Project Zorgprogrammering palliatieve zorg Eindrapportage

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Project Zorgprogrammering palliatieve zorg Eindrapportage"

Transcriptie

1

2 Project Zorgprogrammering palliatieve zorg Eindrapportage Bestuur VIKC Contactpersoon namens het bestuur R. Koppejan, programmaleider palliatieve zorg VIKC Auteur Henk-Jan de Winter, programmacoördinator palliatieve zorg IKNO, projectleider September Project Zorgprogrammering Palliatieve Zorg Eindrapportage

3 4 Project Zorgprogrammering Palliatieve Zorg Eindrapportage

4 Inhoudsopgave Voorwoord 7 1 Inleiding 8 2 Samenvatting 9 3 Probleemstelling en projectopdracht 10 4 Projectorganisatie 11 5 Uitkomsten ontwikkelfase 12 6 Uitkomsten toetsfase 13 7 Uitkomsten evaluatiefase Inhoud van het stramien zorgprogrammering Randvoorwaarden voor het werken met het stramien Fasering van het patiëntenproces Probleemgebieden Evaluatie van werken met het stramien zorgprogrammering binnen de netwerken Resultaten in de netwerkregio s Projectondersteuning Overige projectresultaten en presentaties 18 8 Conclusies en aanbevelingen 19 9 Voorstel voor vervolg 21 Bijlagen 23 B1 Samenstelling project- en werkgroepen 24 B2 Stroomschema fasering palliatieve zorg 28 B3 Overzicht problemen en format model bij aanvang toetsfase 29 B4 Factsheet doel stramien palliatieve zorg 31 B5 Model na evaluatie (definiteve versie) 32 B6 Aanbiedingsbrief Platform palliatieve zorg 34 B7 Geraadpleegde literatuur 35 5 Project Zorgprogrammering Palliatieve Zorg Eindrapportage

5 6 Project Zorgprogrammering Palliatieve Zorg Eindrapportage

6 Voorwoord Voor u ligt de eindrapportage van het Project Zorgprogrammering palliatieve zorg. Dit project kan worden gekenschetst als een dynamisch en innovatief ontwikkelproject. Dynamisch, omdat de dynamische omgeving van de palliatieve zorg in Nederland en het concept van netwerkmanagement daarom vraagt. Innovatief en ontwikkelend, omdat het stramien voor zorgprogrammering tot stand is gekomen op basis van een globaal idee en enkele globaal uitgewerkte uitgangspunten. In het project stond lerend innoveren centraal. De deelnemers zijn de uitdaging aangegaan om met elkaar dit proces te doorlopen. Zij hebben het proces centraal gesteld, zonder daarbij het beoogde resultaat en de projectdoelen uit het oog te verliezen. Het leidende principe was om daarbij van elkaar te leren en inzichten te delen. Essentieel daarbij is de bereidheid om van elkaar te leren en open te staan voor elkaar. Dat is ook de belangrijkste succesfactor gebleken. Dit heeft geleid tot een uitkomst waarmee alle betrokkenen verder kunnen en willen werken. Deze aanpak had niet kunnen werken zonder de inzet en betrokkenheid van velen. Allereerst uiteraard de deelnemende netwerken palliatieve zorg. Hun deelname aan het project was toch min of meer een sprong in het diepe. De netwerken hebben deze sprong aangedurfd: chapeau! De resultaten van dit project waren zeker niet gehaald zonder de bijzondere inzet en betrokken heid van de negen netwerken die hebben meegewerkt aan het project. De netwerk - coördinatoren van deze netwerken en de leden van de regionale werkgroepen hebben enorm veel inzet geleverd vanuit een grote motivatie om de palliatieve zorg in de eigen regio beter vorm te geven. De leden van de werkgroep Vernieuwing van AGORA zijn bereid geweest om als klankbord - groep mee te denken over de ontwikkeling en voortgang binnen het project. Hun tips en suggesties zijn zeer waardevol geweest. De inzet van organisatiepsycholoog Gerard Muller als externe begeleider voor de landelijke bijeenkomsten met de netwerken is hoog gewaardeerd. Mede door de diverse werkvormen en de kundige begeleiding van Gerard is enorm veel dynamiek in het groepsproces van het project ontstaan. Dat was een onmisbare schakel voor het bereiken van de projectresultaten. De communicatie met Ria Koppejan als contactpersoon namens het bestuur van de VIKC en als opdrachtgever is altijd heel open en verfrissend geweest. Ria, dank voor het vertrouwen dat je in ons hebt gesteld en nog steeds hebt om van het project iets moois en goeds te maken. Last but not least wil ik uiteraard graag stilstaan bij de projectgroep: Marlene Middelburg, Marijke Wulp, Marjolein van Meggelen en Anneke Dekkers. (bij aanvang van het project Arianne Brinkman, Marijke Kastermans en Herman Haverkort). Een kleine, slagvaardige groep mensen, die met een enorme inzet en motivatie erg veel werk hebben verzet. Het was niet altijd gemakkelijk, sommige keuzes waren lastig en de samenstelling is tussentijds fors gewijzigd, maar het is gedurende het gehele project gelukt om met elkaar een goed team te zijn. We hebben goed en erg prettig met elkaar samen gewerkt en aansprekende resultaten geboekt. Henk-Jan de Winter, IKNO, projectleider Enschede, september Project Zorgprogrammering Palliatieve Zorg Eindrapportage

7 1 Inleiding Doel van het Project Zorgprogrammering Palliatieve zorg was een hulpmiddel voor de net - werken palliatieve zorg te ontwikkelen dat het mogelijk maakt de kwaliteit van de palliatieve zorg in de regio s inzichtelijk te maken en die vervolgens te verbeteren. Palliatieve zorg ondersteunt patiënten bij het afronden van het bestaan en het nemen van afscheid. Hierbij staat kwaliteit van leven, kwaliteit van sterven en kwaliteit van rouwverwerking centraal. De WHO hanteert voor palliatieve zorg de volgende definitie, die ook in het kader van dit project gehanteerd wordt: Palliatieve zorg is een benadering die de kwaliteit van leven verbetert van patiënten en hun naasten, die te maken hebben met levensbedreigende aandoeningen, door het voorkomen en verlichten van lijden, door middel van vroegtijdige signalering, zorgvuldige beoordeling en het behandelen van pijn en andere problemen van lichamelijke, psychosociale en spirituele aard. 1) In het project is dit hulpmiddel door en voor de netwerken ontwikkeld. Het project is fasegewijs vormgegeven: ontwikkelen, toetsen en evalueren. Daarnaast is van meet af aan de doelgroep bij het ontwikkelproces betrokken en is geprobeerd optimaal gebruik te maken van de expertise en ervaringen die binnen de netwerken beschikbaar zijn. Door samen met de netwerken en ikc s in regionale werkgroepen ervaringen op te doen en kennis te delen, is draagvlak voor het model gecreëerd en zijn tijdens het ontwikkelproces expertise eilanden ontstaan. Deze expertise eilanden kunnen in het landelijke implementatieproces een belangrijke onder - steunende rol spelen voor de netwerken die met het model aan de slag willen gaan. In deze eindrapportage doen we verslag van de uitkomsten van het project. Hierbij wordt de fasegewijze vormgeving van het project gevolgd. Eerst wordt stil gestaan bij de ontwikkel - fase van het project, vervolgens bij de toetsfase en de resultaten van de evaluatie. Tenslotte geven we conclusies en aanbevelingen. 1) WHO: Project Zorgprogrammering Palliatieve Zorg Eindrapportage

8 2 Samenvatting Conform de projectopdracht heeft het project geleid tot een hulpmiddel dat de lokale netwerken palliatieve zorg in Nederland kunnen gebruiken om in hun regio s de kwaliteit van de palliatieve zorg inzichtelijk te maken en te verbeteren. Met, door en voor netwerken is op intensieve en interactieve wijze gewerkt aan dit stramien. Het resultaat is een compact model, waarbinnen op verschillende manieren en met diverse methoden gewerkt kan worden aan de verbetering van de palliatieve zorg op netwerkniveau. Het stramien maakt het mogelijk om informatie en kennis die op landelijk, regionaal en lokaal niveau beschikbaar is op te nemen, te delen en te bewerken. Afhankelijk van de doelstellingen van de netwerken en de daarop gestoelde werkwijze is het mogelijk om een zorgprogramma op netwerkniveau te ontwikkelen, dat inzicht geeft in de mogelijkheden van palliatieve zorg, maar ook inzicht geeft in verbeterpunten en hiaten in het zorgnetwerk. Digitale ontsluiting van het stramien is noodzakelijk om in meer netwerken met dit stramien te kunnen werken. Daarnaast is in het project ervaring opgedaan met verschillende ondersteuningsvormen op diverse niveaus. Voor het stramien bestaat veel draagvlak bij de netwerken palliatieve zorg. Veel netwerken willen er dan ook mee aan de slag. Om dat mogelijk te maken is een landelijk implementatietraject noodzakelijk, waarin de in dit project opgedane ervaringen met verschillende en actieve ondersteuningsvormen en projectsturing kunnen worden gebruikt en verder uitgebouwd. 9 Project Zorgprogrammering Palliatieve Zorg Eindrapportage

9 3 Probleemstelling en projectopdracht In het project is op basis van de volgende probleemstelling gewerkt: De afgelopen jaren is in toenemende mate aandacht gekomen voor de ontwikkeling van de palliatieve zorg in Nederland. De demografische ontwikkelingen als toenemende vergrijzing, het gegeven dat door het toenemen van mogelijkheden van curatieve behandelingen en het ouder worden van de mens meerdere gezondheidsproblemen gaan spelen zorgen voor een toenemende druk op de gezondheidszorg in Nederland. De toename van comorbiditeit en mogelijkheden van behandeling maken ook, dat de problematiek in de palliatieve zorg complex is 2). Verschillende ziektebeelden en bijbehorende symptomen maken, dat diverse hulpverleners bij de zorg betrokken zijn en inzet van middelen en kennis meer op elkaar afgestemd moet worden. In de palliatieve zorg staat de zorgbehoefte van de patiënt centraal. De zorgvraag van de patiënt is leidend bij de inzet van zorg- en dienstverlening. Deze zorgvraag kan betrekking hebben op somatische, psychische, sociale en spirituele aspecten van het menszijn. Dit alles vraagt maatwerk en stelt hoge eisen aan de kwaliteit van zorg. De ontwikkeling van de kwaliteit van de palliatieve zorgverlening wordt geremd door een tekort aan eenduidigheid, transparantie, toegankelijkheid van en samenhang in de zorgverlening. De professionals en netwerken palliatieve zorg hebben de wens geuit om toe te werken naar een zorgprogramma palliatieve zorg. In het Landelijk kader voor zorgprogrammering in de palliatieve zorg 3) wordt dit aangegeven als een stramien, dat moet dienen ter ondersteuning van de netwerken palliatieve zorg. (uit: Plan van aanpak). Deze probleemstelling heeft geleid tot de volgende projectopdracht: Ontwikkel een model voor zorgprogrammering in de palliatieve zorg dat als hulpmiddel dient voor de netwerken palliatieve zorg. Het model dient vanuit behoeften van patiënten vorm te worden gegeven. Hierbij wordt uitgegaan van een fasering in het zorgproces die deels ontleend is aan het richtlijnenboek van de VIKC en verder is uitgewerkt binnen de werkgroep thuiszorg van AGORA, op basis van het concept dat is ontwikkeld in het netwerk palliatieve zorg Roermond: Markering van de palliatieve fase; Fase van heroriëntatie op het veranderd perspectief; Periode van relatieve balans; Fase van multiple problematiek; Stervensfase; Fase van nazorg. Binnen de onderscheiden fasen van het zorgproces zullen de problemen, wensen en/of behoeften voor hulpverleners herkenbaar worden gedefinieerd. De netwerken kunnen, aan de hand van dit model en vanuit het perspectief van de patiënt, de samenwerkingsafspraken, instrumenten en werkwijzen binnen het netwerk vastleggen en op die manier komen tot een regionaal zorgprogramma palliatieve zorg. (uit: Plan van aanpak) 2) Palliatieve zorg: Richtlijnen voor de praktijk, VIKC, ) Landelijk kader voor zorgprogrammering in de palliatieve zorg, Agora, Bunnik, 31 mei Project Zorgprogrammering Palliatieve Zorg Eindrapportage

10 4 Projectorganisatie Voorafgaand aan de daadwerkelijke start van het project is de projectstructuur vorm gegeven en zijn per IKC regio netwerken palliatieve zorg benaderd met het verzoek te participeren in het project. Dit heeft geresulteerd in de deelname van negen netwerken, per IKC regio één netwerk: 1 Netwerk Noord- en Oost Flevoland (IKA) 2 Netwerk Oostelijk Zuid-Limburg (IKL) 3 Netwerk Utrecht Stad (IKMN) 4 Netwerk Meppel en Steenwijkerland (IKN) 5 Netwerk Noordwest Veluwe (IKO) 6 Netwerk Palliatieve zorg Rotterdam (IKR) 7 Netwerk Enschede-Haaksbergen en Noordoost Twente (IKST) 8 Netwerk Midden-Holland (IKW) 9 Netwerk Midden-Brabant (IKZ) Figuur 4.1 Tijdens het project is de volgende projectstructuur gehanteerd: Projectstructuur Bestuur VIKC en Programmaleider Projectleider Klankbordgroep Projectgroep Expertgroep netwerk netwerk netwerk netwerk netwerk netwerk netwerk netwerk netwerk Voor de samenstelling van de verschillende groepen, zie B1. De taken en verantwoordelijkheden van de verschillende groepen zijn voor de start van het project benoemd en vastgelegd in het Plan van aanpak van het project. Daarnaast is met iedere netwerkcoördinator van de deelnemende netwerken een kennismakingsgesprek gevoerd om wederzijdse verwachtingen uit te wisselen. De werkwijze tijdens het hele project is geweest om op basis van landelijke bijeenkomsten van de netwerken met de projectgroep informatie en kennis te verzamelen en uit te wisselen. Het project heeft een looptijd gehad van januari 2007 tot en met juli In deze periode zijn de volgende fasen doorlopen: 1 Ontwikkelen en vaststellen van het stramien Zorgprogrammering Palliatieve Zorg (januari juli 2007); 2 Toetsen van het model in de deelnemende netwerkregio s (september 2007 april 2008); 3 Evaluatie van de ervaringen en effecten (april juni 2008); 4 Afronding (juli augustus 2008). 11 Project Zorgprogrammering Palliatieve Zorg Eindrapportage

11 5 Uitkomsten ontwikkelfase In deze fase stond het ontwikkelen en vaststellen van het stramien Zorgprogrammering centraal. Het stramien is ontwikkeld op basis van het Landelijk kader voor zorgprogrammering in de palliatieve zorg, beschikbare informatie vanuit netwerk Roermond en schriftelijke documentatie. In deze fase is Vilans nauw betrokken geweest bij het tot stand komen van het schriftelijke materiaal. In twee bijeenkomsten is op interactieve wijze onder leiding van organisatie - psycholoog Gerard Muller inhoudelijke input en feedback gekregen van de participerende netwerken. Deze informatie is uiteindelijk verwerkt in de werkversie van het stramien, gebaseerd op de fasen die in de projectopdracht en het oorspronkelijke materiaal waren verwoord (zie B2). Het materiaal bestond op dat moment uit overzichten waarin op basis van patiëntenvragen beschikbare informatie, oplossingsrichtingen en interventies konden worden geordend. De patiëntenvragen zijn gerangschikt rondom zes gebieden: lichamelijk, psychisch, sociaal, spiritueel, ADL/HDL en praktische problemen. Voor een overzicht van deze problemen en het format van het overzicht: zie B3. In de zomer van 2007 is dit stramien gevuld met informatie die landelijk beschikbaar was en daarna aangeboden aan de deelnemende netwerken. In deze overzichten is ruimte om regio - nale, netwerkspecifieke informatie toe te voegen aan de landelijke informatie. Daarnaast is op ikcnet een beveiligde werkgroepomgeving beschikbaar gesteld, waarin de informatie werd opgeslagen en waarop de netwerken om informatie konden uitwisselen. Aan het eind van deze fase is de samenwerking met Vilans ontbonden en is de samenstelling van de projectgroep aangepast om de volgende fase van het project goed te kunnen ondersteunen. 12 Project Zorgprogrammering Palliatieve Zorg Eindrapportage

12 6 Uitkomsten toetsfase Doel van de toetsfase was inzicht te krijgen of het ontwikkelde stramien voldeed aan de verwachtingen van de netwerken. Daarnaast is nagegaan of de netwerken in de praktijk met het stramien kunnen werken. De vragen die in de toetsfase centraal hebben gestaan zijn onder andere: Is het stramien zorgprogramma volledig? Biedt het ingevulde zorgprogramma transparantie van het zorgproces? Biedt het ingevulde zorgprogramma inzicht in het aanbod en overlap aan zorginterventies en ondersteunende afspraken? Biedt het ingevulde zorgprogramma inzicht in (hiaten in) het zorgproces, interventies en onder steunende afspraken? Is de geformuleerde problematiek herkenbaar voor de hulpverleners? Is het stramien bruikbaar en heeft het een meerwaarde voor (generalistische) hulpverleners en patiënten binnen het netwerk? Voor de toetsfase is voor ieder netwerk een contactpersoon uit de projectgroep benoemd. Deze contactpersoon heeft bij het betrokken netwerk minimaal één bijeenkomst van de regionale werkgroep bijgewoond en heeft daarnaast contact onderhouden met de netwerk - coördinator om vragen en knelpunten te helpen oplossen. Tijdens deze toetsfase zijn twee landelijke bijeenkomsten georganiseerd, één na enkele maanden toetsen om ervaringen te delen en één aan het eind van de toetsfase om voorlopige resultaten te kunnen delen. Tijdens de toetsfase bleek dat de netwerken op diverse manieren met het stramien aan de slag gingen. Dit leverde verwarring en onduidelijkheid op. Het stramien is echter op diverse manieren toepasbaar, waarbij er geen goede of foute aanpak te benoemen is. Dit betekent wel dat de netwerken vooraf helder moeten hebben wat ze met het stramien willen bereiken. Om dit inzichtelijk te maken is een factsheet ontwikkeld, onder de netwerken verspreid en mondeling toegelicht: (zie B4). Dit factsheet heeft de netwerken veel steun en inzicht gegeven. 13 Project Zorgprogrammering Palliatieve Zorg Eindrapportage

13 7 Uitkomsten evaluatiefase Evaluatie van de toetsfase heeft plaatsgevonden van april tot en met juni Aan de deel - nemende netwerken is een vragenlijst voorgelegd en de projectgroep heeft het tot dan toe afgelegde traject kritisch doorgenomen, samen met de opdrachtgever en een extern adviseur. De resultaten van deze evaluatie zijn gepresenteerd tijdens de afsluitende bijeenkomst op 12 juni 2008 en verder uitgediept en besproken tijdens een Open Space conferentie die deel uitmaakte van deze bijeenkomst. Bij deze bijeenkomst waren naast de deelnemende netwerken en IKC-medewerkers ook de overige netwerken palliatieve zorg in Nederland uitgenodigd. Veel netwerken die geïnteresseerd zijn om in de toekomst met het stramien te gaan werken waren aanwezig en hebben meegedacht over de vormgeving van een vervolgtraject. De evaluatie heeft het volgende opgeleverd. 7.1 Inhoud van het stramien zorgprogrammering Randvoorwaarden voor het werken met het stramien De randvoorwaarden voor het werken met het model zorgprogrammering zijn uitgesplitst in drie onderwerpen: Belangen van de zorgvrager; Coördinatie van zorg en samenwerking; Deskundigheid. De algemene conclusies over de genoemde randvoorwaarden zijn: De in de werkversie van het zorgprogramma geformuleerde randvoorwaarden zijn herkenbaar. Ze worden echter niet (alleen) als randvoorwaarden voor het werken met het zorgprogramma ervaren, maar meer als gewenste situatie, streefdoelen, of vragen die je vooraf als netwerk stelt. De randvoorwaarden worden van belang geacht als gewenste voorwaarden voor de realisering van goede palliatieve zorg binnen een netwerk. Het is niet noodzakelijk dat er binnen netwerken al volledig aan die randvoorwaarden wordt voldaan voordat men het stramien kan gaan invullen. Het zijn streefdoelen. De voorwaarden moeten aangescherpt worden om als ijkpunten te kunnen gaan fungeren, vooral voor de onderwerpen: markeringspunt palliatieve fase, competenties beroeps/informele zorgverleners, en beschrijving basis- en gespecialiseerde palliatieve zorg Fasering van het patiëntenproces De fasen zoals die zijn opgenomen in de handleiding en de werkversie worden herkend. Het gehanteerde onderscheid wordt door zes netwerken zinvol gevonden als achtergrondinformatie. Zij vinden het geheel nog niet bruikbaar binnen dit project. Vooral de fasen van heroriëntatie, van relatieve balans en van multiple problematiek zijn vaak moeilijk te onderscheiden. Deze kunnen wel gebruikt worden als achtergrondinformatie, bijvoorbeeld bij het vormgeven van bij- en nascholing. Het onderscheiden in zes fasen kan als gekunsteld ervaren worden en roept meer vragen op dan beantwoord kunnen worden. Het voorstel is om een onderscheid te maken in drie fasen: markering van de palliatieve fase, de stervensfase en de fase van nazorg. De markering van de palliatieve fase wordt door allen als belangrijk aangegeven voor het kunnen gaan geven van goede palliatieve zorg, maar ook voor het project. 14 Project Zorgprogrammering Palliatieve Zorg Eindrapportage

14 Voor die markering van de palliatieve fase moeten criteria uitgewerkt worden. Suggesties zijn een zorgpad te maken voor de markeringsfase en de overgang van ziektegerichte palliatie naar symptoomgerichte palliatie te benoemen als omslagpunt. Er moet rekening mee gehouden worden dat de gewenste informatie over het ongeneeslijk ziek zijn of over het mogelijk verdere verloop van de ziekte per bevolkingsgroep of cultuur kan verschillen Probleemgebieden Allen herkennen de genoemde probleemgebieden. Over hoe zinvol en bruikbaar een gedetailleerde uitsplitsing is, zijn de meningen verdeeld. Door de uitsplitsing in uitgangsvragen bij deelgebieden mis je de multidisciplinaire aanpak vanuit de zorgverleners. Suggesties: Voeg een patiëntenvraag toe aan de inventarisatie. Hoe regel je de coördinatie van zorg en de onderlinge afstemming? Als je via de weg van de probleemgebieden én via de weg van de fasen kunt zoeken vergroot dat de kans op de juiste informatie. Richt het zorgproces en het zoekproces in vanuit de optiek van zorgvragers en vanuit het zoekgedrag en de optiek van professionals. Het gaat erom dat er flexibel omgegaan kan worden met het programma. Al te fijne verdelingen en indelingen werken een mate van starheid in de hand. Als kapstok is het zeer goed te gebruiken. De koppeling tussen fasen en probleemgebieden wordt niet zo bruikbaar gevonden, mits je deze in de zoekfunctie op een webapplicatie verwerkt. Suggestie: focus niet op de fase waarin de ziekte zich bevindt, maar op de fase waarin de patiënt zich bevindt (verwerkingsfase, de mate waarin de patiënt anticipeert op wat er komen gaat). 7.2 Evaluatie van het werken met het stramien zorgprogrammering binnen de netwerken De meerwaarde van het werken met het model zorgprogrammering is: Het structureert de zorg. Witte vlekken (lacunes in de zorg) worden duidelijk en dat werkt als een nulmeting. Kom snel tot kernpunten voor verbetering en ontwikkeling. Zet een denkproces in de netwerken in gang. Zorg ervoor dat je te weten komt wat de ander doet, dit is vaak weinig transparant. De negatieve punten van het werken met het stramien zorgprogrammering in de toetsfase zijn: Het is een dik boekwerk. Het kost erg veel tijd. Het model heeft veel overlap en wordt mede daardoor onoverzichtelijk. Deze informatie heeft ertoe geleid, dat het format dat wordt gebruikt binnen de netwerkregio, drastisch is vereenvoudigd: De koppeling tussen problemen en fasering wordt los gelaten. In plaats van zes worden nog vier probleemgebieden gehanteerd: de domeinen lichamelijk, psychisch, sociaal en spiritueel. De 35 oorspronkelijke uitgangsvragen zijn teruggebracht tot 20 uitgangsvragen. Een aantal kolommen van het oorspronkelijke format zijn samengevoegd (zie B6). 15 Project Zorgprogrammering Palliatieve Zorg Eindrapportage

15 Op basis van deze informatie is het model zorgprogrammering vereenvoudigd: Figuur 7.1 Model zorgprogrammering / Structuur overzicht stramien Markering van de palliatieve fase: Diagnose ongeneeslijk ziek/ slecht nieuws gesprek Hoe worden mijn andere hulpverleners geïnformeerd? Wat kan ik verwachten en bij wie kan ik terecht? Fysiek Psychisch Sociaal Spiritueel Wie kan helpen bij vragen Wie kan helpen bij vragen Hoe ga ik om met mijn Waar kan ik terecht met van lichamelijke aard? van psychische en naasten en MZ? vragen rondom leven, Wie kan helpen met emotionele aard? Wie ondersteunt mijn dood en religie? dingen die ik niet meer Hoe nu verder? naasten en MZ? Welke mogelijkheden zelf kan? Welke aanvullende zorg Hoe communiceer ik met heb ik ten aanzien van mogelijkheden zijn er nog mijn hulpverleners? mijn sterven? meer? Waar kan ik heen als het Hoe kunnen ik en mijn thuis niet meer wil? naasten omgaan met Hoe regel ik mijn uitvaart? verlies? Hoe regel ik mijn juridische/financiële zaken? Markering van de stervensfase (overlijden verwacht binnen 1 a 2 weken) Welke mogelijkheden zijn er om mijn lijden en dat van mijn naasten te verlichten? Hoe gaat de zorg in de laatste dagen? Markering van de rouw- en nazorgfase Welke nazorg en ondersteuning kunnen mijn naasten krijgen als ik overleden ben? 7.3 Resultaten in de netwerkregio s Het werken met het stramien zorgprogrammering heeft alle deelnemende netwerken resultaten opgeleverd. Wel zijn de resultaten zeer divers. Dit is te verklaren vanuit de gekozen aanpak van de netwerken, de diversiteit in leeftijd en samenstelling van de netwerken en verwachtingen en beoogde doelen die de verschillende netwerken hebben. Enkele netwerken hebben ervoor gekozen om het hele stramien met alle daarin opgenomen probleemgebieden te vullen met informatie. Dit heeft hen de mogelijkheid geboden om overzicht te krijgen over de (on)mogelijkheden in het netwerk, overlap en hiaten in het zorgnetwerk in kaart te brengen en een basis te creëren voor een beleidsagenda voor de komende jaren. Enkele andere netwerken hebben ervoor gekozen om één of enkele thema s verder uit te werken en inzichtelijk te maken, omdat er binnen dat thema vragen of problemen bestaan in het netwerk. 16 Project Zorgprogrammering Palliatieve Zorg Eindrapportage

16 Eén netwerk (Midden Brabant) heeft een matrix 4) ontwikkeld die gebruikt kan worden binnen de omgeving van de websites van de netwerken om binnen diverse geledingen in het netwerk op basis van de verschillende probleemgebieden informatie en kennis eenvoudig te inventariseren. Ook netwerk Rotterdam heeft van deze matrix gebruik kunnen maken. Netwerk Noordoost Flevoland heeft zich bijzonder ingespannen om de ordening binnen het stramien hanteerbaar te maken en tegelijkertijd het stramien digitaal binnen het eigen netwerk te ontsluiten. Veel van de ervaringen met het stramien van dit netwerk waren voor de andere netwerken herkenbaar. De uitkomsten van het netwerk Noordoost Flevoland hebben nadrukkelijk kunnen bijdragen aan het vereenvoudigen van het stramien zorgprogrammering aan het eind van de toetsfase. Ook de ervaringen binnen dit netwerk met het digitaliseren van het stramien zijn zeer waardevol. Deze vorm van ontsluiten heeft veel steun binnen de deelnemende netwerken. Nagenoeg alle netwerken constateren dat het meewerken in het project ook veel heeft bijgedragen aan bevorderen van de samenwerkingsrelaties in het netwerk. Het meewerken in het project gaf een positieve stimulans binnen de netwerkgroepen. Samenvattend kunnen we de volgende resultaten benoemen: Je kunt werken aan de meest urgente knelpunten binnen het netwerk en op basis daarvan discussiëren over welke zaken verbeterd kunnen worden en hierin prioriteren. Je kunt kiezen voor het meer diepgaand uitwerken van één probleemgebied en hierop verbeteringen aanbrengen. Je kunt het stramien gebruiken voor een globale inventarisatie. Het werken met het stramien levert een duidelijke beleidsagenda op, met doelstellingen voor soms meer jaren. Het werken met het stramien binnen het netwerk werkte stimulerend op de werkgroep binnen het netwerk en de samenwerking in het netwerk in zijn geheel. Het werken met het stramien maakt het mogelijk om uit te zoeken wat allemaal beschikbaar is in de instellingen en binnen het netwerk. Dit maakt het aanbod binnen het netwerk transparanter. Netwerk Midden-Brabant startte met een project verbeteringen in de markeringsfase. Netwerk Rotterdam & Omstreken nam het initiatief om een werkgroep verpleegkundige palliatieve zorg te formeren die kennis en ervaringen uitwisselt en casuïstiek bespreekt. Netwerk Meppel & Steenwijkerland werkt aan een plan van aanpak voor het verbeteren van de interne communicatie per zorginstelling en de communicatie met de huisartsen. Netwerk Midden-Holland startte een werkgroep voor psychosociale zorg en spirituele begeleiding. Netwerk Utrecht Stad is gestart met het uitwerken van het Thema angst en depressie in de palliatieve fase met als doel verbeteren en behouden van de toegankelijkheid van de psychosociale zorg voor de patiënten in de palliatieve fase. 7.4 Projectondersteuning Projectondersteuning heeft op landelijk en regionaal niveau plaats gevonden: Schriftelijke materialen. De nieuwsbrieven zijn goed ontvangen. De schriftelijke materialen en instructies waren wel duidelijk, maar door de hoeveelheid en omvang van het projectmateriaal niet zo overzichtelijk. Door de omvang van het materiaal werd het onduidelijker. 4) Zie website: 17 Project Zorgprogrammering Palliatieve Zorg Eindrapportage

17 De ondersteuning op locatie vanuit de landelijke projectgroep is goed gewaardeerd en hierover was men ook tevreden. Vooral het ter plekke kunnen ingaan op praktische vragen en problemen bij het werken met het materiaal was erg prettig. Anderzijds heeft het zo nauw kunnen samenwerken de projectgroep veel inzicht gegeven in de manier waarop binnen de netwerken met de materialen is gewerkt en waarom dat zo gebeurde. De ondersteuning op locatie door het eigen ikc is ook positief beoordeeld. De medewerkers van de ikc s hebben de netwerken ondersteuning op maat kunnen leveren. Dit was zeer divers van inhoud: informatie verzamelen, informatie bundelen of verwerken in het model, facilitaire en secretariële ondersteuning. De landelijke bijeenkomsten zijn als zeer waardevol beoordeeld. Vooral het met elkaar delen van zowel positieve als negatieve ervaringen en het met elkaar leren werkte zeer motiverend. Deze bijeenkomsten hebben voor zowel de individuele deelnemers als voor het project veel informatie en ervaringen opgeleverd. De slotconclusie is dat deze vormen van projectondersteuning zeer complementair aan elkaar hebben gewerkt en het noodzakelijk is deze in een eventueel vervolgtraject te blijven hanteren. Figuur 7.1 Model zorgprogrammering totale project- handleiding landelijke schriftelijke ondersteuning ondersteuning ondersetuning bijeenkomsten informatie op locatie vanuit op locatie door projectgroep eigen IKC volledig oneens oneens neutraal eens helemaal mee eens 7.5 Overige projectresultaten en presentaties De overige projectresultaten waren: Tijdens het project zijn acht nieuwsbrieven over het project landelijk verspreid en gepubliceerd op diverse websites. Er is een breed draagvlak onder de netwerken palliatieve zorg om met het ontwikkelde stramien verder te werken. Om dat te kunnen doen is wel een stevige ondersteuningsorganisatie nodig, die zowel regionaal (IKC regio s) als landelijk uitvoering krijgt. Voorstel is hiervoor een landelijk implementatietraject te starten. Voordat met bredere toepassing en implementatie kan worden begonnen moet het stramien met inhoud digitaal ontsloten worden via een internetapplicatie. Het stramien biedt de netwerken voldoende handvatten voor verschillende uitwerkingen, al naar gelang de behoeften van de netwerken. Het project is op de volgende wijzen gepresenteerd: Tijdens het project zijn de aanpak en voorlopige resultaten in een poster gepresenteerd tijdens het VVOV-congres in november Tijdens werkbezoeken aan Canada en Zweden zijn de aanpak en resultaten van het project gepresenteerd en bediscussieerd bij de Mc Master University en St. Joseph s Health System Research Network in Hamilton, Ontario in november 2007 en in Stockholm (Stockholm Sjukhem, palliative unit) in mei Tijdens deze bijeenkomsten zijn de voorlopige projectresultaten gespiegeld aan ervaringen en inzichten in deze beide landen. 18 Project Zorgprogrammering Palliatieve Zorg Eindrapportage

18 Tijdens het Nationaal Congres Palliatieve zorg, georganiseerd door het NPTN in november 2008 worden de resultaten van dit project in een van de parallelsessies gepresenteerd en besproken. Voor het VVOV-congres in november 2008 is een abstract ingediend en geaccepteerd voor mondelinge presentatie. In het najaar van 2008 verschijnt er een artikel over de uitkomsten van het project in Pallium. Voor het EAPC-congres in Wenen in mei 2009 wordt een abstract over dit project ingediend. Tenslotte is de voortgang van het project diverse malen gepresenteerd en besproken tijdens de themabijeenkomsten voor de netwerkcoördinatoren die tweejaarlijks worden georganiseerd door AGORA en de VIKC. 19 Project Zorgprogrammering Palliatieve Zorg Eindrapportage

19 8 Conclusies en aanbevelingen Uit de projectresultaten en de evaluatie kunnen de volgende conclusies worden getrokken en aanbevelingen worden gedaan. Conclusie 1: Het ontwikkelen en vormgeven van een zorgprogramma is een proces, waarbij de samenwerking met de praktijk onontbeerlijk is. Betrokkenheid en draagvlak zijn essentiële voorwaarden, maar ondersteuning om tot dit draagvlak te komen is eveneens onmisbaar. > Aanbeveling 1: De projectgroep beveelt aan bij een dergelijk ingewikkeld project meer expertises te benutten. Niet alleen inhoudelijke expertise, maar vooral ook procesmatige expertise is noodzakelijk. Conclusie 2: De geformuleerde randvoorwaarden vormen niet zozeer voorwaarden voor het kunnen invullen van het zorgprogramma, maar worden gezien als voorwaarden voor de realisering van goede palliatieve zorg (binnen een netwerk). > Aanbeveling 2: De projectgroep beveelt aan de inleiding op het werkdocument als volgt vorm te gaan geven: Benadruk het belang van goede randvoorwaarden voor de realisering van optimale palliatieve zorg als gezamenlijke opdracht voor het palliatieve veld om die zo goed mogelijk te realiseren. Hierbij gaat het om de volgende, door de meeste netwerken onder schre - ven, condities om goede palliatieve zorg te kunnen organiseren/ verlenen binnen een netwerk: Duidelijke markering van de start van de palliatieve fase; Omschrijving van de gewenste competenties van zorgverleners, gekoppeld aan duidelijkheid over basis- en specialistische palliatieve zorg; Ontschotting van de financieringsstructuur rond palliatieve zorg; Kunnen bieden van de mogelijkheid voor zorgcoördinatie en optimale samenwerkingsstructuren. Conclusie 3: In het palliatieve zorgproces ontbreekt het aan duidelijke ijkpunten op basis waarvan binnen zorgnetwerken inhoudelijk en procesmatig gestuurd kan worden. > Aanbeveling 3: De projectgroep beveelt aan tot een gezamenlijke inzet voor: Een duidelijke omschrijving van de structuureisen waaraan netwerken zouden moeten voldoen om op langere termijn profijt te hebben van het zorgprogramma; Het ontwikkelen van landelijke ijkpunten waaraan een netwerk dat deel wil gaan nemen aan het zorgprogramma 5) zich op termijn kan spiegelen. Het betreft tegelijk condities die niet door het netwerk zelf kunnen worden gerealiseerd, maar die op een hoger niveau moeten worden opgelost. Het Plan van Aanpak van VWS met daarin de gestelde doelen voor de komende jaren sluit hier goed op aan. Conclusie 4: De term Zorgprogrammering palliatieve zorg roept veel verwarring op. Iedereen heeft hierbij een ander beeld, wat ook diverse verwachtingen oproept. Het stramien dat ontwikkeld is, is nog niet geschikt om zorgcapaciteit mee te plannen en in te kopen. Het stramien is een kwaliteitsinstrument om de netwerkzorg inzichtelijker te maken en op basis van deze kennis te optimaliseren. > Aanbeveling 4: Laat de term Zorgprogrammering palliatieve zorg los en hanteer voortaan de term Landelijk Programma Palliatieve Zorg (LPPZ). In combinatie met een pakkende onder titel. Bijv. netwerkzorg op maat. Tevens wordt niet meer gesproken over stramien maar over model. 5) Zorgprogramma dekt de lading voor velen niet. Suggestie van de projectgroep is om te gaan spreken over het Landelijk Programma Palliatieve Zorg (LPPZ). Dit biedt een bredere insteek dan de insteek inventariseren van wat er is en mist. Er kan binnen dit kader bijvoorbeeld ook ingestoken worden op het realiseren van de genoemde condities op netwerkniveau. 20 Project Zorgprogrammering Palliatieve Zorg Eindrapportage

20 Conclusie 5: De fasering van het patiëntenproces zoals die in de oorspronkelijke projectopdracht is gehanteerd en uitgewerkt, wordt wel herkend door de netwerken, maar blijkt moeilijk bruikbaar in de praktijk. Het voorstel van de netwerken om onderscheid te maken tussen drie fasen in het proces wordt overgenomen. De volgende fasen of markeringsmomenten worden gehanteerd: Markering van de palliatieve fase; Markering van de stervensfase; Markering van de fase van nazorg. > Aanbeveling 5: Voordat met het verder implementeren van het model wordt begonnen, moet het model op basis van de drie markeringsmomenten uitgewerkt worden. Vervolgens moet het inhoudelijke materiaal opnieuw conform dit model geordend worden. Conclusie 6: Het stramien en de inhoudelijke instrumenten waarmee is gewerkt in de toetsfase zijn inhoudelijk goed, maar te gedetailleerd en te omvangrijk. Het aantal uitgewerkte probleemgebieden is terug gebracht van zes naar vier domeinen. Het aantal uitgangsvragen is van 35 terug gebracht naar 20. Daarnaast is het format zodanig aangepast, dat overlap wordt voorkomen en informatie toch behouden blijft. > Aanbeveling 6: Voordat met het model in meer netwerken in Nederland wordt gewerkt, wordt het model inhoudelijk getoetst tijdens de ontwikkeling van een webapplicatie bij de volgende groepen: Check op de volledigheid van materialen door IKC-coördinatoren en IKC-medewerkers; Check op de volledigheid van materialen door consulenten; Check op de herkenbaarheid van problemen en uitgangsvragen en wezenlijke zaken die nog gemist worden door vertegenwoordigers van zorgvragers. Conclusie 7: Bij het begin van het project was het de intentie materiaal te ontwikkelen dat mogelijk ook bruikbaar is voor patiënten en naasten. Tijdens de toetsfase is gebleken dat het materiaal daarvoor nu nog niet geschikt is, maar mogelijk in de toekomst wel als basis voor patiëntenvoorlichting kan dienen. Vastgesteld kan worden dat het huidige model als doelgroep de professionals en vrijwilligers binnen de netwerken palliatieve zorg heeft. > Aanbeveling 7: Bij het verder implementeren van het model richten de implementatie - strategieën zich op de netwerkcoördinatoren en de netwerken palliatieve zorg. Conclusie 8: Het model is zodanig uitgekristalliseerd, dat het mogelijk is dit om te gaan zetten in een digitale omgeving. Voordat met het model in meer netwerken in Nederland kan worden gewerkt, moet een digitale omgeving en ontsluiting via het internet gerealiseerd zijn. > Aanbeveling 8: Ontwikkel op korte termijn een webapplicatie van het model, die goed toegankelijk is voor de netwerken, met een duidelijke beheersstructuur en goede mogelijkheden om informatie en kennis uit te wisselen. Conclusie 9: Het project heeft een goed toepasbaar instrument opgeleverd, waaraan door de netwerken (doelgroep) zelf de status best practice wordt toegekend. Netwerkcoördinatoren willen zich committeren aan dit model, mits voldaan is aan twee voorwaarden: Op basis van het model is een goed werkbaar en gebruiksvriendelijk digitaal product ontwikkeld; Het traject van begeleiding en ondersteuning is helder, ook financieel. > Aanbeveling 9: Implementeer op landelijk niveau fasegewijs het model in de vorm van een Landelijk Programma Palliatieve Zorg. 21 Project Zorgprogrammering Palliatieve Zorg Eindrapportage

21 9 Voorstel voor vervolg Om de resultaten van het project goed te kunnen borgen worden de volgende vervolgacties voorgesteld. Deze komen voort uit de conclusies en aanbevelingen van het project: 1 Ontwikkel voor het implementatietraject een concreet plan van aanpak. Voordat met het implementatietraject kan worden gestart moeten de volgende zaken zijn gerealiseerd: Ontwikkelen, inhoudelijk checken en vaststellen van het model en de inhoudelijke materialen zoals vorm gegeven op basis van de ervaringen in het project. Het ontwikkelen van het materiaal is op basis van de uitkomsten van het project en de slotbijeenkomst van 12 juni 2008 grotendeels gerealiseerd. De overige activiteiten kunnen worden gerealiseerd in het najaar van Ontwikkelen van webapplicatie van het model. Tijdens het ontwikkelproject is hiervoor al voorbereidend werk gedaan. In het bijzonder de kennis en ervaringen van het netwerk Noordoost Flevoland zijn zeer waardevol om hierin te betrekken. Om deze webapplicatie te kunnen ontwikkelen is een extra investering nodig en de inzet van specifieke expertise. Dit wordt als een apart, kortlopend project georganiseerd, waarbij externe financiering wordt aangevraagd via het Platform Palliatieve zorg van het Ministerie van VWS. 2 Integreer in het plan van aanpak voor het implementatietraject de volgende aspecten: Bouw condities in voor het optimaliseren van palliatieve zorg op basis van de eerder beschreven randvoorwaarden; Houd bij de landelijke implementatie van het Landelijk Programma Palliatieve Zorg (LPPZ) rekening met het ingezette beleid om eerder in het ziekteproces van mensen de palliatieve fase te markeren, conform het onderstaand model: Figuur 9.1 Continuüm van zorg voor mensen met levensbedreigende ziekte revalidatie en rehabilitatie curatieve zorg terminale zorg rouwbegeleiding diagnose palliatieve zorg ondersteunende zorg (supportive care) overlijden Bron: Saskia Teunissen, 2007 De landelijke implementatie is een meerjarig traject. Geef dit vorm door te werken met tranches, waarin per tranche een beperkt aantal netwerken kan worden toegelaten. Bepaal vooraf op welke manier en onder welke condities netwerken instromen in het traject. Ontwikkel voor het implementatietraject een landelijke en regionale ondersteuningsstructuur, waarbij gebruik wordt gemaakt van de ervaringen in het uitgevoerde ontwikkelproject. Ikc s bieden regionale ondersteuning. De netwerken die hebben meegedaan in de toetsfase vormen een expertgroep. Zorg voor financiële onderbouwing op landelijk en regionaal niveau. Pas in het traject de doorbraakmethodiek toe door gebruik te maken van de opgebouwde expertise binnen de regio s en in het traject meetpunten te ontwikkelen. 22 Project Zorgprogrammering Palliatieve Zorg Eindrapportage

22 Tenslotte heeft het project inzichten opgeleverd die bijzonder goed aansluiten bij de ingezette beleidslijn van het Ministerie van VWS, zoals verwoord in het Plan van Aanpak palliatieve zorg ). Deze inzichten zullen met een brief onder de aandacht worden gebracht van het Platform Palliatieve zorg dat in juni 2008 door de Staatssecretaris is geïnstalleerd om uitvoering aan dit Plan van aanpak te geven. 6) Plan van aanpak palliatieve zorg, , VWS, 15 april 2008, behorende bij de brief van de Staatssecretaris kenmerk CZ/EKZ Project Zorgprogrammering Palliatieve Zorg Eindrapportage

23 24 Project Zorgprogrammering Palliatieve Zorg Eindrapportage

24 Bijlagen 25 Project Zorgprogrammering Palliatieve Zorg Eindrapportage

25 BI Samenstelling project- en werkgroepen Projectgroep Marijke Kastermans, projectcoördinator Vilans (tot 1 september 2007) Herman Haverkort, projectmedewerker Vilans (tot 1 juli 2007) Marlene Middelburg, beleidsmedewerker palliatieve zorg VIKC Marjolein van Meggelen, projectmedewerker IKMN Arianne Brinkman, beleidsmedewerker AGORA (tot 1 november 2007) Marijke Wulp, beleidsmedewerker AGORA (vanaf 1 oktober 2007) Anneke Dekkers, hoofd afdeling palliatieve zorg IKR (vanaf 1 september 2007) Henk-Jan de Winter, programmacoördinator palliatieve zorg IKST en projectleider Expertgroep Karin de Bie, netwerkcoördinator regio Midden Brabant Helen Aarts, projectmanager Zorgnetwerk Midden-Brabant Wies Wagenaar, netwerkcoördinator regio Noord en Oost Flevoland Marianne Sprey, beleidsmedewerker Icare (t/m ) Bea Dame, projectleider regionaal zorgprogramma (vanaf 1/1/2008) Ineke Hiemstra, netwerkcoördinator regio Utrecht Stad Miriam Kroeze, organisatie-adviseur Stichting Rhijnhuysen, Utrecht Heleen Mulder, netwerkcoördinator regio Enschede-Haaksbergen en Noordoost Twente, (t/m ) Hettie Oude Loohuis, coördinator Leendert Vriel, (t/m ) Hans ten Pas, netwerkcoördinator regio Enschede Haaksbergen en Noordoost Twente (vanaf ) Karin Woudstra, coördinator Leendert Vriel (vanaf ) Hennita Schoonheim-Lunenborg, netwerkcoördinator regio Meppel & Steenwijkerland Albi Popken, nurse practitioner Icare Marjolijn v/d Dool, netwerkcoördinator regio Midden Holland Wilma Bijsterbosch, manager Transmuraal Centrum (gespecialiseerd verpleegkundigen en NP-ers 1e en 2e lijn) Renske Boogaard, ketencoördinator Netwerk palliatieve zorg Rotterdam & omstreken Pascalle Voerman, ketencoördinator Netwerk palliatieve zorg Rotterdam & omstreken Ellen Kanters, netwerkcoördinator regio West Veluwe Toniët van Dekken, verpleegkundig consulent specialistisch team Noordwest Veluwe Rene Nogarede, bestuurslid NPTN en tevens netwerkcoördinator regio Zuid Gelderland Theo Koks, programmacoördinator palliatieve zorg IKZ Jolanda Timmermans, netwerkcoördinator regio Oostelijk Zuid Limburg Marta van Dijk, projectmedewerker, IKL 26 Project Zorgprogrammering Palliatieve Zorg Eindrapportage

26 Klankbordgroep André Rhebergen, AGORA Marijke Wulp, AGORA Patriek Mistiaen, NIVEL Hans Bart, VPTZ Corry van Tol, NPTN Janneke Koningswoud, V&VN PV Elise van Hoek Burgerhart, NPV Jan Coolen, Zorgverzekeraars Nederland Annemiek Mulder (tot ), Actiz Marie-Josee Smits (vanaf ) Actiz Simone Loonstra, Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Ria Koppejan, VIKC Regionale werkgroepen Regio IKN, netwerk Meppel en Steenwijkerland: H. Schoonheim-Lunenborg, netwerkcoördinator A. Popken, nurse practitioner Icare M. Jansen, projectleider, IKN J.F. Bandell, hoofd Medisch Maatschappelijk werk, Noorderboog Diaconessenhuis Meppel C. Compaan, verpleegkundig consulent oncologie, Noorderboog Diaconessenhuis Meppel J. Pierik, hoofd afdeling zorg, Noorderboog V&V M. Veurman, verzorgende, Noorderboog V&V M. Backx, verpleegkundige, zorggroep Oude Nieuwe Land M.H.M. Hegen-Bosch, hoofd zorg welzijn, De Stouwe G. Teurlinckx, Bestuurslid hospice, Hospice Steenwijk R. Horstra, Huisarts F. van Driel, Verpleegkundige, Buurtzorg Regio IKA, netwerk Noord en Oost Flevoland: W. Wagenaar, netwerkcoördinator B. Dame, projectleider regionaal zorgprogramma M. Sprey, beleidsmedewerker, Icare R. van Slooten, wijkverpleegkundige, Zorggroep oude en Nieuwe Land B. Zeevaart, wijkverpleegkundige, Zorggroep oude en Nieuwe Land A. Stoffer-Brink, Beleidsmedewerker, IKA L. van Overbeek, verpleegkundige, IJsselmeerziekenhuizen J. Vooijs, huisarts J. van Tulder, consulent, ZorgGebruikersBundeling Flevoland A. de Vries, coördinator, VITTZ Regio IKR, netwerk Palliatieve Zorg Rotterdam R. Boogaard, ketencoördinator Netwerk palliatieve zorg Rotterdam & omstreken P. Voerman, ketencoördinator Netwerk palliatieve zorg Rotterdam & omstreken M. van der Breggen, coördinator palliatieve zorg IKR 27 Project Zorgprogrammering Palliatieve Zorg Eindrapportage

27 Regio IKMN, netwerk Utrecht Stad: I. Hiemstra, netwerkcoördinator, Utrecht Stad M. Kroeze, organisatie-adviseur Stichting Rhijnhuysen, Utrecht B. Berkvens, verpleegkundig specialist oncologie, Diaconessenhuis D. Bouma, Cliëntenbelang Utrecht, NPV M. van der Lee, psycholoog, Helen Dowling Instituut E. de Nijs, Verpleegkundig specialist palliatieve zorg, UMCU H. Schreiber, verpleeghuisarts, Aveant M. Windt, Verpleegkundig specialist oncologie, Mesos Medisch Centrum M. van Venrooij, Huisarts, praktijk de Dame Regio IKST, netwerk Enschede-Haaksbergen en Noordoost Twente: H. Mulder, netwerkcoördinator (t/m ) H. ten Pas, netwerkcoördinator (vanaf ) H. Oude Loohuis, coördinator Leendert Vriel, Vrijwillige thuiszorg Twente (t/m ) K. Woudstra, coördinator Leendert Vriel, Vrijwillige thuiszorg Twente (vanaf ) E. de Rieu, geestelijk verzorger, Revalidatiecentrum Het Roessingh J. Fokkinga, manager, AriensZorgpalet J. de Heer, huisarts en consulent palliatieve zorg E. Groenink, teamleidingevende, Medisch Spectrum Twente Regio IKZ, netwerk Midden Brabant: K. de Bie, netwerkcoördinator H. Aarts, Projectmanager Zorgnetwerk Midden-Brabant E. Boone, Contour E. Maassen, TweeSteden Ziekenhuis T. Brinkman, Volckaert K. van Montfort, Thebe, de Runne M. Fransen, Amarant M. Raeven, Huisarts M. Hulsenboom, IKZ Th. Koks, IKZ Regio IKL, netwerk Oostelijk Zuid Limburg J. Timmermans, netwerkcoördinator M. van Dijk, projectmedewerker, IKL W. Janssen, programmaleider PZ, IKL T. Spee, Coördinator, stichting Ruggesteun, KLS E. de Wit, van der Stegen, klankbordgroep zorgvragers L. Verkoeijen, manager Heemhof, Centrum voor palliatieve zorg Parkstad M. von de Hoff, zorgmakelaar, Privazorg- Zonomnizorg F. Slot, voorzitter kerngroep, stafverpleegkundige oncologie, Meander Thuiszorg H. van den Bosch, afdelingsmanager, Hamboskliniek I. Schoenmakers, manager, Hospice de Mantelhof (t/m ) R. Habets, coördinator vrijwilligers, Hospice de Mantelhof (van t/m ) S. Cremer-Kleijnen, manager, Hospice de Mantelhof (vanaf ) H. Verbong, manager afdeling interne geneeskunde/oncologie M. Sarmiento, secretaresse, IKL 28 Project Zorgprogrammering Palliatieve Zorg Eindrapportage

28 Regio IKO, netwerk Noordwest Veluwe: E. Kanters, netwerkcoördinator T. van Dekken, verpleegkundig consulent specialistisch team Regio IKW, netwerk Midden Holland: M. v/d Dool, netwerkcoördinator W. Bijsterbosch, manager Transmuraal Centrum (gespecialiseerd verpleegkundigen en NP-ers in 1e en 2e lijn) A. Smid, beleidsmedewerker, IKW D. Geers, specialistisch oncologieverpleegkundige en transmuraalverpleegkundige ZorgBrug H. Snoek, verpleegkundige interne afdeling, Groene Hart Ziekenhuis C. Schep, beleidsmedewerker, zorgpartners E. Schakenraad, locatiemanager, Zorgpartners M. Hilz, wijkverpleegkundige, Vierstroomzorgring N. Hengeveld, teammanager, Vierstroomzorgring A. van der Wild, huisarts 29 Project Zorgprogrammering Palliatieve Zorg Eindrapportage

29 B2 Stroomschema fasering palliatieve zorg Markeringsmoment: start palliatieve fase: Slecht nieuwsgesprek: levensbedreigende aandoening reageert niet op evidence based curatieve behandelingen. Patiënt heeft diagnose levensbedreigende ziekte met relatief kortdurend verloop. Patiënt zit in een ander zorgprogramma waarbij verslechtering optreedt. Patiënt heeft combinatie van kenmerken die PZ noodzakelijk maakt. Als één of meer van deze criteria van toepassing zijn, komt men in het zorgprogramma. Figuur B2.1 Stroomschema fasering palliatieve zorg Start zorgprogramma PZ Fase van heroriëntatie Fase van relatieve balans Fase van multipele problematiek Stervensfase Nazorgfase Bron: Landelijk kader voor zorgprogrammering in de palliatieve zorg, Agora, Bunnik, 31 mei N.B. De projectgroep heeft voor aanvang van de toetsfase het model enigszins aangepast 30 Project Zorgprogrammering Palliatieve Zorg Eindrapportage

CONVENANT NETWERK PALLIATIEVE ZORG MEPPEL STEENWIJKERLAND

CONVENANT NETWERK PALLIATIEVE ZORG MEPPEL STEENWIJKERLAND CONVENANT NETWERK PALLIATIEVE ZORG MEPPEL STEENWIJKERLAND Convenant palliatieve zorg Meppel / Steenwijkerland 1-7 Samenwerkingsovereenkomst netwerk voor palliatieve zorg in de regio Meppel Steenwijkerland

Nadere informatie

Activiteitenplan 2010-2013. Netwerk Palliatieve Zorg Regio Zuidoost Brabant

Activiteitenplan 2010-2013. Netwerk Palliatieve Zorg Regio Zuidoost Brabant Activiteitenplan - 2013 Netwerk Palliatieve Zorg Regio Zuidoost Brabant Werkplan - 2013 Netwerk Palliatieve Zorg Zuidoost Brabant Aansluitend op de doelstellingen van het beleidsplan van het netwerk staan

Nadere informatie

De Zorgmodule Palliatieve Zorg

De Zorgmodule Palliatieve Zorg De Zorgmodule Palliatieve Zorg - wat betekent dit voor de professional en zijn werkveld?- 2e regionale symposium palliatieve zorg s Hertogenbosch, 2 oktober 2014 Drs. Jaap R.G. Gootjes Alg. directeur /

Nadere informatie

workshop besluitvorming in de palliatieve fase

workshop besluitvorming in de palliatieve fase workshop besluitvorming in de palliatieve fase Alexander de Graeff, internist-oncoloog UMC Utrecht, hospice-arts Demeter Marjolein van Meggelen, oncologieverpleegkundige Aveant Consulenten PalliatieTeam

Nadere informatie

Werkplan 2007 Netwerk Palliatieve Zorg Hoeksche Waard Vastgesteld 28 februari 2007

Werkplan 2007 Netwerk Palliatieve Zorg Hoeksche Waard Vastgesteld 28 februari 2007 Werkplan 2007 Netwerk Palliatieve Zorg Hoeksche Waard 1. Inleiding In 2005 is het Netwerk Palliatieve Zorg Hoelsche Waard (NPZ HW) gestart met als doel het optimaliseren van de kwaliteit van de palliatieve

Nadere informatie

Jaarplan 2014. Netwerk Palliatieve Zorg Regio Zuidoost Brabant. Netwerk Palliatieve Zorg Zuidoost Brabant

Jaarplan 2014. Netwerk Palliatieve Zorg Regio Zuidoost Brabant. Netwerk Palliatieve Zorg Zuidoost Brabant Jaarplan Netwerk Palliatieve Zorg Regio Zuidoost Brabant Netwerk Palliatieve Zorg Zuidoost Brabant 1 Aansluitend op de doelstellingen van het beleidsplan van het netwerk staan de volgende activiteiten

Nadere informatie

Tijd voor de dood. Stilstaan bij en tijd nemen voor de dood Oprecht en stap voor stap afscheid nemen. Beleidsnotitie Palliatieve Zorg

Tijd voor de dood. Stilstaan bij en tijd nemen voor de dood Oprecht en stap voor stap afscheid nemen. Beleidsnotitie Palliatieve Zorg Beleidsnotitie Palliatieve Zorg Tijd voor de dood Stilstaan bij en tijd nemen voor de dood Oprecht en stap voor stap afscheid nemen Beleidsnotitie Tijd voor de dood Auteur(s) A.Trienekens Datum September

Nadere informatie

Uitnodiging. Aan de slag! Werkconferentie palliatieve zorg Gelderland. 29 september 2011 Huis der Provincie, Arnhem

Uitnodiging. Aan de slag! Werkconferentie palliatieve zorg Gelderland. 29 september 2011 Huis der Provincie, Arnhem Uitnodiging Aan de slag! Werkconferentie palliatieve zorg Gelderland 29 september 2011 Huis der Provincie, Arnhem Aan de slag! Kwaliteitsinstrumenten in de Palliatieve Zorg Platform Palliatieve zorg provincie

Nadere informatie

Informare. voor introductie van de Informare in het Netwerk Palliatieve Zorg. Handleiding

Informare. voor introductie van de Informare in het Netwerk Palliatieve Zorg. Handleiding Informare Handleiding voor introductie van de Informare in het Netwerk Palliatieve Zorg Prof. Dr. G.A. Lindeboom Instituut Centrum voor medische ethiek Utrechtse weg 1a, 3811 NA Amersfoort (033) 4647779

Nadere informatie

Werkgroep Spirituele Zorg binnen de Palliatieve Zorg Regio Zuid-Gelderland

Werkgroep Spirituele Zorg binnen de Palliatieve Zorg Regio Zuid-Gelderland September 2011 Werkgroep Spirituele Zorg binnen de Palliatieve Zorg Regio Zuid-Gelderland Beleidsplan : Samenwerken aan Spirituele Zorg binnen de Palliatieve Zorg I. Achtergrond De palliatieve zorg ontwikkelt

Nadere informatie

Landelijk kader voor zorgprogrammering in de palliatieve zorg

Landelijk kader voor zorgprogrammering in de palliatieve zorg Landelijk kader voor zorgprogrammering in de palliatieve zorg Agora Bunnik, 31 Mei 2006 Verantwoording Dit kader is een product van de werkgroep Vernieuwing palliatieve zorg. Voor de inhoudelijke invulling

Nadere informatie

SAMENVATTING. Samenvatting

SAMENVATTING. Samenvatting SAMENVATTING. 167 Met de komst van verpleegkundigen gespecialiseerd in palliatieve zorg, die naast de huisarts en verpleegkundigen van de thuiszorg, thuiswonende patiënten bezoeken om te zorgen dat patiënten

Nadere informatie

Netwerk palliatieve terminale zorg in Oostelijk Zuid-Limburg

Netwerk palliatieve terminale zorg in Oostelijk Zuid-Limburg Netwerk palliatieve terminale zorg in Oostelijk Zuid-Limburg Visie op Palliatieve Terminale Zorg in Oostelijke Zuid-Limburg en de rol van het netwerk PTZ Inleiding Mensen die terminaal zijn terminale patiënten

Nadere informatie

Verslag. Sub Regionale Samenwerkingsoverleg Zuid West Hervorming Langdurige Zorg Drenthe

Verslag. Sub Regionale Samenwerkingsoverleg Zuid West Hervorming Langdurige Zorg Drenthe Verslag Sub Regionale Samenwerkingsoverleg Zuid West Hervorming Langdurige Zorg Drenthe 18 februari 2015 WMO regio Drenthe Subregio Noord Midden Regionale Samenwerking Hervorming Langdurige Zorg Drenthe

Nadere informatie

beslisschijf evaluatie pilot Besluitvorming in de palliatieve fase palliatieve zorg

beslisschijf evaluatie pilot Besluitvorming in de palliatieve fase palliatieve zorg evaluatie pilot Besluitvorming in de palliatieve fase beslisschijf palliatieve zorg Begin 2006 zijn de VIKC-richtlijnen voor de palliatieve zorg en het zakboekje verschenen. Het IKMN en het UMC Utrecht

Nadere informatie

Unieke mensen verdienen persoonlijke zorg. Ziekenhuiszorg voor mensen met een verstandelijke beperking

Unieke mensen verdienen persoonlijke zorg. Ziekenhuiszorg voor mensen met een verstandelijke beperking Unieke mensen verdienen persoonlijke zorg Ziekenhuiszorg voor mensen met een verstandelijke beperking COLOFON Platform VG Brabant i.s.m. werkgroep Kind en Ziekenhuis en Zorgbelang Brabant Juni 2012 Auteurs:

Nadere informatie

Verantwoorde zorg in de palliatieve fase

Verantwoorde zorg in de palliatieve fase Verantwoorde zorg in de palliatieve fase Driekwart van de Nederlanders brengt de laatste fase van zijn leven door in een verpleeg- of verzorgingshuis, of met ondersteuning van thuiszorg. Verantwoorde zorg

Nadere informatie

Nieuwsbrief. NIEUWSBRIEF Uitkomstindicatoren Palliatieve Zorg DECEMBER 2014. De uitdagingen in de palliatieve zorg

Nieuwsbrief. NIEUWSBRIEF Uitkomstindicatoren Palliatieve Zorg DECEMBER 2014. De uitdagingen in de palliatieve zorg Nieuwsbrief Uitkomstindicatoren Palliatieve Zorg DECEMBER 2014 INDEX Mensen in de palliatieve fase centraal...2 Project Uitkomstindicatoren Palliatieve Zorg...3 Eerste resultaten met hospices positief...4

Nadere informatie

Status: ontwikkeldocument

Status: ontwikkeldocument CONSORTIUM NOORD HOLLAND EN FLEVOLAND Een programmatische aanpak Status: ontwikkeldocument 1. Inleiding Goede palliatieve zorg en ondersteuning voor iedere burger in 2020 is de inzet waarop ZonMw op verzoek

Nadere informatie

Scholing Palliatieve Zorg voor verpleegkundigen

Scholing Palliatieve Zorg voor verpleegkundigen Scholing Palliatieve Zorg voor verpleegkundigen Sandra van den Hof, netwerkcoördinator Palliatieve zorg 20-8-2014 Scholing Palliatieve zorg voor verpleegkundigen Duur van de scholing: 3 dagen Aantal deelnemers

Nadere informatie

Jaarplan 2016. Netwerk Palliatieve Zorg Regio Zuidoost Brabant. Netwerk Palliatieve Zorg Zuidoost Brabant

Jaarplan 2016. Netwerk Palliatieve Zorg Regio Zuidoost Brabant. Netwerk Palliatieve Zorg Zuidoost Brabant Jaarplan Netwerk Palliatieve Zorg Regio Zuidoost Brabant Netwerk Palliatieve Zorg Zuidoost Brabant Inleiding Het Netwerk Palliatieve Zorg Zuidoost Brabant is een samenwerkingsverband van zorgorganisaties

Nadere informatie

Jaarverslag 2010. Netwerk Palliatieve Zorg Utrecht Stad. April 2011 goedgekeurd door stuurgroep

Jaarverslag 2010. Netwerk Palliatieve Zorg Utrecht Stad. April 2011 goedgekeurd door stuurgroep 1 Jaarverslag 2010 Netwerk Palliatieve Zorg Utrecht Stad April 2011 goedgekeurd door stuurgroep Voorwoord Het samenstellen van een jaarverslag is een goed moment voor reflectie. Wat hebben we bereikt en

Nadere informatie

Palliatieve zorg in het ZGT

Palliatieve zorg in het ZGT 30 oktober 2014 Mw. Dr. I.M. Oving Internist-Oncoloog Palliatieve zorg in het ZGT Op het juiste moment en de juiste plaats Namens het palliatief consult team Palliatieve zorg, op het juiste moment en de

Nadere informatie

Palliatieve zorg in de eerste lijn. Ruben S. van Coevorden, huisarts IKA Consulent palliatieve zorg

Palliatieve zorg in de eerste lijn. Ruben S. van Coevorden, huisarts IKA Consulent palliatieve zorg Palliatieve zorg in de eerste lijn Ruben S. van Coevorden, huisarts IKA Consulent palliatieve zorg Palliatieve zorg Geen Cure, maar Care streven naar een comfortabel einde Als genezing niet meer mogelijk

Nadere informatie

Projectplan: Inzet van VPTZ vrijwilligers en deskundigheid bij palliatieve zorg voor mensen met een verstandelijke beperking

Projectplan: Inzet van VPTZ vrijwilligers en deskundigheid bij palliatieve zorg voor mensen met een verstandelijke beperking Projectplan: Inzet van VPTZ vrijwilligers en deskundigheid bij palliatieve zorg voor mensen met een verstandelijke beperking Inleiding Mensen met een verstandelijke beperking die ongeneeslijk ziek zijn,

Nadere informatie

Project Versterking van Palliatieve Zorg in Suriname

Project Versterking van Palliatieve Zorg in Suriname Project Versterking van Palliatieve Zorg in Suriname Ernstig zieke mensen voor wie geen genezing meer mogelijk is, willen de laatste fase van hun leven graag thuis doorbrengen in hun eigen vertrouwde omgeving.

Nadere informatie

Plan van Aanpak. Definiëring zorgprofielen wijkverpleging

Plan van Aanpak. Definiëring zorgprofielen wijkverpleging Plan van Aanpak Definiëring zorgprofielen wijkverpleging INHOUDSOPGAVE 1. PROJECTDEFINITIE... 3 1.1 Aanleiding en achtergrond... 3 1.2 Projectdoelen... 4 1.3 Gewenst eindresultaat... 4 1.4 Betrokken partijen...

Nadere informatie

Normen in het Netwerk

Normen in het Netwerk Normen in het Netwerk 1. Inleiding Het Netwerk Palliatieve Zorg de Liemers kent als doelstelling de kwaliteit, de inhoud en de organisatie van de palliatieve zorg in de regio te verbeteren. Door de netwerkpartners

Nadere informatie

Visie op de ontwikkeling. van de. Palliatieve Zorg. in Rotterdam en omstreken

Visie op de ontwikkeling. van de. Palliatieve Zorg. in Rotterdam en omstreken Visie op de ontwikkeling van de Palliatieve Zorg in Rotterdam en omstreken You matter because you are, and you matter until the last moment of life; and we will do all that we can, not only to help you

Nadere informatie

Resultaten van de studie naar casemanagement: de visie van huisartsen op casemanagement voor palliatieve zorg in de Westelijke Mijnstreek

Resultaten van de studie naar casemanagement: de visie van huisartsen op casemanagement voor palliatieve zorg in de Westelijke Mijnstreek Resultaten van de studie naar casemanagement: de visie van huisartsen op casemanagement voor palliatieve zorg in de Westelijke Mijnstreek Auteur: Cindy Rodigas, student Universiteit Maastricht In samenwerking

Nadere informatie

PALLIATIEVE ZORG OP KOERS. De landelijke plannen van de integrale kankercentra voor 2008

PALLIATIEVE ZORG OP KOERS. De landelijke plannen van de integrale kankercentra voor 2008 PALLIATIEVE ZORG OP KOERS De landelijke plannen van de integrale kankercentra voor 2008 2 PALLIATIEVE ZORG OP KOERS De landelijke plannen van de integrale kankercentra voor 2008 Sinds het ministerie van

Nadere informatie

Jaarverslag 2010. Netwerk Palliatieve Zorg Zuid Oost Utrecht. April 2011 goedgekeurd door stuurgroep

Jaarverslag 2010. Netwerk Palliatieve Zorg Zuid Oost Utrecht. April 2011 goedgekeurd door stuurgroep Jaarverslag 2010 Netwerk Palliatieve Zorg Zuid Oost Utrecht April 2011 goedgekeurd door stuurgroep Voorwoord Met genoegen leid ik het jaarverslag van ons netwerk Palliatieve Zorg Zuid Oost Utrecht in.

Nadere informatie

Doelstelling en functie van een regionale regiegroep Basis GGZ in de regio Oss- Uden- Veghel

Doelstelling en functie van een regionale regiegroep Basis GGZ in de regio Oss- Uden- Veghel 1 2 Doelstelling en functie van een regionale regiegroep Basis GGZ in de regio Oss- Uden- Veghel Inleiding Het doel van de invoering van de Basis GGZ is dat passende behandeling op de juiste niveau plaats

Nadere informatie

Keten Palliatieve Zorg

Keten Palliatieve Zorg Keten Palliatieve Zorg Wat is palliatieve zorg? Palliatieve zorg begint wanneer iemand te horen heeft gekregen dat hij/zij ongeneeslijk ziek is en behandeling niet meer mogelijk is. Dat is een harde boodschap

Nadere informatie

De palliatieve benadering als alternatief voor therapeutische verbetenheid? Dr. An Haekens P.K. Broeders Alexianen Tienen

De palliatieve benadering als alternatief voor therapeutische verbetenheid? Dr. An Haekens P.K. Broeders Alexianen Tienen De palliatieve benadering als alternatief voor therapeutische verbetenheid? Dr. An Haekens P.K. Broeders Alexianen Tienen Casus : terechte vragen!! Psychiatrie vandaag Vooruitgangsdenken Toename van diagnostische

Nadere informatie

Zorgpad Stervensfase

Zorgpad Stervensfase Zorgpad Stervensfase de laatste stand van zaken Lia van Zuylen, internist-oncoloog Kenniscentrum Palliatieve Zorg Erasmus MC, Rotterdam Inhoud Belang markering stervensfase Zorgpad Stervensfase Nieuwe

Nadere informatie

Samenhangende palliatieve zorg in de regio Gelderse Vallei

Samenhangende palliatieve zorg in de regio Gelderse Vallei Samenhangende palliatieve zorg in de regio Gelderse Vallei Klankbordbijeenkomst september 2015 Kien Smulders Programma 1. Welkom 2. Missie, visie, waarden & organisatie van het netwerk 3. Presentatie bestuur

Nadere informatie

Zorgmodule Palliatieve Zorg 1.0. Welkom bij: De Zorgmodule Palliatieve Zorg en de Palliative Performance Scale. Inhoud. Definitie Palliatieve Zorg

Zorgmodule Palliatieve Zorg 1.0. Welkom bij: De Zorgmodule Palliatieve Zorg en de Palliative Performance Scale. Inhoud. Definitie Palliatieve Zorg Zorgmodule Palliatieve Zorg 1.0 Welkom bij: De Zorgmodule Palliatieve Zorg en de Palliative Performance Scale Symposium V&VN Verpleegkundigen Maatschappij & Gezondheid Els M. L. Verschuur namens V&VN Palliatieve

Nadere informatie

Ongeneeslijk ziek en dan.? Kennis delen, betere zorg

Ongeneeslijk ziek en dan.? Kennis delen, betere zorg Ongeneeslijk ziek en dan.? Kennis delen, betere zorg Deventer 26-03-2013 Inhoud presentatie doel van de avond wat is palliatieve zorg? Cijfers overeenkomsten en verschillen knelpunten palliatieve zorg

Nadere informatie

rouw, verliesverwerking en spiritualiteit Oncologiedagen 2014

rouw, verliesverwerking en spiritualiteit Oncologiedagen 2014 rouw, verliesverwerking en spiritualiteit Oncologiedagen 2014 Jacqueline van Meurs: geestelijk verzorger/consulent spirituele zorg Gerda Bronkhorst: oncologieverpleegkundige/verpleegkundig consulent palliatieve

Nadere informatie

Signalering in de palliatieve fase

Signalering in de palliatieve fase 17 maart 2015 Signalering in de palliatieve fase Denk- en werkmethode voor verzorgenden Karin Willemse Gespecialiseerd wijkverpleegkundige Oncologie & Palliatieve zorg Consulent palliatieve zorg NHN en

Nadere informatie

Zou het u verbazen als deze patiënt over een jaar nog leeft?

Zou het u verbazen als deze patiënt over een jaar nog leeft? Zou het u verbazen als deze patiënt over een jaar nog leeft? Het belang van een integraal anticiperend beleid 22 maart 2012 Bernardina Wanrooij Huisarts, consulent palliatieve zorg AMC Palliatieve zorg

Nadere informatie

Jaarbericht 2006 Netwerk Palliatieve Zorg Enschede, Haaksbergen en Noordoost Twente

Jaarbericht 2006 Netwerk Palliatieve Zorg Enschede, Haaksbergen en Noordoost Twente Jaarbericht 2006 Netwerk Palliatieve Zorg Enschede, Haaksbergen en Noordoost Twente p/a Livio, afdeling Stafzorg Postbus 379, 7500 AJ Enschede Tel: 053-4881200 Email: h.mulder@livio.nl Website: http://palliatieftwenteoost.ikcnet.nl

Nadere informatie

SAMENWERKEN IN DE PALLIATIEVE ZORG IN DE EERSTELIJN

SAMENWERKEN IN DE PALLIATIEVE ZORG IN DE EERSTELIJN SAMENWERKEN IN DE PALLIATIEVE ZORG IN DE EERSTELIJN een onderzoek naar de ontwikkeling en implementatie van het Zorgprogramma Palliatieve Eerstelijnszorg in de deelgemeente Rotterdam Kralingen - Crooswijk

Nadere informatie

Symposium palliatieve zorg

Symposium palliatieve zorg Symposium palliatieve zorg Zorgmodule palliatieve zorg Markeren van de palliatieve fase Markeren van de palliatieve fase 20 oktober 2016 Angelie van de Crommert Karin van Veen Als ik sterven zal. Claudia

Nadere informatie

Samenwerken in de GGZ

Samenwerken in de GGZ Samenwerken in de GGZ In de Gelderse Vallei Afsluitende notitie met resultaten van de GGZ netwerkbijeenkomsten voor huisartsen, praktijkondersteuners GGZ, aanbieders van de generalistische GGZ, algemeen

Nadere informatie

Palliatieve zorg in het Elkerliek ziekenhuis

Palliatieve zorg in het Elkerliek ziekenhuis Palliatieve zorg in het Elkerliek ziekenhuis LOOV, 4 november 2014 Ingrid van Asseldonk Verpleegkundig specialist palliatieve zorg Programmaleider palliatieve zorg Consulent palliatieve zorg IKNL Elkerliek

Nadere informatie

Activiteitenplan 2012

Activiteitenplan 2012 Activiteitenplan 2012 Inleiding De netwerken palliatieve zorg maken, samen met stichting Agora, IKNL en kenniscentra palliatieve zorg, onderdeel uit van de ondersteuningsstructuur. Ten aanzien van de taken

Nadere informatie

Netwerk Paiflaatieve Zorg chede, Haaksbergen en Noordoost Tweoite. Convenant

Netwerk Paiflaatieve Zorg chede, Haaksbergen en Noordoost Tweoite. Convenant Netwerk Paiflaatieve Zorg chede, Haaksbergen en Noordoost Tweoite Convenant Vastgesteld door het bestuur van InterZorg Ouderen op 9 novennber 2005 CONVENANT Netwerk Palliatieve Zorg Enschede, Haaksbérgen

Nadere informatie

Samenvatting antwoorden Revalidatie:

Samenvatting antwoorden Revalidatie: Samenvatting antwoorden Revalidatie: VRAAG: Vraag met betrekking tot oncologische revalidatie 1. Wie volgt al de nieuwe richtlijn? 2. Hoe hebben jullie dit vormgegeven? 3. Voor welke doelgroepen is de

Nadere informatie

Wat is goede palliatieve zorg? Welke transitie vergt dat in onze regio?

Wat is goede palliatieve zorg? Welke transitie vergt dat in onze regio? Wat is goede palliatieve zorg? Welke transitie vergt dat in onze regio? Symposium Schakels in de palliatieve zorg Herten, 22 mei 2014 Cor Spreeuwenberg, voorzitter ontwikkelgroep van de zorgmodule palliatieve

Nadere informatie

Vier kernvragen in de palliatieve zorg:

Vier kernvragen in de palliatieve zorg: Palliatieve thuiszorg in het nieuws In deze presentatie: 1. Palliatieve zorg in de 21 e eeuw, de stand van zaken Het PaTz project Een andere focus op palliatieve zorg 2. Het PaTz project in de praktijk

Nadere informatie

Doel. Inleiding. De mantelzorger als samenwerkingspartner MANTELZORGBELEID VIERSTROOM

Doel. Inleiding. De mantelzorger als samenwerkingspartner MANTELZORGBELEID VIERSTROOM MANTELZORGBELEID VIERSTROOM Doel Het doel van deze tekst is een kader beschrijven waarbinnen doelstellingen en randvoorwaarden zijn vastgelegd die de samenwerking met mantelzorgers en ondersteuning van

Nadere informatie

Kader voor de uitwerking van het zorgprogramma palliatieve zorg Stadsgewest Breda

Kader voor de uitwerking van het zorgprogramma palliatieve zorg Stadsgewest Breda Kader voor de uitwerking van het zorgprogramma palliatieve zorg Stadsgewest Breda Netwerk Palliatieve Zorg Stadsgewest Breda Breda, december 2007 Werkgroep Afdelingshoofd Oncologie Amphia Ziekenhuis: Mw.

Nadere informatie

Unit voor palliatieve zorg en symptoombestrijding (PZU)

Unit voor palliatieve zorg en symptoombestrijding (PZU) Unit voor palliatieve zorg en symptoombestrijding (PZU) Afdeling 3.37 interne geneeskunde Locatie Veldhoven Unit voor palliatieve zorg en symptoombestrijding U bent of wordt opgenomen op de unit voor palliatieve

Nadere informatie

Factsheet Ontwikkeling generiek Individueel Zorgplan

Factsheet Ontwikkeling generiek Individueel Zorgplan Factsheet Ontwikkeling generiek Individueel Zorgplan Deze factsheet informeert u over de ontwikkeling van een Referentiemodel Individueel Zorgplan In de praktijk bestaan veel modellen individuele zorgplannen

Nadere informatie

Zicht op goede voorbeelden palliatieve zorg. Jetty Zuidema, senior adviseur palliatieve zorg Kennismarkt, 8 oktober 2015, Nijverdal

Zicht op goede voorbeelden palliatieve zorg. Jetty Zuidema, senior adviseur palliatieve zorg Kennismarkt, 8 oktober 2015, Nijverdal Zicht op goede voorbeelden palliatieve zorg Jetty Zuidema, senior adviseur palliatieve zorg Kennismarkt, 8 oktober 2015, Nijverdal Programma Palliatieve zorg ontwikkelingen Uitdagingen pz binnen VG-sector

Nadere informatie

Psychosociale oncologische zorg. Afstemming en communicatie tussen eerste- en tweedelijn

Psychosociale oncologische zorg. Afstemming en communicatie tussen eerste- en tweedelijn Psychosociale oncologische zorg Afstemming en communicatie tussen eerste- en tweedelijn Psychosociale oncologische zorg binnen het st. Anna Ziekenhuis en de eerste lijn Input huidig procesverloop: Doorlopen

Nadere informatie

Implementatieplan interactief beleid

Implementatieplan interactief beleid Implementatieplan interactief beleid (juni 2010 t/m mei 2011) Gemeente Weert, 15 juli 2010 Portefeuillehouder interactief beleid: wethouder H. Litjens Regisseur wijkgericht werken: Marianne Schreuders

Nadere informatie

Wat als ik niet meer beter word...

Wat als ik niet meer beter word... Wat als ik niet meer beter word... 1 Deze folder is bedoeld voor mensen die ongeneeslijk ziek zijn en voor hen die betrokken zijn bij een ziek familielid of een andere zieke naaste waarvan het levenseinde

Nadere informatie

Het projectplan en het SMART evaluatie model

Het projectplan en het SMART evaluatie model Het projectplan en het SMART evaluatie model Inleiding Elk umc heeft een viertal projectplannen opgesteld binnen de programmathema s om aan het einde van het e-health programma de beoogde deliverables

Nadere informatie

NOTITIE PALLIATIEVE TERMINALE ZORG VOOR DE REGIO S DWO EN NWN. Februari 2009. Zorgkantoor DWO/NWN

NOTITIE PALLIATIEVE TERMINALE ZORG VOOR DE REGIO S DWO EN NWN. Februari 2009. Zorgkantoor DWO/NWN NOTITIE PALLIATIEVE TERMINALE ZORG VOOR DE REGIO S DWO EN NWN Februari 2009 Zorgkantoor DWO/NWN Inhoudsopgave Voorwoord 2 Hoofdstuk 1: Wat is palliatieve terminale zorg? 3 Hoofdstuk 2: Uitgangspunten palliatieve

Nadere informatie

Dag van de Dementiezorg 2016 Palliatieve zorg bij dementie

Dag van de Dementiezorg 2016 Palliatieve zorg bij dementie Dag van de Dementiezorg 2016 Palliatieve zorg bij dementie Workshop Paul Vogelaar, verpleegkundig expert palliatieve zorg en pijn Lux Nova, palliatieve zorg & training 2 Work-shoppen 3 Dementie Combinatie

Nadere informatie

DEELNEMEN AAN HET ACTIEF NETWERK Nationaal Platform Duurzame Inzetbaarheid - IN ZORG

DEELNEMEN AAN HET ACTIEF NETWERK Nationaal Platform Duurzame Inzetbaarheid - IN ZORG DEELNEMEN AAN HET ACTIEF NETWERK Nationaal Platform Duurzame Inzetbaarheid - IN ZORG Samen met collega- zorgorganisaties aan de slag met duurzame inzetbaarheid! Aanleiding voor een ACTIEF Netwerk De gezondheidszorg

Nadere informatie

Activiteitenplan 2016

Activiteitenplan 2016 Activiteitenplan 2016 Inleiding Het Netwerk Palliatieve Zorg Amsterdam-Diemen (NPZA) is een grootstedelijk netwerk. Er zijn naast de huidige 14 partners, een groot aantal andere zorgorganisaties en individuele

Nadere informatie

Hoe het multifunctionele hospice bijdraagt aan advance care planning

Hoe het multifunctionele hospice bijdraagt aan advance care planning Hoe het multifunctionele hospice bijdraagt aan advance care planning Jaap Gootjes RN, MSc Saskia Teunissen RN, PhD Associatie High Care Hospices Saskia Teunissen Wat aan bod komt Wat is de AHCH? Wat is

Nadere informatie

Nieuwsflits juni 2014

Nieuwsflits juni 2014 Nieuwsflits juni 2014 Spirituele zorg, hoe kaart je dat aan? Hoewel patiënten aangeven dat ze het erg belangrijk vinden brengen huisartsen spirituele, existentiële, issues weinig in discussie. Dat blijkt

Nadere informatie

Samenwerken en verder. Ontwikkelingsmodel voor Ketenzorg (OMK) Monique Spierenburg Vilans 15 januari Regionale netwerkbijeenkomst LND

Samenwerken en verder. Ontwikkelingsmodel voor Ketenzorg (OMK) Monique Spierenburg Vilans 15 januari Regionale netwerkbijeenkomst LND Samenwerken en verder Ontwikkelingsmodel voor Ketenzorg (OMK) Monique Spierenburg Vilans 15 januari Regionale netwerkbijeenkomst LND 1. Werkt u in de palliatieve zorg of in de dementiezorg of beiden? 2.

Nadere informatie

Besluitvorming in de palliatieve fase

Besluitvorming in de palliatieve fase Palliatief redeneren Besluitvorming in de palliatieve fase Expertisecentrum palliatieve zorg UMC Utrecht Saskia Teunissen Hoogleraar hospicezorg UMC Utrecht Foto s Nynke Thien Klinisch redeneren en palliatief

Nadere informatie

Informatiebrochure ParkinsonNet

Informatiebrochure ParkinsonNet Informatiebrochure ParkinsonNet voor Zorgverleners Het ParkinsonNet concept wordt ondersteund door: 2 De ziekte van Parkinson De ziekte van Parkinson is een veel voorkomende en complexe aandoening. Parkinson

Nadere informatie

Beleidsplan. Er zijn. Zorg in de laatste levensfase. VPTZ Kaag en Braassem Beleidsplan 2013 2016

Beleidsplan. Er zijn. Zorg in de laatste levensfase. VPTZ Kaag en Braassem Beleidsplan 2013 2016 Beleidsplan 2013 2016 Er zijn. Zorg in de laatste levensfase Pagina 1 Inleiding Al meer dan 20 jaar wordt door vrijwilligers in onze gemeenschap aanvullende zorg geboden aan mensen in hun laatste levensfase.

Nadere informatie

Lectoraat Acute Intensieve Zorg

Lectoraat Acute Intensieve Zorg Dr. Lilian Vloet (projectleider) Marijke Noome MSc (onderzoeker en verpleegkundige) Drs. Boukje Dijkstra (onderzoeker en IC-verpleegkundige) Lectoraat Acute Intensieve Zorg Inhoud Aanleiding project End-of-life

Nadere informatie

Sprekers: Cobie van Beuzekom, verpleegkundig specialist Petra Buvelot, nurse practitioner

Sprekers: Cobie van Beuzekom, verpleegkundig specialist Petra Buvelot, nurse practitioner Sprekers: Cobie van Beuzekom, verpleegkundig specialist Petra Buvelot, nurse practitioner Complementaire zorg 21 juni 2016 pagina 2 Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor

Nadere informatie

Een adembenemend vooruitzicht:

Een adembenemend vooruitzicht: Palliatieve fase: Een adembenemend vooruitzicht: positief aanwenden van lichamelijke mogelijkheden inhoud Voorstellen Fasering Richtlijn oncologische revalidatie Wat is normaal? Zorg voor de zorgers Een

Nadere informatie

HET ZORGPAD STERVENSFASE

HET ZORGPAD STERVENSFASE HET ZORGPAD STERVENSFASE 7 OKTOBER 2015 RHEA STROES ALINA PIETERMAN ZORGPAD STERVENSFASE WEER IETS NIEUWS Zorgpad, meer dan een checklist Volledig patiëntendossier, een checklist én een evaluatie- instrument

Nadere informatie

Project Transmurale Palliatieve Zorg & Schokbrekers in de communicatie. Minisymposium SKB 19 december 2013

Project Transmurale Palliatieve Zorg & Schokbrekers in de communicatie. Minisymposium SKB 19 december 2013 Project Transmurale Palliatieve Zorg & Schokbrekers in de communicatie Minisymposium SKB 19 december 2013 Hoeveel patiënten heeft u nu in behandeling (of verzorgje nu op de afdelingof thuis) waarbij het

Nadere informatie

Samenvatting. Nieuwe ontwikkelingen in de palliatieve zorg: kwaliteitsindicatoren en het palliatieve zorgcontinuüm.

Samenvatting. Nieuwe ontwikkelingen in de palliatieve zorg: kwaliteitsindicatoren en het palliatieve zorgcontinuüm. Samenvatting Nieuwe ontwikkelingen in de palliatieve zorg: kwaliteitsindicatoren en het palliatieve zorgcontinuüm Samenvatting 173 Vanaf halverwege de jaren '90 is palliatieve zorg door de Nederlandse

Nadere informatie

we zijn in beeld VPTZ-ZU/ Hospice Nieuwegein

we zijn in beeld VPTZ-ZU/ Hospice Nieuwegein we zijn in beeld VPTZ-ZU/ Hospice Nieuwegein Beleid 2012-2013 Inleiding Dit beleidsstuk is geschreven om in beeld te brengen wat onze organisatie doet, waar we voor staan en waar we goed in zijn, hoe we

Nadere informatie

Samenwerkingsovereenkomst Netwerk Palliatieve Zorg Haaglanden De organisaties die deelnemen aan het Netwerk Palliatieve Zorg regio Haaglanden:

Samenwerkingsovereenkomst Netwerk Palliatieve Zorg Haaglanden De organisaties die deelnemen aan het Netwerk Palliatieve Zorg regio Haaglanden: Samenwerkingsovereenkomst Netwerk Palliatieve Zorg Haaglanden De organisaties die deelnemen aan het Netwerk Palliatieve Zorg regio Haaglanden: Stichting Medisch Centrum Haaglanden en Bronovo-Nebo, gevestigd

Nadere informatie

Pal voor Kinderen. Activiteitenplan Stichting Pal februari Activiteitenplan Pal voor Kinderen

Pal voor Kinderen. Activiteitenplan Stichting Pal februari Activiteitenplan Pal voor Kinderen Pal voor Kinderen Activiteitenplan 2013 2015 Stichting Pal februari 2013 Activiteitenplan Pal voor Kinderen 2013-2015 INHOUDSOPGAVE 1. INLEIDING...3 2. VISIE OP PALLIATIEVE ZORG VOOR KINDEREN...3 3. DE

Nadere informatie

Bijlage Rapportage monitor en resultaten eerste meting juni 2014 pilot Huishoudelijke Verzorging

Bijlage Rapportage monitor en resultaten eerste meting juni 2014 pilot Huishoudelijke Verzorging Bijlage Rapportage monitor en resultaten eerste meting juni 2014 pilot Huishoudelijke Verzorging Opzet van de monitor Huishoudelijke Verzorging De nieuwe manier van werken heeft 3 hoofdrolspelers namelijk

Nadere informatie

Aanpak: Multiprobleemgezinnen. Beschrijving

Aanpak: Multiprobleemgezinnen. Beschrijving Aanpak: Multiprobleemgezinnen De gemeente heeft de vragenlijst betreffende deze aanpak ingevuld en relevante documentatie toegestuurd. Een beperktere vragenlijst over deze aanpak is ingevuld door: GGD

Nadere informatie

De cliënt centraal, maar hoe? Samenwerking tussen zorgmedewerkers, de cliënt en diens naasten in de ouderenzorg.

De cliënt centraal, maar hoe? Samenwerking tussen zorgmedewerkers, de cliënt en diens naasten in de ouderenzorg. Dit factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (Koopmans, L., Damen, N., Wagner, C. De cliënt centraal, maar hoe? Samenwerking tussen zorgmedewerkers, de cliënt en diens

Nadere informatie

Implementatie nazorgplan in de oncologie

Implementatie nazorgplan in de oncologie Implementatie nazorgplan in de oncologie Workshop 20 maart 2015 I Ankie Krol, verpleegkundig specialist Meander MC en Saskia Lunter, projectmedewerker IKNL Programma Wat is een nazorgplan? Hoe implementeer

Nadere informatie

VAN BETEKENIS TOT HET EINDE; DOEN ÉN LATEN IN DE LAATSTE LEVENSFASE.

VAN BETEKENIS TOT HET EINDE; DOEN ÉN LATEN IN DE LAATSTE LEVENSFASE. Welkom! WE DENKEN VANAVOND MET ELKAAR NA OVER HET THEMA: VAN BETEKENIS TOT HET EINDE; DOEN ÉN LATEN IN DE LAATSTE LEVENSFASE. Openingslied: psalm 139: 7 en 8 7. Gij hebt mij immers zelf gemaakt, mij met

Nadere informatie

Nieuwsflits. Evaluatieonderzoek naar de Regeling palliatieve terminale zorg

Nieuwsflits. Evaluatieonderzoek naar de Regeling palliatieve terminale zorg Nieuwsflits Inhoud Evaluatieonderzoek naar de Regeling palliatieve terminale zorg 1. Adviesrapport bureau HHM is openbaar gemaakt Pagina 1 2. Conclusies en advies HHM voor toekomst Pagina 1 3. Kamerbrief

Nadere informatie

Workshop communicatie

Workshop communicatie Workshop communicatie Feedback is collegiale ondersteuning of toch niet? Wat wil de beroepsvereniging betekenen voor Verzorgenden en Verpleegkundigen? Wij willen onze beroepsgroepen in staat stellen hun

Nadere informatie

Wat is palliatieve zorg? Waar denk je aan bij palliatieve zorg?

Wat is palliatieve zorg? Waar denk je aan bij palliatieve zorg? Wat is palliatieve zorg? Waar denk je aan bij palliatieve zorg? 2 Definitie Palliatieve zorg (WHO 2002) Palliatieve zorg is een benadering die de kwaliteit van leven verbetert van patiënten en hun naasten,

Nadere informatie

Informatieboekje Berkenrode, palliatieve zorg GGz Centraal, Zon & Schild. volwassenen pallatieve terminale zorg

Informatieboekje Berkenrode, palliatieve zorg GGz Centraal, Zon & Schild. volwassenen pallatieve terminale zorg Informatieboekje Berkenrode, palliatieve zorg GGz Centraal, Zon & Schild volwassenen pallatieve terminale zorg Inhoudsopgave Inleiding 2 Palliatieve unit locatie Zon & Schild 2 Visie en uitgangspunten

Nadere informatie

FACTSHEET VOORLOPIGE RESULTATEN LEFF

FACTSHEET VOORLOPIGE RESULTATEN LEFF FACTSHEET VOORLOPIGE RESULTATEN LEFF SANNE NIEMER & EMMA VAN DEN EYNDE FEBRUARI 2015 Introductie In het najaar van 2014 is in 8 steden, op 10 locaties de pilot LEFF uitgevoerd. In deze factsheet worden

Nadere informatie

Overzicht Stageplaatsen voorjaar 2016

Overzicht Stageplaatsen voorjaar 2016 Overzicht Stageplaatsen voorjaar 2016 Naam organisatie: Allerzorg Adres: Prinses Beatrixstraat 70, Hengelo Saskia Moen, directeur, 06 11391820 Er is 1 plek per half jaar beschikbaar bij toestemming cliënt

Nadere informatie

Implementatie van de Landelijke Zorgstandaard Traumatisch Hersenletsel Hoe pak ik dat aan?

Implementatie van de Landelijke Zorgstandaard Traumatisch Hersenletsel Hoe pak ik dat aan? Implementatie van de Landelijke Zorgstandaard Traumatisch Hersenletsel Hoe pak ik dat aan? Heleen van Milligen Projectleider Stichting Transmurale Zorg Den Haag e.o. Programma Doel van de workshop Informatie

Nadere informatie

Stuurgroep stakeholders regio Haaglanden en zorgkantoor en vanaf 2016 met de grotere verzekeraars

Stuurgroep stakeholders regio Haaglanden en zorgkantoor en vanaf 2016 met de grotere verzekeraars 1 Jaarplan netwerk Haaglanden 2016 Inleiding en achtergrond Vanaf 2005 is door de regio ingezet op verbetering van de zorg aan cliënten met en hun naasten. In de jaren daarna heeft de wijze van samenwerking

Nadere informatie

Projectmanagement 2.0

Projectmanagement 2.0 Projectmanagement 2.0 Inleiding In ieder bedrijf waar in projecten wordt gewerkt liggen scopechanges op de loer. Zo ook bij het CrossOverteam Projectmanagement 2.0. De eerste dag van het project is gelijk

Nadere informatie

Q&A s palliatieve zorg voor professionals

Q&A s palliatieve zorg voor professionals Q&A s palliatieve zorg voor professionals Inhoud Wat is palliatieve zorg?... 2 Wanneer begint palliatieve zorg?... 2 Wanneer eindigt palliatieve zorg?... 2 Waar kunnen cliënten de zorg ontvangen?... 2

Nadere informatie

Zorgpad Stervensfase. Lia van Zuylen, internist-oncoloog. Kenniscentrum Palliatieve Zorg Erasmus MC, Rotterdam

Zorgpad Stervensfase. Lia van Zuylen, internist-oncoloog. Kenniscentrum Palliatieve Zorg Erasmus MC, Rotterdam Zorgpad Stervensfase Lia van Zuylen, internist-oncoloog Kenniscentrum Palliatieve Zorg Erasmus MC, Rotterdam Inhoud Herkenning stervensfase Inhoud van Zorgpad Stervensfase Onderzoeksresultaten Zorgpad

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 30 november 2015 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 30 november 2015 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Parnassusplein 5 2511 VX Den Haag T 070 340 79 11 F 070 340

Nadere informatie

Instructie cliëntprofielen

Instructie cliëntprofielen Bijlage 4 Instructie cliëntprofielen Dit document beschrijft: 1. Inleiding cliëntprofielen 2. Proces ontwikkeling cliëntprofielen 3. Definitie cliëntprofielen 4. De cliëntprofielen op hoofdlijnen 5. De

Nadere informatie

Palliatieve zorgafdeling. Kwaliteit van leven, ook in de laatste levensfase

Palliatieve zorgafdeling. Kwaliteit van leven, ook in de laatste levensfase Palliatieve zorgafdeling Kwaliteit van leven, ook in de laatste levensfase V 1.0_ 2013 Het is belangrijk een mens Om je heen te hebben... die je niet alleen hoort, maar ook naar je luistert die niet alleen

Nadere informatie

Projectplan Monitor bevordering arbeidsparticipatie (2009-2012)

Projectplan Monitor bevordering arbeidsparticipatie (2009-2012) -1- Projectplan Monitor bevordering arbeidsparticipatie (2009-2012) 1 Aanleiding voor het project Arbeidsparticipatie is een belangrijk onderwerp voor mensen met een chronische ziekte of functiebeperking

Nadere informatie