Uitgebreide Nederlandse samenvatting

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Uitgebreide Nederlandse samenvatting"

Transcriptie

1 Uitgebreide Nederlandse samenvatting EU-gefinancierd onderzoek Dit boek is het eindresultaat van vier jaar promotieonderzoek op vier continenten: Europa, Afrika, Azië en Australië. Dit onderzoek vond plaats in het kader van twee grote EUgefinancierde onderzoeksprojecten: NeWater (www.newater.info) en ASEMWaternet (www.asemwaternet.org). NeWater richtte zich met name op het ontwikkelen van nieuwe benaderingen voor watermanagement. Binnen ASEMWaternet werd, in nauwe samenwerking tussen Europese en Aziatische partners, kennis ontwikkeld en uitgewisseld op het vlak van watermanagement en water governance. Beide projecten onderkennen dat er fundamentele veranderingen noodzakelijk zijn in het huidige watermanagement, vooral om adequaat met complexiteit en onzekerheid om te kunnen gaan. Dit in boekvorm uitgebrachte proefschrift gaat over de vraag wat bepalend is voor de capaciteit van watermanagement en governance-systemen om de gevolgen van klimaatverandering adequaat te kunnen aanpakken. Aanleiding De noodzaak tot klimaatadaptatie is groter dan ooit, omdat we op dit moment wereldwijd op het spoor van de ergste klimaatscenario's blijken te zitten. Internationale onderzoeksrapporten 1 laten niet alleen een stijging in gemiddelde landtemperatuur zien. Ook tonen ze de toename van de gemiddelde zeewatertemperatuur, van de zeespiegelstijging, en van extreme weersomstandigheden. Onderzoek toont bovendien aan dat het poolijs sneller smelt dan eerder werd voorspeld. Kortom, de klimaatverandering gaat sneller en is erger dan we voor mogelijk hadden gehouden. Tegelijkertijd is de internationale gemeenschap nog steeds niet in staat om de klimaatverandering een halt toe te roepen. Ook tijdens de laatste VN-klimaattop in Cancun (2010) lukte het niet om bijvoorbeeld tot nieuwe doelstellingen te komen voor de reductie van broeikasgassen. Alles wijst erop dat het klimaat in de komende decennia zal blijven veranderen en dat we in toenemende mate met de gevolgen hiervan zullen worden geconfronteerd. Maatschappelijke aandacht voor het aanpassen aan de gevolgen van klimaatverandering neemt dan ook snel toe. Gevolgen van klimaatverandering De gevolgen van klimaatverandering zijn nu al dramatisch te noemen, niet alleen wat betreft economische schade en maatschappelijk ontwrichting, maar ook qua menselijk leed. De economische schade door klimaatverandering is op zichzelf al fenomenaal hoog: 300 miljard dollar in Deze schadeposten zullen naar alle waarschijnlijkheid snel toenemen in de komende decennia. Sterker nog, deze schadeposten zullen in 2030 twee tot drie maal zo hoog zijn. De feiten liegen er niet om: in 2010 zijn naar schatting 300 miljoen mensen het slachtoffer geworden van klimaatverandering, waarbij dodelijke slachtoffers. 3 Wereldwijd worden mensen vaker het slachtoffer van mislukte oogsten, overstromingen, orkanen, hittegolven. Daarnaast gedijen ziektes als diarree, cholera en malaria op steeds meer 1 International Association of Research Universities, 2009; World Water Development Report, Human Impact Report, Human Impact Report, 2009

2 plaatsen beter vanwege temperatuurstijging. Dit soort ontwikkelingen leiden niet alleen tot individueel menselijk leed, maar op steeds grotere schaal tot maatschappelijke ontwrichting. Bovendien is een indirect gevolg van klimaatverandering dat veel regio s minder goed of helemaal niet meer bewoonbaar worden. Volgens de Verenigde Naties zullen in 2020 vijftig miljoen mensen naar het noordelijke deel van de aarde zijn getrokken op de vlucht voor voedseltekorten als gevolg van klimaatveranderingen. 4 De druk van een veranderend klimaat komt bovenop de bestaande wereldwijde problemen omtrent waterbeheer, zoals watertekorten, overstromingen en vervuiling. Dit zijn problemen die door klimaatverandering alleen maar versterkt worden. Veel managers en beleidsmakers staan onder enorme druk om met al die gevolgen van klimaatverandering om te gaan. Deze gevolgen variëren van meer wateroverlast, zwaardere overstromingen, extremere droogte, zeespiegelstijging, kusterosie, achteruitgang van ecosystemen, tekorten in drinkwater, meer en nieuwe vormen van vervuiling en watergerelateerde ziektes (bijvoorbeeld cholera en diarree). Over het algemeen kan gesteld worden dat door de intensivering van de hydrologische cyclus de natte plaatsen natter worden en de droge plaatsen droger. Niet alleen de watersector wordt geconfronteerd met deze opeenstapeling van problemen; deze watergerelateerde problemen zijn ook merkbaar voor professionals die zich bezighouden met landbouw, natuur, milieu, ruimtelijke ordening, gezondheidszorg en de veiligheid van dorpen, steden, industrie en infrastructuur. Ook Nederland moet zijn mouwen opstropen om met de gevolgen van klimaatverandering te kunnen omgaan. De klimaatscenario s van het KNMI laten zien dat we eveneens in Nederland met extremere situaties te maken kunnen krijgen dan voorheen werd gedacht. De Deltacommissie concludeerde reeds in haar adviesrapport van september 2008 dat de samenleving ernstig ontwricht kan raken als we ons niet aan de toenemende kans op overstromingen en droogtes aanpassen. Op een VN-klimaattop, zoals die in Kopenhagen en Cancun, gaat veel tijd, energie en frustratie zitten in de onderhandelingen over de reductiedoelen voor CO2-uitstoot, met name doordat de VS en China elkaar in de houdgreep blijven houden. Hierdoor blijven andere belangrijke vragen onderbelicht; vooral vragen over hoe wij als samenleving met de noodzaak voor klimaatadaptatie zouden kunnen omgaan. Echter, met elke euro die we investeren in het anticiperen op natuurrampen, besparen we zes euro op het herstellen van de (fysieke) schade na een ramp. (UNEP, 2004). Kortom, niets doen is geen optie. Klimaatadaptatie vraagt om fundamentele veranderingen in watermanagement Door de gevolgen van klimaatverandering worden veel landen geconfronteerd met grote uitdagingen om hun water governance-systeem legitiem, efficiënt, veerkrachtig en flexibel in te richten, bijvoorbeeld in relatie tot: 1) decentralisatie; 2) participatie van belanghebbenden; 3) omgaan met onzekerheden (met name het onvoorspelbare karakter van klimaatverandering); 4) betrekken van de private sector in waterbeheer (bijvoorbeeld door publiek-private samenwerking); 5) introduceren en ontwikkelen van benaderingen voor adaptief en integraal watermanagement ; 6) het reorganiseren en versterken van 4 Annual meeting of the American Association for the Advancement of Science (AAAS), 2011

3 centrale overheden; 7) introduceren van waterbeprijzing en waterrechten; en 8) uitvoeren van anti-corruptiemaatregelen. Aanpassen aan de gevolgen van klimaatverandering zorgt voor grote uitdagingen in het waterbeheer, omdat juist in de watersector het merendeel van de klimaatadaptatie moet plaatsvinden. Alleen technische oplossingen zijn vaak niet meer toereikend en overheden, maatschappelijke organisaties en bedrijven zijn op zoek naar andere oplossingen. Echter, huidige institutionele arrangementen en structuren zijn vaak onvoldoende toegerust om met de uitdagingen omtrent klimaatadaptatie om te gaan, vooral omdat deze uitdagingen worden gekenmerkt door een hoge mate van complexiteit en onzekerheid. De onzekerheden ontstaan door de onvoorspelbaarheid van toekomstige ontwikkelingen, door incomplete kennis en tegenstrijdige perspectieven op de ernst van problemen, oorzaken en oplossingen. De onzekerheden nemen toe doordat het tempo en de omvang van veranderingen (bijvoorbeeld in geografie en klimaat) toenemen. Het is noodzakelijk om op pragmatische wijze hiermee om te gaan. Dit stelt watermanagement voor de volgende uitdagingen: Duurzaam waterbeheer kan gerealiseerd worden, mits het huidige waterbeheer een transitie ondergaat richting adaptief en integraal waterbeheer en adaptive water governance. Voor het omgaan met onzekerheden is adaptief en integraal management noodzakelijk: dit is een systematisch proces voor het verbeteren van beleid en praktijk, door middel van leren van de uitkomsten van eerdere strategieën. In essentie betekent dit leren door te doen, maar dit proces is alleen succesvol als mensen en organisaties goed geïnformeerd zijn over hoe dit kan plaatsvinden en welke factoren hierbij van belang zijn. Een cruciaal element is de actieve betrokkenheid van belanghebbenden in het proces van ontwikkeling, uitvoering en monitoring van waterbeheersplannen. Om bovenstaande te bereiken zijn adaptieve en integrale benaderingen noodzakelijk. Echter, de verandering naar dit soort benaderingen binnen huidige managementregimes verloopt traag en empirische kennis en praktijkervaring is nog beperkt. Een mogelijke reden voor deze traagheid en beperkte praktijkkennis is dat huidige managementregimes in stand worden gehouden door een sterke onderlinge afhankelijkheid van factoren en elementen in zo n managementregime. Het is bijvoorbeeld erg lastig om van een top-down regime naar een bottom-up regime te gaan zonder tegelijkertijd risicomanagement, informatiemanagement en vormen van samenwerking te veranderen. Kortom, er is onderzoek nodig dat gericht is op het beter begrijpen van de onderlinge afhankelijkheid van elementen in watermanagementregimes en de dynamiek van adaptatieen transitieprocessen. Dit vraagt om onderzoek dat in staat is om alternatieve managementregimes met elkaar te vergelijken en te evalueren. Het moet tevens transitieprocessen in de praktijk kunnen ondersteunen. Het hoofddoel van dit in boekvorm uitgebrachte proefschrift is het versterken van de conceptuele grondslagen en praktische waarde van adaptieve benaderingen in watermanagement en water governance.

4 Onderzoeksdoelen en -vragen Dit boek gaat over de vraag wat bepalend is voor de capaciteit van watermanagement en governance-systemen om de gevolgen van klimaatverandering adequaat te kunnen aanpakken. Het boek richt zich in het bijzonder op het omgaan met de toenemende kans op droogtes en overstromingen. Het gepresenteerde onderzoek levert belangrijke, innovatieve inzichten over één van de belangrijkste onderwerpen voor de komende decennia, namelijk integraal water management, en het type adaptief management dat hiervoor noodzakelijk is. De onderzoeksdoelen benadrukken: 1. het identificeren van specifieke configuraties van factoren in adaptief en integraal waterbeheer die leiden tot adaptatie en hogere niveaus van beleidsleren; 2. het identificeren van obstakels en kansen voor klimaatadaptatie; 3. het ontwikkelen van institutionele ontwerpprincipes voor klimaatadaptatie Gebaseerd op deze onderzoeksdoelen zijn zeven onderzoeksvragen geformuleerd: 1. Hoe kan het niveau van adaptief en integraal watermanagement bepaald worden? (zie hoofdstuk 3); 2. Hoe kan de uitkomst of het functioneren van een watermanagementregime bestudeerd en geëvalueerd worden? (zie hoofdstuk 4); 3. Hoe kunnen complexe watermanagementregimes met elkaar vergeleken worden om zodoende eventuele, algemene patronen te ontdekken? (zie methode in hoofdstuk 5 en analytische raamwerken in hoofdstuk 6 t/m 10); 4. Gebaseerd op vergelijkende analyse, wat is de relatie tussen watermanagement regimes en de uitkomsten van deze regimes? Uitkomst is enerzijds gedefinieerd als (type en diversiteit in) adaptatiemaatregelen (zie hoofdstuk 6), anderzijds als het niveau van beleidsleren (zie hoofdstuk 7); 5. Gebaseerd op vergelijkende analyse, wat is bepalend voor de adaptieve capaciteit van een managementregime? En wat zijn obstakels en kansen voor klimaatadaptatie (zie hoofdstuk 6-10)?; 6. Gebaseerd op verkennende studies en theoretische inzichten, wat zijn gepaste institutionele ontwerpprincipes voor klimaatadaptie in complexe, multi-level governance-systemen (zie hoofdstuk 8)?; 7. Hoe kunnen participatieprocessen en multi-stakeholderdialogen effectiever worden gemaakt (zie hoofdstuk 9 en 10)? Conceptuele achtergrond Adaptief management en adaptive governance worden meer en meer beschouwd als leidende concepten en overlevingsmechanismen voor de hedendaagse, moderne samenleving. Wereldwijd krijgen samenlevingen te maken met hardnekkige problemen die worden gekenmerkt door een grote mate van complexiteit en onzekerheid. Ze leiden vaak tot crisis, zoals de wereldwijde voedsel-, energie-, water- en klimaatcrisissen. Het is dan ook niet verwonderlijk dat adaptief management niet alleen is geadopteerd als leidend concept binnen het Nederlandse Deltaprogramma, maar momenteel ook wordt gebruikt in

5 Vietnam, Zuid-Afrika, Verenigde Staten, Australië en tal van andere plaatsen om beleid en strategieën voor klimaatadaptatie te ontwikkelen. Om met de uitdagingen omtrent klimaatverandering om te kunnen gaan, is het van belang dat het huidige watermanagement een transitie ondergaat naar meer adaptief en integraal watermanagement. Adaptief watermanagement is een systematisch proces om beleid en praktijk te verbeteren, door middel van het leren van de uitkomsten van eerder geïmplementeerd beleid en door veranderingen in externe factoren daarbij mee te nemen. Op deze manier worden onzekerheden en complexiteit expliciet meegenomen. Dit laatste is belangrijk, omdat door klimaatverandering de context van complexe vraagstukken (in korte tijd) drastisch kan veranderen. In Europa, maar vooral in gebieden die het hardst worden getroffen door de gevolgen van klimaatverandering, bijvoorbeeld in Afrika en Azië. Dit geldt niet alleen voor de problematiek van droogtes en overstromingen, maar ook voor vraagstukken rondom nationale veiligheid, economische belangen, voedselzekerheid, duurzame ontwikkeling en migratie van klimaatvluchtelingen. Adaptief management wordt steeds meer beschouwd als een adequate manier om met deze complexe vraagstukken en onzekerheden om te gaan, zo ook in de watersector. Adaptief watermanagement is overigens geen plaatsvervanger van integraal watermanagement, maar voegt er wel iets belangrijks aan toe, namelijk een management als leren -benadering. Sociaal leren is een belangrijk element in adaptief watermanagement en dit moet goed gefaciliteerd worden. Participatie van belanghebbenden en integratie van informatiesystemen, disciplines en sectoren is hierbij van groot belang. 5 Er wordt daarom ook gesproken van adaptief en integraal watermanagement, omdat integratie een cruciale voorwaarde is voor adaptief watermanagement. De huidige stand van zaken in adaptief en integraal watermanagement in acht casestudies in Europa, Azië, en Afrika laat zien dat veel landen nog slechts in de startblokken staan (voor meer details, zie hoofdstuk 7). De meeste blijken nog niet in staat om zich aan te passen aan klimaatverandering en aan de daarbij behorende complexiteit en onzekerheden. In hoofdstuk 2 wordt de theoretische basis voor dit boek gepresenteerd. Gelet op de aard van het onderwerp is de conceptuele achtergrond vrij breed. De concepten komen voort uit een breed veld (waaronder governance-theorie, beleidswetenschappen, adaptief management, complexe (adaptieve) systeemtheorie en beleidsleren) en bestrijken verschillende aanpakken binnen deze velden. Deze theorieën en concepten hebben met elkaar gemeen dat ze inzicht geven over hoe en waarom maatschappijen, instituties en beleid veranderen in het kader van complexe problemen. Aan het einde van hoofdstuk 2 wordt een sterk pleidooi gehouden voor een symbiogenese van concepten, leidend tot een integrale en systematische aanpak voor het omgaan met complexiteit en onzekerheid. Analytisch raamwerken De theorie en concepten uit hoofdstuk 2 zijn gebruikt om een raamwerk te ontwikkelen voor het toetsen van het niveau van adaptief en integraal water management. Het 5 Het is niet zo dat voor elk probleem een intensief en tijdrovend participatieproces georganiseerd moet worden. Dit is alleen noodzakelijk wanneer het probleem gekenmerkt wordt door grote complexiteit en onzekerheden, waarbij informatie niet compleet is of wordt betwist, en waarbij de benodigde kennis en ervaring verdeeld is over verschillende partijen.

6 raamwerk omvat 9 essentiële dimensies, 33 variabelen en 62 meer specifieke indicatoren (zie hoofdstuk 3 voor variabelen en indicatoren). Dit zijn de dimensies: 1. Actoren en leiderschap; 2. Bewustwordingsprocessen en het onderwijs over water en klimaat; 3. Type governance; 4. Samenwerkingsstructuren; 5. Beleidsontwikkeling en implementatie; 6. Informatiemanagement; 7. Financiering; 8. Risicomanagement; 9. Effectiviteit van regelgeving, Hoofdstuk 4 presenteert een raamwerk voor het analyseren voor beleidsleren, gebaseerd op het concept van triple loop learning, dat oorspronkelijk werd geïntroduceerd in de organisatietheorie. Om leren te definiëren wordt gebruik gemaakt van literatuur over beleidsleren (Hall, Sabatier, Wegner). Voor de ontwikkeling van een raamwerk voor toepassing in een water governance-context wordt met name gebruikt gemaakt van literatuur over leren in groepen en organisaties (Argyris, Schön, Hargrove). De link naar literatuur over beleidsleren is innovatief en maakt het mogelijk om sociaalpsychologische mechanismen en contextuele factoren voor leren mee te nemen. Rekening houdend met de vereisten voor adaptief management worden deze inzichten vertaald in indicatoren voor het toetsen van leerprocessen. Naast de analytische raamwerken uit hoofdstuk 3 en 4 (zie hierboven) zijn er nog drie additionele raamwerken ontwikkeld: 1. Een raamwerk voor het bepalen van de breedte en diversiteit in fysieke interventies in een stroomgebied (hoofdstuk 6); 2. Een raamwerk voor het bepalen van de uitkomst van participatieprocessen, gebaseerd op mental mapping en causaliteitsmodellen (hoofdstuk 9); 3. Een raamwerk voor het analyseren van het functioneren en de effectiviteit van multi-stakeholderdialogen (hoofdstuk 10) Methodologie Methodologisch wordt er op een samenhangende en transparante manier een grote variëteit aan methoden en technieken gecombineerd. De analyse is gebaseerd op een zeer uitgebreide empirische basis, die het ook mogelijk maakt om een vergelijkende argumentatie op te bouwen. De conclusies komen voort uit deze analyse. Ze leveren een gedegen en uitgebreid antwoord op de onderzoeksvragen en worden vertaald naar verhelderende inzichten en aanbevelingen voor de praktijk. Het boek levert zo een belangrijke bijdrage aan theorieontwikkeling, met name over regimes voor adaptief management., Binnen dat gebied is op dat vlak is een meer dynamische en flexibele kennis van zaken nodig, dan in de huidige literatuur over instituties voor duurzame ontwikkeling terug te vinden is.

7 Onderzoeksmethoden Voor dit onderzoek is een gevarieerd aantal onderzoeksmethoden gebruikt. Deze methoden kunnen als volgt gegroepeerd worden: Beleidsgerelateerd transdisciplinair onderzoek (1.6.1), gebaseerd op literatuuronderzoek, analyse van primaire data (bv. beleidsdocumenten, procesevaluaties en projectplannen) en interviews met belanghebbenden, procesmanagers, beleidsmakers, politici, experts en andere deelnemers. De geïnterviewden waren allemaal direct betrokken in de voorbereiding, implementatie en/of vervolgactiviteiten van het onderzochte proces en beleid; Formele, vergelijkende casestudie-analyses, middels het combineren van diepgaande case studie analyses en meer formele vergelijkende analyses, inclusief multivalue QCA en standaard statistische correlatietechnieken; Kenniselicitatie-instrumenten (1.6.3), zoals deskundigenadvies middels interviews en questionnaires voor het scoren en wegen van indicators, workshops, cognitive mapping en group model building (zie hoofdstuk 9) In het veldonderzoek werden in totaal 190 experts betrokken uit 21 landen, met behulp van interviews (59%), questionnaires (15%) en/of workshops (26%). Er is veel aandacht besteed aan de robuustheid van (de methode van) deskundigenadvies. De interviews en workshops zijn op locatie georganiseerd in 10 case studies in acht rivierstroomgebieden (zie onderstaande figuur): de Rijn, Elbe, Guadiana, Tisza, Amudarya, Nijl, Orange-Senqu, Mekong, en het gehele watersysteem van West Australië. De 10 case studies bestrijken de volgende landen: Nederland, Duitsland, Portugal, Spanje, Tsjechië, Hongarije, Oekraïne, Oezbekistan, Laos, Cambodja, Vietnam, Myanmar, China, Thailand, Australië, Zuid-Afrika, Lesotho, Botswana, Oeganda, Rwanda en Tanzania.

8 Het vergelijken van complexe governance-systemen In hoofdstuk 5 wordt een methodologie geïntroduceerd voor het analyseren van de relatie tussen een groot aantal regimekarakteristieken en het functioneren van een regime. Dit levert aanzienlijke methodologische uitdagingen. QCA (kwalitatieve vergelijkende analyse) is een veelbelovende formele methode om dit soort analyses mogelijk te maken door het combineren van de sterke kanten van kwalitatieve casestudie-analyses en statistische methoden. Een beperking van QCA is de noodzaak om scores te reduceren naar binaire variabelen. Een speciaal voor dit probleem ontwikkelde multi-value QCA (mvqca) kon deze beperking compenseren (zie hoofdstuk 5). Gebruikmakend van empirische data uit latere hoofdstukken wordt er eerst een uitzonderlijke ( outlier ) casus geïdentificeerd (Hongarije). Het feit dat Hongarije als outlier naar voren komt, komt door een additionele variabele, namelijk een schaduwnetwerk. Daarna worden vier verschillende aanpakken voor mvqca gepresenteerd, welke inzichten dit oplevert en welke variabelen relatief onbelangrijk zijn om de uitkomst te verklaren. Daarnaast wordt middels een optimaal model inzichtelijk gemaakt hoe verschillende factoren de uitkomst kunnen verklaren. Uit de vergelijken analyse van acht casestudies blijkt dat samenwerkingsstructuren en informatiemanagement de belangrijkste factoren zijn die invloed hebben op het niveau van beleidsleren (voor uitgebreide resultaten en discussie zie hoofdstuk 7). De relatie tussen regimekarakteristieken en fysieke interventies in een stroomgebied Hoofdstuk 6 presenteert een vergelijkende analyse van vier Europese casestudies. De analyse gaat over de relatie tussen regimekarakteristieken en op welke manier en in welke mate deze regimes interveniëren als reactie op (nieuwe) problemen. Uit de vergelijkende analyse blijkt dat er relaties bestaan tussen de verschillende elementen van een watermanagementregime. Deze onderlinge relaties zijn stabiliserende factoren in

9 bestaande managementregimes. Voorbeelden zijn de significant positieve relaties tussen informatiemanagement (in het bijzonder de variabelen gezamenlijke kennisproduktie, omgaan met onzekerheden, en brede communicatie ) en samenwerking (in het bijzonder de variabelen verticale samenwerking, conflictoplossing en grensoverschrijdende samenwerking ). Eén van de conclusies die hieruit voortvloeit is dat een gebrek aan gezamenlijke kennisproductie een belangrijk obstakel is voor samenwerking en vice versa. Het onderzoek toont tevens aan dat alleen bottom-up governance of alleen top-down governance niet afdoende is voor adaptief management in complexe systemen zoals rivierstroomgebieden. Beide zijn noodzakelijk en alle managementsystemen die onderzocht worden proberen een balans te vinden tussen gecentraliseerde controle en bottom-up benaderingen. De relatie tussen regimekarakteristieken en niveaus van beleidsleren Hoofdstuk 7 onderzoekt de relatie tussen regimekarakteristieken en niveaus van beleidsleren in watermanagement. Dit gaat een stuk verder dan de analyse van fysieke interventies zoals in hoofdstuk 6 gebeurt, omdat er ook naar managementinterventies wordt gekeken. Bovendien wordt er een empirische kennisbasis ontwikkeld voor zowel Europese als niet-europese rivierstroomgebieden. In plaats van vier casestudies worden nu in totaal acht casestudies geanalyseerd, verspreid over Europe, Afrika en Azië. Dit levert een meer gedegen basis om algemene patronen te ontdekken en om belangrijke inzichten te verkrijgen over factoren die klimaatadaptatie en hogere niveaus van beleidsleren beïnvloeden. De internationaal vergelijkende analyse laat zien dat er een duidelijk verband bestaat tussen de karakteristieken van een managementsysteem (bijvoorbeeld het Nederlandse rivierbeheer) en het niveau van beleidsleren. De sleutelfactoren voor hogere niveaus van beleidsleren zijn geïntegreerde vormen van samenwerking en geavanceerd informatiemanagement. Het eerste betekent dat samenwerkingsvormen niet alleen overheden uit verschillen sectoren en bestuurslagen betrekken, maar dat ook burgers, bedrijven en belangenorganisaties aan de gezamenlijke aanpak van problemen deelnemen. De rijksoverheid heeft daarbij slechts een faciliterende en controlerende rol. Dat betekent overigens niet dat er geen centrale regie of coördinatie nodig is, maar de rol van de rijksoverheid beperkt zich tot bijvoorbeeld conflictbemiddeling, het ontwikkelen van (veiligheids-)standaarden, het opbouwen van capaciteit (door training, advies en institutionele versterking) en grensoverschrijdende samenwerking. De regierol is gedecentraliseerd en ligt bij de regio en daardoor korter bij burgers en lokale belangen. Er wordt decentraal gemakkelijker gebruik gemaakt van lokale kennis en ervaring, maar men voelt ook beter aan wanneer en op welke manier er ingegrepen moet worden, mocht er verandering of bijsturing noodzakelijk zijn. Bij het verdelen van water in tijden van waterschaarste zijn veel partijen betrokken. Naarmate de tekorten toenemen, neemt het aantal betrokkenen toe. Een adaptief systeem kan hiermee omgaan. Een belangrijk onderdeel van het vergroten van de adaptieve capaciteit van het watermanagement is het participatieve proces in de ontwikkeling en uitvoering van beleid. Dit houdt in dat de perspectieven van alle betrokkenen en belanghebbenden worden meegenomen, om daarmee onderling vertrouwen te creëren, alle opties tegen elkaar af te wegen en tot een breed gedragen oplossing te komen. Uit het

10 in hoofdstuk 7 beschreven onderzoek blijkt dat juist dit participatieve proces aan het lerend vermogen van een water management regime bijdraagt. Dit duiden we als de sociaalcognitieve dimensie van een managementsysteem. De tweede cruciale factor is informatiemanagement. Samenwerkingsstructuren en informatiemanagement zijn in dit kader nauw met elkaar verbonden. Met het oog op het lerend vermogen van een managementsysteem is het van belang dat bij het proces van informatiemanagement alle partijen zijn betrokken. Zij moeten de mogelijkheid krijgen om hun kennisbehoeften aan te geven, alsmede hun bestaande kennis, uitgangspunten en visies aan elkaar te presenteren. Het uitwisselen en bediscussiëren van kennis en ervaring is een cruciale voorwaarde voor sociaal leren en draagt bij aan onderling vertrouwen. Op deze manier wordt een gezamenlijke kennisbasis gecreëerd, waarin niet alleen technische kennis wordt geproduceerd, uitgewisseld en gebruikt, maar waarin tevens procesmatige, sociaaleconomische en politiek-bestuurlijke kennis wordt meegenomen. Geavanceerd informatiemanagement is de smeerolie van goede samenwerking: zonder brede participatie in gezamenlijke kennisproductie, -verspreiding, -uitwisseling en communicatie zal er vroeg of laat wrijving ontstaan in de (motor van) samenwerking. Deze wrijving openbaart zich meestal in een gebrek aan onderling vertrouwen, onnodige onzekerheden, vertraging in besluitvorming, kennishiaten en/of onvolledige informatievoorziening. Het kan zelfs leiden tot conflicten en/of lock-in situaties waarbij de besluitvorming op slot komt te zitten. Kortom, gezamenlijk (blijven) leren blijkt de sleutel tot effectieve en robuuste beleidsverandering ten behoeve van klimaataanpassing (in tegenstelling tot wat conflictgebaseerde theorieën beweren). Een belangrijke conclusie van dit onderzoek is dat het lerend vermogen (= de sociaal-cognitieve dimensie) van een managementsysteem cruciaal is voor de ontwikkeling van geavanceerde adaptatiestrategieën. Zulke strategieën worden in het algemeen gekenmerkt door: 1) een robuust en flexibel proces; 2) brede participatie van belanghebbenden, 3) scenario analyses; 4) risico assessments; 5) hoge diversiteit in managementmaatregelen en fysieke maatregelen; 6) aanpassing van structurele beperkingen van het managementsysteem zelf. De vergelijkende analyse, zoals gepresenteerd in hoofdstuk 6 en 7, laat eveneens zien dat in een regio waar een bepaald type probleem domineert zoals droogte in Portugal of wateroverlast in Nederland de mogelijke gevolgen van andere problemen worden onderschat of onvoldoende aandacht krijgen. Zo heeft droogte in Nederland al voor miljarden euro s aan schade gezorgd in de afgelopen jaren. Deze kostenpost is daarmee veel groter dan de schade door overstromingen in dezelfde periode. Toch staat de droogteproblematiek niet hoog op de publieke en politieke agenda, waarschijnlijk omdat Nederlanders van oudsher aan overstromingen zijn gewend, maar niet aan een relatief nieuw fenomeen als droogte. Bovendien heeft het directe gevaar van overstromingen een andere impact op mensen dan het indirecte gevaar van droogte. Droogte strekt zich over een periode van weken of zelfs maanden uit, waardoor het niet als een acuut gevaar en als levensbedreigend wordt ervaren. Voor regionale watersystemen in Nederland geldt dat de aanpak van de droogteproblematiek veel meer vergt dan simpelweg het waterpeil in de boezem te verhogen. In Nederland zijn het aantal maatregelen om met droogte om te gaan en de

11 diversiteit hierin op dit moment beperkt. Een meerderheid van experts geeft aan dat extra maatregelen noodzakelijk zijn of dat bestaande maatregelen op grotere schaal geïntroduceerd moeten worden. Een van de mogelijke maatregelen is het gebruik van regenwater en/of het hergebruik van grijs water (van bad, douche en gootsteen). Grijs water of regenwater kan gebruikt worden voor het doorspoelen van het toilet en het wassen van de auto, terwijl regenwater ook nog gebruikt kan worden voor besproeien van de tuin. Ook bedrijven zouden waterbesparende maatregelen kunnen treffen, die in verband met stijgende drinkwatertarieven en lozingskosten tevens financieel aantrekkelijk kunnen zijn. Door deze maatregelen kan gedurende droogte het tekort aan water voor een deel gecompenseerd worden. Het regionale waterbeheer kan denken aan landinrichtingsmaatregelen om de waterbalans te verbeteren, de buffercapaciteit van het boezemsysteem te vergroten in combinatie met natuurontwikkeling en het garanderen van minimale waterhoeveelheden gedurende droogtes, om daarmee natuur- en landbouwschade te beperken. Een mooi voorbeeld is de waterhouderij. Dit is een veelbelovend nieuw concept waarbij grondgebruikers (bijvoorbeeld landbouwers of bedrijven) hemelwater bergen en dit gedurende droogte beschikbaar stellen aan hun omgeving voor verschillende functies. Institutionele ontwerpprincipes voor klimaatadaptatie Hoofdstuk 8 gaat in op de bruikbaarheid van het institutionele ontwerp. Elinor Ostrom ontwikkelde institutionele ontwerpprincipes voor de governance van hulpbronnen in een lokale context. 6 Ostrom s theorie wordt in dit onderzoek gebruikt om processen voor klimaatadaptatie te bestuderen en is toegepast op de problematiek van droogte en overstromingen in Nederland, Zuid-Afrika en Australië. Op basis hiervan wordt beargumenteerd dat voor klimaatadaptatie in complexe governance-systemen een aantal aangepaste en additionele ontwerpprincipes nodig zijn om als samenleving adequaat met de gevolgen van klimaatverandering te kunnen omgaan. Deze additionele principes worden onderbouwd door empirische kennis. Ze doen recht doen aan een manier van beleidsontwikkeling voor klimaatadaptatie op een andere schaal dan Ostrom gebruikt, namelijk die van een stroomgebied of land. Als meta-ontwerpprincipe worden mechanismen voor het faciliteren van beleidsleren genoemd, gekenmerkt door het verkennen van onzekerheden, het overwegen van alternatieven en het (her-)kaderen van problemen en oplossingen. In onderstaande tabel wordt een overzicht gegeven van institutionele ontwerpprincipes voor klimaatadaptatie. Ontwerpprincipe Robuust en flexibel proces Uitleg Gebaseerd op transparantie, een discipline-overstijgende aanpak (transdisciplinariteit) en flexibiliteit (bv. door organisatorische redundantie). In het proces is het bijvoorbeeld van belang dat er een langetermijnvisie is en dat de randvoorwaarden voor het proces goed zijn gedefinieerd en worden bewaakt. Tegelijkertijd is het belangrijk dat er voldoende ruimte voor alle partijen overblijft om hun rol te (her)definiëren, onderlinge relaties vorm te geven en voor mogelijkheden om op eerder genomen besluiten terug te komen, mocht er verandering noodzakelijk zijn. Dit laatste is belangrijk voor het omgaan met onzekerheden en complexiteit. 6 Ostrom, E., 1990, Ostrom heeft hiervoor in 2009 als eerste vrouw in de geschiedenis de Nobelprijs in de Economie gewonnen.

12 Gelijke en eerlijke (her-)verdeling van risico s, kosten en baten Arrangementen voor collectieve besluitvorming Monitoring en evaluatie van proces Mechanismen voor conflictpreventie en conflictoplossing Ingebedde ondernemingen / polycentric governance Beleidsexperimenten Een integrale aanpak of strategie die op maat gesneden is voor regionale omstandigheden Beleidsleren Door betrokkenheid en sterke vertegenwoordiging van groepen en belanghebbenden die de effecten zullen merken en/of extra kwetsbaar zijn. In een adaptief proces is het van belang dat besluiten worden geëvalueerd op basis van de kosten om besluiten terug te draaien, mocht dat nodig zijn. Minder adaptieve systemen vallen vaak terug op grootschalige infrastructuur en rigide regelgeving. Dat kan tot starheid en onnodige/ extra kosten leiden als aanpassingen achteraf noodzakelijk blijken te zijn. Kosten kunnen ook gerelateerd zijn aan het verlies van vertrouwen en kredietwaardigheid, vooral als onzekerheden en de noodzaak tot verandering niet door de verantwoordelijke overheden worden aangepakt. Arrangementen om de deelname van groepen en belanghebbenden in besluitvorming te versterken, in het bijzonder over besluiten over hoe aan te passen. Deze arrangementen zijn cruciaal voor het creëren van draagvlak en vertrouwen en kunnen kostbare vertraging (bv. door civiele procedures) in de uitvoering voorkomen. Dit levert een basis voor reflectie en sociaal leren en ondersteunt afrekenbaarheid. Door monitoring kan het proces worden bijgestuurd, mocht dat nodig zijn. Het constant herprogrammeren, gebaseerd op monitoring en evaluatie, moet wel in een institutionele setting worden ingebed. Bij de ontwikkeling van een monitoringsprogramma is het bovendien van belang dat het programma ongewenste ontwikkelingen in een vroeg stadium kan identificeren. Dit zou kunnen betekenen dat er andere manieren van monitoring moeten worden gebruikt, bijvoorbeeld ingebed in lokale gemeenschappen, zodat burgers of boeren meteen aan de bel kunnen trekken mocht er iets mis dreigen te gaan. Bijvoorbeeld door zorgvuldige timing en planning van activiteiten ( timing and sequencing ), transparantie, het opbouwen van vertrouwen, en het delen en/of verhelderen van verantwoordelijkheden Functionele eenheden (bv. waterschappen) om complexe sociaalecologische systemen te managen, die het bestaan van enkel grootschalige of kleinschalige eenheden compenseren. Een doelbewuste en gecoördineerde activiteit (bv pilotprojecten) om nieuwe beleidsalternatieven te ontwikkelen en te testen Strategieën die rekening houden met verschillende niveaus van beleid en bestuur, cultuurhistorische omstandigheden, meerdere beleidsgebieden (bijvoorbeeld water, landbouw, natuur, ruimtelijke ordening, infrastructuur, industrie en wonen) en meerdere perspectieven en meerdere financieringsbronnen (bijvoorbeeld publiek-privaat) Door het verkennen van onzekerheden, overwegen van alternatieven en het herkaderen ( reframen ) van problemen en oplossingen. Deze ontwerpprincipes beogen geen blauwdruk, maar zijn zodanig geformuleerd dat ze afgestemd kunnen worden op de regionale, geografische en ecologische context, alsmede de economische en culturele. Het is belangrijk om te voorkomen dat zulke ontwerpprincipes geïnterpreteerd en gebruikt worden als een simplistisch wondermiddel. Ze kunnen daarentegen wel gebruikt worden om tot een diagnose en beleidsanalyse te komen of als hulpmiddel bij het faciliteren van complexe beleidsprocessen.

13 Functioneren en effectiviteit van participatie en dialoog De volgende twee hoofdstukken (9 en 10) gaan verder in op hoe watermanagementregimes daadwerkelijk in staat zijn om te leren en uitkomsten te produceren. Dit deel van het boek richt zich daarbij op twee kernvragen: Hoe kan participatie van belanghebbenden gestimuleerd worden? En hoe kan leren tussen hen worden bevorderd? Het onderzoek (in hoofdstuk 9) naar participatie van belanghebbenden in rivierbeheer richt zich meer op de procesdimensie van de analyses in dit boek. Het gebruik van group model building in verschillende stroomgebieden (van de Tisza, Orange en Amudarya) wordt met elkaar vergeleken. Deze methode kan in verschillende fasen van het beleidsproces worden ingezet, bijvoorbeeld bij het definiëren van een probleem en het verkennen van oplossingen. In de praktijk wordt hiermee zowel sociaal leren als participatie gestimuleerd. Alle partijen zitten om de ronde tafel en krijgen een gelijke kans om uit te leggen waarom zij denken dat het beleid wel of niet succesvol is. Er bestaat een scala aan technieken dat ingezet kan worden om dit groepsproces te faciliteren. Op deze manier wordt iedereen gehoord. Ministeries, lagere overheden, waterschappen, milieuorganisaties, vissers, boeren en private partijen krijgen begrip voor elkaars belangen, een bredere horizon en meer nuance in de probleemdefinitie of oplossingsrichtingen. Een simpele oplossing bestaat vaak niet. Deze methode is onder andere toegepast in Zuid-Afrika, Oezbekistan en Hongarije. In Zuid- Afrika werden bijvoorbeeld verschillende partijen gevraagd hun mening te geven over wat er mis gaat in het huidige waterbeleid. Op deze manier kon een goed totaaloverzicht worden gemaakt van het probleem en mogelijke oplossingsrichtingen, waarin de perspectieven van alle partijen zijn verwerkt. Capaciteitsgebrek bij lagere overheden bleek één van de belangrijkste factoren. De oorzaak hiervoor lijkt te liggen bij een brain drain van hoger opgeleiden in Zuid-Afrika: hoger opgeleiden vertrekken naar het buitenland. Ook hiv/aids zorgt voor het wegvallen van mensen; niet alleen zieken, maar ook hun verzorgers. Voor beleidsmakers was het verhelderend te constateren dat ze tijdens de besluitvorming ook de maatschappelijke context moesten meenemen. Hoofdstuk 10 levert een kritische reflectie op multi-stakeholderdialogen in Nederland, Portugal, Australia en de Mekong regio. Multi-stakeholderdialogen zijn gericht op het creëren en ondersteunen van een omgeving waarin een zinvolle dialoog kan plaatsvinden tussen verschillende groepen belanghebbenden. Een belangrijke opmerking hierbij is dat dialogen kunnen bijdragen aan het informeren en vormgeven van meer formele onderhandelingsprocessen en besluitvorming. Dit gebeurt doordat multistakeholderdialogen een breder perspectief leveren op behoeften, gevolgen en mogelijkheden die openlijk en zorgvuldig zijn besproken en afgewogen. In hoofdstuk 10 worden vier verschillende dialogen over water en klimaat in verschillende werelddelen onder de loep genomen. In elke casus wordt een specifieke activiteit of cluster van activiteiten bekeken die geïnitieerd werden door verschillende factoren (context gerelateerd) en normaliter onderdeel waren van een groter proces. Met behulp van eenzelfde vragenlijst werd in elke casus gekeken naar initiatie, vorm, inhoud en uitkomsten van de dialogen. Een belangrijke conclusie is dat de effectiviteit van dialogen niet alleen afhankelijk is van de kwaliteit van participatie en facilitatie, maar ook van de voorbereiding en vervolgactiviteiten door de organisatie en deelnemers. Daarnaast blijkt ook dat contextfactoren van grote

14 invloed kunnen zijn op de vorm en effectiviteit van strategieën omtrent participatieprocessen en dialoog. Dit verdient verder systematisch onderzoek. Het onderzoek in hoofdstuk 10 laat tevens zien dat het mogelijk is om vergelijkende inzichten over dialogen te verwerven met behulp van relatief simpele vragen omtrent belangrijke gebeurtenissen. Het onderzoek in hoofdstuk 9 en 10 leidt tot interessante inzichten over de meerwaarde en beperkingen van dit soort participatieve benaderingen in verschillende culturele, politieke en economische settings. Het toont ook het belang van een transdisciplinaire aanpak in onderzoek naar watermanagement, water governance en klimaatadaptatie. Synthese Hoofdstuk 11 geeft een synthese van de belangrijkste bijdragen van dit boek vanuit verschillende kanten: methodologische bevindingen en conclusies over welke karakteristieken een water management regime minder of meer adaptief maakt, ondersteund door een beschouwing van het functioneren van zo n regime. Daarnaast worden vernieuwende inzichten getoond over beleidsleren en institutionele ontwerpprincipes. Bij wijze van synthese wordt er een overzicht gegeven van obstakels en kansen voor klimaatadaptie in de watersector gebaseerd op het empirische onderzoek in dit boek. Tot slot wordt er gereflecteerd op de symbiogenese van verschillende concepten en de beperkingen van dit onderzoek. Verder onderzoek Hoofdstuk 12 biedt een omvangrijke agenda voor verder onderzoek op het vlak van water governance en klimaatadaptatie, gebaseerd op de bijdragen en beperkingen van de analyses in dit boek. Een belangrijke aandachtsgebied voor verder onderzoek over de governance van klimaatadaptatie is onderzoek naar de institutionele capaciteit en welke institutionele arrangementen deze capaciteit kunnen versterken. Daarbij is een beter begrip nodig van onderliggende processen van klimaatadaptatie, gerelateerd aan het opbouwen van vertrouwen, conflictoplossing en sociale rechtvaardigheid. Andere aandachtsgebieden die benadrukt worden zijn: 1) economische instrumenten voor klimaatadaptatie; 2) actoren en leiderschapsstrategieën; 3) samenwerkend actie-onderzoek; 4) multi-level en multi-sector interacties, 5) verschillende governance-types, 6) invloed van context op klimaatadaptatie in de water sector (bv. corruptie), en 7) het functioneren en de effectiviteit van managementregimes in het omgaan met de gevolgen van klimaatverandering. Hoofdstuk 12 geeft daarnaast een reeks methodologische aanbevelingen. Een deel van deze aanbevelingen is direct gebaseerd op de bevestiging van de constructivistische aanname dat in een enkele casus een grote variëteit bestaat in kennis, perspectieven en mentale modellen. Dit leidt bijvoorbeeld tot de aanbeveling voor meer samenwerkend actieonderzoek. Dit is vooral belangrijk voor (de ontwikkeling van) het adaptief vermogen van managementregimes. In samenwerkend actie-onderzoek werken onderzoekers samen met direct betrokkenen (bijvoorbeeld burgers, boeren, beleidsmakers en maatschappelijke organisaties) aan het testen van inzichten en strategieën en het evalueren van hun bruikbaarheid. Hierbij is ook een transdisciplinaire aanpak van belang, waarbij de kennis van

15 zowel verschillende disciplines als van niet-academische deelnemers een rol speelt in kennisontwikkeling en het evalueren van adaptatiestrategieën. Het onderzoek in dit boek toont aan dat het mogelijk is om diepgaande casestudie analyses te combineren met formele vergelijkende analyses en dat hieruit vernieuwende inzichten kunnen worden verkregen. Dit leidt tot de volgende aanbevelingen: 1) grote vergelijkende analyses en databases gevuld met data vanuit de hele wereld zijn noodzakelijk om vooruitgang te boeken in ons begrip van complexe governance-systemen en om contextgevoelige beleidsadviezen te kunnen geven, 2) een systematische en diagnostische aanpak is nodig om complexiteit te analyseren, 3) systematische reviews en meta-analyses zijn noodzakelijk voor een synthese van beschikbare kennis en voor het beantwoorden van beleidsvragen in het kader van watermanagement, water governance en klimaatadaptatie. Spin-offs Het boek sluit af in met een overzicht van producten (spin-offs) die uit dit onderzoek zijn voortgevloeid en momenteel worden gebruikt in praktijk, beleid en vervolgonderzoek (hoofdstuk 13). Een aantal spin-offs zijn de volgende: Op basis van dit boek worden momenteel een aantal pilots ontwikkeld in Vietnam, Bangladesh en Mozambique, die zich richten op de governance van klimaatadaptatie en de participatieve ontwikkeling van klimaatadaptatieplannen in de watersector; Dit proefschrift wordt als brondocument gebruikt voor de EU Common Implementation Strategy for the Water Framework Directive (Kaderrichtlijn Water); Op basis van verschillende hoofdstukken in dit boek zijn in totaal zes wetenschappelijke artikelen voortgekomen, waarvan een aantal reeds zijn gepubliceerd in gerenommeerde internationale tijdschriften; Analytische kaders uit dit proefschrift worden momenteel gebruikt in een aantal grote onderzoeksprojecten in binnen- en buitenland, bijvoorbeeld in Kennis voor Klimaat (Governance of Adaptation) en in Europese onderzoeksprojecten, zoals Twin2Go en ASEMWaternet. Het overzicht van spin-offs geeft de stand van zaken, voor zover bekend, op datum van publicatie van dit boek.

Veerkracht en zelfredzaamheid vanuit internationaal perspectief Keynote Congres Voorbereid op zelfredzaamheid

Veerkracht en zelfredzaamheid vanuit internationaal perspectief Keynote Congres Voorbereid op zelfredzaamheid Veerkracht en zelfredzaamheid vanuit internationaal perspectief Keynote Congres Voorbereid op zelfredzaamheid Georg Frerks Hoogleraar Rampenstudies, Wageningen Universiteit Bredere Context Globalisering

Nadere informatie

Samenvatting. Inleiding

Samenvatting. Inleiding Inleiding Overgewicht en obesitas bij kinderen is een serieus volksgezondheidsprobleem. Het wordt veroorzaakt door een complex geheel van onderling samenhangende persoonlijke, sociale en omgevingsfactoren.

Nadere informatie

Shaking up the Cost Benefit Analysis process. Issues and directions for improvement when assessing integrated spatial transport plans through a cost

Shaking up the Cost Benefit Analysis process. Issues and directions for improvement when assessing integrated spatial transport plans through a cost Shaking up the Cost Benefit Analysis process. Issues and directions for improvement when assessing integrated spatial transport plans through a cost benefit analysis E. Beukers Samenvatting Het maatschappelijke

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/32003 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Yuanyuan Zhao Title: Modelling the dynamics of the innovation process : a data-driven

Nadere informatie

The Governance of Adaptation to Climate Change

The Governance of Adaptation to Climate Change The Governance of Adaptation to Climate Change Consortium governance of climate adaptation Samenstelling consortium Wageningen Universiteit Vrije Universiteit Erasmus Universiteit Universiteit Utrecht

Nadere informatie

Samenvatting. 1. Wat houdt het begrip internationale samenwerking in?

Samenvatting. 1. Wat houdt het begrip internationale samenwerking in? Aanleiding voor het onderzoek Samenvatting In de 21 ste eeuw is de invloed van ruimtevaartactiviteiten op de wereldgemeenschap, economie, cultuur, milieu, etcetera steeds groter geworden. Ieder land dient

Nadere informatie

Toeleg Meedoen & Samenwerken in Breda

Toeleg Meedoen & Samenwerken in Breda Toeleg Meedoen & Samenwerken in Breda 2012-2013 Inleiding M&S Breda bestaat uit acht organisaties die er voor willen zorgen dat de kwetsbare burger in Breda mee kan doen. De deelnemers in M&S Breda delen

Nadere informatie

Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010

Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010 Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010 Belgisch voorzitterschap van de Europese Unie: Conferentie over Biodiversiteit in een veranderende wereld 8-9 september 2010 Internationaal Conventiecentrum

Nadere informatie

VRAGENLIJST Risico Perceptie

VRAGENLIJST Risico Perceptie Dit PDF document is klaar voor gebruik. Vergeet na het invullen van de vragen niet het document op te slaan en het naar het onderstaande e-mailadres te sturen: maria.carmona@hzg.de Onderwerp: QUESTIONNAIRE

Nadere informatie

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting xvii Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting Samenvatting IT uitbesteding doet er niet toe vanuit het perspectief aansluiting tussen bedrijfsvoering en IT Dit proefschrift is het

Nadere informatie

EFFECTIEVE INKOOPSAMENWERKING MET AUTONOMIE- EN CONFEDERATIESTRUCTUREN

EFFECTIEVE INKOOPSAMENWERKING MET AUTONOMIE- EN CONFEDERATIESTRUCTUREN EFFECTIEVE INKOOPSAMENWERKING MET AUTONOMIE- EN CONFEDERATIESTRUCTUREN 9 SAMENVATTING Het Centraal Planbureau voorspelt dat de zorgkosten stelselmatig toenemen en dat ze op de lange termijn onbetaalbaar

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting 169 Nederlandse samenvatting Het vakgebied internationale bedrijfskunde houdt zich bezig met de vraagstukken en de analyse van problemen op organisatieniveau die voortkomen uit grensoverschrijdende activiteiten.

Nadere informatie

Portefeuillehouder: M.A.P. Michels Behandelend ambtenaar J. van der Meer, 0595 447719 gemeente@winsum.nl (t.a.v. J. van der Meer)

Portefeuillehouder: M.A.P. Michels Behandelend ambtenaar J. van der Meer, 0595 447719 gemeente@winsum.nl (t.a.v. J. van der Meer) Vergadering: 11 december 2012 Agendanummer: 12 Status: Besluitvormend Portefeuillehouder: M.A.P. Michels Behandelend ambtenaar J. van der Meer, 0595 447719 E mail: gemeente@winsum.nl (t.a.v. J. van der

Nadere informatie

Interne organisatie beïnvloedt effectiviteit en efficiëntie

Interne organisatie beïnvloedt effectiviteit en efficiëntie Interne organisatie beïnvloedt effectiviteit en efficiëntie Systematische vergelijking van de interne organisatie en prestaties van corporaties toont aan dat kleine corporaties met veel ervaring als maatschappelijke

Nadere informatie

Smart Cycling Futures

Smart Cycling Futures Copernicus Institute of Sustainable Development Smart Cycling Futures Utrecht 16 september 2015 SMART CYCLING FUTURES (SCF) Waarom SCF? Fietsen is een relatief eenvoudige oplossing voor een reeks complexe

Nadere informatie

Communiceren en Improviseren. Omgaan met dynamiek en complexiteit bij de ontwikkeling en implementatie van een gezondheidsinterventie W.M.A.

Communiceren en Improviseren. Omgaan met dynamiek en complexiteit bij de ontwikkeling en implementatie van een gezondheidsinterventie W.M.A. Communiceren en Improviseren. Omgaan met dynamiek en complexiteit bij de ontwikkeling en implementatie van een gezondheidsinterventie W.M.A. ter Haar Samenvatting In dit proefschrift is de aard en het

Nadere informatie

Leadership in Project-Based Organizations: Dealing with Complex and Paradoxical Demands L.A. Havermans

Leadership in Project-Based Organizations: Dealing with Complex and Paradoxical Demands L.A. Havermans Leadership in Project-Based Organizations: Dealing with Complex and Paradoxical Demands L.A. Havermans LEADERSHIP IN PROJECT-BASED ORGANIZATIONS Dealing with complex and paradoxical demands Leiderschap

Nadere informatie

De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen.

De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen. Competentie 1: Creërend vermogen De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen. Concepten voor een ontwerp te ontwikkelen

Nadere informatie

COHESIEBELEID 2014-2020

COHESIEBELEID 2014-2020 GEÏNTEGREERDE TERRITORIALE INVESTERING COHESIEBELEID 2014-2020 De nieuwe wet- en regelgeving voor de volgende investeringsronde van het EU-cohesiebeleid voor 2014-2020 is in december 2013 formeel goedgekeurd

Nadere informatie

Prestatiemeting op maat:

Prestatiemeting op maat: PRESTATIEMETING Drs. K.B.M. Bessems is recent als bedrijfseconoom afgestudeerd aan de Universiteit van Tilburg. Drs. J.M.C. Niederer (niederer@telenet.be) is werkzaam in de controllerspraktijk en heeft

Nadere informatie

Opleidingsprogramma DoenDenken

Opleidingsprogramma DoenDenken 15-10-2015 Opleidingsprogramma DoenDenken Inleiding Het opleidingsprogramma DoenDenken is gericht op medewerkers die leren en innoveren in hun organisatie belangrijk vinden en zich daar zelf actief voor

Nadere informatie

Dutch Summary Acknowledgements Curriculum Vitae

Dutch Summary Acknowledgements Curriculum Vitae Dutch Summary Acknowledgements Curriculum Vitae 184 Welbevinden en hoofdpijn bij adolescenten: de rol van zelfregulatie In dit proefschrift is de rol van zelfregulatie processen voor het welbevinden van

Nadere informatie

Rampen- en Crisisbestrijding: Wat en wie moeten we trainen

Rampen- en Crisisbestrijding: Wat en wie moeten we trainen Kenmerken van rampen- en crisisbestrijding Crisissen of rampen hebben een aantal gedeelde kenmerken die van grote invloed zijn op de wijze waarop ze bestreden worden en die tevens de voorbereiding erop

Nadere informatie

onderzoek in transitie?

onderzoek in transitie? Transitieonderzoek: onderzoek in transitie? Erik Paredis (UGent) Yves De Weerdt (VITO) Frank Nevens (VITO) Opstartworkshop INTRAP 31 mei 2012, Leuven www.steunpunttrado.be Opbouw 1. De uitdagingen waarvoor

Nadere informatie

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Page 1 of 6 Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Hoe voorspeld? Klimaatscenario's voor Nederland (samengevat) DOWNLOAD HIER DE WORD VERSIE In dit informatieblad wordt in het kort klimaatverandering

Nadere informatie

GIDS-gemeenten die de JOGGaanpak & GIDS combineren

GIDS-gemeenten die de JOGGaanpak & GIDS combineren GIDS-gemeenten die de JOGGaanpak & GIDS combineren Notitie versie 1.0 September 2016 Door Frea Haker (Gezond in ) Eveline Koks (Jongeren Op Gezond Gewicht) Anneke Meijer (Coördinatie Gezond Gewicht Fryslân

Nadere informatie

Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9. Samenvatting

Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9. Samenvatting Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9 Samenvatting 155 Chapter 9 Samenvatting SAMENVATTING Richtlijnen en protocollen worden ontwikkeld om de variatie van professioneel handelen te reduceren, om kwaliteit van

Nadere informatie

hoe worden innovatieve, grote en complexe schepen in de praktijk ontwikkeld?

hoe worden innovatieve, grote en complexe schepen in de praktijk ontwikkeld? xiv Samenvatting In de scheepsontwerp industrie en specifiek in de ontwikkeling van grote, complexe en innovatieve schepen spelen ervaren scheepsontwerpers een belangrijke rol in het organiseren en structureren

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Docenten in het hoger onderwijs zijn experts in wát zij doceren, maar niet noodzakelijk in hóe zij dit zouden moeten doen. Dit komt omdat zij vaak weinig tot geen training hebben gehad in het lesgeven.

Nadere informatie

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97 Wanneer gebruiken we kwalitatieve interviews? Kwalitatief interview = mogelijke methode om gegevens te verzamelen voor een reeks soorten van kwalitatief onderzoek Kwalitatief interview versus natuurlijk

Nadere informatie

HR Performance Management

HR Performance Management HR Performance Management Door: Bernadette van de Laak Inleiding Bij Performance Management (PM) gaat het erom dat menselijk kapitaal binnen een organisatie dusdanig wordt georganiseerd, dat stijging van

Nadere informatie

Sociale innovatie. Integraal op weg naar topprestaties in teams en organisaties

Sociale innovatie. Integraal op weg naar topprestaties in teams en organisaties Sociale innovatie Integraal op weg naar topprestaties in teams en organisaties DATUM 1 maart 2014 CONTACT Steef de Vries MCC M 06 46 05 55 57 www.copertunity.nl info@copertunity.nl 2 1. Wat is sociale

Nadere informatie

Kernindicatoren voor assessment binnen de context van inclusief onderwijs

Kernindicatoren voor assessment binnen de context van inclusief onderwijs Kernindicatoren voor assessment binnen de context van inclusief onderwijs Proloog Assessment binnen de context van inclusief onderwijs is een aanpak van assessment binnen het reguliere onderwijs waarbij

Nadere informatie

Advies inzake Risicobenadering

Advies inzake Risicobenadering dvies inzake Risicobenadering Het afstemmen van modellen op uitdagingen PRIMO heeft binnen haar organisatie een divisie opgericht die zich geheel richt op het effectief gebruik van risicomanagementmodellen.

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33081 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33081 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/33081 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Stettina, Christoph Johann Title: Governance of innovation project management

Nadere informatie

Het BiSL-model. Een whitepaper van The Lifecycle Company

Het BiSL-model. Een whitepaper van The Lifecycle Company Het BiSL-model Een whitepaper van The Lifecycle Company Met dit whitepaper bieden we u een overzicht op hooflijnen van het BiSL-model. U vindt een overzicht van de processen en per proces een beknopte

Nadere informatie

Klimaat voor een nieuwe M.E.R.

Klimaat voor een nieuwe M.E.R. Klimaat voor een nieuwe M.E.R. Praktische Workshop Klimaatadaptatie in de praktijk van planvorming en milieu effectrapportage. Gerald Jan Ellen, Deltares, Bestuurskundig onderzoeker/adviseur Inhoud Adaptatie?

Nadere informatie

Verbinden van Duurzame Steden

Verbinden van Duurzame Steden Verbinden van Duurzame Steden Managen van verwachtingen Jan Klinkenberg, Netwerkmanager VerDuS Startbijeenkomst URD2-projecten 11 oktober 2012 Programma vanmiddag 13.00-13.15 uur Introductie VerDuS 13.15-15.15

Nadere informatie

sa m e n v A t t i n G

sa m e n v A t t i n G sa m e n v A t t i n G In dit proefschrift staat de samenwerking tussen ouders, revalidatieprofessionals en onderwijsprofessionals in de zorg voor kinderen met een cerebrale parese (CP) centraal. Het belang

Nadere informatie

Onderzoeksvoorstel Voorbeelden van Taakherschikking in de Zorg

Onderzoeksvoorstel Voorbeelden van Taakherschikking in de Zorg Onderzoeksvoorstel Voorbeelden van Taakherschikking in de Zorg De Verpleegkundig Specialist: De invloed op zorgpraktijken, kwaliteit en kosten van zorg in Nederland Iris Wallenburg, Antoinette de Bont,

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Introductie In dit proefschrift evalueer ik de effectiviteit van de academische discussie over de ethiek van documentaire maken. In hoeverre stellen wetenschappers de juiste

Nadere informatie

Tot slot. Aanbevelingen. Inleiding. Naar een lerende economie Investeren in het verdienvermogen van Nederland synopsis van WRR - rapport 90

Tot slot. Aanbevelingen. Inleiding. Naar een lerende economie Investeren in het verdienvermogen van Nederland synopsis van WRR - rapport 90 Hoe ziet dat er on de praktijk uit? (per sector / organisatie / afdeling / functie) Natuurlijke hulpbronnen en mensen zullen schaars zijn en de beschikbaarheid van kapitaal is niet te voorspellen. Met

Nadere informatie

ARUP studie Groningen 2013

ARUP studie Groningen 2013 ARUP studie Groningen 2013 Strategie voor structurele versteviging van gebouwen Nederlandse samenvatting Issue 17 januari 2014 Nederlandse samenvatting 1 Inleiding Dit rapport omvat een samenvatting van

Nadere informatie

Motie Ondersteuning Standaardisatie Uitvoeringsprocessen. voor BALV 17 november 2014

Motie Ondersteuning Standaardisatie Uitvoeringsprocessen. voor BALV 17 november 2014 Motie Ondersteuning Standaardisatie Uitvoeringsprocessen voor BALV 17 november 2014 Gemeente Zaanstad namens gemeenten Zwolle, Leeuwarden, Amersfoort, Haarlemmermeer, Rotterdam, Utrecht, Enschede en Apeldoorn

Nadere informatie

Test naam Marktgerichtheidsscan Datum 28-8-2012 Ingevuld door Guest Ingevuld voor Het team Team Guest-Team Context Overige

Test naam Marktgerichtheidsscan Datum 28-8-2012 Ingevuld door Guest Ingevuld voor Het team Team Guest-Team Context Overige Test naam Marktgerichtheidsscan Datum 28-8-2012 Ingevuld door Guest Ingevuld voor Het team Team Guest-Team Context Overige Klantgerichtheid Selecteren van een klant Wanneer u hoog scoort op 'selecteren

Nadere informatie

Een aardbeving is een voorbeeld van een eenmalig-permanente en continue schok en de tijdelijke uitval van elektriciteit is bijvoorbeeld een eenmalige

Een aardbeving is een voorbeeld van een eenmalig-permanente en continue schok en de tijdelijke uitval van elektriciteit is bijvoorbeeld een eenmalige Samenvatting Een economische schok is een drastische verandering in het evenwicht of de continuïteit van een systeem. De wereld wordt gekenmerkt door een veelheid van schokken. En elke schok lijkt de economie

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Wereldwijd zijn meer dan 3 miljard mensen afhankelijk van biomassa brandstoffen zoals hout en houtskool om in hun dagelijkse energie behoefte te voorzien. Het gebruik van deze

Nadere informatie

Summary 215. Samenvatting

Summary 215. Samenvatting Summary 215 216 217 Productontwikkeling wordt in steeds vaker georganiseerd in de vorm van consortia. Het organiseren van productontwikkeling in consortia is iets wat uitdagingen met zich meebrengt omdat

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting De Protestantse Kerk in Nederland (PKN) onderhoudt middels de organisaties Kerk in Actie (KiA) en ICCO Alliantie contacten met partners in Brazilië. Deze studie verkent de onderhandelingen

Nadere informatie

Technologieontwikkeling in de wegenbouw

Technologieontwikkeling in de wegenbouw Technologieontwikkeling in de wegenbouw - Hoe de rollen van de overheid het projectresultaat beïnvloeden - NL- Samenvatting van promotieonderzoek dr.ir JC Caerteling Deze dissertatie levert een bijdrage

Nadere informatie

Investeren in klimaatactie, investeren in LIFE

Investeren in klimaatactie, investeren in LIFE istock Investeren in klimaatactie, investeren in LIFE Overzicht van het nieuwe LIFE-subprogramma Klimaatactie 2014-2020 Klimaat Wat is het nieuwe LIFE-subprogramma Klimaatactie? De Europese staatshoofden

Nadere informatie

Research in Higher Professional Education: A staff perspective. Mw. D.M.E. Griffioen

Research in Higher Professional Education: A staff perspective. Mw. D.M.E. Griffioen Research in Higher Professional Education: A staff perspective. Mw. D.M.E. Griffioen This chapter is part of: Griffioen, D.M.E. (2013). Research in Higher Professional Education: A Staff Perspective. Chapter

Nadere informatie

Wonen Doe Je Thuis: inhoudelijk kader van Combinatie Jeugdzorg

Wonen Doe Je Thuis: inhoudelijk kader van Combinatie Jeugdzorg Combinatie Jeugdzorg helpt kinderen en ouders vakkundig bij complexe vragen over opvoeden en opgroeien, zodat kinderen zich optimaal ontwikkelen en meedoen in de samenleving. Daarbij worden participatie

Nadere informatie

How to present online information to older cancer patients N. Bol

How to present online information to older cancer patients N. Bol How to present online information to older cancer patients N. Bol Dutch summary (Nederlandse samenvatting) Dutch summary (Nederlandse samenvatting) Goede informatievoorziening is essentieel voor effectieve

Nadere informatie

Kennis ontwikkelen en kennis delen voor het omgevingsbeleid

Kennis ontwikkelen en kennis delen voor het omgevingsbeleid Kennis ontwikkelen en kennis delen voor het omgevingsbeleid Ruimteconferentie Workshop 11 21-05-2013 Jeannette Beck, Lia van den Broek, Olav-Jan van 1 Inhoud presentatie Context Kennis en decentralisatie

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/38701 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Visschedijk, Johannes Hermanus Maria (Jan) Title: Fear of falling in older patients

Nadere informatie

vanuit de technische en organisatorische omgeving, werk-verdeling, budget, planning, en hergebruik van componenten. Het documenteren van SA dient

vanuit de technische en organisatorische omgeving, werk-verdeling, budget, planning, en hergebruik van componenten. Het documenteren van SA dient 9 Samenvatting Software heeft vooruitgang in veel vakgebieden mogelijk gemaakt en heeft een toenemend invloed op ons leven en de samenleving in zijn geheel. Software wordt gebruikt in computers, communicatienetwerken,

Nadere informatie

Samenvatting / Dutch summary

Samenvatting / Dutch summary Samenvatting / Dutch summary De verantwoordelijkheid die mensen al dan niet nemen voor hun eigen leven is een centraal thema op dit moment, zowel binnen de politieke als de publieke discussie: we gaan

Nadere informatie

Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam

Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam Robert t Hart / Geert Haisma 26 september 2013 r.hart@risicomanagement.nl / haisma@risicomanagement.nl 1www.risicomanagement.nl Visie risicomanagement Gemeenten

Nadere informatie

Samenvatting Nederlands

Samenvatting Nederlands Samenvatting Nederlands 178 Samenvatting Mis het niet! Incomplete data kan waardevolle informatie bevatten In epidemiologisch onderzoek wordt veel gebruik gemaakt van vragenlijsten om data te verzamelen.

Nadere informatie

Het komende uur. Bevolkingsparticipatie. Zuid-Amerika als nieuwe examenregio: een voorproefje. De achtergrond van bevolkingsparticipatie

Het komende uur. Bevolkingsparticipatie. Zuid-Amerika als nieuwe examenregio: een voorproefje. De achtergrond van bevolkingsparticipatie Zuid-Amerika als nieuwe examenregio: een voorproefje Gery Nijenhuis International Development Studies, SG&PL/UU KNAG-Onderwijsdag Vrijdag 7 november 2014 Het komende uur Zuid-Amerika als nieuwe examenregio;

Nadere informatie

Samenvatting. Opvoeding en thuis omgeving als aangrijpingspunten in de preventie van overgewicht bij kinderen: resultaten van de ChecKid studie

Samenvatting. Opvoeding en thuis omgeving als aangrijpingspunten in de preventie van overgewicht bij kinderen: resultaten van de ChecKid studie Opvoeding en thuis omgeving als aangrijpingspunten in de preventie van overgewicht bij kinderen: resultaten van de ChecKid studie Overgewicht is een snel groeiend wereldwijd probleem en is geassocieerd

Nadere informatie

Succes factoren voor de implementatie van de Nul Ongevallen Visie

Succes factoren voor de implementatie van de Nul Ongevallen Visie 0 Succes factoren voor de implementatie van de Nul Ongevallen Visie Gerard Zwetsloot, Robert Bezemer 1 Europees onderzoeksproject (7 landen) Centrale vraag: Wat zijn de succes factoren (en goede praktijken)

Nadere informatie

Kennisdeling in lerende netwerken

Kennisdeling in lerende netwerken Kennisdeling in lerende netwerken Managementsamenvatting Dit rapport presenteert een onderzoek naar kennisdeling. Kennis neemt in de samenleving een steeds belangrijker plaats in. Individuen en/of groepen

Nadere informatie

Meer waarde creëren. Assetmanagement op maat

Meer waarde creëren. Assetmanagement op maat Meer waarde creëren Assetmanagement op maat Zo maken wij assetmanagement toepasbaar Met de toolbox Zeven bouwstenen van professioneel assetmanagement maken we de ISO55000 toepasbaar voor u. Belanghebbenden

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Het is een uitdaging om ouderen te identificeren die baat kunnen hebben bij een interventie gericht op de preventie van beperkingen in het dagelijks leven op het moment dat dergelijke

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Langdurig ziekteverzuim is een erkend sociaal-economisch en sociaal-geneeskundig probleem op nationaal en internationaal niveau. Verschillende landen hebben wettelijke maatregelen genomen

Nadere informatie

PROJECTMANAGEMENT 1 SITUATIE

PROJECTMANAGEMENT 1 SITUATIE PROJECTMANAGEMENT George van Houtem 1 SITUATIE Het werken in en het leidinggeven aan projecten is tegenwoordig eerder regel dan uitzondering voor de hedendaagse manager. In elk bedrijf of organisatie komen

Nadere informatie

Workshop Lustrumcongres DSRG 3 november 2011 Drie rollen in ontwerpgericht onderzoek: onderzoeker, ontwerper en veranderaar

Workshop Lustrumcongres DSRG 3 november 2011 Drie rollen in ontwerpgericht onderzoek: onderzoeker, ontwerper en veranderaar Workshop Lustrumcongres DSRG 3 november 2011 Drie rollen in ontwerpgericht onderzoek: onderzoeker, ontwerper en veranderaar Sanne Akkerman, Larike Bronkhorst & Ilya Zitter Programma workshop 14:00 14:50

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Dit proefschrift richt zich op procesverbeteringsconcepten voor aannemers die complexe installaties ontwerpen, bouwen en onderhouden (in het kort: EPCM-aannemers). Het doel

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Het aantal eerste en tweede generatie immigranten in Nederland is hoger dan ooit tevoren. Momenteel wonen er 3,2 miljoen immigranten in Nederland, dat is 19.7% van de totale

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM

IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM De tijd dat MVO was voorbehouden aan idealisten ligt achter ons. Inmiddels wordt erkend dat MVO geen hype is, maar van strategisch belang voor ieder

Nadere informatie

In het eerste deel van dit proefschrift staan drie onderzoeksvragen (OV) centraal. Deze zijn schematisch weergegeven in onderstaand figuur.

In het eerste deel van dit proefschrift staan drie onderzoeksvragen (OV) centraal. Deze zijn schematisch weergegeven in onderstaand figuur. Samenvatting Introductie Het doel van dit proefschrift is om inzicht te krijgen in wat bijdraagt aan goed toegeruste zorgmedewerkers werkzaam in de verpleeghuiszorg voor mensen met dementie. Een sterke

Nadere informatie

Chapter 10. Samenvatting

Chapter 10. Samenvatting 1 Chapter 10 Samenvatting 2 INLEIDING Adequate pijnbehandeling voor traumapatiënten is een complex probleem in de (prehospitale) spoedzorg. Met dit proefschrift willen we inzicht geven in de vroegtijdige,

Nadere informatie

Kennis Platform Water. Samenvatting advies 2012

Kennis Platform Water. Samenvatting advies 2012 Kennis Platform Water Samenvatting advies 2012 Samenvatting advies 2012 Voor u ligt het eerste advies van het kennisplatform water Nieuwe Stijl over strategisch wateronderzoek. Dit (informele) platform

Nadere informatie

Gewijzigde doelstellingen in de leidraad interne controle/ organisatiebeheersing VLAAMSE OVERHEID. (inwerkingtreding: 1 januari 2015)

Gewijzigde doelstellingen in de leidraad interne controle/ organisatiebeheersing VLAAMSE OVERHEID. (inwerkingtreding: 1 januari 2015) Gewijzigde doelstellingen in de leidraad interne controle/ organisatiebeheersing VLAAMSE OVERHEID (inwerkingtreding: 1 januari 2015) 2 1. Doelstellingen, proces- & risicomanagement Subthema kwaliteitsbeleid

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20488 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20488 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20488 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Haar, Beryl Philine ter Title: Open method of coordination. An analysis of its

Nadere informatie

Samenvatting. Motiveren van oudere werknemers: Een levensloopperspectief op de rol van waargenomen personeelsinstrumenten

Samenvatting. Motiveren van oudere werknemers: Een levensloopperspectief op de rol van waargenomen personeelsinstrumenten Samenvatting Motiveren van oudere werknemers: Een levensloopperspectief op de rol van waargenomen personeelsinstrumenten 1 Introductie De beroepsbevolking in westerse landen vergrijst. Door het stijgen

Nadere informatie

Informatiemanager. Doel. Context

Informatiemanager. Doel. Context Informatiemanager Doel Ontwikkelen, in stand houden, evalueren, aanpassen en regisseren van het informatiemanagement, de digitale informatievoorziening en de ICT-facilitering van de instelling en/of de

Nadere informatie

NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING. CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING

NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING. CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING Versterking van de wetenschap en een betere benutting van de resultaten zijn een onmisbare basis, als Nederland

Nadere informatie

Leeftijdbewust personeelsbeleid Ingrediënten voor een plan van aanpak

Leeftijdbewust personeelsbeleid Ingrediënten voor een plan van aanpak Leeftijdbewust personeelsbeleid Ingrediënten voor een plan van aanpak Inhoud Inleiding 3 Stap 1 De noodzaak vaststellen 4 Stap 2 De business case 5 Stap 3 Probleemverdieping 6 Stap 4 Actieplan 8 Stap 5

Nadere informatie

Hervormingen in het lokaal re-integratiebeleid. Plan van aanpak quick scan

Hervormingen in het lokaal re-integratiebeleid. Plan van aanpak quick scan Hervormingen in het lokaal re-integratiebeleid Plan van aanpak quick scan Juni 2014 Colofon Rekenkamer Súdwest-Fryslân dr. M.S. (Marsha) de Vries (hoofdonderzoeker, secretaris) dr. R.J. (Rick) Anderson

Nadere informatie

Exact Synergy Enterprise. Krachtiger Financieel Management

Exact Synergy Enterprise. Krachtiger Financieel Management Exact Synergy Enterprise Krachtiger Financieel Management 1 Inleiding Waar gaat het om? Makkelijke vragen zijn vaak het moeilijkst te beantwoorden. Als het hectische tijden zijn, moet u soms veel beslissingen

Nadere informatie

Water is onmisbaar! actieve mkb/kmo s. Dankzij EU-beleid meer banen en groei in de watersector. JOUW MENING TELT EN JOUW ACTIES OOK

Water is onmisbaar! actieve mkb/kmo s. Dankzij EU-beleid meer banen en groei in de watersector. JOUW MENING TELT EN JOUW ACTIES OOK Dankzij EU-beleid meer banen en groei in de watersector. 9 000 actieve mkb/kmo s bijna 500 000 banen JOUW MENING TELT Met het waterbeleid en de maatregelen van de EU krijgt iedereen inspraak door middel

Nadere informatie

Leren bedrijfseconomische problemen op te lossen door het maken van vakspecifieke schema s

Leren bedrijfseconomische problemen op te lossen door het maken van vakspecifieke schema s Leren bedrijfseconomische problemen op te lossen door het maken van vakspecifieke schema s Bert Slof, Gijsbert Erkens & Paul A. Kirschner Als docenten zien wij graag dat leerlingen zich niet alleen de

Nadere informatie

Beoordeling van het PWS

Beoordeling van het PWS Weging tussen de drie fasen: 25% projectvoorstel, 50% eindverslag, 25% presentatie (indien de presentatie het belangrijkste onderdeel is (toneelstuk, balletuitvoering, muziekuitvoering), dan telt de presentatie

Nadere informatie

Kwaliteit van zorg door georganiseerde reflectie en dialoog

Kwaliteit van zorg door georganiseerde reflectie en dialoog Kwaliteit van zorg door georganiseerde reflectie en dialoog Bert Molewijk (RN,MA, PhD) Voorbij de vrijblijvendheid Programmaleider Moreel Beraad, VUmc Associate professor Clinical Ethics, Oslo VWS, Week

Nadere informatie

Schoolbeleid en ontwikkeling

Schoolbeleid en ontwikkeling Schoolbeleid en ontwikkeling V. Maakt gedeeld leiderschap een verschil voor de betrokkenheid van leerkrachten? Een studie in het secundair onderwijs 1 Krachtlijnen Een schooldirecteur wordt genoodzaakt

Nadere informatie

Mensen en Natuur PLANNEN MET NATUUR! Inleiding

Mensen en Natuur PLANNEN MET NATUUR! Inleiding alterra lei landbouw, natuur en voedselkwaliteit PLANNEN MET NATUUR! Groene wet- en regelgeving en decentrale overheden Inleiding De veranderende natuurwetgeving heeft grote gevolgen voor gemeenten en

Nadere informatie

Duiden, verbinden en vakmanschap

Duiden, verbinden en vakmanschap Effectieve managementstrategieën: Duiden, verbinden en vakmanschap www.divosa.nl Effectieve managementstrategieën: Duiden, verbinden en vakmanschap dr. Duco Bannink, Chris Goosen Het management van sociale

Nadere informatie

Adaptief beheer van everzwijnen. 11/05/2012 Jim Casaer & Thomas Scheppers

Adaptief beheer van everzwijnen. 11/05/2012 Jim Casaer & Thomas Scheppers Adaptief beheer van everzwijnen 11/05/2012 Jim Casaer & Thomas Scheppers Adaptief beheer?? Maatwerk Onzekerheden Participatief overleg ~ belanghebbenden Monitoring Doelstellingen, indicatoren Leren door

Nadere informatie

Ontwerpgericht onderzoek in het HBO: onderzoeken door te adviseren

Ontwerpgericht onderzoek in het HBO: onderzoeken door te adviseren Management, finance en recht Ontwerpgericht onderzoek in het HBO: onderzoeken door te adviseren KWALON Conferentie Kwalitatief onderzoek in het hoger onderwijs: lessen leren van elkaar 13 december 2012

Nadere informatie

Vandaag. Marktverkennen in het Deltaprogramma. Opzet: Marktverkenner bij DPIJ. Achtergrond. November & december. September & oktober

Vandaag. Marktverkennen in het Deltaprogramma. Opzet: Marktverkenner bij DPIJ. Achtergrond. November & december. September & oktober Vandaag Deltaprogramma IJsselmeergebied Marktverkennen in het Deltaprogramma 1. De detachering bedrijfsleven Opzet Vogelvlucht activiteiten 2. Stellingen en reflectie 3. Conclusies en aanbevelingen 24

Nadere informatie

INVENTARISATIE EN CLASSIFICATIE VAN STANDAARDEN VOOR CYBERSECURITY

INVENTARISATIE EN CLASSIFICATIE VAN STANDAARDEN VOOR CYBERSECURITY INVENTARISATIE EN CLASSIFICATIE VAN STANDAARDEN VOOR CYBERSECURITY Leesvervangende samenvatting bij het eindrapport Auteurs: Dr. B. Hulsebosch, CISSP A. van Velzen, M.Sc. 20 mei 2015 In opdracht van: Het

Nadere informatie

Integraal waarderen. Een (blijvende) discussie. Maartje de Boer. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Integraal waarderen. Een (blijvende) discussie. Maartje de Boer. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed Integraal waarderen Een (blijvende) discussie Maartje de Boer Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed 1 Presentatie Het probleem Voor wie is dit een probleem? RCE Kennisprogramma Wat is Erfgoed (een oplossing?)

Nadere informatie

Introductie Methoden Bevindingen

Introductie Methoden Bevindingen 2 Introductie De introductie van e-health in de gezondheidszorg neemt een vlucht, maar de baten worden onvoldoende benut. In de politieke en maatschappelijke discussie over de houdbaarheid van de gezondheidszorg

Nadere informatie

Functieprofiel: Projectleider Functiecode: 0302

Functieprofiel: Projectleider Functiecode: 0302 Functieprofiel: Projectleider Functiecode: 0302 Doel Voorbereiden en opzetten van en bijbehorende projectorganisatie, alsmede leiding geven aan de uitvoering hiervan, binnen randvoorwaarden van kosten,

Nadere informatie

Driedaagse Leergang. Kennisintensieve beleidsontwikkeling

Driedaagse Leergang. Kennisintensieve beleidsontwikkeling Driedaagse Leergang Kennisintensieve beleidsontwikkeling 6, 13 en 20 juni 2014 Den Haag Doelstellingen en doelgroep De doelgroep bestaat uit beleidsmedewerkers/stafmedewerkers bij beleidsinstanties (nationaal,

Nadere informatie

Ruimte om te leven met water

Ruimte om te leven met water Ruimte om te leven met water Het huidige watersysteem is volgens de nieuwe In de toekomst wil het waterschap een zoveel Om de benodigde ruimte aan hectares te verwerven inzichten niet meer op orde. Aanpassingen

Nadere informatie