op het bedrijf worden uitgevoerd. 21

22 8. Checklist voorbereiding en uitvoering intensieve boerderijeducatie voor SBO Deze checklist helpt bij het grondig nadenken over de organisatie van een Boerderijschool of een Boerderijatelier voor het SBO. Het geeft inzicht wat er allemaal bij komt kijken en geeft duidelijkheid over wat er zoal door de school en de boerderij geregeld mag worden. De inhoud beperkt zich tot de meest relevante informatie. Het is beknopt geformuleerde informatie, die geordend is aan de hand van vragen. De checklist dient ter ondersteuning van de onderlinge afstemming tussen agrariers en leerkrachten/school. 8.1 Voorbereiding van intensieve boerderijeducatie Werken aan samenwerking school - boerderij Initiatief Wie neemt het initiatief en met welk doel? Hoe past het bij het doel van de andere partij(en)? Tip Verwachtingen uitspreken bevordert communicatie en succes in later stadium. Doel(en) vastleggen op schrift. Bijstellen op een later moment is altijd mogelijk Voorbereiding agrariërs Hoe past een vorm van intensieve boerderijeducatie binnen uw bedrijfsconcept? Heeft u een beeld wat u de kinderen te bieden heeft? Heeft u ervaring met derden op de boerderij? Heeft u ervaring met kinderen en educatie? Zo ja, met welke doelgroep en leeftijdscategorie? Heeft u informatie van de leerkracht gekregen over kinderen die extra aandacht of begeleiding nodig hebben? En/of: heeft u zicht op eventuele handicaps van kinderen die van invloed zijn op de werkzaamheden en de keuze van het materiaal? Heeft u een overdekte ruimte waar de klas ontvangen kan worden of kunt u deze creëren eventueel samen met de kinderen b.v. met strobalen? Welke werkzaamheden zijn er op de boerderij: door de seizoenen heen, met de dieren en in de tuin, binnen, buiten, bij goed weer en bij slecht weer Voorbereiding voor leerkrachten en directie Hoe past intensieve boerderijeducatie binnen het schoolconcept? Is er ooit eerder een vorm van samenwerking geweest met een boerderij? Wat is de status van dit intensief boerderijprogramma? Is het de intentie om toe te werken naar een structurele verbinding met een boerderij? Wordt er iets aan buitenonderwijs op school gedaan? Doet de school iets aan projectonderwijs en/of levend leren waarbij de kinderen meer leren over hun eigen omgeving. Kan intensieve boerderijeducatie worden gezien als een uitbreiding of verdieping hiervan? Welke klas of groep kinderen gaat naar de boerderij? Is er voor de groepssamenstelling overleg nodig met het zorgteam? Bent u bekend met de land- en tuinbouw? Kunt u voor uzelf verantwoorden dat het hier niet gaat om een extra activiteit, maar om een aanpak die begint in het echte leven en die aansluit bij de werkwijze van school? Heeft u een idee hoe u de activiteiten op de boerderij kunt opnemen in het individueel of groepshandelingsplan van de kinderen? Heeft u een idee welke vakken en thema s beter kunnen worden uitgevoerd als het leren op de boerderij erbij betrokken wordt? Heeft u al gekeken of er onder de collega s mensen zijn die mee willen denken of mee willen helpen? Zijn er toevallig collega s die zelf op de boerderij zijn opgegroeid? Zijn er mensen die bepaalde hobby s hebben die handig zijn, bijvoorbeeld eigen groenten kweken, timmeren, koken, techniek? Heeft u ideeën hoe u ouders hierbij wilt gaan betrekken? 22

Veel Nederlanders weten maar weinig van de land bouw. De multifunctionele

Veel Nederlanders weten maar weinig van de land bouw. De multifunctionele Leren Veel Nederlanders weten maar weinig van de land bouw. De multifunctionele boerderij, die zijn deuren opstelt voor bezoekers, is dan een plek waar je veel kunt opsteken. Dat geldt in nog sterkere

Nadere informatie

Levende Boerderij, Lerende Kinderen

Levende Boerderij, Lerende Kinderen Levende Boerderij, Lerende Kinderen Beschrijving en effecten van verschillende vormen van educatie op de boerderij Inleiding Boerderijeducatie is in opkomst. Het is één van de manieren om jeugd een beter

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

Figuur 1: Leerlingen in basisonderwijs (2010-2011)

Figuur 1: Leerlingen in basisonderwijs (2010-2011) Passend onderwijs U heeft er vast al wel over gehoord: passend onderwijs. Maar wat is het nu precies en wat betekent dat voor onze school? Waarom gingen op 6 maart 2012 50.000 mensen uit het onderwijs

Nadere informatie

ADHD en lessen sociale competentie

ADHD en lessen sociale competentie ADHD en lessen sociale competentie Geeft u lessen sociale competentie én heeft u een of meer kinderen met ADHD in de klas, dan kunt u hier lezen waar deze leerlingen tegen aan kunnen lopen en hoe u hier

Nadere informatie

3 Hoogbegaafdheid op school

3 Hoogbegaafdheid op school 3 Hoogbegaafdheid op school Ik laat op school zien wat ik kan ja soms nee Ik vind de lessen op school interessant meestal soms nooit Veel hoogbegaafde kinderen laten niet altijd zien wat ze kunnen. Dit

Nadere informatie

Mijn kind heeft een LVB

Mijn kind heeft een LVB Mijn kind heeft een LVB Wat betekent een licht verstandelijke beperking nu precies? Informatie voor ouders van kinderen en jongeren met een licht verstandelijke beperking in de leeftijd van 6 tot 23 jaar

Nadere informatie

Reflectiegesprekken met kinderen

Reflectiegesprekken met kinderen Reflectiegesprekken met kinderen Hierbij een samenvatting van allerlei soorten vragen die je kunt stellen bij het voeren van (reflectie)gesprekken met kinderen. 1. Van gesloten vragen naar open vragen

Nadere informatie

De Boerderijschool: leren

De Boerderijschool: leren De Boerderijschool: leren Bij de start van de Boerderijschool stelden we ons één doel: het onderwijs verlevendigen. We wilden dat de kinderen op een boerderij, op fietsafstand van school, van voorjaar

Nadere informatie

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod Hulp bij ADHD Dit heeft mijn beeld van ADHD enorm verrijkt. Ik zie nu veel mogelijkheden om kinderen met ADHD goede begeleiding te bieden deelnemer workshop bij Fontys Hogescholen Copyright 2010 Hulp bij

Nadere informatie

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod Hulp bij ADHD Dit heeft mijn beeld van ADHD enorm verrijkt. Ik zie nu veel mogelijkheden om kinderen met ADHD goede begeleiding te bieden deelnemer workshop bij Fontys Hogescholen Copyright 2010 Hulp bij

Nadere informatie

Evaluatieverslag mindfulnesstraining

Evaluatieverslag mindfulnesstraining marijke markus spaarnestraat 37 2314 tm leiden Evaluatieverslag mindfulnesstraining 06 29288479 marijke.markus@freeler.nl www.inzichtinzicht.nl kvk 28109401 btw NL 079.44.295.B01 postbank 4898261 14 oktober

Nadere informatie

OUDERBETROKKENHEID : Inleiding. Openbare basisschool

OUDERBETROKKENHEID : Inleiding. Openbare basisschool OUDERBETROKKENHEID : Inleiding Een beleidsplan ouderbetrokkenheid vormt de grondslag voor de activiteiten die een school met en voor ouders ontplooit. Het is niet alleen een agenda met te ontplooien activiteiten,

Nadere informatie

Een Positieve Klas resultaten Duhamel College Den Bosch

Een Positieve Klas resultaten Duhamel College Den Bosch Een Positieve Klas resultaten Duhamel College Den Bosch Mentoren van Duhamel College Den Bosch (vmbo) hebben het programma Een Positieve Klas in het schooljaar 2011-2012 uitgevoerd met eerste en tweede

Nadere informatie

Vragenlijst Prettig Schoolgaan Praktisch hulpmiddel voor kinderen met autisme in het voortgezet onderwijs

Vragenlijst Prettig Schoolgaan Praktisch hulpmiddel voor kinderen met autisme in het voortgezet onderwijs Gebruiksaanwijzing Vragenlijst Prettig Schoolgaan Praktisch hulpmiddel voor kinderen met autisme in het voortgezet onderwijs De overstap van het (speciaal) basisonderwijs naar het (speciaal) voortgezet

Nadere informatie

Waar groeit mijn eten? handleiding afsluitende les

Waar groeit mijn eten? handleiding afsluitende les Waar groeit mijn eten? handleiding afsluitende les Uitgave: Amsterdams NME Centrum Waar groeit mijn eten? handleiding - afsluitende les Ontwikkeld in opdracht van Vereniging Boerenstadswens www.boerenstadswens.nl

Nadere informatie

Huiswerkbeleid 2 0 1 5-2 0 1 6

Huiswerkbeleid 2 0 1 5-2 0 1 6 Huiswerkbeleid 2 0 1 5-2 0 1 6 Inhoud Inhoud 1 1. Waarom geven wij huiswerk? 2 2. In welke groepen krijgen de kinderen huiswerk? 3 3. Wat kunnen de ouders van de school verwachten? 3 4. Wat verwacht de

Nadere informatie

Verbetertraject Zeggenschap / Kwaliteit van Bestaan sector Lichamelijke Gehandicaptenzorg

Verbetertraject Zeggenschap / Kwaliteit van Bestaan sector Lichamelijke Gehandicaptenzorg Verbetertraject Zeggenschap / Kwaliteit van Bestaan sector Lichamelijke Gehandicaptenzorg Cursus Mondigheid Dit praktijkvoorbeeld uit het verbetertraject Zeggenschap in de LG sector is door InteraktContour

Nadere informatie

Boerderij-educatie Van welke koeien komt de chocolademelk? Zijn die dieren niet ongelukkig met zo veel in een stal? Waarom teelt u maar één soort

Boerderij-educatie Van welke koeien komt de chocolademelk? Zijn die dieren niet ongelukkig met zo veel in een stal? Waarom teelt u maar één soort Boerderij-educatie Van welke koeien komt de chocolademelk? Zijn die dieren niet ongelukkig met zo veel in een stal? Waarom teelt u maar één soort bloemen? Boeren en tuinders leggen het graag uit. Zo graag

Nadere informatie

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Meedoen& Meetellen Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Samenstelling trainingsmodule Eline Roelofsen Roel Schulte www.verwondering.nu Illustratie

Nadere informatie

en vast dagritme, een rustige omgeving, nuttige werkzaamheden en gezelligheid samen.

en vast dagritme, een rustige omgeving, nuttige werkzaamheden en gezelligheid samen. Zorg Onze opvatting over zorg is steeds in ontwikkeling. Tegenwoordig vinden we het belangrijk dat de zorgcliënten zo goed mogelijk deel kunnen nemen aan de maatschappij en regie hebben over hun eigen

Nadere informatie

Visie op ouderbetrokkenheid

Visie op ouderbetrokkenheid Visie op ouderbetrokkenheid Basisschool Lambertus Meestersweg 5 6071 BN Swalmen tel 0475-508144 e-mail: info@lambertusswalmen.nl website: www.lambertusswalmen.nl 1 Maart 2016 Inleiding: Een beleidsnotitie

Nadere informatie

Gesprekskaarten pedagogisch handelen

Gesprekskaarten pedagogisch handelen Gesprekskaarten pedagogisch handelen Samenwerkingsproject Samen Opleiden tussen Peel en Maas en Dommel en Aa Themagroep Pedagogisch Handelen kaarten.indd 1 28-01-17 19:17 kaarten.indd 2 28-01-17 19:17

Nadere informatie

Mats Werkt! WWW.MATSWERKT.NL DÉ CURSUS VOOR HET BEGELEIDEN VAN MENSEN MET EEN ARBEIDSBEPERKING OP DE WERKVLOER.

Mats Werkt! WWW.MATSWERKT.NL DÉ CURSUS VOOR HET BEGELEIDEN VAN MENSEN MET EEN ARBEIDSBEPERKING OP DE WERKVLOER. Mats Werkt! DÉ CURSUS VOOR HET BEGELEIDEN VAN MENSEN MET EEN ARBEIDSBEPERKING OP DE WERKVLOER. WWW.MATSWERKT.NL Mats werkt: Dé cursus voor het begeleiden van mensen met een arbeidsbeperking op de werkvloer.

Nadere informatie

Inleiding. Autisme & Communicatie in de sport

Inleiding. Autisme & Communicatie in de sport Sanne Gielen Inleiding Starten met een nieuwe sport is voor iedereen spannend; Hoe zal de training eruit zien? Zal de coach aardig zijn? Heb ik een klik met mijn teamgenoten? Kán ik het eigenlijk wel?

Nadere informatie

Breidt netwerk min of meer bij toeval uit. Verneemt bij bedrijven wensen voor nieuwe

Breidt netwerk min of meer bij toeval uit. Verneemt bij bedrijven wensen voor nieuwe Accountmanager Accountmanager onderhoudt relaties met bedrijven en organisaties met het doel voor praktijkleren binnen te halen. Hij kan nagaan welke bedrijven hebben, doet voorstellen voor bij bedrijven

Nadere informatie

Aannamebeleid Emile Weslyschool Maastricht

Aannamebeleid Emile Weslyschool Maastricht Aannamebeleid Emile Weslyschool Maastricht In werking vanaf 1 augustus 2014 Samen aan de slag voor de beste onderwijsplek voor uw kind! Aannamebeleid EWS, J.D. Pagina 1 Inleiding Vanaf 1 augustus 2014

Nadere informatie

5 pedagogisch medewerkers

5 pedagogisch medewerkers 5 pedagogisch medewerkers In dit hoofdstuk gaan we in op de pedagogisch medewerker. Zij heeft grote invloed op het welzijn en de ontwikkeling van kinderen in de opvang. Door individuele interactie met

Nadere informatie

SCHATTEN VAN ADVOCATEN

SCHATTEN VAN ADVOCATEN SCHATTEN VAN ADVOCATEN PRAKTIJKOPLEIDINGEN VOOR DE ADVOCATUUR Vaardigheden in de praktijk Coachen in de praktijk Leidinggeven in de praktijk Teamwork in de praktijk SCHATTEN VAN ADVOCATEN Wij zijn er van

Nadere informatie

Training. Vergaderen

Training. Vergaderen Training Vergaderen Halide Temel 1-5-2014 Inhoudsopgave Inleiding 3 Doelen 4 Deelnemers 4 Werkvormen 4 Programma 4 Voorstellen & introductie 5 Opdracht Luciferspel 6 Theorie 7 Opdracht - Vergaderen 12

Nadere informatie

ONDERWIJSONTWIKKELING - ACTIVERENDE DIDACTIEK

ONDERWIJSONTWIKKELING - ACTIVERENDE DIDACTIEK ONDERWIJSONTWIKKELING - ACTIVERENDE DIDACTIEK Iedereen heeft er de mond van vol: Het beste uit de leerling halen Recht doen aan verschillen van leerlingen Naast kennis en vaardigheden, aandacht voor het

Nadere informatie

Mijn visie; mijn manier van handelen en

Mijn visie; mijn manier van handelen en Mijn visie; mijn manier van handelen en ideeën over hoe kinderen ontwikkelen, leren en zouden moeten leren op school. Mariska Gerritsen, Docent beeldende vorming Fontys Tilburg Onderwijs Mijn visie op

Nadere informatie

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou!

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou! DEEL 1 1 WERKBOEK 5 Eigen keuze Inhoud 2 1. Hoe zit het met je keuzes? 3 2. Hoe stap je uit je automatische piloot? 7 3. Juiste keuzes maken doe je met 3 vragen 9 4. Vervolg & afronding 11 1. Hoe zit het

Nadere informatie

Vragen gesteld op de ouderavond op 11 februari 2014 gehouden in De Boemerang te Naaldwijk

Vragen gesteld op de ouderavond op 11 februari 2014 gehouden in De Boemerang te Naaldwijk Vragen gesteld op de ouderavond op 11 februari 2014 gehouden in De Boemerang te Naaldwijk 1: En wat kunnen jullie betekenen voor hoogbegaafde kinderen. Het is aan de school om aanbod te hebben voor hoogbegaafde

Nadere informatie

INTRODUCTIE TOOLBOX voor GEBRUIKERS. duurzame plaatsing van werknemers met autisme

INTRODUCTIE TOOLBOX voor GEBRUIKERS. duurzame plaatsing van werknemers met autisme INTRODUCTIE TOOLBOX voor GEBRUIKERS duurzame plaatsing van werknemers met autisme 1 Welkom bij toolbox AUTIPROOF WERKT Autiproof Werkt is een gereedschapskist met instrumenten die gebruikt kan worden bij

Nadere informatie

IK-DOELEN BIJ DE DALTONUITGANGSPUNTEN

IK-DOELEN BIJ DE DALTONUITGANGSPUNTEN IK-DOELEN BIJ DE DALTONUITGANGSPUNTEN 1 2 3 4 5 A Samen werken (spelen) Hierbij is het samenwerken nog vooral doel en nog geen middel. Er is nog geen sprake van taakdifferentiatie. De taak ligt vooraf

Nadere informatie

Pedagogisch beleid Flexkidz

Pedagogisch beleid Flexkidz Pedagogisch beleid Flexkidz Voor u ligt het verkorte pedagogisch beleidsplan van Flexkidz. Hier beschrijven we in het kort de pedagogische visie en uitgangspunten. In dit pedagogisch beleidsplan beschrijven

Nadere informatie

Huiswerkbeleid op basisschool De Leerlingst

Huiswerkbeleid op basisschool De Leerlingst Basisschool De Leerlingst Postbus 4052 6080 AB Haelen 0475-300989 info@deleerlingst.nl Huiswerkbeleid op basisschool De Leerlingst Inhoud: 1. Waarom geven wij huiswerk? 2. In welke groepen krijgen de kinderen

Nadere informatie

Handleiding docent Waar komt ons eten vandaan?

Handleiding docent Waar komt ons eten vandaan? Waar komt ons eten vandaan? Inleiding Via de lessen van Boerderijeducatie Gooi en Vechtstreek worden leerlingen uitgenodigd kennis te maken met een boerderij in de Gooi en Vechtstreek. Er zijn totaal 15

Nadere informatie

Handleiding docent De koe in de kringloop

Handleiding docent De koe in de kringloop De koe in de kringloop Inleiding Via de lessen van Boerderijeducatie Gooi en Vechtstreek worden leerlingen uitgenodigd kennis te maken met een boerderij in de Gooi en Vechtstreek. Er zijn totaal 15 deelnemende

Nadere informatie

7 Passend onderwijs. 7.1 Algemeen. 7.2 Interne begeleiding. Schoolgids 2012-2013

7 Passend onderwijs. 7.1 Algemeen. 7.2 Interne begeleiding. Schoolgids 2012-2013 7 Passend onderwijs 7.1 Algemeen Kinderen zijn nieuwsgierig en willen graag leren. Deze eigenschap hoort bij het kind zijn. Alle kinderen verdienen aandacht en zorg, maar zeker ook diegenen die moeite

Nadere informatie

Persoonlijk Ontwikkelingsplan Yosri Zijlstra

Persoonlijk Ontwikkelingsplan Yosri Zijlstra Persoonlijk Ontwikkelingsplan Yosri Zijlstra 1. Artistiek competent De kunstvakdocent kan als kunstenaar met een eigen visie artistiek werk creëren en het artistieke proces inclusief een breed scala aan

Nadere informatie

Natuur als leerschool. Sophie Sliepen

Natuur als leerschool. Sophie Sliepen Natuur als leerschool Sophie Sliepen 1 Visie: Natuur is een onontbeerlijk middel in passend onderwijs om te komen tot een gezonde en evenwichtige ontwikkeling op cognitief en sociaal-emotioneel vlak voor

Nadere informatie

Pedagogisch beleid Lunchkids

Pedagogisch beleid Lunchkids Pedagogisch beleid Lunchkids 1 Inleiding Voor u ligt het pedagogisch beleid van Lunchkids onderdeel van De Kinderkoepel. Het pedagogisch beleid geeft aan ouders, scholen, medewerkers en andere betrokkenen

Nadere informatie

Planmatig samenwerken met ouders

Planmatig samenwerken met ouders Ouderparticipatie Team Planmatig samenwerken met ouders Samen vooruit! Tamara Wally Tamara Wally (MSc.) is werkzaam bij de CED- Groep. Ze werkte mee aan de publicatie Samen vooruit, over planmatig werken

Nadere informatie

Onderwijs. Omdat een andere blik je leven verrijkt

Onderwijs. Omdat een andere blik je leven verrijkt Onderwijs vanuit bekeken Omdat een andere blik je leven verrijkt Omarm diversiteit Voor de samenleving is diversiteit zeer waardevol. Het is essentieel voor het verhogen van de creativiteit, verbeteren

Nadere informatie

Begeleiding bij faalangst

Begeleiding bij faalangst Begeleiding bij faalangst Begeleidingsvormen Vanaf schooljaar 2015-2016 geeft de Stichtse Vrije School de cursus Zelfvertrouwen. Deze cursus is gericht op de omgang met stressvolle situaties rondom school

Nadere informatie

Huiswerkbeleid Onderwijsteam 7

Huiswerkbeleid Onderwijsteam 7 Huiswerkbeleid Onderwijsteam 7 Inleiding: Het onderwijs op school is er onder meer op gericht de verantwoordelijkheid en zelfstandigheid van de leerlingen te vergroten. Ook het maken van huiswerk levert

Nadere informatie

Het Grote Interactiespel voor Kinderdagverblijven

Het Grote Interactiespel voor Kinderdagverblijven Het Grote Interactiespel voor Kinderdagverblijven Ben je een betrokken leidinggevende, docent, trainer of coach die (aankomend) pedagogisch medewerkers wil stimuleren om de belangrijkste pedagogische vaardigheden

Nadere informatie

Draaiboek voor een gastles

Draaiboek voor een gastles Draaiboek voor een gastles Dit draaiboek geeft jou als voorlichter van UNICEF Nederland een handvat om gastlessen te geven op scholen. Kinderen, klassen, groepen en scholen - elke gastles is anders. Een

Nadere informatie

2013-2017. Huiswerkbeleid

2013-2017. Huiswerkbeleid 01-017 Huiswerkbeleid Inhoudsopgave Beschrijving doelgroep Visie op onderwijs Basisvisie Leerinhouden/Activiteiten De voor- en nadelen van het geven van huiswerk Voordelen Nadelen Richtlijnen voor het

Nadere informatie

Huiswerkbeleid. Cluster Itter. Basisschool de Schakel Basisschool Sint Lambertus

Huiswerkbeleid. Cluster Itter. Basisschool de Schakel Basisschool Sint Lambertus Huiswerkbeleid Cluster Itter Basisschool de Schakel Basisschool Sint Lambertus Huiswerk Op onze school wordt in diverse groepen huiswerk gegeven. Onder huiswerk verstaan we werk dat vanuit de school meegegeven

Nadere informatie

Samenwerking. Betrokkenheid

Samenwerking. Betrokkenheid De Missie Het Spectrum is een openbare school met een onderwijsaanbod van hoge kwaliteit. We bieden het kind betekenisvol onderwijs in een veilige omgeving. In een samenwerking tussen kind, ouders en school

Nadere informatie

Begaafde leerlingen komen er vanzelf... Implementatie van een verandering van de pedagogische beroepspraktijk op basis van praktijkgericht onderzoek.

Begaafde leerlingen komen er vanzelf... Implementatie van een verandering van de pedagogische beroepspraktijk op basis van praktijkgericht onderzoek. Begaafde leerlingen komen er vanzelf... toch? Implementatie van een verandering van de pedagogische beroepspraktijk op basis van praktijkgericht onderzoek. Teambijeenkomsten Anneke Gielis Begaafde leerlingen

Nadere informatie

WEERBAARHEIDSTRAININGEN

WEERBAARHEIDSTRAININGEN WEERBAARHEIDSTRAININGEN INBEDDEN IN EEN MEERSPOREN WEERBAARHEIDSBELEID voor BASISSCHOLEN VAN HET SAMENWERKINGSVERBAND BREVOORDT Sacha Jansen Schuiling, weerbaarheidstrainingen Groenlo, oktober 2010 INLEIDING

Nadere informatie

Leer- en Ontwikkelingsspel

Leer- en Ontwikkelingsspel SPEELWIJZE LEER- EN ONTWIKKELINGSSPEL - Bladzijde 1 / 13 SPEELWIJZE Leer- en Ontwikkelingsspel Leren en ontwikkelen spelen een belangrijke rol in onze samenleving. Veranderingen op allerlei gebied volgen

Nadere informatie

GEREEDSCHAPSKIST. voor beter samenwerken met ouders

GEREEDSCHAPSKIST. voor beter samenwerken met ouders GEREEDSCHAPSKIST voor beter samenwerken met ouders Een voortgangsgesprek met ouders in het basisonderwijs Mariëtte Lusse, Hogeschool Rotterdam,oktober 2016 Voortgangsgesprekken zijn meer dan de traditionele

Nadere informatie

werken aan leren leren

werken aan leren leren Opbrengstgericht werken aan leren leren werkvormen leren leren CED-Groep en Landelijk Expertise Centrum Speciaal Onderwijs LECSO Colofon Deze uitgave maakt onderdeel uit van de publicatie Opbrengstgericht

Nadere informatie

Competenties. De beschrijvingen van de 7 competenties :

Competenties. De beschrijvingen van de 7 competenties : Inhoud Inleiding...3 Competenties...4 1. Interpersoonlijk competent...5 2. Pedagogisch competent...5 3. Vakinhoudelijk en didactisch competent...6 4. Organisatorisch competent...6 5. Competent in samenwerking

Nadere informatie

Kwaliteitsvisie kinderopvang voor pedagogisch medewerkers en gastouders

Kwaliteitsvisie kinderopvang voor pedagogisch medewerkers en gastouders Kwaliteitsvisie kinderopvang voor pedagogisch medewerkers en gastouders Visie De pedagogische kwaliteiten van medewerkers bepalen voor een zeer groot deel de kwaliteit van de kinderopvang, passend bij

Nadere informatie

Draaiboek Maatschappelijke stages voor stagebieders De Vrijwilligerscentrale Deventer, oktober 2009. Inhoud

Draaiboek Maatschappelijke stages voor stagebieders De Vrijwilligerscentrale Deventer, oktober 2009. Inhoud Draaiboek Maatschappelijke stages voor stagebieders De Vrijwilligerscentrale Deventer, oktober 2009 Inhoud 1. Oriëntatie op de maatschappelijke stage 2. Eigen visie ontwikkelen 3. Afstemming zoeken 4.

Nadere informatie

Enquête stichting Parentes Zoetermeer

Enquête stichting Parentes Zoetermeer Enquête stichting Parentes Zoetermeer In de afgelopen weken hebt u de mogelijkheid gehad om d.m.v. onze enquête uw stem te laten horen over diverse punten die spelen binnen onze stichting Parentes. In

Nadere informatie

MEE op Weg. IJsseloevers

MEE op Weg. IJsseloevers IJsseloevers MEE op Weg Vanuit haar droom van een inclusieve samenleving en missie MEE maakt meedoen mogelijk heeft MEE IJsseloevers het initiatief genomen tot het project MEE op Weg. MEE op Weg Vanuit

Nadere informatie

Beweging, sociale omgang en kunstzinnig werken in het basisonderwijs

Beweging, sociale omgang en kunstzinnig werken in het basisonderwijs Beweging, sociale omgang en kunstzinnig werken in het basisonderwijs 2 Inleiding Beweging, sociale omgang en kunstzinnig werken zijn naast het onderwijs in taal en rekenen belangrijk in het lesaanbod.

Nadere informatie

BETERapp pilot plan organisatie X. In twaalf weken een succesvolle pilot met de BETERapp.

BETERapp pilot plan organisatie X. In twaalf weken een succesvolle pilot met de BETERapp. BETERapp pilot plan organisatie X In twaalf weken een succesvolle pilot met de BETERapp. Ervaringen cliënt: BETERapp is trouwe vriend De Beterapp is absoluut een aanvulling op de reguliere behandeling.

Nadere informatie

Handleiding Werkvormen Vragen stellen

Handleiding Werkvormen Vragen stellen Handleiding Werkvormen Vragen stellen Inhoud 1. Inleiding 2. Vragen stellen 3. Werkvormen 3.1. Vragenvuurtje 3.2. Geen Ja / Geen Nee 3.3. Doorzagen 3.4. De onbekende weg 1. Inleiding Voor de dialoog is

Nadere informatie

De lerende Overblijf Medewerker

De lerende Overblijf Medewerker Whitepaper tussenschoolse opvang Overblijf Academie Maart 2014 Inleiding Deze whitepaper is bedoeld voor schoolleiders, directies en besturen in het primair onderwijs in Nederland die willen weten hoe

Nadere informatie

Voor wie is de Week van passend onderwijs bedoeld?

Voor wie is de Week van passend onderwijs bedoeld? Ongetwijfeld heeft iedereen wel eens de term PASSEND ONDERWIJS voorbij zien komen. Samenwerkingsverbanden, schoolbesturen en scholen zijn al een aantal jaar druk bezig alles vorm te geven zoals het in

Nadere informatie

TRAININGSCENTRUM. Schakel naar een passend vervolgtraject. Voor jongeren met een licht verstandelijke beperking in de leeftijd van 16 tot 23 jaar

TRAININGSCENTRUM. Schakel naar een passend vervolgtraject. Voor jongeren met een licht verstandelijke beperking in de leeftijd van 16 tot 23 jaar TRAININGSCENTRUM Schakel naar een passend vervolgtraject Voor jongeren met een licht verstandelijke beperking in de leeftijd van 16 tot 23 jaar Wat is een Trainingscentrum? Bij de Trainingscentra van Lijn5

Nadere informatie

Evaluatierapport. Workshop ADHD. Fontys PABO Limburg. Drs. Arno de Poorter Drs. Anne van Hees

Evaluatierapport. Workshop ADHD. Fontys PABO Limburg. Drs. Arno de Poorter Drs. Anne van Hees Evaluatierapport Workshop ADHD Fontys PABO Limburg Drs. Arno de Poorter Drs. Anne van Hees Inhoudsopgave Pag. 1. Inleiding 2 2. Deelnemers/respondenten 2 3. Opzet en inhoud evaluatie 2 4. Resultaten 2

Nadere informatie

POP Martin van der Kevie

POP Martin van der Kevie Naam student: Martin van der Kevie Studentnr.: s1030766 Studiefase: leerjaar 1 Datum: 18 okt 2009 Interpersoonlijk competent Overzicht wat leerlingen bezig houdt dit kun je gebruiken tijdens de les. Verder

Nadere informatie

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken?

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken? Werkblad: 1. Wat is je leerstijl? Om uit te vinden welke van de vier leerstijlen het meest lijkt op jouw leerstijl, kun je dit simpele testje doen. Stel je eens voor dat je zojuist een nieuwe apparaat

Nadere informatie

Training Resultaatgericht Coachen

Training Resultaatgericht Coachen Training Resultaatgericht Coachen met aandacht voor zingeving Herken je dit? Je bent verantwoordelijk voor de gang van zaken op je werk. Je hebt alle verantwoordelijkheid, maar niet de bijbehorende bevoegdheden.

Nadere informatie

Saenparel INFO 06-10-2014-27-10-2014

Saenparel INFO 06-10-2014-27-10-2014 Saenparel INFO 06-10-2014-27-10-2014 Agenda: Wo 07-10 Herfstwandeling groep 1/2 van 10.00-12.00 uur Do 09-10 Excursie groep 7 8 naar Boerderij Ma t/m vr 13-10 t/m 17-10 Herfstvakantie Ma 20-10 Ouderraad

Nadere informatie

Protocol Terugplaatsingsbeleid van SBO naar BAO

Protocol Terugplaatsingsbeleid van SBO naar BAO 1 Protocol Terugplaatsingsbeleid van SBO naar BAO A. Algemeen. 1. Doelstelling. Het kind op de juiste plaats; onderwijs dat past bij de behoeften van het kind... Terugplaatsing van leerlingen van het Speciaal

Nadere informatie

Zontrainingen Specialist in trainingen voor de kinderopvang. Zontrainingen Het beste bieden aan kinderen, ouders en collega s in de kinderopvang

Zontrainingen Specialist in trainingen voor de kinderopvang. Zontrainingen Het beste bieden aan kinderen, ouders en collega s in de kinderopvang Zontrainingen Specialist in trainingen voor de kinderopvang Zontrainingen Het beste bieden aan kinderen, ouders en collega s in de kinderopvang Inhoud Pagina 1. Inleiding 3 2. Over zontrainingen 3 3. Over

Nadere informatie

Wat heeft dit kind nodig?

Wat heeft dit kind nodig? ADHD PDD-NOS Leerstoornis Gedragsstoornis Team Wat heeft dit kind nodig? Lynn leest in haar leesboek. Tegelijkertijd tikt ze constant met haar pen op haar tafel. Dat doet ze wel vaker. De kinderen van

Nadere informatie

Aanleiding projectweken. Gewenste kaders van een projectweek. Het proces

Aanleiding projectweken. Gewenste kaders van een projectweek. Het proces Aanleiding projectweken In het kader van talentontwikkleing en werken met 21 eeuwse vaardigheden zijn leerkrachten zich aan het ontwikkelen en professionaliseren naar nieuwe, innovatieve vormen van onderwijs.

Nadere informatie

Een sterk team. Maatwerk van vakvrouwen

Een sterk team. Maatwerk van vakvrouwen Een sterk team Maatwerk van vakvrouwen Een echte topkok kookt niet uit een boekje. Natuurlijk kan hij er een openslaan, maar uiteindelijk draait het om gevoel en talent. Bij teamontwikkeling is dat eigenlijk

Nadere informatie

praktijk Gesprekken met ouders

praktijk Gesprekken met ouders praktijk Gesprekken met ouders Ouders zijn belangrijke partners van de school. Scholen zijn zich ervan bewust dat samenwerken met ouders bijdraagt aan het schoolsucces en het welbevinden van hun leerlingen.

Nadere informatie

Projectplan Monitor bevordering arbeidsparticipatie (2009-2012)

Projectplan Monitor bevordering arbeidsparticipatie (2009-2012) -1- Projectplan Monitor bevordering arbeidsparticipatie (2009-2012) 1 Aanleiding voor het project Arbeidsparticipatie is een belangrijk onderwerp voor mensen met een chronische ziekte of functiebeperking

Nadere informatie

De macho en het muurbloempje

De macho en het muurbloempje Onderwijsbehoefte Zorgverbreding Team De macho en het muurbloempje Tamara Wally Over de auteur Tamara Wally, MSc. is onderwijs- en ontwikkelingspsycholoog. Zij is werkzaam bij de CED- Groep. Zij geeft

Nadere informatie

OUDERTRAINING MET HOND: FOEI IK GROEI

OUDERTRAINING MET HOND: FOEI IK GROEI Coachen met honden Honden zijn fantastische leermeesters! OUDERTRAINING MET HOND: FOEI IK GROEI Wil je jouw ouderschap (verder) versterken? Wil je jouw persoonlijke ouderschapsstijl ontdekken en uitbouwen?

Nadere informatie

Heesch* 25 vragen & antwoorden over de Schakelklas 2014 / 2015

Heesch* 25 vragen & antwoorden over de Schakelklas 2014 / 2015 Heesch* 25 vragen & antwoorden over de Schakelklas 2014 / 2015 1 25 VRAGEN Fijn dat je er bent! 1 Wat is de Schakelklas? Voor kinderen die meer nodig hebben dan onze basiszorg en begeleiding hebben we

Nadere informatie

Voorwoord. Nienke Meijer College van Bestuur Fontys Hogescholen

Voorwoord. Nienke Meijer College van Bestuur Fontys Hogescholen 3 Voorwoord Goed onderwijs is een belangrijke voorwaarde voor jonge mensen om uiteindelijk een betekenisvolle en passende plek in de maatschappij te krijgen. Voor studenten met een autismespectrumstoornis

Nadere informatie

Klas-in-zicht Wat? Hoe gaan we tewerk? Aan de slag en verder?

Klas-in-zicht Wat? Hoe gaan we tewerk? Aan de slag en verder? Klas-in-zicht Wat? Een negatieve groepsdynamiek, leerlingen die niet met elkaar overeenkomen, een vertroebelde relatie tussen leerlingen en leerkrachten, moeilijk les kunnen geven door storend gedrag zijn

Nadere informatie

Tumult Bijeenkomsten op school

Tumult Bijeenkomsten op school Tumult Bijeenkomsten op school Wil jij weten hoe je het meeste haalt uit het Tumult lesmateriaal? Ben je op zoek naar een inspirerende sessie met je mentorenteam? Boek dan een Tumult bijeenkomst! Onze

Nadere informatie

Basisschool De Poolster straalt, vanuit deze gedachte werkt het team samen met de kinderen en ouders aan kwalitatief goed onderwijs op onze school.

Basisschool De Poolster straalt, vanuit deze gedachte werkt het team samen met de kinderen en ouders aan kwalitatief goed onderwijs op onze school. Voorwoord Basisschool De Poolster straalt, vanuit deze gedachte werkt het team samen met de kinderen en ouders aan kwalitatief goed onderwijs op onze school. Onze visie op eigentijds, boeiend onderwijs

Nadere informatie

Stevensbeek Beloning- en ontspanningsmomenten binnen het speciaal onderwijs

Stevensbeek Beloning- en ontspanningsmomenten binnen het speciaal onderwijs Stevensbeek Beloning- en ontspanningsmomenten binnen het speciaal onderwijs VSO De Korenaer Stevensbeek Inhoud: pagina nummer 1) Speciaal Onderwijs 3 a) Visie b) Hoe werkt dit in de praktijk? 2) Beloning-

Nadere informatie

4 INZICHTEN. De vier inzichten in dit boekje zijn gebaseerd op de uitkomsten van het Trainer-Kind-Interactieonderzoek,

4 INZICHTEN. De vier inzichten in dit boekje zijn gebaseerd op de uitkomsten van het Trainer-Kind-Interactieonderzoek, 4 INZICHTEN De vier inzichten in dit boekje zijn gebaseerd op de uitkomsten van het Trainer-Kind-Interactieonderzoek, waarbij 37 trainers en coaches een seizoen lang intensief zijn gevolgd. Dit onderzoek

Nadere informatie

Pedagogisch beleid in Brede School de Waterlelie, Prinsenhof te Leidschendam

Pedagogisch beleid in Brede School de Waterlelie, Prinsenhof te Leidschendam Pedagogisch beleid in Brede School de Waterlelie, Prinsenhof te Leidschendam Inleiding: ATB de Springplank, een algemeen toegankelijke basisschool en Vlietkinderen, maatwerk in kinderopvang, beiden gehuisvest

Nadere informatie

Wielewoelewool, ik ga naar school! Toelichting

Wielewoelewool, ik ga naar school! Toelichting Zwijsen Wielewoelewool, ik ga naar school! Toelichting Inhoud Inleiding 3 Materialen 3 Voor het eerst naar school 4 Doelstelling 4 Opbouw prentenboek en plakboek 4 Werkwijze 5 Ouders 5 2 Inleiding Voor

Nadere informatie

Training KED-Coach Basis

Training KED-Coach Basis Training KED-Coach Basis Nederland Onze Trainingen en Diensten Het team van KED-SENS heeft haar aanbod van trainingen en diensten overzichtelijk in kaart gebracht. Alle mensen zijn uniek en leren en ontwikkelen

Nadere informatie

Visie en missie. Voorwoord. De Wingerd, samen groeien

Visie en missie. Voorwoord. De Wingerd, samen groeien Samen groeien door Visie en missie De Wingerd, samen groeien Vanuit de christelijke identiteit ontmoeten we elkaar, luisteren we naar elkaar, inspireren we elkaar, zijn we nieuwsgierig en gaan we de dialoog

Nadere informatie

Trainingen voor leidinggevenden in het basisonderwijs

Trainingen voor leidinggevenden in het basisonderwijs Trainingen voor leidinggevenden in het basisonderwijs Omdat slimme mensen snel leren bieden wij korte interventies aan in de vorm van eendaagse trainingen, om u in een zo kort mogelijke tijd maximaal te

Nadere informatie

Training KED-Coach Basis

Training KED-Coach Basis Training KED-Coach Basis Nederland Onze Trainingen en Diensten Het team van KED-SENS heeft haar aanbod van trainingen en diensten overzichtelijk in kaart gebracht. Alle mensen zijn uniek en leren en ontwikkelen

Nadere informatie

Gedragswaaier. Een passende aanpak voor ieder kind. Stephanie de Kroon Margreet Smit Ronald Wiedemeyer

Gedragswaaier. Een passende aanpak voor ieder kind. Stephanie de Kroon Margreet Smit Ronald Wiedemeyer Gedragswaaier Een passende aanpak voor ieder kind Stephanie de Kroon Margreet Smit Ronald Wiedemeyer 2. Introductie van de Gedragswaaier De Gedragswaaier biedt leerkrachten in het primair onderwijs handvatten

Nadere informatie

Behandel een kind zoals die is, en het zal zo blijven. Behandel het kind zoals het kan zijn, en het zal zo worden.

Behandel een kind zoals die is, en het zal zo blijven. Behandel het kind zoals het kan zijn, en het zal zo worden. Het Kindgesprek. Behandel een kind zoals die is, en het zal zo blijven. Behandel het kind zoals het kan zijn, en het zal zo worden. 1 Inleiding. Door gesprekken met kinderen te voeren willen we de betrokkenheid

Nadere informatie

Cursus VRIENDEN MAKEN.KUN JE LEREN

Cursus VRIENDEN MAKEN.KUN JE LEREN Cursus VRIENDEN MAKEN.KUN JE LEREN PRAKTISCHE INFORMATIE Wat voor cursus? Het is een cursus voor mensen die, om wat voor reden dan ook, geen stevige vriendenkring (meer) hebben en die actief willen onderzoeken

Nadere informatie