EEN ANDERE KIJK OP BRAZILIË

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "EEN ANDERE KIJK OP BRAZILIË"

Transcriptie

1 EEN ANDERE KIJK OP BRAZILIË

2 EEN ANDERE KIJK OP BRAZILIË Samengesteld door Stefan Verwer Marc Broere

3 2 Marjolein van den Bergh

4 BRAZILIË EEN LAND OP ZIJN KOP 8 DE BRAZILIAANSE VOETBALCULTUUR 28 HET WK VOORSPELLEN ZONDER OCTOPUS 48 LAND, GELIJKHEID EN BUSKAARTJES 54 SPORT EN ONTWIKKELING 70 IN DE SCHADUW VAN HET WK 88 SCOREN OP HET CRUYFF COURT IN SÃO PAULO 98 DE SPEELSTEDEN VAN HET NEDERLANDS ELFTAL 104 3

5 4 Mario Miskovic

6 Op 3 juli 1974 vindt een van de meest gedenkwaardige wedstrijden in de Nederlandse sportgeschiedenis plaats: het Nederlands voetbalelftal verslaat regerend wereldkampioen Brazilië met 2-0. De beelden gaan de wereld over en vanaf dat moment wordt Oranje gekoppeld aan mooi en attractief voetbal. Zelfs in het voetbalgekke Brazilië is er nog steeds respect voor La Naranja Mecánica: de Oranjemachine, zoals het elftal van Cruijff en Neeskens bekendstaat. Juist op deze dag ben ik geboren. Toen mijn vader direct na de bevalling zag dat het goed was, spoedde hij zich naar huis om de wedstrijd live op televisie mee te maken. Ik had graag de gezichten gezien van de ouders van mijn moeder, voor het eerst opa en oma geworden, die op kraamvisite kwamen en zich verbaasd afvroegen waar hun schoonzoon was. Zijn passie voor mooi voetbal heb ik van hem overgenomen. Het leverde Nederland geen wereldtitel op maar wel eeuwige roem; en na de finales van 1974, 1978 en 2010 ook de titel van eeuwige tweede. Met al het respect dat Brazilianen voor het Nederlands elftal van 1974 hebben, kijkt de Braziliaanse voetbalsupporter echter maar met één blik naar 2014: dit is het moment dat Brazilië de wereldtitel in eigen land moet veroveren. In 1950 ging het mis: Brazilië verloor de legendarische finale van Uruguay in het eigen Maracanã-stadion met 1-2. Een nationaal trauma was geboren. En alleen een titel kan die pijn verzachten. Of de Goddelijke Kanaries de wereldtitel pakken of niet, 2014 is het jaar dat Brazilië definitief zijn plek claimt in de wereld. Brazilië is in opkomst. Niet voor niks kreeg het land de twee grootste sportevenementen ter wereld toegewezen: in 2014 het WK en twee jaar later de Olympische Spelen in Rio de Janeiro. Maar niet alleen de mondiale sportevenementen komen naar Brazilië. Het toerisme blijft groeien, en het aantal Braziliaanse toeristen wereldwijd neemt toe. Brazilië bruist en de welvaart stijgt. En ook al lijkt een periode van grote economische groeicijfers inmiddels voorbij, de Braziliaanse overheid heeft de afgelopen jaren met succes de extreme armoede in grote delen van het land bestreden. Met alles wat daarop af te dingen valt, is Brazilië een opkomende wereldmacht. Het WK voetbal en de Olympische Spelen moeten die status definitief bevestigen. Maar wat weten we eigenlijk van het land, buiten Romário, carnaval en samba? Velen van ons wellicht niet zo heel veel. Daarom stelden we bij Lokaalmondiaal deze gids samen. We benaderden Nederlandse schrijvers, journalisten en correspondenten die al enkele jaren in Brazilië verblijven. Zij zijn onze gids in een land, zo groot als een continent, dat het in zich heeft 5

7 6 de wereld te veranderen. Een land dat swingt, dat voetbal ademt, dat gepassioneerd is maar ook grote tegenstrijdigheden kent: arm en rijk, de stad en het platteland, een ontwikkelde rechtspraak naast grote ongelijkheid. Verschillende malen had ik het genoegen het land te bezoeken, de hartelijkheid van de Brazilianen te ervaren en ook de tegenstellingen te zien. Tijdens de Confederations Cup in 2013, het voetbaltoernooi dat een jaar voor het WK wordt gehouden en geldt als de generale repetitie daarvoor, raakte Brazilië mij het meest. Niet vanwege het voetbalfeest, waarin het Braziliaanse elftal wereldkampioen Spanje in de finale versloeg, maar juist vanwege hetgeen er rondom de stadions gebeurde. Het land kwam massaal in opstand. Tegen de gebrekkige dienstverlening van de overheid en de corruptie die welig tiert. Tegen het disproportionele politiegeweld en de geldverspilling aan onvoltooide WK-projecten, terwijl er zoveel geld nodig is voor onderwijs en gezondheidszorg. De boodschap van de Brazilianen

8 was duidelijk: men wil goede openbare voorzieningen en een overheid waarop men kan vertrouwen. Het jaar 2014 wordt voor Brazilië cruciaal: kan de overheid tegemoetkomen aan de eisen van haar volk? Zal het WK goed verlopen? En wat zal Brazilië stemmen als eind september 2014 de presidentsverkiezingen worden gehouden? In dit boek stellen we Brazilië aan je voor, maar we gaan verder dan een reisgids. We nemen je mee op een ontdekkingsreis langs de Braziliaanse veelzijdigheid en geven je een kijkje in de economie, de cultuur en de Braziliaanse mentaliteit. We ontrafelen de Braziliaanse voetbalcultuur, met kennis die elke voetbalsupporter die op reis gaat naar Brazilië niet mag ontberen. En we gaan verder, want het WK 2014 kan niet los worden gezien van de Braziliaanse maatschappelijke discussie die in alle hevigheid is losgebarsten. Bij al deze kritische reflectie kijken we ook positief naar de kracht van sport. Want een WK is misschien economisch weinig aantrekkelijk voor een land, maar sport kan een krachtig hulpmiddel zijn bij het bereiken van sociale en maatschappelijke ontwikkeling. In deze gids geven wij je tips wat te doen, wat te zien buiten de grote toeristische hotspots en voor de trouwe Oranjefan bieden we een introductie van de speelsteden van het Nederlands elftal. Ben je gewoon geïnteresseerd in het WK? Of ga je alleen voor Brazilië? En zelfs als je deze zomer het WK thuis van de bank of in de kroeg gaat volgen, dan is deze gids onmisbaar om iets dieper in de Braziliaanse aard door te dringen. Met Eu Sou Brasileiro pretenderen we geenszins een volledige reisgids te hebben gemaakt, noch gaan we de concurrentie aan met bestaande reisgidsen. Maar in de koffer van elke supporter die deze zomer of in de komende jaren Brazilië bezoekt, mag dit boekje niet ontbreken. Lees deze gids, ontdek het hele Brazilië en laat je verrassen. Stefan Verwer Stefan Verwer 7

9 8 BRAZILIË EEN LAND OP ZIJN KOP 01 door Stijntje Blankendaal

10 Mario Miskovic Probeer de aard van de Brazilianen maar eens te begrijpen. Daarvoor moet je minstens de geschiedenis van dit continentale land induiken. Het WK zal veel gezichten laten zien van een land dat in de steigers staat. 9

11 10 Brazilië is het land waar prostituees een orgasme beleven, drugshandelaars snuiven en tweedehands auto s meer waard zijn dan nieuwe. Dit land staat op zijn kop, concludeerde Tom Jobim, een van Brazilië s grootste musici ( ) over zijn land. Brazilië is niet voor beginners. Ik reis al twaalf jaar lang Brazilië door voor dagblad Trouw en ben er nog altijd niet uit wie of wat Brazilië is. Mijn partner, een Braziliaan uit São Paulo, voelt zich een buitenlander in Rio de Janeiro. De draaiende billen op het strand van Copacabana, Ipanema en Leblon contrasteren met de verplichte hakjes en stropdassen van het gesalarieerde werkvolk van São Paulo. De indianen in de Amazone zijn de meeste Brazilianen vreemder dan Japanners of Koreanen. De diepte van het binnenland in het noordoosten, de sertão, ligt in een andere tijdslaag dan het stedelijke Brazilië, waar inmiddels 85 procent van de 200 miljoen Brazilianen woont. Het enige ware nationale bindmiddel, is het voetbal. De grote voetbalclubs uit Rio de Janeiro en São Paulo zijn favoriet in het verre, hete noorden. En uiteraard wordt er gezamenlijk gezweet, gevierd en geleden bij de successen (vijf

12 keer wereldkampioen!) en nederlagen van het nationale elftal. Als de Goddelijke Kanaries het veld betreden, wordt uit volle borst gezongen: Eu sou brasileiro com muito orgulho! Ik ben er trots op Braziliaan te zijn! Tijdens de kwartfinale Nederland-Brazilië in 2010 deed ik voor Trouw verslag vanuit een café aan de Avenida Paulista in São Paulo, waar ik onder de patat werd gegooid toen het menens werd. Toen de Brazilianen uiteindelijk verloren, moest ik wegwezen. De nederlaag smaakte ze bitter en riep, zoals bij ieder WK-verlies, herinneringen op aan de finale tegen Uruguay in 1950, toen Brazilië voor de eerste keer een WK organiseerde. Brazilië ging ervan uit de overwinning binnen te halen in het Maracanã-stadion van Rio de Janeiro. Het liep anders Maar dit jaar zullen de Brazilianen thuis winnen (daar gaan ze van uit, tenminste). KOEKJESFABRIEK Sinds ik in Brazilië woon, volg ik van dichtbij een familie in het arme noordoosten. Voor mij staat die familie symbool voor de ontwikkelingen van het land gedurende het afgelopen decennium in ieder geval voor de positieve kanten ervan. Oermoeder is dona Tereza, semi-analfabeet, die in haar huisje met twee slaapkamers en een aarden vloer tien kinderen heeft grootgebracht, met een beetje zwarte koffie met suiker en een droog broodje bij het ontbijt. Zij werkte in een bakstenenfabriek. Vandaag de dag wonen haar kinderen verspreid over Brazilië. Ze werken als mariniers, hebben een kruidenierswinkel of apotheek, of werken voor een waterleidingbedrijf. Haar kleinkinderen (twee, hooguit drie per gezin) studeren en willen op zichzelf wonen voor ze het huwelijk in gaan. In Parnaíba, het stadje waar dona Tereza haar kinderen grootbracht, wordt inmiddels overal gebouwd, verrijzen winkelcentra en opent McDonalds binnenkort zijn eerste filiaal. Iedereen heeft een nieuwe auto op afbetaling, of wil er een. Parnaíba staat model voor het Brazilië waarvoor ex-president Lula ( ) zich op de borst slaat. In de campagnespot van zijn Arbeiderspartij (PT) kwam in 2010 een koekjesfabriek in beeld: In het Brazilië van vandaag kan iedereen koekjes eten. Maar de realiteit is complex. De achterliggende sociale structuren maken de economische reus nog altijd tot een van de tien landen met de grootste ongelijkheid ter wereld. Brazilië is niet voor beginners. Al moet je natuurlijk ergens beginnen. Douwe Schaaf 11

13 12 Fernando Donasci BRAZILIAANSE APARTHEID Beth Beli, Braziliaanse achterkleindochter van zwarte slaven, bespeelde ter voorbereiding van het carnaval in 2011 de trommel voor Xangô: de Afrikaanse god van het vuur, de bliksem en de storm. Dat deed ze in haar vrouwenpercussiegroep Ilú Obá de Min, vrouwenhanden die spelen voor Xangô, in het oude centrum van São Paulo. Brazilië is een raar land, vertelde Beli (1968) me tijdens een interview voor Trouw. Brazilianen zijn trots op hun rassenvermenging en berucht om hun losse zeden met carnaval. Maar vergis je niet. Wil je geloven dat ik in mijn eigen stad, in mijn eigen buurtje, bij de bakker ben weggejaagd als een vervelende zwerfster? Ik kreeg een croissant toegestopt en moest wegwezen. Om te weten of in Brazilië vooroordelen bestaan, moet je in gesprek met zwarte of donkergekleurde Brazilianen de helft van de bevolking. Blanken, of minder gekleurde Brazilianen, geloven meestal dat het land een raciale democratie is, waarin iedereen gelijke kansen heeft. Maar wie in Brazilië zwart is, behoort waarschijnlijk tot de arbeidersklasse,

14 Fernando Donasci gaat naar slechte openbare scholen, heeft minder kans op een studiebeurs dan witte Brazilianen en maakt de grootste kans om opgepakt te worden bij politiecontroles. Zwart staat voor arm en is daarmee inferieur in de ogen van degenen die de lakens uitdelen. In het beste geval word je weggezet als artiest, zoals een kennis van mij, afkomstig van het eiland Barbados, op bezoek in Brazilië merkte. Tot haar verbijstering voelde zij zich in São Paulo minder thuis dan in Turkije, waar ze eerder woonde. Zeker in de chique restaurants was ze een zwarte eenling tussen de blanken, vertelde ze: Ze vroegen me overal of ik zangeres was Voetballers mogen natuurlijk prima donker zijn het spel is tenslotte tot grote hoogten gebracht op de veldjes in de (veelal donkergekleurde) favela s van Brazilië. Maar toen het spel begin twintigste eeuw nog een Engelse uitvinding was, waren zwarten niet welkom in blanke clubs. Speler Carlos Alberto bepoederde zijn gezicht in 1914 nog met rijstbloem om witter te lijken, toen hij voor de eliteclub Fluminense uit Rio de Janeiro ging spelen wat de tegenstanders natuurlijk dankbaar aangrepen om er de club tot op de dag van vandaag belachelijk mee te maken. 13

15 14 HET BEGIN De karikaturale associaties met huidskleur en werk zijn rechtstreeks terug te voeren naar het begin van Brazilië. De Portugezen, die in 1500 Brazilië stichtten, zetten aanvankelijk de plaatselijke indiaanse volken in als slaven. De indianen bleken echter niet geschikt voor het zware werk op de suikerplantages. Ze vluchtten, werden gedecimeerd door de griep of uitgeroeid door de Portugese stoottroepen, die langzamerhand het enorme binnenland bezetten. Al snel voerde de kolonie (met Salvador da Bahia als hoofdstad) daarom slaven in uit Afrika. Die handel werd flink opgevoerd door de Nederlandse West-Indische Compagnie, die tussen 1630 en 1654 een kolonie aan de Braziliaanse noordoostkust bezat. Rond de vier miljoen slaven kwamen het land binnen. Pas in 1888 schafte Brazilië als allerlaatste land van het Amerikaanse continent de slavernij af. Formele apartheid heeft het land nooit gekend en gemengde huwelijken hebben hier alle kleuren van de regenboog voortgebracht, maar de sociale lagen zijn nog altijd grotendeels naar huidskleur te onderscheiden. De mooie kant van het verhaal is dat de Braziliaanse samenleving, met de komst van de Afrikanen, verrijkt is door Afrika s ritmes, kleuren, geuren en goden. In Brazilië hebben zelfs de atheïsten een zeker respect voor de kracht van Xangô. ONAFHANKELIJKHEID Toen de slaven in 1888 eindelijk werden bevrijd, was Brazilië allang onafhankelijk. Op 7 september 1822, de belangrijkste nationale feestdag, riep Dom Pedro I, zoon van de koning van Portugal, het Braziliaanse keizerrijk uit. De hoofdstad was inmiddels, sinds 1763, Rio de Janeiro. In 1889 veranderde Brazilië in een republiek, maar aan de machtsverhoudingen veranderde dat weinig. De elite bleef dezelfde elite als voorheen. Slechts een enkele Braziliaan had stemrecht. Om de vrijgemaakte slaven te vervangen door nieuwe arbeidskrachten, opende het land zich eind negentiende eeuw voor immigranten, aanvankelijk vooral uit Italië en Noord-Europa en begin twintigste eeuw uit Japan en later Korea, China en buurlanden van Brazilië. De immigranten kwamen bijna allemaal in deelstaat São Paulo terecht, om te werken op de koffieplantages, of vestigden zich in de stad. Koffie is tot op heden een van de belangrijkste exportproducten van Brazilië, naast suiker, soja, sinaasappels, vlees en minerale grondstoffen. Ook vanuit het arme, door droogtes geteisterde noordoosten kwamen veel migranten naar São Paulo en de toenmalige hoofdstad Rio de Janeiro, waar

16 ze werk vonden in de bouw en in de huishouding van de middenklassen en rijken. São Paulo groeide, dankzij de opkomende auto-industrie, uit van een provinciestadje in de negentiende eeuw tot een van de vijf grootste metropolen ter wereld. EEUWIG LAND VAN DE TOEKOMST Nog pas geleden hoorde ik een begerige Nederlandse zakenman zeggen dat Brazilië het land van de toekomst wordt genoemd. Ik vertelde hem dat die bewering ook al in 1940 was gedaan door de Joods-Oostenrijkse schrijver Stefan Zweig, toen die het nazisme ontvluchtte en zich in Brazilië vestigde. De Brazilianen grappen ondertussen voor eeuwig het land van de toekomst te zijn. Zweig kwam terecht in het Brazilië van Getúlio Vargas, Brazilië s beroemdste president vóór Lula. De man wilde het land opstuwen in de vaart der volkeren en werd daarbij geïnspireerd door het fascisme. Vargas was in 1930 door het congres aangesteld als president, maar veranderde in een alleenheerser. Vargas is een paradoxale figuur in de Braziliaanse geschiedenis. Enerzijds onderdrukte hij de opkomst van de vrije vakbondsbewegingen, maar uiteindelijk was hij verantwoordelijk voor de invoering van het vrouwenstemrecht en een vergaande democratisering van het land. Vargas sociale arbeidswetgeving, die hij invoerde als dictator, geldt tot op heden. In 1945 trad hij af en werd Brazilië een democratie. In 1950 werd Vargas onder algemeen stemrecht verkozen voor een termijn van vijf jaar. De oppositie was het niet eens met zijn nationalistische politiek (zo richtte Vargas het staatsoliebedrijf Petrobras op) en oefende zware druk op hem uit om af te treden. In 1954 pleegde hij zelfmoord, en ging de geschiedenis in als een vader des vaderlands. BRASÍLIA Vargas werd opgevolgd door weer een president met grote idealen. JK, zoals Juscelino Kubitschek kortweg wordt genoemd, kondigde in 1955 het plan aan om Brazilië in vijf jaar vijftig jaar vooruit te brengen met een economisch stappenplan, waarmee hij de nationale industrie wilde ontwikkelen. JK pakte het al bestaande idee op om de hoofdstad te verplaatsen: weg van Rio de Janeiro aan de kust naar het binnenland, om daar een geheel nieuwe stad te bouwen. Architect Lucio Costa won met zijn inzending van het grondplan Plano Piloto in de vorm van een vliegtuig, en nodigde architect Oscar Niemeyer (die in 2012 op 103-jarige leeftijd overleed) uit om de 15

17 16 regeringsgebouwen en woningen te ontwerpen. De bouw van de stad was een waanzinnige onderneming, waar arbeiders uit heel Brazilië naartoe zijn getrokken en waarin alles en iedereen (zoals de politici uit Rio de Janeiro) moesten worden aangevlogen. Maar de stad staat: Brasília. DICTATUUR: EINDE AAN DE DROOM Brasília was nog volop in aanbouw toen in 1964 een militaire staatsgreep plaatsvond. Dat gebeurde op een moment dat Brazilië min of meer door toeval onder de linkse vice-president João Goulart terecht was gekomen. De verkozen president Jânio Quadros was namelijk afgetreden in de hoop met meer macht te worden teruggeroepen, wat niet gebeurde. De strijdmachten zeiden daarop te vrezen dat Goulart het communisme zou invoeren en grepen in, met steun van de Verenigde Staten en een flink deel van de Braziliaanse

18 bevolking. Berichten over de gewelddadige onderdrukking van het linkse verzet kwamen door de censuur niet binnen bij het grote publiek. Het WK natuurlijk wel. In 1970 werd Brazilië wereldkampioen en zette het land op zijn kop met een waar volksfeest tijdens de hoogtijdagen van de dictatuur. De economische groei was vanaf 1969 indrukwekkend en werd het economische wonder genoemd, vergelijkbaar met de recente groei in China. De militairen zetten in op de bouw van openbare werken (zoals een mislukte snelweg door de Amazone), en nieuwe industrieën zoals de petrochemische industrie, en de winning van ethanol uit suikerriet. De snelle groei zorgde echter voor inflatie een chronisch Braziliaans probleem: wanneer de industrie een groeispurt niet kan bijhouden en door hogere salarissen en duurdere grondstoffen steeds duurder gaat produceren, stijgen alle prijzen. De wereldwijde oliecrisis in 1974, en de verdrievoudiging van de olieprijs, joegen de inflatie nog verder op. Brazilië kreeg een negatieve handelsbalans en kon de schulden bij het IMF niet langer betalen. De bevolking, die toch al weinig had geprofiteerd van de eerdere groei omdat het geld vooral terechtkwam bij een kleine elite, kreeg te maken met een stijgende werkloosheid en een salaris dat steeds minder waard was. De inflatie zou door economisch wanbeleid oplopen tot een hoogtepunt in 1993 van meer dan tweeduizend procent. Hoewel de militaire dictatuur in Brazilië ( ) minder moorddadig was dan die in Chili en Argentinië rond de vierhonderd doden tegenover respectievelijk drieduizend en dertigduizend was deze periode van enorme impact op de ontwikkeling van het land. De militairen maakten een einde aan de prille democratie. Individuele vrijheden werden ingeperkt en duizenden mensen werden in opdracht van de staat gemarteld. Het huidige politiegeweld tegen de bevolking zoals standrechtelijke executies door gemaskerde politiemannen wordt door veel sociologen vanuit de tijd van de dictatuur verklaard, omdat het zo diep is ingeworteld en nooit is afgestraft. HERDEMOCRATISERING Mario Miskovic Eind jaren zeventig begon de bevolking zich openlijk tegen het regime te keren en ook sommige militairen namen afstand van de harde lijn. In 1979 werd een amnestiewet afgekondigd, die verzetsstrijders en militairen vrijwaarde van verdere vervolging. Mensen gingen in massaal de straat op in de beweging Diretas já, met als eis vrije verkiezingen. Onder druk van meerdere lagen van de samenleving besloten de militairen in 1985 de macht over te dragen aan een burgerpresident. Dat werd José Sarney. Vanwege de amnestiewet is nadien geen enkele militair de gevangenis in gegaan. Momenteel is een Nationale Waarheidscommissie bezig om ten minste alle historische (criminele) feiten boven tafel te krijgen. 17

19 18 Na de overgangsfase onder Sarney werd een nieuwe Grondwet uitgevaardigd en vonden in 1989 de eerste vrije presidentsverkiezingen plaats. Kandidaat Fernando Collor beloofde tijdens zijn campagne als een soort moraalridder de corruptie aan te pakken en kreeg daarbij alle steun van de machtige televisiezender O Globo, die vooral tégen zijn linkse tegenstander Luiz Inácio Lula da Silva was. Collor won, maar twee jaar na zijn aanstelling werd hij afgezet vanwege corruptieschandalen en een dramatisch economisch beleid (waarin de Brazilianen van de ene op de andere dag hun banktegoeden werden ontnomen). De rust werd hersteld in 1994 met de verkiezing van de socioloog Fernando Henrique Cardoso (oftewel FHC), die het jaar daarvoor verantwoordelijk was geweest voor de invoering van een nieuwe munt, de reaal, gekoppeld aan de dollar, waarmee de gierende inflatie werd beteugeld. Brazilië zou onder FHC, tussen 1995 en 2002, een serieuze richting inslaan. HET TIJDPERK-LULA In 2002 was ik nog maar net Brazilië binnen. Fernando Henrique Cardoso was na twee termijnen over het hoogtepunt van zijn populariteit heen. Een grote energiecrisis en een hoge werkloosheid maakten de politieke stemming er niet vrolijker op. Maar er kwamen verkiezingen aan en die mocht ik meemaken. Overal klonk Lula lá : het muziekje waaruit de hoop sprak dat Luiz Inácio Lula da Silva, na drie eerdere pogingen, eindelijk lá (dáár) zou komen. Lula, metaalarbeider, kind van migranten uit het arme noordoosten, vakbondsleider en binnen en buiten Brazilië gevreesd om zijn linkse ideeën, beloofde in een brief aan het Braziliaanse volk geen rare dingen met de economie te doen. Na zijn verkiezing gingen miljoenen Brazilianen de straat op. In São Paulo was de grote centrale Avenida Paulista één grote dansende massa, die zong Olé olé olé olá, Lula, Lula. De rode vlaggen van zijn Arbeiderspartij wapperden en Lula sprak zijn eerste (en zoals altijd spontane) woorden als president van Brazilië: Ik, die altijd werd verweten geen universitair diploma te hebben, krijg nu mijn eerste diploma: die van president van de republiek van mijn land.

20 DE PARADEPAARDJES VAN LULA BOLSA FAMÍLIA Het belangrijkste paradepaardje van Lula is de Bolsa Família, het uitkeringssysteem waarin de armste families maandelijks een financiële bijdrage krijgen. Momenteel worden daar 50 miljoen Brazilianen mee bereikt, een kwart van de bevolking. In het noordoosten krijgt zelfs de helft van bevolking steun. Dankzij de Bolsa Família, die gemiddeld 35 euro per maand per familie uitkeert, maakte Brazilië een sprong in de armoedebestrijding. Landen als Honduras, El Salvador, Kenia, Ghana en Zuid-Afrika, maar ook een stad als New York, hebben door de Bolsa Família geïnspireerde programma s ontwikkeld. Het programma kreeg in 2013 de Award For Outstanding Achievement In Social Security van de International Social Security Association: een soort Oscar voor sociaal beleid. ECONOMISCHE GROEI Doordat het geld van de Bolsa Família wordt uitgegeven in lokale winkels door heel Brazilië, kwam er plaatselijk meer geld in omloop. De overheid pompte ook meer krediet in de economie, wat mogelijk was dankzij de export van grondstoffen als ijzererts en andere mineralen, en voedselgewassen als soja en suiker. Die werden door de groeiende vraag vanuit China en tegenvallende oogsten elders wereldwijd steeds duurder, iets waar Brazilië dus wel bij voer. Aangetroffen olievoorraden voor de kust beloofden ook gouden tijden. Brazilië staat inmiddels tussen de tien grote wereldeconomieën en werd rond 2010 gezien als voorbeeld voor opkomende economieën als onderdeel van de BRICS-landen : Brazilië, Rusland, India, China en Zuid-Afrika. De Braziliaanse middenklasse (die tussen de 330 en 1330 euro per maand verdient) groeide het laatste decennium van een derde tot de helft van de bevolking. De arme onderklasse is kleiner geworden. Steeds meer mensen kunnen een auto, mobiele telefoon, wasmachine en flatscreen aanschaffen, al is het maar op afbetaling. LULA S BUITENLANDPOLITIEK AFRIKA Lula en zijn voorganger Fernando Henrique Cardoso wedijveren momenteel een beetje over de vraag wie van de twee Brazilië internationaal op de 19

21 20 kaart heeft gezet, al heeft geen van beiden een veelbegeerde vaste plek in de VN-Veiligheidsraad voor elkaar gekregen. FHC richtte zich vooral op de Verenigde Staten en Europa en sprak daarbij graag Frans tijdens zijn speeches op internationale conferenties. Lula, die alleen het Portugees beheerst, richtte zijn diplomatieke peilen al snel op Afrika, waar hij in Senegal in 2005 als eerste Braziliaanse leider vergiffenis vroeg voor de slavernij. Hij bracht daarmee zelfs enkele Braziliaanse journalisten tot tranen. Lula opende in totaal negentien nieuwe ambassades in Afrika en richtte in Ghana een dependance op van het agrarisch onderzoeksinstituut Embrapa om de landbouw (met name suikerriet) te helpen ontwikkelen. Grote Braziliaanse mijnbouwbedrijven als Vale wedijveren op het Afrikaanse continent (met hulp van Lula) met Chinese bedrijven om exploitatie van de lucratiefste mijnen. HAÏTI Een andere opvallende diplomatieke missie van Lula is Brazilië s rol in Haïti, waar het in 2004 de leiding kreeg over de VN-vredesmissie MINUSTAH. De ervaring die de militairen er opdeden bij de ontmanteling van criminele bendes, is gebruikt door de vredespolitie-eenheden in de favela s van Rio de Janeiro. Na de grote aardbeving van 2010 ging Lula op bezoek in Haïti en pleitte er, geschokt door de armoede, voor een complete kwijtschelding van de staatsschuld door het IMF. IRAN In het Midden-Oosten deed Lula in 2010 samen met Turkije een dappere poging om een akkoord met Iran op de internationale onderhandelingstafel te krijgen. Lula zelf wilde graag de handelsbetrekkingen met Iran aanhalen. In het akkoord zou Iran voldoende verrijkt uranium van Turkije krijgen voor vreedzame doeleinden en zou het de rest van zijn uranium afstaan in ruil voor een einde aan het internationale handelsembargo. Het akkoord werd echter getorpedeerd door de Verenigde Staten. WK EN OLYMPISCHE SPELEN Als slagroom op de taart van Lula s twee termijnen, wees de FIFA in 2007 Brazilië aan als gastland voor het WK Voor Lula, groot voetballiefhebber en vurig fan van de club Corinthians, was dat zijn ultieme daad voor het Braziliaanse volk. Twee jaar later kon hij ook nog eens de Olympische Spelen in Rio de Janeiro voor 2016 aankondigen, waarbij hij zijn tranen moest wegvegen en de

22 enigszins bombastische woorden sprak: Voor Brazilië is het de zelfbevestiging van een natie, een volk. Het is het bewijs dat we definitief meedoen aan deze geglobaliseerde wereld, met een eigen inbreng en alles realiserend waar we recht op hebben. Na twee termijnen sloot Lula in 2010 zijn regeerperiode af als populairste president uit de Braziliaanse geschiedenis. Hij kreeg veel voor elkaar, maar zijn wereldwijde succes dankt hij ook aan zijn imago. De man weet zich nou eenmaal heel goed neer te zetten, met een immense taalcreativiteit in zijn spontane toespraken (liefst doorspekt met voetbaltermen). Veel Brazilianen zeker de hoger opgeleide elite in het rijke zuidoosten van het land ergeren zich aan die Lula. Zij leggen de nadruk op alle problemen die Brazilië nog altijd kent en noemen de Bolsa Família een halster waarmee de Arbeiderspartij grote delen van de bevolking aan zich bindt om aan de macht te blijven. DILMA Lula wees Dilma Rousseff, voormalig kabinetschef en aanvankelijk een onbekend politiek figuur, aan als zijn opvolgster. In 2010 werd ze verkozen en dit jaar zal ze hoogstwaarschijnlijk worden herkozen. Aanvankelijk werd deze vrouw van Bulgaarse afkomst gevreesd als keiharde ijzeren dame. Uiteindelijk is ze gezwicht in het politieke spel waarin de regering tientallen partijen en partijtjes te vriend moet houden voor de broodnodige politieke steun in het parlement, een ware slangenkuil. Maar Dilma zette de sociale programma s voort en kan daarmee rekenen op de steun van een groot deel van de bevolking. DE SCHADUWZIJDEN VAN BRAZILIË MISÈRE Hoewel Brazilië tot de tien rijkste landen ter wereld behoort, is het ook nog altijd een van de tien meest ongelijke landen: de rijkste 10 procent verdient veertig keer meer dan de armste 10 procent. De sociale ongelijkheid, die met de invoering van de munt de reaal onder president Cardoso iets minder schrijnend was geworden, en dankzij de Bolsa Família en een economische groei verder was afgenomen, daalt sinds 2010 niet langer, volgens het Braziliaanse Bureau voor de Statistiek (IBGE). Brazilië telt nog altijd 16 miljoen miserabelen : mensen die met minder dan één dollar per dag moeten rondkomen en die nog regelmatig hongerlijden. Volgens cijfers van de ngo Trata Brasil is de helft 21

23 22 Stijntje Blankendaal van de bevolking nog niet aangesloten op riolering en heeft 17 procent geen leidingwater. Pas nog leidde een foto in de krant tot veel ophef: kinderen in Pernambuco (in het noordoosten) zwemmen in een open riool om blikjes te verzamelen. In de arme periferie van de grote steden, waar maar liefst 35 procent van de Braziliaanse bevolking woont, vind je tegenwoordig weliswaar meer koelkasten en mobiele telefoons, maar huizen storten er nog altijd in onder de zware regenbuien van december en januari met de jaarlijkse onvermijdelijke doden. De steegjes in de favela s zijn middeleeuwse labyrinten waar rioolwater doorheen spoelt: vuil, krap en onveilig. GEWELD Alle Brazilianen hebben in hun dagelijks leven te maken met geweld. Wie rijk is, loopt gevaar te worden overvallen en trekt zich daarom terug achter tralies onder stroom. Wie arm is, loopt gevaar slachtoffer te worden van misdaadbendes of de politie. Met name jongeren (lees: donkere jonge mannen tussen de 15 en 30) lopen gevaar. Ik zal nooit de jongens vergeten die ik in de zuidelijke periferie

24 Stijntje Blankendaal van São Paulo interviewde en die me vertelden iedere nacht doodsangsten uit te staan wanneer ze van hun baantje bij McDonalds naar huis terugkeerden: de angst om een gewapende drugsdealer of politieagent tegen het lijf te lopen. Volgens het Centrum van Latijns-Amerika Studies, die jaarlijks de geweldskaart uitbrengt, is het aantal jongeren dat slachtoffer is van geweld de afgelopen dertig jaar met 200 procent toegenomen. Met name in de steden in het noordoosten zijn de moordcijfers explosief gestegen. In São Paulo is het aantal moorden door vuurwapens sinds 1999 overigens gedaald van veertig naar tien op de honderdduizend inwoners op het randje van aanvaardbaar, volgens de Verenigde Naties. Volgens de politie komt dat door beter politieoptreden, maar volgens misdaaddeskundigen komt het doordat maar één misdaadfactie aan de macht is: de PCC. Die drugsbende handelt liever in rust en regeert daarom met ijzeren vuist. In Rio de Janeiro zijn een aantal favela s (met name rondom de stadions waar het WK zal worden gespeeld) onder politiecontrole gebracht, maar in de meeste zijn de verschillende misdaadbendes nog de baas. 23

25 24 ONDERWIJS Het is Brazilië vanaf de jaren negentig gelukt om (bijna) alle lagereschoolkinderen in de schoolbanken te krijgen. De kwaliteit van het onderwijs is echter nog altijd rampzalig, in vergelijking met buurlanden en de andere BRICS-landen. De klassen bestaan vaak uit meer dan veertig leerlingen, die dikwijls als semi-analfabeten de middelbare school verlaten als ze die al afmaken (dat lukt slechts 14 procent binnen de normale tijd). Slechts tien procent van de leerlingen die de openbare middelbare school afronden, voldoet volgens de organisatie Todos Pela Educação (Allen voor het Onderwijs) bijvoorbeeld aan de minimale eisen voor wiskunde. Wie het dan ook maar even kan betalen, zet zijn kind op een particuliere school, maar die heb je ook weer in alle soorten en maten. Persoonlijk vind ik het een lastig dilemma. Mijn kind (hij is anderhalf) zal binnenkort naar school moeten. Ga ik hem op een openbare school plaatsen of kies ook ik voor een klein, fijn particulier schooltje? (Waarvoor je vervolgens als ouders krom moet liggen om het maandgeld te betalen.) ZORG Families die geen zorgverzekering kunnen betalen, kunnen gebruikmaken van de SUS: de universele openbare gezondheidszorg, die gratis is. Maar de wachttijden voor lichamelijke onderzoeken lopen in de vele maanden, patiënten worden opgevangen op brancards in de gangen of worden over duizenden kilometers vervoerd om ergens te worden behandeld waar artsen zijn. Ook de particuliere zorg is problematisch. Verzekeraars vergoeden bijvoorbeeld geen medicijnen en betalen een schijntje voor behandelingen, waardoor veel (goede) artsen niet voor de verzekeraars willen werken. Zij laten zich alleen in contanten uitbetalen door de patiënt. CORRUPTIE Tijdens een vergadering voor de bouw van een pizzeria werd het corruptiegeld voor de vergunning als een doodnormale kostenpost overlegd met de cliënt. Dat vertelde mijn man me, die architect is. Ze mochten gewoon met een cheque betalen! Alle bouwbedrijven ontduiken belasting, en dat loopt in de miljarden. Het kost het land twintig keer meer geld dan de Bolsa Família, volgens de belastingontduikmeter van de bond van fiscale openbaar aanklagers. De rekening wordt betaald via de hoge accijnzen op medicijnen en voedsel, die armen zwaarder treffen dan rijken. Tijdens Lula s eerste regeertermijn kwam een corruptieschandaal binnen zijn regering in Brasília naar buiten: de Arbeiderspartij bleek politieke steun

26 bij de vele coalitiepartijen af te kopen met (publiek) geld. Dit schandaal wordt mensalão genoemd: dik zakgeld. Hoewel de Arbeiderspartij ontkende dat het om overheidsgeld ging en zei niets anders te doen dan wat alle voorgangers hadden gedaan, namelijk geld doorsluizen van een tweede, geheime verkiezingskas naar bevriende partijen, kwam dit schandaal voor de Hoge Raad. Voor het eerst zijn er politici berecht, en afgelopen jaar ook de gevangenis in gegaan. ECONOMISCHE BOTTLENECKS Zakendoen is duur en moeilijk in Brazilië. Iedere akte kost geld. De gemiddelde tijd om een bedrijf te openen of te sluiten is meer dan honderd dagen. Krediet is schaars. Andere bottleneck voor de economie is de gebrekkige infrastructuur. Bijna alle transport loopt over vele duizenden kilometers asfalt. De havens zijn overbelast. Op de weg van São Paulo naar havenplaats Santos zie je vaak kilometerslange rijen vrachtwagens vol soja, wachtend op transport. Dankzij de economische groei vliegt een steeds groter deel van de bevolking, terwijl de luchthavens deze groei niet aankunnen. Imagina na Copa ( Laat staan tijdens het WK ) zeggen de Brazilianen en ook ik spontaan als de luchthavens weer eens overlopen. Er wordt aan gewerkt, maar velen vrezen dat de investeringen in de infrastructuur voor het WK onvoldoende zijn, of niet op tijd klaar. En dat terwijl het gevoel overheerst dat er geld over de balk is gesmeten met de bouw van witte olifanten : nieuwe voetbalstadions op plekken waar helemaal geen topclubs spelen, en die straks leeg komen te staan. Door al deze bottlenecks en een tegenvallende handelsbalans is de economische groei na 2010 gestagneerd tot rond de één procent per jaar. Veel Brazilianen hebben inmiddels schulden opgebouwd. De inflatie baart weer zorgen. IS DE REUS WAKKER? Deze schaduwzijden hebben bijgedragen aan de protesten onder de Brazilianen, die afgelopen juni Brazilië en de wereld verrasten door massaal de straat op te gaan. Hun leuzen: De reus is ontwaakt, en Wij willen FIFA-kwaliteit. Brazilië is inderdaad een reus van een land. En de veranderingen gaan er niet zo snel als men zou hopen. De protesten zijn dan ook weer verstomd in stille frustratie en de waan van de dag. Maar laten we wel wezen. Brazilië is (pas) sinds de Grondwet van 1988 een volwaardige democratie. Dit jaar vinden voor de zevende achtereenvolgende keer rechtstreekse presidentsverkiezingen plaats: een record voor het land. Ondanks het gebrekkig functioneren heeft Brazilië een wetgeving die mensenrechten en milieu in ieder geval op papier verdedigen. Alle kinderen zitten inmiddels op school. Om ook de kwalitatieve sprong te maken, zouden 25

27 26 de Brazilianen hun eis om ( FIFA -)kwaliteit luider en aanhoudend moeten laten horen. EEN GOED FEEST Tijdens het WK 2014 zal Brazilië al zijn verschillende gezichten laten zien en zal niet alles vlekkeloos verlopen. Ga uit van lange wachttijden bij de kassa, of van een manager bij het hotel die geen Engels spreekt. Maar de Brazilianen zijn toppers in het improviseren van een goed feest. Want wat maakt een Braziliaan tot een Braziliaan? De paradox, zou ik zeggen. De psyche van de Braziliaan is enerzijds getekend door het vuilnisbakkenrascomplex, zoals toneelschrijver en groot voetbalfanaat Nelson Rodrigues het omschreef, toen Brazilië in 1950 in de WK-finale verloor van Uruguay in het Maracanã-stadion. Rodrigues: De Braziliaan is een omgekeerde Narcissus, die op zichzelf spuugt. En de waarheid gebiedt te zeggen dat we persoonlijke noch historische redenen hebben om trots op onszelf te zijn. De nederlaag werd pas in 1958 verzacht, toen Brazilië voor de eerste keer wereldkampioen werd. Dat werd het land ondertussen al vijf keer. De Brazilianen zijn daarom ook trots op hun grote land met fantastische landschappen en natuurlijke rijkdommen. Maar tot hun frustratie denken niet- Brazilianen vaak nog altijd dat men in Brazilië Spaans spreekt, salsa danst en dat de hoofdstad Buenos Aires is. Het effect van deze paradox is aangenaam voor bezoekers, die men met alle egards als chique buitenlanders ontvangt, en met wie men tegelijkertijd een beetje de draak steekt ( die gringos kunnen niet voetballen ). Men biedt je graag het beste wat Brazilië te bieden heeft: feest met (ijskoud) bier en muziek met, volgens David Byrne, de rijkste ritmes ter wereld. Je bent er al snel minha filha (mijn dochter), meu filho ( mijn zoon ), of meu querido ( mijn beste ). Een warm bad zeg maar, waar je maar moeilijk uit komt.

28 Mario Miskovic SPORTEN NAAST HET VOETBAL BEACHVOLLEYBAL Je hebt in Brazilië voetbal, voetbal, voetbal en o ja, ook nog wat andere sporten. Op de stranden van Rio de Janeiro is het beachvolleybal populair, met de romantische setting van de zee, de groene bergen en de stad op de achtergrond. De getrainde lijven met minimale kleding van de duoteams zijn voor het publiek een aantrekkelijk schouwspel dat qua regels bijna volledig overeenkomt met volleybal, maar slechts met vier spelers wordt gespeeld. Het Internationaal Olympisch Comité besloot tijdens het wereldkampioenschap in 1993 in Rio de Janeiro het spel op te nemen in de Spelen van Sindsdien zijn Brazilië en de VS (waar het spel in de jaren twintig op de stranden van Californië werd uitgevonden) altijd favoriet voor de medailles. FORMULE 1 Een van Brazilië s grootste sportidolen aller tijden is geen voetballer, maar een autocoureur in de Formule 1: drievoudig wereldkampioen Ayrton Senna ( ). Senna eindigde zijn korte leven in de enige liefde die hij had: het racen. Hij reed van 1988 tot 1993 voor McLaren-Honda en daarna nog een jaar voor Williams- Renault. Toen vloog hij uit de bocht. Heel Brazilië, dat dankzij het idool de F1 bijna als een zondagse mis was gaan volgen, huilde om zijn held. Voetbalwedstrijden werden er die noodlottige zondag voor stilgelegd. Maar Senna is niet de enige Braziliaan in de Formule 1. Brazilië heeft dertig coureurs in de F1 gehad en drie wereldkampioenen, zoals drievoudig kampioen Nelson Piquet. Felipe Massa rijdt vandaag de dag voor de Brazilianen. 27

29 28 DE BRAZILIAANSE VOETBALCULTUUR 02 door Daan Dekker

30 Stefan Verwer Van Garrincha tot Neymar is het Braziliaanse voetbal ondergedompeld in puur spelplezier. Hoewel o jogo bonito de laatste jaren heeft plaatsgemaakt voor een nieuwe zakelijkheid, belichaamt Brazilië nog steeds de ziel van het voetbal. Een beeld van de Braziliaanse voetbalcultuur, met vijf wereldtitels, trommels in het stadion, en één gigantisch trauma. 29

31 30 De 42-jarige Márcia straalt. Ze heeft er zin in. Ze draagt een roodzwarte pet achterstevoren op haar hoofd, om haar bovenlichaam een strak Flamengo-shirt. Over een uur mag ze weer, negentig minuten lang. Op straat rollen jongens enorme vlaggen uit. Márcia wijst naar een trommel tussen tientallen andere trommels. Straks moeten ze het stadion in worden getild. Die daar is van mij. Ik gebruik hem al jaren. Márcia is lid van Urubuzada, de Gieren, één van de torcidas organizadas (letterlijk: georganiseerde aanhang) van Flamengo. Elke Braziliaanse club en ook de nationale ploeg heeft organizadas. Het zijn de supportersgroeperingen die voor de sfeer zorgen in de stadions. De band tussen de leden van Urubuzada is hecht, vertelt Márcia. Ze zien elkaar meerdere keren per week. In hun verenigingshal organiseren ze feesten, schrijven ze nieuwe liederen, kijken ze gezamenlijk naar uitwedstrijden van Flamengo. Tijdens carnaval trekken de Gieren met trommels door de straten van Rio de Janeiro en voeren hun eigen samba s op. De wedstrijd Flamengo-Corinthians staat vandaag op het programma. Het

32 duel tussen de twee Braziliaanse grootmachten. Waar je ook in Brazilië komt, overal zie je mensen in het roodzwarte shirt van Flamengo en het zwartwitte tenue van Corinthians. Beide clubs gaan er prat op meer dan vijfentwintig miljoen torcedores, supporters, door het hele land te hebben. Flamengo, de club uit Rio de Janeiro. De stad van prachtige stranden, carnaval en het Christusbeeld. Hét visitekaartje van Brazilië. Corinthians, de club uit São Paulo, de ruim driehonderd kilometer westelijker gelegen economische hoofdstad van het land. Een betonnen oerwoud met meer dan twintig miljoen inwoners. Flamengo, de club waar Zico in de jaren zeventig en tachtig schitterde. De Witte Pelé, een prachtige stilist die later nog minister van Sport zou worden. Corinthians, de club van Socrates. De arts, intellectueel, rebel, maar bovenal elegante spelverdeler die zich in 2011 dooddronk. Het decor voor de topper is toepasselijk: het Maracanã, gebouwd voor het enige WK (1950) dat Brazilië eerder organiseerde. Zeker tienduizend arbeiders stampten in twee jaar tijd een bouwwerk uit de grond dat plaats bood aan 180 duizend toeschouwers. Het ging Brazilië voor de wind, het vertrouwen in de toekomst was groot. Estádio Maracanã werd het symbool van de vooruitgang. Het grootste stadion ter wereld. Het ironische van alles: uitgerekend daar liep Brazilië een trauma op waar oudere Brazilianen tot op de dag van vandaag over praten alsof het gisteren gebeurde: de verloren WK-finale. De weg ernaartoe verliep vlekkeloos. Brazilië versloeg Zweden met 7-1, Spanje werd met 6-1 afgedroogd. Tegen het kleine buurland Uruguay kon het op 16 juli 1950 eigenlijk niet fout gaan. De ruim 173 duizend mensen in het Maracanã en de miljoenen mensen die aan de radio gekluisterd zaten, ze twijfelden niet: Brazilië ging zijn eerste wereldtitel pakken. Nadat Brazilië in de eerste helft op 1-0 kwam, barstte het feest al los. Een feest dat stopte na de gelijkmaker van Uruguay. Daarna volgde de definitieve klap: twaalf minuten voor tijd maakte Uruguay de beslissende 2-1. Een houdbaar schot van Alcides Ghiggia, de Braziliaanse keeper Moacir Barbosa die zijn duik te laat inzette en de effecten daarvan tot aan zijn dood zou blijven voelen. Toen hij in 1993 de spelers van het Braziliaanse elftal wilde ontmoeten, kreeg Barbosa van Mário Zagallo te horen dat hij het plan uit zijn hoofd moest zetten. Volgens de assistent-bondscoach zou een bezoek van Barbosa ongeluk brengen. In 2000 overleed Barbosa op 79-jarige leeftijd aan een hartaanval. De maximale straf in Brazilië is dertig jaar, maar ik word nu al vijftig jaar gestraft voor iets waar ik niet eens verantwoordelijk voor was, zei hij vlak voor zijn dood in een interview. Daan Dekker * 31

33 32 Het Maracanã van 1950 is niet meer. De betonnen kolos is voor het komende WK flink onder handen genomen. Het gerenoveerde Maracanã glimt en blinkt aan alle kanten, net zoals de omliggende wegen en pleinen. Na een verbouwing die drie jaar duurde en ongeveer 350 miljoen euro kostte, voldoet het stadion aan alle FIFA-eisen en is het klaar voor de WK-finale op zondag 13 juli. Ruim 180 duizend toeschouwers passen er allang niet meer in. Het stadion biedt nu plaats aan 73 duizend voetballiefhebbers. De staanplaatsen zijn verdwenen, genummerde stoeltjes en VIP-boxen zijn ervoor in de plaats gekomen. De tijden waarin jongetjes konden binnenglippen zonder te betalen, zoals Romário deed als anonieme tiener uit de favela die nog nooit van PSV had gehoord, zijn definitief voorbij. Het oude Maracanã was lelijker, maar er zat wel leven in, zegt Márcia terwijl de jongens de vlaggen aan lange bamboestokken rijgen. Het nieuwe is functioneel, maar ook wat sfeerloos. Er is weinig Braziliaans meer aan; het lijkt op jullie stadions in Europa. Van mij hadden ze het niet hoeven verbouwen. Er zijn meer Braziliaanse voetballiefhebbers die er zo over denken. De ziel is uit het Maracanã, is hun klacht.

34 Om Márcia heen wordt het drukker. Massa s mensen trekken voorbij. De toeristen vallen op; zij zijn de enigen zonder roodzwarte kleding. Om de twintig meter worden ze aangesproken door jonge stewards met rode petjes. Is alles duidelijk? Kan ik helpen? Een donkere man met dreadlocks baant zich op zijn fiets een weg door de menigte. Op een rek voor op de fiets staat een grote koelbox. Cerveja! Cerveja! De man remt bij een groep supporters en deelt in rap tempo blikken ijskoud bier uit. Als hij het geld ontvangen heeft, verdwijnt hij weer uit zicht. Veel van zijn collega s durven zich niet meer bij het stadion te vertonen. Waar het rond andere Braziliaanse stadions wemelt van de rokende barbecues, ijskarretjes en mannen met koelboxen, zie je rond het Maracanã vooral politie. Hun belangrijkste taak: het innemen van de waar van de straatverkopers. Rio s burgemeester Eduardo Paes wil ze niet meer zien. De supporters moeten hun eten en drinken in het stadion kopen. Sommige politiemannen hebben de buit triomfantelijk naast zich op straat liggen: vuilniszakken vol blikken bier. * Daan Dekker In en rond het Maracanã is er misschien veel veranderd, één ding is hetzelfde gebleven: het standbeeld van Hideraldo Luiz Bellini voor de hoofdingang. De voormalig aanvoerder van de Braziliaanse ploeg staat op een wereldbol waarin de jaartallen 1958 en 1962 zijn gegrafeerd. Bellini houdt de Jules Rimet-trofee omhoog. Aos campeões do mundo, staat er op de sokkel. Voor de wereldkampioenen. Een eerbetoon aan de spelers die de eerste twee van de vijf Braziliaanse wereldtitels veroverden. De WK s van 1958 en 1962, waarin de wereld kennis maakte met o jogo bonito, het prachtige spel. Speels, creatief voetbal. Voetbal waarbij improvisatie boven het systeem gaat. Het waren de wereldkampioenschappen waarop Pelé en voornamelijk Mané Garrincha uitblonken. Garrincha, de belichaming van o jogo bonito, de beste dribbelaar die Brazilië ooit heeft gehad. De kromme benen die zijn bewegingen onnavolgbaar maakten, altijd de tegenstander opzoekend. Zelfs als hij de bal in open doel kon schieten, wachtte hij zijn opponent op om hem nog een keer uit te spelen. Dat zijn teamgenoten hem vervolgens verrot scholden, kon hem weinig schelen. Garrincha begon zijn carrière in 1953 bij Botafogo. Een simpele ziel uit het fabrieksstadje Pau Grande, die zijn school nooit had afgemaakt. Juist zijn simpele karakter maakte hem geliefd. Garrincha was ongecompliceerd, straalde puur plezier uit als hij voetbalde. Hij kwam het veld op zoals een normaal mens op een feestje arriveert. Los en vrolijk, klaar om zichzelf en de andere aanwezigen te vermaken, zou een Braziliaanse journalist van het tijdschrift Veja in 1983 in Garrincha s necrologie schrijven. Ondanks zijn goede optredens bij Botafogo begon Garrincha het WK

35 34 op de bank. Bondscoach Vicente Feola achtte de ongedisciplineerde international niet in staat om de tactische opdrachten uit te voeren. De stroeve toernooistart van Brazilië redde de rechtsbuiten. In de derde wedstrijd kreeg hij zijn kans in de basis. Tijdens een prachtig duel tegen Rusland liep Garrincha zijn tegenstander aan alle kanten voorbij; Brazilië won met 2-0. Garrincha had zijn basisplek veroverd en won met Brazilië, aan de zijde van de pas 17-jarige Pelé, de finale van Zweden. Vier jaar later. Het WK in Chili, het toernooi waar Pelé al in de tweede wedstrijd geblesseerd raakte. Garrincha nam Brazilië bij de hand en maakte de ploeg met zijn dribbels en doelpunten in zijn eentje wereldkampioen. Hij had zijn top bereikt, waarna een diepe val volgde. Garrincha kreeg knieproblemen, greep steeds vaker naar de fles, joeg zijn geld erdoorheen, veroorzaakte in 1969 in dronken toestand een auto-ongeluk waarbij zijn schoonmoeder overleed, kreeg last van depressies en deed meerdere zelfmoordpogingen. Uiteindelijk zou De engel met de kromme benen in 1983 overlijden. Op 49-jarige leeftijd had Garrincha zijn lever definitief kapot gedronken. Hij liet veertien kinderen achter, verwekt bij verschillende vrouwen. * Márcia en de andere leden van Urubuzada zoeken hun vaste plek in het Maracanã op. De trommels laten ze voor zich op de tribune rusten. Over een halfuur zal het eerste fluitsignaal pas klinken, dan barst het feest los. Uit de stadionboxen klinkt sambamuziek, vrolijke tonen, een opwarmertje. Mannen met grote plastic zakken op hun schouder bewegen zich door de menigte. Ze dragen rode hesjes waarop een prijslijst staat. Chips: 5 reais Biscuits: 5 reais Frisdrank: 6 reais Bier (alcoholvrij): 6 reais Wie schreeuwt, fluit of zijn arm omhoogsteekt, heeft meteen een verkoper naast zich. Het grote aantal vrouwen op de tribunes valt op. Voetbal is ook in Brazilië voornamelijk een mannenzaak, maar de vrouwen spreken er een pittig woordje mee. Het kan je in Brazilië zomaar gebeuren dat een vrouw je tijdens een serieus gesprek plotseling vraagt voor welke Braziliaanse club jíj eigenlijk juicht. Geef je als antwoord dat het je weinig uitmaakt, dan word je verbaasd aangekeken. Maakt niet uit? Hoezo? Daarna volgt een betoog waarin duidelijk wordt gemaakt dat je vanaf nu supporter bent van Santos, Palmeiras, Fluminense, Botafogo, Internacional of welke Braziliaanse club dan ook. Op televisie worden voetbalprogramma s geregeld door vrouwen gepresenteerd. Omdat ze er goed uitzien, maar vooral omdat ze gek zijn van het spelletje.

Brazilië Fabian Mobach 19-03-2014

Brazilië Fabian Mobach 19-03-2014 Brazilië Fabian Mobach 19-03-2014 Inhoudsopgave: Hoofdstuk 1: informatie over Brazilië. blz.4 Hoofdstuk 2: Geschiedenis. blz.5 Hoofdstuk 3: Bevolking. blz.6 Hoofdstuk 4: Cultuur. blz.7 Hoofdstuk 5: Sport.

Nadere informatie

Actuele opdracht leesvaardigheid WK voetbal juni vmbo lwoo/b/bk

Actuele opdracht leesvaardigheid WK voetbal juni vmbo lwoo/b/bk Actuele opdracht leesvaardigheid WK voetbal juni 2014 1 vmbo lwoo/b/bk Opdracht 1 Bespreek met een klasgenoot. a Houden jullie van voetbal? Gaan jullie straks naar voetbalwedstrijden van het WK kijken?

Nadere informatie

Nederland. Op welke dag is deze foto gemaakt?.. Welke bekende persoon is er altijd bij?

Nederland. Op welke dag is deze foto gemaakt?.. Welke bekende persoon is er altijd bij? Nederland Op welke dag is deze foto gemaakt?.. Waar? (vul in) Op de. in (plaats) Waarom zijn al die mensen daar?... Welke bekende persoon is er altijd bij?. Hoe heet het meisje rechts? Haar moeder viert

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding...4 Hoofdstuk 1 Het ontstaan van mensenrechten...6 Hoofdstuk 2 Dertig mensenrechten...14

Inhoud. Inleiding...4 Hoofdstuk 1 Het ontstaan van mensenrechten...6 Hoofdstuk 2 Dertig mensenrechten...14 Inhoud Inleiding...4 Hoofdstuk 1 Het ontstaan van mensenrechten...6 Hoofdstuk 2 Dertig mensenrechten...14 Inleiding Je hoort of leest vaak over mensenrechten. Maar kun je ook een paar mensenrechten opnoemen?

Nadere informatie

Een van de agenten komt naar hem toe. Nou, het is me het dagje wel, zegt hij. Nu zijn er toch rellen in de stad.

Een van de agenten komt naar hem toe. Nou, het is me het dagje wel, zegt hij. Nu zijn er toch rellen in de stad. Een dode De voetbalwedstrijd is afgelopen. Het stadion is bijna leeg. Het is koud, de zon schijnt bleek. Munck staat op de tribune van vak H en staart naar de dode man op de bank. Wat vreselijk, denkt

Nadere informatie

Vraag aan de zee. Vraag aan de tijd. wk 3. wk 2

Vraag aan de zee. Vraag aan de tijd. wk 3. wk 2 Bladzijde negen, Bladzijde tien, Krijg ik het wel ooit te zien? Ander hoofdstuk, Nieuw begin.. Maar niets, Weer dicht, Het heeft geen zin. Dan probeer ik achterin dat dikke boek. Dat ik daar niet vaker

Nadere informatie

Beste lezers van De Geldfabriek,

Beste lezers van De Geldfabriek, Beste lezers van De Geldfabriek, Ik hoop dat jullie veel plezier hebben gehad met het lezen van dit verhaal. Vonden jullie ook dat Pippa wel erg veel aan mooie spullen dacht? En dat sommige mensen onaardig

Nadere informatie

Stap in, herhaalde de man. De toon was vriendelijk, maar tegelijk dwingend. Vijf real, dat was wel verleidelijk... Wie wist wat die man nog meer te

Stap in, herhaalde de man. De toon was vriendelijk, maar tegelijk dwingend. Vijf real, dat was wel verleidelijk... Wie wist wat die man nog meer te De automobilist Het stoplicht sprong op rood. Met een emmer water en een doek in zijn hand rende Paco de vierbaansweg op. Bij de eerste de beste auto drukte hij de natte spons tegen het raam. Dertig seconden

Nadere informatie

verdedigers doel hakjes geven panna s maken

verdedigers doel hakjes geven panna s maken Vroeger Ik heb voetbal niet altijd gehaat. Vroeger was ik er gek op. Net als David, mijn tweelingbroer. Dat is niet zo raar. Onze vader is tenslotte een voetballer. En niet zomaar een voetballer! Onze

Nadere informatie

WK-QUIZ 2014. Vul hier je naam in: Vul je antwoorden in naast de vraag en lever dan in.

WK-QUIZ 2014. Vul hier je naam in: Vul je antwoorden in naast de vraag en lever dan in. WK-QUIZ 2014 6 Ronden: (100 punten te verdienen) 1. WK Weetjes (16) 2. Voetbal Quotes (16) 3. WK Landen (16) 4. Wie is het? (16) 5. WK 2014 (20) 6. Voetbalvrouwen (16) Vul hier je naam in: Vul je antwoorden

Nadere informatie

Kinderboekenweek 2012 Hallo wereld!

Kinderboekenweek 2012 Hallo wereld! Naam: Kinderboekenweek 2012 Hallo wereld! Elk jaar hebben we een kinderboekenweek. Dit is al sinds 1955 zo. Dat zijn al heel veel jaren. Elke kinderboekenweek duurt 10 dagen. Dit jaar valt deze week in

Nadere informatie

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te kijken...4 De mensenmenigte opende zich in het midden...5 Toen

Nadere informatie

Instructie: Landenspel light

Instructie: Landenspel light Instructie: Landenspel light Korte omschrijving werkvorm In dit onderdeel vormen groepjes leerlingen de regeringen van verschillende landen. Ieder groepje moet uiteindelijk twee werkbladen (dus twee landen)

Nadere informatie

Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen?

Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen? Dagboek Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen? Dat het klimaat verandert is een feit. Je hoort het overal om je

Nadere informatie

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren,

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren, Toespraak van de minister-president, mr. dr. Jan Peter Balkenende, bijeenkomst ter ere van de 50 ste verjaardag van de Verdragen van Rome, Ridderzaal, Den Haag, 22 maart 2007 Majesteit, Koninklijke Hoogheid,

Nadere informatie

PREVIEW. Probeer nu 1 dag DAVID DE JONGE JAREN VAN VIJF DAGEN: GOD, SPORT & JEZELF MET PRAKTISCHE, SPORT- EN PERSOONLIJKE VOORBEELDEN

PREVIEW. Probeer nu 1 dag DAVID DE JONGE JAREN VAN VIJF DAGEN: GOD, SPORT & JEZELF MET PRAKTISCHE, SPORT- EN PERSOONLIJKE VOORBEELDEN PREVIEW Probeer nu 1 dag DE JONGE JAREN VAN DAVID VIJF DAGEN: GOD, SPORT & JEZELF MET PRAKTISCHE, SPORT- EN PERSOONLIJKE VOORBEELDEN DAG 1 GOD ZIET JOU ZITTEN! Het is niet leuk om buitengesloten te worden,

Nadere informatie

Deel 3: Kids en Oranje

Deel 3: Kids en Oranje Juni 2014 Deel 3: Kids en Oranje Wat gaat het worden? Wat gaat het worden? Dé centrale vraag waarin de betrokkenheid bij en de liefde voor voetbal als geen ander in samenkomen. ING gaat met de WKpool,

Nadere informatie

Verhaal: Jozef en Maria

Verhaal: Jozef en Maria Verhaal: Jozef en Maria Er was eens een vrouw, Maria. Maria was een heel gewone jonge vrouw, net zo gewoon als jij en ik. Toch had God haar uitgekozen om iets heel belangrijks te doen. Iets wat de hele

Nadere informatie

Barack? Het is voor jou. In 1982 studeert Barack Obama in New York. Hij is net 21 jaar geworden. Hij krijgt een telefoontje.

Barack? Het is voor jou. In 1982 studeert Barack Obama in New York. Hij is net 21 jaar geworden. Hij krijgt een telefoontje. BARACK OBAMA 3 Barack Obama is de president van Amerika. Hij heeft op veel plekken in de wereld gewoond. Hij heeft ook veel mensen ontmoet. Toch is zijn leven niet gemakkelijk geweest. Barack? Het is voor

Nadere informatie

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Ferenc Göndör IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Uitgeverij Eenvoudig Communiceren 3 Mijn vader Lang geleden kwam een jonge, joodse man naar het land Hongarije. Mohr Goldklang was zijn naam. Dat was mijn opa. Mohr

Nadere informatie

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler?

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Iedereen heeft wel eens van Adolf Hitler gehoord. Hij was de leider van Duitsland. Bij zijn naam denk je meteen aan de Tweede Wereldoorlog. Een verschrikkelijke

Nadere informatie

verwerkingsopdrachten Willem-Alexander

verwerkingsopdrachten Willem-Alexander verwerkingsopdrachten Willem-Alexander Van kind tot koning Vragen bij Stamboom van het Koninklijk huis (bladzijde 6 en 7) 1 Als je goed kijkt, zie een schild met het wapen van Nederland. Op het schild

Nadere informatie

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen.

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen. Tussen welke twee landen is de Eerste Wereldoorlog begonnen? 1. Engeland en Frankrijk 2. Duitsland en Frankrijk 3. Duitsland en Engeland Nederland blijft neutraal. Wat betekent dat? 1. Nederland kiest

Nadere informatie

Dubbelspel. Alan Durant

Dubbelspel. Alan Durant Dubbelspel Dubbelspel maakt deel uit van de Schaduw-reeks van Lezen voor Iedereen/Uitgeverij Eenvoudig Communiceren. De Schaduw-reeks is een serie spannende verhalen voor jongeren. Lezen voor Iedereen/Uitgeverij

Nadere informatie

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51 Inhoud Een nacht 7 Voetstappen 27 Strijder in de schaduw 51 5 Een nacht 6 Een plek om te slapen Ik ben gevlucht uit mijn land. Daardoor heb ik geen thuis meer. De wind neemt me mee. Soms hierheen, soms

Nadere informatie

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht SO 1 Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014 Historisch Overzicht 1. Welke doelstelling had Wilhelm II bij zijn aantreden als Keizer van Duitsland? 2. Welk land behoorde niet tot de Centralen tijdens de Eerste

Nadere informatie

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00. SCHOOLONDERZOEK Tijdvak II GESCHIEDENIS november 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

Ik ben maar een eenvoudige ezel, maar ik wil je graag een mooi verhaal vertellen

Ik ben maar een eenvoudige ezel, maar ik wil je graag een mooi verhaal vertellen De ezel van Bethlehem Naar een verhaal van Jacques Elan Bewerkt door Koos Stenger Ik ben maar een eenvoudige ezel, maar ik wil je graag een mooi verhaal vertellen over iets wat er met me gebeurd is. Het

Nadere informatie

China. - De geschiedenis en cultuur van Peking -

China. - De geschiedenis en cultuur van Peking - Pagina 1 Groep 8 Colofon China - De geschiedenis en cultuur van Peking - Leerling - informatie Inleiding In deze les gaan wij het hebben over de Chinese stad Peking. We kijken met elkaar naar een stukje

Nadere informatie

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur.

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur. Psalmen Psalm 78 1 Een lied van Asaf. De lessen van het verleden Luister allemaal naar mijn woorden. Luister goed, want ik wil jullie iets leren. 2 Wijze woorden wil ik spreken, wijze woorden over het

Nadere informatie

Johannes 6,1-15 - We danken God, want Jezus zorgt voor ons

Johannes 6,1-15 - We danken God, want Jezus zorgt voor ons Johannes 6,1-15 - We danken God, want Jezus zorgt voor ons Dankdag voor gewas en arbeid Liturgie Voorzang LB 448,1.3.4 Stil gebed Votum Groet Zingen: Gez 146,1.2 Gebed Lezen: Johannes 6,1-15 Zingen: Ps

Nadere informatie

Tuin van Heden.nu 1 Mag ik zijn wie ik ben? Van In 5

Tuin van Heden.nu 1 Mag ik zijn wie ik ben? Van In 5 Tuin van Heden.nu 1 Mag ik zijn wie ik ben? Van In 5 5 Tuin van Heden.nu 1 Mag ik zijn wie ik ben? Van In 6 Zacheüs (1) Het is erg druk in de stad vandaag. Iedereen loopt op straat. Zacheüs wurmt zich

Nadere informatie

Platform Mensenrechteneducatie WERKBLADEN - 2

Platform Mensenrechteneducatie WERKBLADEN - 2 INTRODUCTIELES OP MIJN RECHTEN = JOUW RECHTEN De snelle mensenrechtenquiz Vul de vragen snel in zonder al te lang na te denken. Je krijgt er maar drie minuten voor! 1) Geef je eigen definitie van een mensenrecht.

Nadere informatie

Netje is een meid! Vrolijke meid, uit een vissersdorp!

Netje is een meid! Vrolijke meid, uit een vissersdorp! Netje is een meid! Vrolijke meid, uit een vissersdorp! Haring! Verse haring! Wie maakt me los! Ik heb verse haring! Ha... ja, nou heb ik jullie aandacht, hè? Sorry, ik ben uitverkocht. Vandaag geen haring

Nadere informatie

Help, mijn papa en mama gaan scheiden!

Help, mijn papa en mama gaan scheiden! Help, mijn papa en mama gaan scheiden! Joep ligt in bed. Hij houdt zijn handen tegen zijn oren. Beneden hoort hij harde boze stemmen. Papa en mama hebben ruzie. Papa en mama hebben vaak ruzie. Ze denken

Nadere informatie

Kinderkerstfeest van de Kindernevendienst 26 december Kerstverhaal

Kinderkerstfeest van de Kindernevendienst 26 december Kerstverhaal Kinderkerstfeest van de Kindernevendienst 26 december 2016 Kerstverhaal Heel lang geleden was er een jonge vrouw, Maria. Zij woonde in het dorpje Nazareth. Maria was een heel gewone vrouw, net zo gewoon

Nadere informatie

Argentinië. Inleiding. Geografie

Argentinië. Inleiding. Geografie Argentinië Inleiding Argentinië is vooral bekend om de Tango, dat is een wereldberoemde dans, op speciale muziek. En natuurlijk is Argentinië óók bekend om Máxima. De tango is in de 19e eeuw ontstaan in

Nadere informatie

Lieve vrienden van El Manguaré,

Lieve vrienden van El Manguaré, Lieve vrienden van El Manguaré, Vanuit een overstroomd Iquitos de tweede tamtam van 2012. Twee dagen geleden schreef ik onderstaand stukje: Manguaré kampt met wateroverlast! Zoals Yolanthe in de vorige

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus ChristusGemeente van onze Heer Jezus Christus!

Gemeente van onze Heer Jezus ChristusGemeente van onze Heer Jezus Christus! Gemeente van onze Heer Jezus ChristusGemeente van onze Heer Jezus Christus! Jongens en meisjes! Hebben jullie vanmorgen de kerkklok gehoord? Ja, vanmorgen hoorden we ook een klok luiden in de kerk. Maar

Nadere informatie

Welkom op het kerstfeest van groep 3 en 4

Welkom op het kerstfeest van groep 3 en 4 Welkom op het kerstfeest van groep 3 en 4 Komt allen tezamen, jubelend van vreugde: Komt nu, o komt nu naar Bethlehem! Ziet nu de Vorst der eng len hier geboren. Komt, laten wij aanbidden, komt, laten

Nadere informatie

TOERNOOI PROGRAMMA. wwww.12emantoernooi.nl

TOERNOOI PROGRAMMA. wwww.12emantoernooi.nl TOERNOOI PROGRAMMA wwww.emantoernooi.nl WELKOM BIJ HET e MAN TOERNOOI Wij heten jullie allemaal van harte welkom in Brazilië. Brazilië dit jaar gastland van ons prachtige toernooi. Wij zijn trots dat we

Nadere informatie

Hoe lang duurt geluk?

Hoe lang duurt geluk? Hoe lang duurt geluk? Op dit moment ben ik gelukkig. Na veel pech ben ik dan eindelijk een vrolijke schrijver. Mijn roman is goed gelukt. En ik verdien er veel geld mee. En ik heb ook nog eens een mooie,

Nadere informatie

Voorwoord. Daarna ging ik praten met Chitra, een Tamilvrouw uit Sri Lanka. Zij zette zich in voor de Tamilstrijd.

Voorwoord. Daarna ging ik praten met Chitra, een Tamilvrouw uit Sri Lanka. Zij zette zich in voor de Tamilstrijd. Voorwoord In dit boek staan interviews van nieuwkomers over hun leven in Nederland. Ik geef al twintig jaar les aan nieuwkomers. Al deze mensen hebben prachtige verhalen te vertellen. Dus wie moest ik

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

Sinterklaas. Lees het verhaal en beantwoord de vragen.

Sinterklaas. Lees het verhaal en beantwoord de vragen. Sinterklaas Lees het verhaal en beantwoord de vragen. Sinterklaas is geboren aan het begin van de vierde eeuw. Hij is dus ongeveer 1700 jaar oud. Hij komt uit Myra, dat is een plaats in wat tegenwoordig

Nadere informatie

De trein van het leven

De trein van het leven De trein van het leven Eerste druk, december 2009 2009 Hans Cieremans isbn: 978-90-484-0933-4 nur: 306 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd,

Nadere informatie

Bèkse WK Pool 2014 Powered by BPQ & RKVV Volharding. Bem Vindos!

Bèkse WK Pool 2014 Powered by BPQ & RKVV Volharding. Bem Vindos! Bèkse WK Pool 2014 Powered by BPQ & RKVV Volharding Bem Vindos! Oftewel: Welkom... bij de enige echte Bèkse WK Pool 2014! Deze WK Pool wordt mede mogelijk gemaakt door de Bèkse PubQuiz en RKVV Volharding.

Nadere informatie

LES 3 - Aardrijkskunde

LES 3 - Aardrijkskunde LES 3 - Aardrijkskunde Dit werkblad is van: Groep: OPDRACHT 1 Een stad wil de Olympische Spelen graag organiseren. De inwoners van de stad die uitgekozen wordt om de Spelen te organiseren zijn erg blij

Nadere informatie

Gods geopenbaarde wil voor deze gemeente, regio, Nederland, Europa en de wereld.

Gods geopenbaarde wil voor deze gemeente, regio, Nederland, Europa en de wereld. Gods geopenbaarde wil voor deze gemeente, regio, Nederland, Europa en de wereld. Deze plaats is een moederschoot van wonderen. God zet vuur vrij in dit land, die niemand kan doven. Dit is een regio van

Nadere informatie

Het is de familieblues. Je kent dat gevoel vast wel. Je zit aan je familie vast. Voor altijd ben je verbonden met je ouders, je broers, je zussen.

Het is de familieblues. Je kent dat gevoel vast wel. Je zit aan je familie vast. Voor altijd ben je verbonden met je ouders, je broers, je zussen. De familieblues Tot mijn 15e noemde ik mijn ouders papa en mama. Daarna niet meer. Toen noemde ik mijn vader meester. Zo noemde hij zich ook als hij lesgaf. Hij was leraar Engels op een middelbare school.

Nadere informatie

Zondag 10 mei 2015 6 e zondag van Pasen kleur wit Ds. A.J.Wouda Joh. 15: 7-19 Blijf in mijn liefde. Gemeente van Christus

Zondag 10 mei 2015 6 e zondag van Pasen kleur wit Ds. A.J.Wouda Joh. 15: 7-19 Blijf in mijn liefde. Gemeente van Christus Zondag 10 mei 2015 6 e zondag van Pasen kleur wit Ds. A.J.Wouda Joh. 15: 7-19 Blijf in mijn liefde Gemeente van Christus Het is bijna niet te bevatten: vorig week zondag, om deze tijd, stond ik bij het

Nadere informatie

Nieuwsbrief SHIB september 2013

Nieuwsbrief SHIB september 2013 Nieuwsbrief SHIB september 2013 www.shib.nl info@shib.nl Postbus 250, 3770 AG Barneveld Bankrekening 1526.55.018 t.n.v. SHIB SHIB 10 jaar en meer Al eerder lieten we weten: SHIB bestaat dit jaar 10 jaar!

Nadere informatie

de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop.

de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop. Woordenlijst bij hoofdstuk 4 de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop. alleen zonder andere mensen Hij is niet getrouwd. Hij woont helemaal a, zonder familie.

Nadere informatie

Pizza Verdi. Opdrachtenblad. Regie: Gary Nadeau Jaar: 2011 Duur: 8 minuten

Pizza Verdi. Opdrachtenblad. Regie: Gary Nadeau Jaar: 2011 Duur: 8 minuten Pizza Verdi Regie: Gary Nadeau Jaar: 2011 Duur: 8 minuten Opdrachtenblad Lesuurpakket Pizza Verdi (thema s: sociale verschillen, stereotyperingen/vooroordelen; verdiepingsopdracht Amerikaanse burgerrechten)

Nadere informatie

Alleen een plastic tasje

Alleen een plastic tasje Alleen een plastic tasje Gaat u zitten, fijn dat u er bent. Wilt u thee? Met suiker? Zal ik beginnen bij het begin? Ik woon hier sinds 1970. Toen ik hier aankwam, had ik alleen een klein plastic tasje

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Het zijn wonderlijke verhalen, de verhalen rond de geboorte van Jezus: Maria, die zwanger is door de heilige Geest, Jozef, die in een droom een engel

Nadere informatie

Gerd de Ley. Voetbal. oorlog. Muitgeverij. Mmarmer. m armer

Gerd de Ley. Voetbal. oorlog. Muitgeverij. Mmarmer. m armer Gerd de Ley Voetbal is oorlog Muitgeverij m armer Mmarmer Mmarmer M Inhoud Voorwoord 7 Het spel 9 De spelers 43 De scheids 73 De trainer 79 De coach 89 Supporters 95 Voetbal en vrouwen 103 Johan Cruijff

Nadere informatie

Water Egypte. In elk land hebben mensen hun eigen gewoontes. Dat merk je als je veel reist. Ik zal een voorbeeld geven.

Water Egypte. In elk land hebben mensen hun eigen gewoontes. Dat merk je als je veel reist. Ik zal een voorbeeld geven. Water Egypte In elk land hebben mensen hun eigen gewoontes. Dat merk je als je veel reist. Ik zal een voorbeeld geven. Ik ga naar een restaurant in Nederland. Daar bestel ik een glas water. De ober vraagt

Nadere informatie

Bijbellezing: Johannes 4 vers Zit je in de put? Praat es met Jezus!

Bijbellezing: Johannes 4 vers Zit je in de put? Praat es met Jezus! Bijbellezing: Johannes 4 vers 7-27 Zit je in de put? Praat es met Jezus! Wij hadden vroeger een waterput Vroeger is meer dan 55 jaar geleden Naast ons huis aan de Kerkstraat in Harkema Ik weet nog hij

Nadere informatie

LES 4. Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116

LES 4. Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116 LES 4 Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116 De boodschap God hoort en verhoort onze gebeden voor elkaar. Leertekst: Terwijl Petrus onder zware bewaking zat

Nadere informatie

zondagmorgen 14 november 2010 Welkomkerk ds. W.H. Hendriks-Vogelaar

zondagmorgen 14 november 2010 Welkomkerk ds. W.H. Hendriks-Vogelaar Gemeente van de Heer Jezus Christus, Jongeren, ouderen, kinderen van God, Zoals ik voor de lezing al gezegd heb; het gaat vanmorgen niet over trouwen of getrouwd zijn, dat is alleen een voorbeeld verhaal.

Nadere informatie

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer Nieske Selles-ten Brinke Jouw reis door de Bijbel Dagboek voor kinderen Uitgeverij Jes! Zoetermeer Onder de naam Jes! Junior verschijnen boeken voor kinderen tot twaalf jaar. Jes! Junior is een imprint

Nadere informatie

Extra materiaal nummer 8.1 Groep 5&6

Extra materiaal nummer 8.1 Groep 5&6 Extra materiaal nummer 8.1 Groep 5&6 1. Ouderbrief 2. Kenmerken familie, les 1, afronden 3. Het verhaal van Ruth, les 1, extra 4. De oude grootvader en zijn kleinzoon, les 3, extra. Beste ouders, We hebben

Nadere informatie

Er was eens een heel groot bos. Met bomen en bloemen. En heel veel verschillende dieren. Aan de rand van dat bos woonde, in een grot, een draakje. Dat draakje had de mooiste grot van iedereen. Lekker vochtig

Nadere informatie

SOCIALE VAARDIGHEDEN MET AFLATOUN

SOCIALE VAARDIGHEDEN MET AFLATOUN SOCIALE VAARDIGHEDEN MET AFLATOUN Dit thema is opgesplitst in drie delen; gevoelens, ruilen en familie. De kinderen gaan eerst aan de slag met gevoelens. Ze leren omgaan met de gevoelens van anderen. Daarna

Nadere informatie

Eurocult-Lito en More2Win

Eurocult-Lito en More2Win Eurocult-Lito en More2Win More2Win gelooft dat er veel meer te winnen valt rondom wereldwijde sportevenementen. De lokale bevolking in een gastland moet hier meer van profiteren. Tijdens het evenement

Nadere informatie

Soms ben ik eens boos, en soms wel eens verdrietig, af en toe eens bang, en heel vaak ook wel blij.

Soms ben ik eens boos, en soms wel eens verdrietig, af en toe eens bang, en heel vaak ook wel blij. Lied: Ik ben ik (bij thema 1: ik ben mezelf) (nr. 1 en 2 op de CD) : Weet ik wie ik ben? Ja, ik weet wie ik ben. Weet ik wie ik ben? Ja, ik weet wie ik ben. Ik heb een mooie naam, van achter en vooraan.

Nadere informatie

Vol verwachting Full of expectation

Vol verwachting Full of expectation Vol verwachting Full of expectation Vol verwachting Full of expectation Ik weet bijna zeker dat de Nederlanders in de zaal in hun hoofd deze zin al hebben afgemaakt ( klopt ons hart.) Snap ik ook wel,

Nadere informatie

Genesis 1 en 2 enkele verzen Marcus 16: 1 8 11-04-2004. Pasen is opstaan

Genesis 1 en 2 enkele verzen Marcus 16: 1 8 11-04-2004. Pasen is opstaan Gelezen: Genesis 1 en 2 enkele verzen Marcus 16: 1 8 11-04-2004 Pasen is opstaan Gemeente, Het woord, het werkwoord dat bij Pasen hoort is: opstaan. Daarbij horen de afgeleide zelfstandige naamwoorden:

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten Arm en Rijk Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten 2.1 Rijk en arm in de Verenigde Staten De rijke Verenigde Staten Je kunt op verschillende manieren aantonen dat de VS een rijk land is. Het BNP

Nadere informatie

Leerlingen hand-out stadswandeling Amsterdam

Leerlingen hand-out stadswandeling Amsterdam Leerlingen handout stadswandeling Amsterdam Groep 1: de Surp Hoki Armeens Apostolische kerk Adres: Kromboomsloot 22, Amsterdam Namen leerlingen: In deze handout staat alle informatie die je nodig hebt

Nadere informatie

Bijbellezing: Johannes 2 vers 1-12. Bruiloftsfeest

Bijbellezing: Johannes 2 vers 1-12. Bruiloftsfeest Bijbellezing: Johannes 2 vers 1-12 Bruiloftsfeest Sara en Johannes hebben een kaart gekregen In een hele mooie enveloppe Met de post kregen ze die kaart Weet je wat op die kaart stond? Nou? Wij gaan trouwen!

Nadere informatie

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Een land waar mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Lilian (48) vraagt haar zoontje om even een handje te komen geven. Dat doet hij en dan gaat hij weer lekker verder spelen. Wij nemen plaats aan

Nadere informatie

Suzanne Peters. Blijf bij me! liefdesroman

Suzanne Peters. Blijf bij me! liefdesroman Suzanne Peters Blijf bij me! liefdesroman Hoofdstuk 1 Katja belde aan bij het huis. Ze vond het toch wel erg spannend. Het was de tweede keer dat ze op visite ging bij de hondenfokker en deze keer zou

Nadere informatie

* Musical. Spelers: David

* Musical. Spelers: David David * Musical Musical over het leven van David: 1. David bij de schapen 2. David wordt tot koning gezalfd 3. David komt bij Saul aan het hof 4. David en Goliath 5. David op de vlucht voor Saul 6. David

Nadere informatie

Outback Australië. Je kunt een auto huren of kopen. Dat kan op veel plaatsen.

Outback Australië. Je kunt een auto huren of kopen. Dat kan op veel plaatsen. Outback Australië Voor mij is Australië een heel bijzondere plek. Waarom? Dat zal ik uitleggen. Het begon al toen ik voor het eerst in Australië kwam. Ik stapte uit het vliegtuig. Meteen merkte ik dat

Nadere informatie

DATO

DATO DATO Inhoud Dansen voor Aysa... 14 De tijd vliegt... 20 De wijze les van Zahra... 26 Kamperen in de kou... 32 Slang... 38 Twee werelden... 44 Vergeten Schatten... 50 De auto van de buurman... 56 De verdwenen

Nadere informatie

Kinderen zonder papieren

Kinderen zonder papieren VPM VPM Kinderen zonder papieren Je ziet het bijna elke dag op de tv of in de krant: beelden van landen in oorlog, mensen in armoede. Op zoek naar een betere plaats om te leven, slaan ze op de vlucht.

Nadere informatie

OOGGETUIGE. Johannes 20:30-31

OOGGETUIGE. Johannes 20:30-31 1 januari OOGGETUIGE Johannes 20:30-31 Een nieuw jaar ligt voor ons. Wat er gaat komen, weten we niet. Al heb je waarschijnlijk mooie plannen gemaakt. Misschien heb je goede voornemens. Om elke dag uit

Nadere informatie

Opdracht Google Maps WK voetbal 2014 in Brazilie

Opdracht Google Maps WK voetbal 2014 in Brazilie Opdracht Google Maps WK voetbal 2014 in Brazilie Wat gaan we doen? We gaan met Google Maps een kaart maken. Een kaart met de voetbalstadions in Brazilië. Wat valt op bij de spreiding van de speelsteden?

Nadere informatie

Nehemia 8:10b - Feest met de wet

Nehemia 8:10b - Feest met de wet Nehemia 8:10b - Feest met de wet Je moet al zo veel, en dan moet je je van God ook nog aan zijn wetten houden? Hoe kun je nu blij zijn met de wet? Toch wordt in Jeruzalem feest gevierd als de wet gelezen

Nadere informatie

Een wat strenge stem, hij wil graag officiëler klinken dan hij in wezen is.

Een wat strenge stem, hij wil graag officiëler klinken dan hij in wezen is. Een wat strenge stem, hij wil graag officiëler klinken dan hij in wezen is. Goedendag! Als ik even de aandacht mag, ja! Dank u. Dan geef ik nu het woord aan mezelf. Als ik mij eerst eens even mag introduceren.

Nadere informatie

Zondag 28 juni 2015 Hem even aan te mogen raken

Zondag 28 juni 2015 Hem even aan te mogen raken Zondag 28 juni 2015 Hem even aan te mogen raken Bij Marcus 5 : 21-43 Voor mensen met school-gaande kinderen nadert de zomervakantie. Hier in de kerk blijven al enige tijd wat meer stoelen leeg om dat dan

Nadere informatie

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940)

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Adolf Hitler In 1933 kwam Adolf Hitler in Duitsland aan de macht. Hij was de leider van de nazi-partij. Hij zei tegen de mensen: `Ik maak van Duitsland

Nadere informatie

Daar juicht een toon, daar klinkt een stem, Die galmt door heel Jeruzalem; Een heerlijk morgenlicht breekt aan; De Zoon van God is opgestaan!

Daar juicht een toon, daar klinkt een stem, Die galmt door heel Jeruzalem; Een heerlijk morgenlicht breekt aan; De Zoon van God is opgestaan! Pasen 2016 Daar juicht een toon, daar klinkt een stem, Die galmt door heel Jeruzalem; Een heerlijk morgenlicht breekt aan; De Zoon van God is opgestaan! Geen graf hield Davids Zoon omkneld, Hij overwon,

Nadere informatie

WK 2015 EDITIE. interviews statistieken wedstrijdschema en meer. MANON MELIS We gaan voor het hoogst haalbare

WK 2015 EDITIE. interviews statistieken wedstrijdschema en meer. MANON MELIS We gaan voor het hoogst haalbare VOETBAL CENTRAAL ALLES OVER DE WK-DROOM VAN JOUW FAVORIETE ORANJELEEUWINNEN! WK 2015 EDITIE MANON MELIS We gaan voor het hoogst haalbare VIVIANNE MIEDEMA Schiet met scherp bij Oranje ANOUK HOOGENDIJK Quote?

Nadere informatie

Arigato. opdrachtenblad. Regie: Anielle Webster Scenario: Sandra Beerends Jaar: 2012 Duur: 10 minuten

Arigato. opdrachtenblad. Regie: Anielle Webster Scenario: Sandra Beerends Jaar: 2012 Duur: 10 minuten Arigato opdrachtenblad Regie: Anielle Webster Scenario: Sandra Beerends Jaar: 2012 Duur: 10 minuten Lesuurpakket Arigato Thema s: oorlogsverleden; mensenrechten; vergeven; herdenken. Verdiepingsopdrachten:

Nadere informatie

BBP Inflatie Lopende rekening Werkloosheid Europa 2,0 0,1 0,8 3,3 2,8 2,1 0,4 0,8 1,0

BBP Inflatie Lopende rekening Werkloosheid Europa 2,0 0,1 0,8 3,3 2,8 2,1 0,4 0,8 1,0 Prognose IMF voor Midden-Europa en de Balkan Jan Limbeek Twee keer per jaar, in april en in september of oktober, publiceert het IMF zijn World Economic Outlook, waarin het zijn economische verwachtingen

Nadere informatie

Wat vul je in? Vul in ei of ij. Alle spelers gaan.. trainingskamp. Verschillende landen spelen. Eén keer.. de vier jaar wordt het WK gehouden.

Wat vul je in? Vul in ei of ij. Alle spelers gaan.. trainingskamp. Verschillende landen spelen. Eén keer.. de vier jaar wordt het WK gehouden. Naam:. Wat vul je in? Kies uit: tegen in van met op naast onder over - aan Alle spelers gaan.. trainingskamp. Het wk begint.. een openingsceremonie. Verschillende landen spelen.. elkaar. Eén keer.. de

Nadere informatie

1 Tessalonicenzen 1. Begin van de brief

1 Tessalonicenzen 1. Begin van de brief 1 Tessalonicenzen 1 Begin van de brief Paulus groet de christenen in Tessalonica 1 Dit is een brief van Paulus, Silvanus en Timoteüs, aan de christenen in de stad Tessalonica. Jullie horen bij God, de

Nadere informatie

Lions exchange 2013 Brazilie

Lions exchange 2013 Brazilie Lions exchange 2013 Brazilie Amsterdam- Parijs Rio de Janeiro Porto Alegre, via deze weg zou ik naar het verre Brazilie vertrekken voor de uitwisseling van de Lions. Na een reis van 35 uur kwam ik dan

Nadere informatie

Brazilië. Geschiedenis

Brazilië. Geschiedenis Brazilië Geschiedenis Dag iedereen. Wij komen jullie vandaag wat meer vertellen over Brazilië. De oudste sporen van menselijke bewoning dateren van ca. 11.000 jaar geleden. Daar hebben ze toen deze vaas

Nadere informatie

ARMOEDE. Schriftelijke Bezinning. Anoniem

ARMOEDE. Schriftelijke Bezinning. Anoniem ARMOEDE Schriftelijke Bezinning Anoniem INHOUDSOPGAVE INTRODUCTIE... 3 Levensvragen... 3 Stelling... 3 Antwoorden op levensvragen... 4 Mijn standpunt... 4 INTERVIEWS... 5 Derde generatie.... 5 Tweede generatie....

Nadere informatie

was het echt veel werk! Want Omie werd steeds waziger en ze werd incontinent. Ze moest luiers dragen en s nachts bond mijn tante haar vast in bed,

was het echt veel werk! Want Omie werd steeds waziger en ze werd incontinent. Ze moest luiers dragen en s nachts bond mijn tante haar vast in bed, Zo kan het ook Zouden er nog meer leuke oude mensen bestaan? vroeg ik me inmiddels af. Ja hoor, zei mijn yogaleraar, mijn oma. Die is achtentachtig en ze rijdt nog auto en als het moet, slingert ze ook

Nadere informatie

DE DIENST VAN HET WOORD. Gebed bij de opening van het Woord. Inleiding bij het thema

DE DIENST VAN HET WOORD. Gebed bij de opening van het Woord. Inleiding bij het thema Zondag 17 januari 2016-2 e zondag na Epifanie THEMA: Ruth voelt zich welkom DE DIENST VAN HET WOORD Gebed bij de opening van het Woord Inleiding bij het thema Ruth voelt zich welkom, dat is het thema van

Nadere informatie

Lucas 2:25-35 Heb je geduld?

Lucas 2:25-35 Heb je geduld? Lucas 2:25-35 Heb je geduld? Voor preeklezers: ik hoor graag als mijn preek ergens gelezen wordt. Neem dan even contact met mij op: hmveurink@gmail.com. Dan stuur ik ook de bijbehorende powerpoint toe.

Nadere informatie

Hoe kwam Colombia aan zijn naam? Wat is de officiële taal in Colombia?

Hoe kwam Colombia aan zijn naam? Wat is de officiële taal in Colombia? Hoe kwam Colombia aan zijn naam? a. er zijn veel kolommen (rotszuilen) in het land. b. het is de naam die de oorspronkelijke inwoners gaven. c. de naam verwijst naar ontdekkingsreiziger Christoffel Columbus

Nadere informatie

De vluchtelingencrisis: oplossingen en inzichten van kinderen

De vluchtelingencrisis: oplossingen en inzichten van kinderen Door rechtopmigratie op 8 oktober, 2015-00:00 foto, school in Nederland uit 1937 De aanslepende vluchtelingencrisis en de daar bijhorende verklaringen van bepaalde politici heeft niemand onberoerd gelaten.

Nadere informatie

Onze Vader. Amen. www.bisdomdenbosch.nl

Onze Vader. Amen. www.bisdomdenbosch.nl Onze Vader Onze Vader Onze Vader, die in de hemel zijt, Uw Naam worde geheiligd, Uw Rijk kome, Uw wil geschiede op aarde zoals in de hemel, Geef ons heden ons dagelijks brood, en vergeef ons onze schuld,

Nadere informatie