NYFER Straatweg BG BREUKELEN T F E I

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "NYFER Straatweg 25 3621 BG BREUKELEN T 0346 291641 F 0346 291671 E nyfer@nyfer.nl I www.nyfer.nl"

Transcriptie

1

2 NYFER Straatweg BG BREUKELEN T F E I Dit onderzoek is uitgevoerd op verzoek van en met financiële steun van de Rekenkamer van de gemeente Almere. De visies en conclusies weergegeven in dit rapport zijn die van NYFER en komen niet noodzakelijkerwijs overeen met die van de opdrachtgever. auteursrecht NYFER, Breukelen, juni 2007 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

3 Leo van der Geest Lars Heuts

4

5 Inhoudsopgave Inleiding 7 1 Almere Kennisstad De keuze voor Kennisstad Stichting Almere Kennisstad Aanleg van glasvezelnetwerk Doorwerking van het beleid Kosten en baten van Kennisstad Beoordelingskader 22 2 De beleidsfilosofie onder de loep Keuze voor kennis Inspelen op lokale kansen en ontwikkelingen Onderwijs- en onderzoeksinstellingen Regionale samenwerking Bevordering van interactie Bereikbaarheid en woonaantrekkelijkheid Profilering Conclusie 36 3 Organisatie van het beleid Heldere doelen Organisatievorm Focus en consistentie Transparantie en verantwoording Conclusie 43 4 Effecten van het economische beleid Doelstellingen Almere onder de loep Te weinig nieuwe banen Inzet op ict Hoger onderwijs in Almere Conclusie 52 5 Almere vergeleken met andere gemeenten Scheve woon-werkbalans in Almere Opleiding en creativiteit 60 5

6 5.2.1 Weinig hoogopgeleiden Kleine creatieve klasse Het belang van universiteiten Kennisbedrijven en sectorale diversiteit Minder kennisintensieve bedrijven Woonaantrekkelijkheid Een moeilijk bereikbare stad Almere wordt minder veilig Weinig cultureel aanbod Conclusie 71 6 Conclusies en aanbevelingen De uitdaging Beoordeling van de beleidsfilosofie Doorwerking van het beleid Regionale samenwerking Organisatie van het beleid Resultaten van het beleid Aanbevelingen 78 7 Literatuurlijst 81 8 Lijst van geïnterviewden 85 6

7 Inleiding Achtergrond De gemeente Almere wordt geconfronteerd met een forse uitdaging: volgens de plannen van het Rijk moet de stad in de komende decennia doorgroeien naar een omvang van inwoners en daarmee de vijfde stad van Nederland worden. Een stad van die omvang moet beschikken over een grootstedelijke economie. Groei is niet alleen een kwestie van huizen bouwen; er moet tegelijkertijd ook worden gewerkt aan de ontwikkeling van economische, sociale en culturele voorzieningen die passen bij een stad van dergelijke omvang. Almere onderkent dit en op de verschillende beleidsterreinen wordt actief beleid gevoerd om Almere uit te laten groeien tot een complete stad. Eén van de belangrijkste onderdelen van deze strategie is het economische beleid. Op dit punt is een grote inspanning nodig, want de werkgelegenheid in Almere blijft ver achter bij het inwonertal. Van de vijftig grootste gemeenten (G50) in Nederland behoort Almere tot de gemeenten met het geringste aantal banen binnen de gemeentegrenzen per inwoners. Dit is natuurlijk verklaarbaar vanuit de historie van Almere als snelgroeiende satellietstad van Amsterdam. Bovendien groeit de werkgelegenheid in de gemeente snel (tussen 1999 en 2006 zelfs het snelst van de G50). Toch neemt daarmee de beleidsopgave niet af, want het inwonertal groeit nog harder dan de werkgelegenheid. Een bijkomend knelpunt is dat Almere relatief weinig hoogopgeleiden telt binnen de beroepsbevolking. Dit is een nadeel omdat landelijk gezien het aantal banen voor hoogopgeleiden sterker groeit dan voor laagopgeleiden. Bovendien is een hoogopgeleide beroepsbevolking zelf ook een bron van werkgelegenheidsgroei in de stad of de regio. Tegen deze achtergrond heeft Almere een economisch beleid ingezet om zich te ontwikkelen tot Almere Kennisstad. In het kader van dit beleid zijn de afgelopen jaren de nodige projecten ontwikkeld en middelen geïnvesteerd. De Rekenkamer van de gemeente Almere wil zicht krijgen op de vraag of het beleid effectief is geweest. 7

8 Onderzoeksvragen De centrale probleemstelling van dit onderzoek luidt: hoe effectief is het Kennisstad-beleid van de gemeente Almere? Daarbij komt aan bod of de uitgangspunten van het beleid deugen, of het gevoerde beleid heeft doorgewerkt, of het beleid zijn doel heeft bereikt en of de resultaten van het beleid in overeenstemming zijn met wat men ervan zou mogen verwachten. Om deze vragen te kunnen beantwoorden heeft NYFER interviews gehouden met een groot aantal personen die ofwel betrokken zijn geweest bij het gemeentelijke beleid, ofwel een goede kijk hebben op de positionering van de gemeente Almere als kennisstad. Ook is een enquête gehouden onder bedrijven in de gemeente Almere, die gevraagd werden naar hun bekendheid met het begrip Almere Kennisstad. Daarnaast wordt een systematisch overzicht gegeven van het in de periode gevoerde beleid en een cijfermatig beeld van hetgeen in die periode op economisch gebied gerealiseerd is in de gemeente Almere. Tot slot wordt de werkgelegenheidsontwikkeling in Almere vergeleken met het gemiddelde van de 50 grootste gemeenten (G50) en met andere new towns en groeisteden. Opzet rapport Hoofdstuk 1 zal allereerst een korte uiteenzetting over het Kennisstad - beleid van de gemeente Almere geven. Er wordt gekeken naar de doelstellingen die aan dit beleid ten grondslag lagen en naar de instrumenten en financiële middelen waarmee Almere deze doelen heeft proberen te verwezenlijken. Vervolgens worden de uitvoering en doorwerking van het Kennisstad-beleid onder de loep genomen. In de daaropvolgende hoofdstukken wordt dit beleid vanuit verschillende perspectieven beoordeeld. Allereerst wordt de beleidsfilosofie getoetst aan inzichten uit de wetenschappelijke literatuur over de economische ontwikkeling van steden, in het bijzonder in een kenniseconomie (hoofdstuk 2). Hoofdstuk 3 gaat dieper in op de organisatie van het economische beleid (doelmatigheid). Besproken wordt in hoeverre het beleid voldoet aan inzichten uit de economische organisatietheorie. 8

9 Hoofdstuk 4 geeft cijfermatig weer hoe effectief het economische beleid van de gemeente Almere is geweest. Daarbij komen onder meer de groei van de werkgelegenheid, de vestiging van bedrijven en de ontwikkeling van het aantal starters aan bod. Ook wordt gekeken naar het aanbod van hoger onderwijs en de ontwikkeling van het aantal studenten. In hoofdstuk 5 worden de economische prestaties van Almere vergeleken met die van andere new towns en groeigemeenten. Aan de hand daarvan wordt onderzocht in hoeverre factoren als bereikbaarheid, opleidingsniveau en woonaantrekkelijkheid een verklaring bieden voor de ontwikkelingen in Almere. Tot slot worden in hoofdstuk 6 conclusies getrokken over het economische beleid Almere Kennisstad en aanbevelingen gedaan voor de gemeente Almere. 9

10 10

11 1 Almere Kennisstad In dit hoofdstuk wordt een korte uiteenzetting van het economische beleid Almere Kennisstad gegeven. Allereerst wordt een achtergrond geschetst van het Kennisstad-beleid, de oprichting van de Stichting Almere Kennisstad en de aanleg van een glasvezelnetwerk in Almere. Vervolgens wordt gekeken in welke mate dit beleid heeft doorgewerkt bij bedrijven binnen en buiten de gemeente. Tot slot wordt gekeken naar wat Almere Kennisstad tot op heden heeft gekost en wat het de gemeente in concreto heeft opgeleverd. 1.1 De keuze voor Kennisstad Al in de tweede helft van de jaren negentig werden activiteiten ondernomen om ict te integreren in de Almeerse samenleving. Zo werd in 1998 een project uitgevoerd waarbij enkele basisscholen werden voorzien van een ictinfrastructuur. Dat was het begin van een reeks projecten die als impliciet doel hadden om het onderwijskundige gebruik van ict in Almeerse scholen te bevorderen. 1 In 2000 kreeg de keuze voor ict een vervolg met de oprichting van het Platform Almere I-CiTy, 2 dat als doel had kennis en ervaring tussen ict-bedrijven, de gemeente en instellingen (o.a. onderwijs) uit te wisselen. De inzet op ict kreeg breder gestalte met de gemeentelijke keuze om een kennisstad te worden in Een jaar eerder dong Almere mee naar het Kenniswijk-project van het ministerie van Verkeer en Waterstaat. Hoewel de gemeente niet werd verkozen als pilotstad voor dit project, besloot de gemeente om een onderzoek uit te laten voeren of Almere een vergelijkbaar project op eigen initiatief kon realiseren. Dat resulteerde in de gemeentelijke I-visie van 2001, waarin werd onderkend dat ict een belangrijke bijdrage kon leveren aan de doelstellingen en ambities van het gemeentebestuur voor de ontwikkeling van Almere. 3 De gemeente wilde zich daarbij richten op de beleidsterreinen Wonen, Werken & Leren en Welzijn met elk hun eigen doelstellingen. In juli 2001 gaf de gemeenteraad opdracht de initiatiefgroep Almere Kennisstad te formeren met als doel sturing te geven aan ict- 1 Gemeente Almere, 2004: Kennis maken met ICT. 2 De naam van dit platform werd later veranderd in Platform I-City. 3 Gemeente Almere, 2001: Rapport De I-visie van Almere. 11

12 projecten binnen de drie beleidsterreinen. Aan het einde van datzelfde jaar werd de start mogelijk gemaakt van de eerste twaalf projecten. 1.2 Stichting Almere Kennisstad Doelstellingen Om de gemeentelijke doelstellingen te behalen heeft de gemeente Almere in 2003 besloten om de Stichting Almere Kennisstad in het leven te roepen. Deze stichting bundelde de krachten van het Platform Almere I-City en de initiatiefgroep Almere Kennisstad. De Stichting Almere Kennisstad wil een relevante bijdrage leveren aan de kwaliteit van Wonen, Werken & Leren en Welzijn in Almere door middel van innovatieve ict-projecten en het bevorderen van de ict-bedrijvigheid. De stichting heeft vier langetermijndoelstellingen: 4 Het verbeteren van de woonkwaliteit in Almere door middel van het realiseren van ict-voorzieningen in en rond woningen, zodanig dat tegemoet wordt gekomen aan de toekomstige wensen/eisen van een groeiend aantal inwoners, terwijl de reputatie van de stad op dit terrein verder wordt versterkt. Het bevorderen van de economische ontwikkeling in Almere door het verbeteren van het vestigingsklimaat voor ict-ondernemers en het bijdragen aan de jaarlijkse groei van het aantal banen in deze sector. Het verhogen van de kwaliteit van het onderwijs in Almere door het toegankelijker maken van het onderwijsaanbod voor diverse doelgroepen en door de implementatie van ict-toepassingen op verschillende onderwijsniveaus (o.a. media-educatie en e-learning). Het verbeteren van de welzijnssituatie voor inwoners van Almere door ict gericht in te zetten voor de gezondheidszorg en voor het bevorderen van veiligheid en sociale cohesie in wijken en buurten. 4 Stichting Almere Kennisstad, 2003: Stichting Almere Kennisstad Bedrijfsplan

13 Organisatie Bij de uitvoering van het Kennisstad-beleid werd uitgegaan van een samenwerking tussen publieke en private organisaties (PPS-constructie). Tot begin 2007 was het bestuur van de stichting samengesteld uit vertegenwoordigers van verschillende (semi-)publieke en private organisaties. In het stichtingsbestuur zaten toen de gemeente Almere, Zorggroep Almere, Bibliotheek Almere, ROC Flevoland, het Instituut voor Information Engineering (IIE), Platform I-City, Hewlett Packard, KPN, de woningcorporaties Goede Stede, Groene Stad en Ymere, en Inter Access. 5 Het bestuur stuurde op hoofdlijnen en vergaderde gemiddeld drie tot vier keer per jaar. Private partijen betaalden een jaarlijkse contributie van Naast deze bestuurlijke betrokkenheid werden de deelnemende partijen geacht om elk minimaal één projectvoorstel per jaar in te dienen. 6 Begin 2007 heeft een wijziging van de bestuursstructuur van de Stichting Almere Kennisstad plaatsgevonden. Het stichtingsbestuur is hierbij omgevormd tot een Raad van Toezicht. Ook is het aantal bestuursleden van de stichting teruggebracht van elf naar maximaal vijf leden. Hoewel dit niet is opgenomen in de statuten, bestaat het plan om een Raad van Advies in te stellen die het stichtingsbestuur gevraagd en ongevraagd kan adviseren. 7 Er wordt binnen de nieuwe bestuursstructuur geen financiële bijdrage meer geleverd door private partijen; wel blijven marktpartijen financieel participeren in projecten van de stichting. Werkwijze De Stichting Almere Kennisstad heeft vanaf het begin gekozen voor een faciliterende rol. De daadwerkelijke uitvoering van de projecten werd in de meeste gevallen overgelaten aan particuliere bedrijven. De stichting heeft de volgende taken: 8 Project Control o beoordelen en bewaken van de projecten op planning, budget, kwaliteit, organisatie; o opstellen rapportages voor het bestuur; 5 Stichting Almere Kennisstad: Beter Wonen, Werken & Leren en Welzijn met behulp van ICT. 6 Gemeente Almere, 2003: Oprichting en bekostiging Stichting Almere Kennisstad (6 januari 2003). 7 Zie website Stichting Almere Kennisstad: 8 Stichting Almere Kennisstad, 2003: Stichting Almere Kennisstad Bedrijfsplan

14 o begeleiding en ondersteuning van projectleiders. Advisering en ondersteuning o ondersteuning van het bestuur van Almere Kennisstad in de meest brede zin (voorbereiding besluitvorming, verslaglegging, informatieverstrekking, etc.); o beantwoording van openstaande juridische, organisatorische en financiële vragen betreffende de oprichting van de Stichting Almere Kennisstad; o gevraagd en ongevraagd adviseren over alle aspecten van de programma-implementatie; o advisering over nieuwe projectaanvragen en -voorstellen die aan het bestuur worden aangeboden; o projectontwikkeling in brede zin. Monitoring en effectmeting o monitoren van voortgang bij de uitvoering van projecten en opstellen van rapportages ter zake voor het bestuur; o meten van effecten die de projecten hebben gesorteerd, daarbij nagaan welke bijdragen zijn geleverd aan het dichterbij brengen van langetermijnbeleidsdoelstellingen. Private partijen kunnen een idee bij de stichting indienen, dat moet voldoen aan een aantal criteria. Zo moet het bijdragen aan één van de langetermijndoelstellingen op het gebied van Wonen, Werken & Leren en Welzijn, en moet het gaan over de inzet van ict. Ook moet het idee een innovatief karakter hebben, het kennisniveau vergroten en/of de toegankelijkheid van ict-toepassingen vergroten. Tot slot moet het idee voor het project worden gedragen door meerdere partijen, die gezamenlijk investeren door inzet van kennis, capaciteit en/of financiële middelen. 9 Tot op heden zijn er 29 projecten uitgevoerd die gericht waren op de beleidsterreinen Wonen, Werken & Leren en Welzijn. Naast de projecten organiseert de Stichting Almere Kennisstad seminars, ondersteunt zij via het Platform I-CiTy dat onderdeel uitmaakt van de stichting het lokale bedrijfsleven bij ict-gerelateerde vraagstukken en zorgt zij voor een breed netwerk voor deelnemende bedrijven. 9 Stichting Almere Kennisstad: Beter Wonen, Werken & Leren en Welzijn met behulp van ICT. 14

15 1.3 Aanleg van glasvezelnetwerk Om de keuze voor ict als speerpunt van het economische beleid kracht bij te zetten, heeft de gemeente Almere in 1999 besloten om een glasvezelnetwerk aan te leggen binnen de stad. 10 Glasvezel maakt bijzonder snelle internetverbindingen mogelijk die kunnen bijdragen aan de economische aantrekkelijkheid van Almere voor bedrijven. De eerste fase van de aanleg van een glasvezelnetwerk werd in gang gezet door de vestiging van het ict-dienstencentrum SARA Reken- en Netwerkdiensten in Almere. Dit bedrijf kon volgens de gemeente de ictbedrijvigheid binnen Almere enorm stimuleren. Om SARA tegemoet te komen in de kosten voor verhuizing van een deel van haar activiteiten naar Almere, heeft de gemeente een investering van zo n 2,3 miljoen gedaan. Dat heeft begin 2001 geleid tot de start van een datacenter van SARA in Almere. De tweede fase van de aanleg van een glasvezelnetwerk binnen Almere was het pilotproject Almere Fiber Pilot, waarbij in 2003 een glasvezelnetwerk in de Almeerse Staatsliedenbuurt en Noorderplassen, evenals op de bedrijventerreinen Randstad, Markerkant en Frezersplaats werd aangelegd. 11 Het project een publiek-private samenwerking was een pilot voor de realisering van een glasvezelinfrastructuur in heel Almere. De derde fase had als doel het glasvezelnetwerk voor alle burgers van Almere beschikbaar te maken. Door een gebrek aan investeerders is dit project in eerste instantie niet van de grond gekomen. Vervolgens is besloten om in 2006 eerst breedband beschikbaar te stellen voor publieke instellingen en alle scholen binnen de gemeente (fase 4: Fiber to the Institute). In datzelfde jaar werd fase 5 Fiber to the Business uitgevoerd en werd het glasvezelnetwerk aangelegd naar alle bedrijventerreinen binnen Almere. De gemeente heeft voor de periode het plan om in publiek-private samenwerking een glasvezelnetwerk voor de hele stad te realiseren. 10 Gemeente Almere, 1999: Actieprogramma Gemeente Almere, 2003: Breedband in Almere. 15

16 1.4 Doorwerking van het beleid Met ict als speerpunt van het economische beleid wil Almere zich op de kaart zetten als een kennisstad. In de praktijk leeft het begrip Almere Kennisstad echter nauwelijks onder Almeerse bedrijven. Uit een enquête onder 317 bedrijven in Almere blijkt dat slechts 24,4% van de respondenten bekend is met Almere Kennisstad; bijna 10% van de geënquêteerden heeft er wel eens van gehoord (tabel 1.1). Dit beeld wordt bevestigd door interviews met het lokale bedrijfsleven, de Vereniging Bedrijfskring Almere (VBA) en de Kamer van Koophandel (KvK). Een mogelijke verklaring daarvoor is dat de gemeente c.q. Stichting Almere Kennisstad onvoldoende aandacht besteedt aan promotionele activiteiten en zich toespitst op slechts een beperkt deel van het Almeerse bedrijfsleven. Tabel 1.1 Bent u bekend met Almere Kennisstad? Ja 10 24,4% Nee 27 65,9% Enigszins 4 9,8% Totaal % Bron: NYFER Voor de promotie van Almere als vestigingsplaats is een aparte stichting actief, namelijk Almere City Marketing. Het is belangrijk dat de activiteiten van Stichting Almere Kennisstad en die van Almere City Marketing zo goed mogelijk op elkaar worden afgestemd. Ook buiten de stadsgrenzen staat Almere niet te boek als een kennisstad. Het begrip kennisstad is ook niet erg onderscheidend: Nederland telt inmiddels vele gemeenten die zich profileren als kennisstad. 16

17 1.5 Kosten en baten van Kennisstad Kosten van Stichting Almere Kennisstad De 29 projecten van Stichting Almere Kennisstad hebben in totaal zo n 10,4 miljoen gekost. Deze projecten werden gefinancierd met publieke en private middelen. De gemeente heeft bijna 3 miljoen van dit bedrag bekostigd, oftewel 29% van het totaalbedrag. Via de provincie Flevoland heeft de stichting ongeveer 1 miljoen aan EU-gelden ontvangen voor enkele Kennisstad-projecten; dat komt overeen met zo n 10% van de totale projectkosten. Het project e-boat heeft het meest gekost, namelijk zo n 4,5 miljoen (circa 43% van het totaalbedrag); de Stichting Almere Kennisstad heeft in dit project geïnvesteerd, de rest van het bedrag was een co-financiering van de gemeente Almere ( ) en de Bestuurscommissie Openbaar Onderwijs Almere ( ). Overige marktpartijen hebben zo n 2,4 miljoen bijgedragen (23% van het totaalbedrag). Tabel 1.2 geeft bovenstaande weer. In tabel 1.3 wordt voor elk Kennisstad-project de gemeentelijke subsidie weergegeven. Tabel 1.2 Verdeling van de projectkosten van Stichting Almere Kennisstad Bijdrage projectkosten Procentuele bijdrage Gemeente Almere % Co-financiering e-boat* % EU-gelden en provincie Flevoland % Gelden overige partijen % Totaal % * Het gaat hier om gemeentelijke middelen Bron: Gemeente Almere,

18 Tabel 1.3 Subsidies van de gemeente Almere in Kennisstad-projecten (in ) Project Subsidie gemeente Gezondheidsportaal FttH Digitaalfiliaal ROCf Internetcommunity Sociale Cohesie Digitaal Hoger Onderwijs e-boat e-captains Media Educatie ICT Tussen de Vaarten Abrinet Almere XSpack - Brandveiligheid Stichtse kant PC Thuis Smart Homes Cultureel Digitaal Digitale ICT-Marktplaats i-cafe Breedbandbeeldbibliotheek Beter Wonen Scoren in bedrijfssectoren Pilot Gezondheidsportaal Almere Fiberpilot Fonologische computer Domotion Infomere Web in de Wijk Wijkportaal Literatuurwijk SIAM Selfcareplanning Flevoziekenhuis Totaal Bron: Gemeente Almere 18

19 Uit figuur 1.1 blijkt dat het grootste deel van de gemeentelijke subsidies voor Stichting Almere Kennisstad is gestopt in projecten binnen de terreinen onderwijs en welzijn. Figuur 1.1 Verdeling van de gemeentelijke subsidies naar sector (in )* Wonen Werken Onderwijs Welzijn Breedband * Bij deze cijfers is rekening gehouden met het totaalbedrag (gegevens uit 2004) Bron: Stichting Almere Kennisstad Naast de projectkosten waren er ook apparaatskosten van de Stichting Almere Kennisstad. In de periode van 1 juli 2001 t/m 31 december 2006 lagen de totale lasten op Het grootste deel van dat bedrag (81%) werd betaald door de gemeente Almere, waarbij werd bekostigd met EU-gelden. Tabel 1.4 geeft een en ander weer. Voor de periode heeft de Stichting Almere Kennisstad een innovatiefonds van circa 5 miljoen ontvangen van de gemeente Almere en de provincie Flevoland. Daarnaast wordt jaarlijks zo n door de gemeente geïnvesteerd in het programmabureau van de stichting Stichting Almere Kennisstad, 2006: Ontwikkelen en innoveren met ict. 19

20 Tabel 1.4 Apparaatkosten Stichting Almere Kennisstad Jaar begroting Lasten Bijdrage gemeente Subsidie Rechtsvorm 1 juli 2001 t/m % Project gemeente dec jan t/m % Project gemeente dec jan t/m 31 dec % Project gemeente /Stichting 1 jan t/m % Stichting dec jan t/m 31 dec % Stichting Totaal % Bron: Gemeente Almere Kosten van het glasvezelnetwerk Ook voor de aanleg van een glasvezelnetwerk binnen Almere heeft de gemeente een aanzienlijke financiële bijdrage geleverd. Het aantrekken van SARA naar Almere werd gezien als een kans om een hoogwaardige communicatie-infrastructuur te ontwikkelen, waardoor Almere als belangrijke Nederlandse ict-stad op de kaart zou worden gezet. De gemeente heeft samen met SARA een projectplan opgezet, dat als doel had om een vestiging van SARA in de stad te realiseren en om ictontwikkelingen in Almere te stimuleren en ondersteunen. 16 Voor dit project heeft de gemeente destijds 5 miljoen gulden ( 2,27 miljoen) uitgetrokken In de jaren 2003 en 2004 heeft de overgang naar de oprichting van de stichting plaatsgevonden. Ten behoeve van een overzichtelijke presentatie zijn deze twee jaren samengevoegd. 14 Hier is sprake van een via de provincie Flevoland ontvangen EPD-subsidie ( blijven innoveren ) van en een extra gemeentelijke overbruggingsbijdrage van Dit betreft een EPD-subsidie ( blijven innoveren ). 16 SARA, 2003: Tussentijdse rapportage projectplan SARA in Almere. 17 Gemeente Almere, 1999: Brief aan het College van Burgemeester & Wethouders. Intentieverklaring SARA in Almere (22 november 1999). 20

21 Het Kennisstad-project Fiber to the Home (FttH) kostte de gemeente Dit betrof een vooronderzoek dat uiteindelijk heeft geleid tot de Almere Fiber Pilot 18 die zo n 3,5 miljoen heeft gekost. 19 Het ministerie van Economische Zaken heeft hieraan een bijdrage geleverd van ruim 1 miljoen; dat geld mocht en is alleen aangewend voor organisatie en onderzoekskosten. De gemeentelijke investering moet in 20 jaar weer terugbetaald zijn via de exploitatie van het glasvezelnetwerk (door inkomsten uit verhuur van huisaansluitingen). De projecten Fiber to the Institute (FttI) en Fiber to the Business (FttB) hebben de gemeente niets gekost. De publieke instellingen bekostigen FttI door tien jaar huur te betalen voor het gebruik van de locatieaansluitingen en FttB wordt gefinancierd door private bedrijven. Tabel 1.5 geeft een en ander weer. Tabel 1.5 Gemeentelijke investeringen in de aanleg van een glasvezelnetwerk Project Bijdrage gemeente Vestiging SARA 2,27 miljoen Almere Fiber Pilot 3,56 miljoen Fiber to the Home* Fiber to the Institute - Fiber to the Business - Totaal 6 miljoen * Dit is een project van de Stichting Almere Kennisstad geweest Bron: Gemeente Almere Baten De Kennisstad-projecten hebben geen grote, direct meetbare bijdrage geleverd aan de werkgelegenheids- en onderwijsdoelstellingen van de gemeente (zie hoofdstukken 4 en 5). Dat betekent niet dat de gemeentelijke subsidies voor deze projecten weggegooid geld zijn. Veel projecten hadden een bijzonder innovatief karakter waardoor men in de uitvoering tegen 18 Voorheen Breedbandproef Staatsliedenwijk. 19 Gemeente Almere, 2003: Brief aan het College van Burgemeester & Wethouders. Breedband in Almere (22 april 2003). 21

22 onbekende problemen opliep. Zo was het project Gezondheidsportaal (digitaal inloggen in het ziekenhuis) een vernieuwend project dat door het innovatieve karakter moeilijk van de grond kwam. Inmiddels is het echter veel minder baanbrekend geworden om via internet ziekenhuisafspraken te maken. Bovendien is het beleid Almere Kennisstad gericht op de lange termijn. Men moet zich dus niet blind staren op (uitblijvende) kortetermijnresultaten. Ook al heeft Almere Kennisstad tot op heden nog onvoldoende concrete resultaten opgeleverd, er gaat wel een stimulerende signaalwerking vanuit dat er iéts gebeurt in Almere: t kan in Almere. 1.6 Beoordelingskader Het beleid Almere Kennisstad zal in de volgende hoofdstukken vanuit verschillende perspectieven worden beoordeeld. 1. Is het voeren van een Kennisstad-beleid economisch zinvol (beoordeling beleidsfilosofie) en uit welke onderdelen moet zo n beleid dan bestaan? 2. Is het beleid doelmatig georganiseerd? 3. Bereikt het beleid zijn doelstellingen? 4. Hoe vallen de resultaten van het beleid te beoordelen tegen de achtergrond van wat andere (vergelijkbare) steden op dit gebied presteren (benchmark)? 22

23 2 De beleidsfilosofie onder de loep Almere voert al bijna tien jaar een beleid dat gericht is op de ontwikkeling tot kennis- en ict-stad. Is dit beleid zinvol vanuit een economisch perspectief? Aan de hand van inzichten uit de economische literatuur over de rol van steden in een kenniseconomie wordt het Kennisstad-beleid van Almere tegen het licht gehouden. 2.1 Keuze voor kennis Kennis ( menselijk kapitaal ) speelt in de hedendaagse economie een sleutelrol. Economische studies laten zien dat het verschil in menselijk kapitaal de belangrijkste verklaring is achter welvaartsverschillen tussen regio s en landen. Steden en regio s waar de inwoners hoger opgeleid zijn, blijken sneller te groeien dan steden en regio s waar menselijk kapitaal schaarser is. 20 Ook voor Nederland is aangetoond dat in steden met een hoger opgeleide bevolking de werkgelegenheid sneller groeit dan in steden met een minder hoog opgeleide bevolking. 21 Volgens de Amerikaanse econoom Richard Florida zijn het niet zozeer de hoogopgeleiden die voor een sterkere groei van de werkgelegenheid zorgen, maar gaat het om een specifieke bevolkingsgroep, die hij omschrijft als de creative class. 22 De creatieve klasse omvat volgens Florida beroepsgroepen zoals ict-ers, architecten, ingenieurs, (para)medici, sociale wetenschappers en onderwijzers, maar ook artistieke beroepen zoals schrijvers, modeontwerpers, musici, acteurs, fotografen, regisseurs en artiesten. Daarnaast vallen ook professionals, zoals financiële en commerciële experts, ict-ers, juristen, adviseurs en managers onder de creatieve klasse. In totaal omvat de creatieve klasse volgens Florida zo n 30% van de Amerikaanse beroepsbevolking. Marlet en Van Woerkens hebben voor Nederland de omvang van de creatieve klasse in kaart gebracht, waarbij zij een iets nauwere definitie hanteren. Zij komen dan op een omvang van 20% van de beroepsbevolking. 23 Overigens is er een grote overlap tussen het aantal 20 Glaeser en Saiz, 2003: The rise of the skilled city. 21 Marlet en Van Woerkens, 2004: Skills and creativity in a cross-section of Dutch cities. 22 Florida, 2002: The rise of the creative class, and how it s transforming work, leisure, community and everyday life. 23 Marlet en Van Woerkens, 2004: Atlas voor gemeenten

24 hoogopgeleiden en de creatieve klasse, zoals die door Florida wordt gedefinieerd. 24 Niet elke gemeente is even kansrijk om zich tot creatieve hotspot te ontwikkelen. Behalve een ruim aanbod van technologie, kennis, onderwijsinstellingen, culturele attracties, creatieve uitingen, ontmoetingsplaatsen en uitgaansgelegenheden moet er ook een klimaat heersen dat openstaat voor nieuwe, afwijkende ideeën en tolerant is tegenover nieuwkomers (immigranten). 25 Daarnaast benadrukt Florida het authentieke, unieke karakter waarover een creatieve stad moet beschikken. Bovendien kunnen er heel verschillende patronen zijn waardoor steden tot bloei komen. 26 In technologisch-innovatieve steden zijn het vooral innovatieve ondernemers die aan de wieg staan van nieuwe economische activiteiten die zorgen voor groei en bloei van steden (vergelijk Anton Philips in Eindhoven). In cultureel-intellectuele steden kan de botsing tussen de gevestigde (conservatieve) orde en radicale vernieuwingsgezinde krachten een nieuwe periode inluiden waarin cultuur en wetenschap tot bloei komen (Berlijn in de jaren dertig van de vorige eeuw). In cultureel-technologische steden wordt een brug geslagen tussen cultuur en technologie waardoor nieuwe creatieve industrieën kunnen ontstaan (vergelijk de filmindustrie in Hollywood). En techno-organisatorische steden blinken uit door originele oplossingen te ontwikkelen voor de problemen die het moderne, stedelijke leven met zich meebrengt. Elke stad moet dus zijn eigen weg zoeken en ook in minder verstedelijkte gebieden, waar minder bedrijven met hoogopgeleide kenniswerkers zijn dan in de grootstedelijke agglomeraties, is de aanwezigheid van kenniswerkers positief gerelateerd aan de werkgelegenheidsgroei. 27 De praktijk in Almere Hoewel Almere qua inwonertal inmiddels de achtste gemeente van Nederland is en volgens de Nota Ruimte 28 moet doorgroeien tot vijfde stad van het land ( inwoners), mist Almere (vooralsnog) de 24 Uit onderzoek van Marlet en Van Woerkens blijkt dat de omvang van de creatieve klasse ook in Nederland de ontwikkeling van de werkgelegenheid in steden beter verklaart dan het aantal hoogopgeleiden. Zie Marlet en Van Woerkens, 2004: Atlas voor gemeenten Florida, 2005: The flight of the creative class. 26 Hall, 1998: Cities in civilization. 27 Raspe, Van Oort en De Bruijn, 2005: Kennis op de kaart. 28 Ministerie van VROM, 2006: Nota Ruimte. Ruimte voor ontwikkeling. 24

25 karakteristieken van een historisch, cultureel en creatief centrum. De nabijheid van Amsterdam waar deze voorzieningen wel in hoge mate aanwezig zijn, maakt dat Almere zich ook niet snel tot zo n centrum zou kunnen ontwikkelen. Dat wil helemaal niet zeggen dat Almere daarmee veroordeeld is tot een tweederangs positie in de kenniseconomie. Almere kan zich bijvoorbeeld proberen te onderscheiden door technologisch hoogwaardige (ict-) voorzieningen voor bewoners en bedrijven aan te bieden of door nieuwe vormen van dienstverlening te ontwikkelen die aansluiten bij hedendaagse behoeften. Dat is met het economische beleid gericht op de ontwikkeling tot kennis- en ict-stad ook gebeurd. Beoordeling De keuze van Almere om zich als kennisstad te profileren kan positief worden beoordeeld. Kennis is immers steeds meer de motor van economische groei en werkgelegenheid. Inmiddels echter hebben ook veel andere steden zichzelf tot kennisstad uitgeroepen en heeft dat etiket nauwelijks onderscheidend karakter meer. Het is positief dat Almere al vanaf het begin het begrip kennisstad heeft geconcretiseerd door ict als speerpunt van beleid te kiezen en in te zetten op technologische innovaties. Daarmee is meer focus en onderscheidend vermogen verkregen dan met de algemene aanduiding als kennisstad. 2.2 Inspelen op lokale kansen en ontwikkelingen Met name Porter wees er in het begin van de jaren tachtig op dat de concurrentiekracht van landen en regio s afhangt van innovatieve ontwikkelingen die zich sterk concentreren in bepaalde stedelijke gebieden waar zich onderling samenhangende clusters van activiteiten en bedrijvigheid bevinden. 29 Silicon Valley in Californië is natuurlijk het bekendste voorbeeld van zo n regionaal geconcentreerd cluster van activiteiten, maar ook dichter bij huis zijn er voorbeelden die illustreren hoe regio s tot bloei komen door uit te blinken in heel specifieke activiteiten. Waar en wanneer zulke clusters ontstaan, is moeilijk te voorspellen. Toeval speelt hierbij een belangrijke rol, evenals de aanwezigheid van creatieve, 29 Porter, 1990: The competitive advantage of nations. 25

26 gedreven ondernemers. Het ontstaan van dergelijke ontwikkelingen valt niet te sturen. Er zijn legio voorbeelden van mislukte projecten waarbij activistische overheden, vaak met inzet van omvangrijke publieke middelen, geprobeerd hebben veelbelovende sectoren zoals ict, life sciences, nanotechnologie enz. van de grond te krijgen, zonder goed zicht te hebben op de voorwaarden waaraan daarvoor moet zijn voldaan. Het komt maar zelden voor dat politici beter dan de markt weten welke ontwikkelingen en sectoren kansrijk zijn en waar het geld op moet worden ingezet. 30 De consensus in de economische literatuur is dan ook dat politici niet moeten proberen zelf de winnende sectoren te selecteren. Zij kunnen zich beter beperken tot het identificeren van kansrijke ontwikkelingen die zich ter plaatse voordoen en proberen die te faciliteren en ondersteunen. 31 Dit is ook de lijn die het ministerie van EZ in de nota Pieken in de Delta heeft gekozen om het regionaal-economische beleid vorm te geven. 32 De praktijk in Almere Almere is een jonge stad en kent daardoor nog weinig activiteiten of sectoren waarin het zich vanouds heeft gespecialiseerd. De gemeente heeft sinds 1998 ingezet op ict als speerpunt van het economische beleid. De komst van SARA naar Almere is aangegrepen om een start te maken met de aanleg van een glasvezelnetwerk in de gemeente. De keuze voor ict sluit ook aan bij het feit dat er in Almere relatief veel bedrijven zijn die zich op ictinfrastructuur en -diensten toeleggen (zie hoofdstuk 4). Beoordeling In de beeldvorming van moderne, nieuwe stad (technopolis) is een keuze voor ict als speerpunt van economisch beleid geen onlogische keuze. Bovendien waren en zijn er in Almere relatief veel ict-bedrijven. Bij de uitwerking van dit beleid is samenwerking gezocht met het lokale bedrijfsleven en ingespeeld op lokale kansen en ontwikkelingen. 30 Jacobs en Theeuwes, 2004: Innovatie in Nederland. 31 Blakely en Bradshaw, 2002: Planning local economic development. 32 Ministerie van EZ, 2005: Pieken in de Delta. 26

27 2.3 Onderwijs- en onderzoeksinstellingen Onderwijs- en onderzoeksinstellingen spelen een belangrijke rol in het bevorderen van regionale economische groei en werkgelegenheid. Met name in de VS is veel onderzoek gedaan naar de invloed van universiteiten op de regionale economie en arbeidsmarkt. Het bekendste voorbeeld is Boston, waar acht toonaangevende universiteiten, waaronder Harvard en MIT, in een straal van negen kilometer bij elkaar zitten. Deze universiteiten spelen een sleutelrol in de economische en technologische ontwikkeling en hebben aan de wieg gestaan van nieuwe bedrijfstakken als informatica, medische apparatuur, biotechnologie en genetica. 33 Alleen in de regio Boston al zorgen zij voor een economische impuls van $ 8 miljard per jaar, bieden zij werk aan werknemers en indirect nog eens aan in andere bedrijven. Bovendien ontstaan er jaarlijks vele tientallen nieuwe ondernemingen als spin-offs van de onderzoeksactiviteiten. Daarnaast trekken zij internationale ondernemingen als Amgen, Cisco, Merck, Novartis, Pfizer en Sun Microsystems aan die er researchcentra vestigen om te profiteren van de concentratie van wetenschappelijk talent. Ook andere studies bevestigen het belang van universiteiten en kennisinstellingen voor de economische ontwikkeling. 34 De praktijk in Almere Het opleidingsniveau van de beroepsbevolking in Almere is relatief laag. Dat is een handicap voor de ontwikkeling tot kennisstad, te meer omdat laag opleidingsniveau een zelfversterkend effect heeft. In gemeenten waar weinig hoger opgeleiden wonen, is doorgaans ook de aanwas van hoger opgeleiden laag. 35 Het aantrekken van (hoger)onderwijsinstellingen is van meet af aan één van de hoofddoelstellingen van het economische beleid in Almere geweest. Resultaten van dit beleid zijn de oprichting van het Instituut voor Information Engineering (IIE) in 1998, de komst van een Pabo in 2001 en één jaar later de vestiging van ACTA, de gemeenschappelijke faculteit tandheelkunde van de Universiteit van Amsterdam en de Vrije Universiteit. Ook bestaat momenteel nog de bachelor-opleiding Gedrag en Samenleving van de UvA in Almere; die opleiding verdwijnt echter aan het eind van dit 33 Appleseed, 2003: Engines of economic growth. 34 Paytas, Gradeck en Andrews, 2004: Universities and the development of industry clusters; BJK Associates, 2002: The influence of R&D expenditures on new firm formation and economic growth. 35 Glaeser, 1994: Cities, information and economic growth. 27

28 collegejaar uit de gemeente. In 2007 gaat de nieuwe HvA-opleiding Ondernemen, Innovatie en Techniek (OIT) van start. Ook is het de bedoeling dat in het nieuwe studiejaar praktijkgestuurde opleidingstrajecten (minoren) en post-hbo/wo-opleidingen van de Dutch Health School Almere (DHSA) worden aangeboden. Tot slot zijn er plannen voor een Business School Almere en het International New Town Institute (INTI). Het aantrekken van studenten en hogeronderwijsinstellingen naar Almere wordt bemoeilijkt door landelijke regelgeving (licenties) en de nabijheid van Amsterdam en Utrecht, die een grotere aantrekkingskracht uitoefenen op jongeren en studenten. Beoordeling Het belang van onderwijsinstellingen en kennisinstituten voor de ontwikkeling tot kennisstad is in Almere onderkend. Het aantrekken en opzetten daarvan maakt dan ook een vast onderdeel uit van het economische beleid. De successen op dit beleidsonderdeel zijn tot nu toe beperkt gebleven (zie hoofdstuk 4). Dit doet echter geen afbreuk aan de juistheid van de beleidsrichting. 2.4 Regionale samenwerking Sinds het midden van de vorige eeuw hebben steden een enorme verandering ondergaan. Het traditionele patroon van de compacte stad waar wonen en werken samenkwamen op een zeer beperkt oppervlak, maakte gaandeweg plaats voor een uitwaaiering van activiteiten over een veel uitgestrekter verstedelijkt gebied. Vooral de opkomst van snellere en goedkopere transportmogelijkheden met name de auto is daarop van invloed geweest. 36 In zo n uitwaaierende stad oriënteren bewoners en bedrijven zich voor huisvesting, werk, inkopen, voorzieningen, onderwijs en vrijetijdsbesteding op verschillende centra. Er ontstaat een polycentrisch netwerk dat zich over meerdere gemeenten kan uitstrekken. In de literatuur wordt hiervoor de term netwerkstad gebruikt. Hoewel de netwerkstad dus bestaat uit 36 Glaeser en Kahn, 2003: Sprawl and economic growth. 28

29 meerdere centra die verschillende functies vervullen, vormt zij één woningmarkt, één arbeidsmarkt, één onderwijsmarkt en één uitgaansmarkt. Terwijl de netwerkstad als geheel alle voorzieningen moet bieden, 37 kunnen de afzonderlijke gemeenten binnen dit grotere geheel zich specialiseren op één of meerdere taken. Almere is een typisch product van deze ontwikkeling. Het is gebouwd om de bevolkingsgroei van zowel Amsterdam als het Gooi op te kunnen vangen en maakt onderdeel uit van de Noordvleugel van de Randstad die loopt van Haarlem/Schiphol tot Almere. Veel van de inwoners zijn oorspronkelijk afkomstig uit Amsterdam of hebben er nog een relatie mee (werk, recreatie, sociale contacten). Dat is het duidelijkst te zien aan de dagelijkse pendel tussen Amsterdam en Almere. Schiphol is bijvoorbeeld nog altijd de grootste werkgever van Almere. Terwijl in het verleden vooral de centrale stad beschouwd werd als motor van de economische groei en de werkgelegenheid, blijkt uit onderzoek dat suburbs of omringende gemeenten vaak sneller groeien. 38 Daaruit trekt men dan soms de conclusie dat de groei in de suburbs ten koste gaat van de groei in de centrale stad. Uit onderzoek blijkt echter dat de centrale stad en suburbs niet zozeer elkaars concurrenten zijn als het gaat om het genereren van groei en werkgelegenheid, maar elkaar aanvullen. 39 Als het goed gaat met de centrale stad is dat ook goed voor de suburbs; als de suburbs floreren bevordert dat ook de bloei van de centrale stad. 40 Dit inzicht is van belang voor het economische beleid. Gemeenten in één stedelijk netwerk moeten elkaar niet zozeer zien als concurrenten, maar als partners die elkaar aanvullen en nodig hebben om de economie in de regio als geheel te versterken. Door gezamenlijk op te trekken kunnen zij de bloei van het gehele netwerk bevorderen. De praktijk in Almere Als onderdeel van de netwerkstad in de Noordvleugel van de Randstad kan Almere sterk profiteren van de nabijheid van Amsterdam. Hoewel Amsterdam qua uitstraling en diversiteit van de economische structuur niet kan wedijveren met metropolen als New York, Parijs, Tokyo of Londen, 37 Ministerie van VROM, 1999: De Ruimte van Nederland. 38 Mieskowski en Mills, 1993: The causes of metropolitan suburbanization. 39 Voith, 1998: Do suburbs need cities?. 40 US Department of Housing and Urban Development, 1999: The state of the cities. 29

30 scoort het op internationale ranglijsten wel hoog als aantrekkelijke vestigingsplaats voor kenniswerkers en kennisintensieve bedrijven. 41 Ook zijn er gunstige perspectieven voor een verdere ontwikkeling als creatieve hotspot en global talent magnet. 42 Almere kan daarvan meeprofiteren door als suburb of satellietstad zo dicht mogelijk tegen Amsterdam aan te schurken. Amsterdam op zijn beurt kan sterk profiteren van de aanwezigheid van Almere, onder meer vanwege het ruime arbeidsaanbod en de beschikbare ruimte. In die visie is Almere een aantrekkelijke vestigingslocatie vlakbij het centrum van Amsterdam, de Zuidas en Schiphol waar nog voldoende ruimte is om zich als bedrijf en/of kenniswerker te vestigen en aantrekkelijk te wonen. Voor het aantrekken van bedrijvigheid en werkgelegenheid betekent dit dat Amsterdam en Almere niet elkaars concurrenten zijn maar gezamenlijk moeten optrekken, waarbij Amsterdam de internationale uitstraling en het creatieve imago en Almere het arbeidspotentieel en de vierkante meters heeft. 43 Pas betrekkelijk recent is Almere nauwer gaan samenwerken met Amsterdam en andere gemeenten in de Noordvleugel van de Randstad bij het aantrekken van (internationale) bedrijven en als het gaat om de ontwikkeling van bedrijventerreinen en kantorenlocaties. Beoordeling De samenwerking met andere gemeenten in de Noordvleugel en het Gooi staat nog in de kinderschoenen. Almere kan de nabijheid van en nauwe verbondenheid met name met Amsterdam sterker uitbaten op basis van eigen sterkten zoals de beschikbaarheid van ruimte en arbeidspotentieel. Te vaak ziet men elkaar nog als concurrenten als het gaat om het aantrekken van bedrijvigheid en werkgelegenheid. 2.5 Bevordering van interactie Fysieke nabijheid speelt een belangrijke rol in de kenniseconomie. Als mensen elkaar ontmoeten en kennis en ervaring uitwisselen, leren ze van 41 Gemeente Amsterdam, 2006: Amsterdam Topstad: metropool. 42 Florida, 2005: The flight of the creative class. 43 Sinds kort trekken Amsterdam, Haarlemmermeer, Amstelveen en Almere gezamenlijk op bij de acquisitie van internationale bedrijven. 30

31 elkaar en neemt de kennisvoorraad toe. Hoe goed de hedendaagse communicatiemogelijkheden ook zijn, er is nog steeds geen goed alternatief voor face-to-face contact. 44 Persoonlijk contact is noodzakelijk om vertrouwen te creëren en dat vormt de basis voor veel zakelijke transacties. Ook nieuwe ideeën (creativiteit) ontstaan vaak uit rechtstreeks persoonlijk contact. Daarbij gaat het niet alleen om formele contacten, bijvoorbeeld tussen leverancier en klant of tussen opdrachtgever en opdrachtnemer, maar ook om informele contacten of toevallige ontmoetingen. Op dichtbevolkte plaatsen waar veel mensen samenkomen en elkaar ontmoeten (in steden dus), is de kans op dit soort creatieve processen groter. Daar kan kennis gemakkelijker ontstaan, zich verspreiden en in innovatieve producten en diensten worden omgezet. De kenniseconomie heeft dus een belangrijke ruimtelijk aspect: zoveel mogelijk interactie op een zo centraal mogelijke plek. Scott ziet hier een belangrijke rol weggelegd voor lokale overheden en organisaties. 45 Zij moeten partijen samenbrengen, hen overtuigen van het nut van gemeenschappelijke initiatieven en samenwerking stimuleren. Hierbij kan bijvoorbeeld gedacht worden aan initiatieven ter verbetering van de aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt, ontwikkeling van (lokale) opleidingen, stimulering van toeleverende diensten en het bevorderen van ondersteunende instituties. 46 Om te weten wat er speelt in het lokale bedrijfsleven moet de overheid actief participeren in lokale netwerken van bedrijven en organisaties en luisteren naar de vragen en wensen van marktpartijen. Vervolgens kan de gemeentelijke dienstverlening optimaal worden afgestemd op de behoeften van bedrijven en kenniswerkers. De praktijk in Almere De Stichting Almere Kennisstad heeft geïnvesteerd in de samenwerking met het regionale bedrijfsleven, het ontwikkelen van netwerken voor ondernemers, het organiseren van bijeenkomsten enz. In Delft, waar ook een Kennisstad-beleid wordt gevoerd, heeft de Stichting Delft Kennisstad een KennisSociëteit opgericht, waar partners in de kenniseconomie en lokale politici elkaar kunnen ontmoeten en tot onderlinge afstemming en 44 Volgens Gaspar en Glaeser is ict eerder een aanvulling op dan een vervanging voor face-to-face contact. Gaspar en Glaeser, 1996: Information technology and the future of cities. 45 Scott, 2006: Creative cities: conceptual issues and policy questions. 46 Porter, 2001: Regions and the new economics of competition. 31

32 samenwerking kunnen komen. 47 Daarvoor worden bijeenkomsten georganiseerd in een historisch pand (het Meisjeshuis) in het centrum van Delft. Wanneer het belang van netwerken onvoldoende wordt ingezien, gaan kansen verloren om optimaal in te spelen op initiatieven vanuit het lokale bedrijfsleven die kunnen bijdragen aan de ontwikkeling van de lokale kenniseconomie. Beoordeling De interactie tussen de lokale politiek en het lokale bedrijfsleven kan beter. Ook informele ontmoetingen spelen daarbij een belangrijke rol. Dat kan bijdragen aan versterking van de Almeerse kenniseconomie. 2.6 Bereikbaarheid en woonaantrekkelijkheid Nog niet zo lang geleden trokken mensen naar gebieden waar (industriële) bedrijven gevestigd waren om hun kansen op werk en een inkomen zo groot mogelijk te maken. Tegenwoordig gaan mensen niet meer per se wonen waar ze werken, maar kiezen ze steeds vaker voor de aantrekkelijkste woning of woonomgeving. Dit komt vooral door drie factoren: (1) de flexibele carrière waarbij men vaker van werkgever verandert, (2) de toegenomen mogelijkheden van mobiliteit en (3) de toegenomen waarde die men aan de vrije tijd toekent. Voor het economische beleid betekent dit dat het creëren van een aantrekkelijke woonomgeving, met name voor kenniswerkers, steeds belangrijker wordt. Twee aspecten zijn daarbij van bijzonder belang. Ten eerste moeten kenniswerkers vanuit de woonplaats nog wel een gevarieerd aanbod aan interessante banen kunnen bereiken. Dit geldt zeker voor de zogenaamde power couples, hoogopgeleide tweeverdieners die beiden een interessante loopbaan ambiëren. 48 Door een woonplaats te kiezen van waaruit zij een zo groot mogelijke verscheidenheid aan banen kunnen bereiken, vergroten zij hun kansen om beiden hun carrièrewensen te verwezenlijken. 49 Ten tweede moet de woonplaats aantrekkelijke voorzieningen bieden ook buiten de 47 NYFER, 2005: Delft Kennisstad. 48 Marlet en Van Woerkens, 2005: Atlas voor gemeenten Compton en Pollack, 2004: Why are power couples increasingly concentrated in large metropolitan areas. 32

33 directe woonsfeer. Het gaat dan om zaken als goed onderwijs, goed openbaar vervoer, een interessant cultureel aanbod, recreatiemogelijkheden (natuur, water, groen), cultureel erfgoed zoals musea of een historische binnenstad, spannende architectuur, sportvoorzieningen, uitgaansgelegenheden, goede winkelvoorzieningen, veiligheid enz. Al deze aspecten bepalen het beeld van een stad en de keuze van hoogopgeleiden om zich daar al dan niet te vestigen dan wel te blijven wonen. Met in hun kielzog bedrijven op zoek naar schaars talent. 50 De praktijk in Almere De ligging van Almere in de Noordvleugel van de Randstad betekent dat veel banen vanuit Almere bereikbaar zijn. Vanuit dat perspectief is Almere dus een aantrekkelijke vestigingsplaats voor kenniswerkers, ook al doet de dagelijkse congestie, zowel op de weg als in het openbaar vervoer, daar ernstig afbreuk aan. De bereikbaarheid van banen vanuit Almere kan worden gemeten aan de hand van de zogenaamde bereikbaarheidsindex die is berekend door de Stichting Atlas voor gemeenten. 51 Uit die index blijkt dat Almere van de 50 grootste gemeenten in Nederland op de 36e plaats staat als het gaat om de bereikbaarheid van banen per auto in de spits, veel lager dan men gezien de centrale ligging van Almere zou verwachten. Buiten de spits is de bereikbaarheid van banen aanzienlijk beter (24e plaats). Daarmee behoort Almere tot de gemeenten die het meest te lijden hebben van de verkeerscongestie als het gaat om mogelijkheden om kenniswerkers aan te trekken. Ook qua aanbod van voorzieningen die de woonaantrekkelijkheid van een stad bepalen, scoort Almere nog ondermaats. Weliswaar is er een (relatief) ruim aanbod van betaalbare koopwoningen en zijn er goede recreatiemogelijkheden in de vorm van natuur, water en groen, maar daar staan minpunten tegenover. Zo is het culturele aanbod (concerten, theatervoorstellingen e.d.) nog relatief bescheiden 52, zijn er weinig goede restaurants en uitgaansgelegenheden en mist Almere (uiteraard) het 50 In de Verenigde Staten blijkt dat bedrijven zich inmiddels sterker aan de woonvoorkeur van werknemers aanpassen dan andersom (Kim, 2002: The reconstruction of the American urban landscape in the twentieth century). Ook in Nederland zijn er aanwijzingen dat bedrijven in hun vestigingsplaatskeuze steeds meer rekening houden met de woonvoorkeur van schaarse (hoogopgeleide) werknemers (Sorber, 2002: Volgt werkgelegenheid de bevolking? Een ruimtelijkeconomische causaliteitsstudie ). 51 Marlet en Van Woerkens, 2005: Atlas voor gemeenten 2005, p De opening van een nieuwe schouwburg onlangs kan daar verbetering in brengen. 33

Almere Kennisstad bijdrage aan de complete stad breedband in de praktijk

Almere Kennisstad bijdrage aan de complete stad breedband in de praktijk bijdrage aan de complete stad breedband in de praktijk Frank Halsema 16 januari 2003 Onderwerpen I-visie van Almere Strategische opgave Almere Almere Kennisstad Telecominfrastructuur Gezondheidsportaal

Nadere informatie

Onderzoeksflits. Atlas voor gemeenten 2015 Erfgoed positie van Utrecht uitgelicht. IB Onderzoek, 29 mei 2015. Utrecht.nl/onderzoek

Onderzoeksflits. Atlas voor gemeenten 2015 Erfgoed positie van Utrecht uitgelicht. IB Onderzoek, 29 mei 2015. Utrecht.nl/onderzoek Onderzoeksflits Atlas voor gemeenten 015 Erfgoed positie van Utrecht uitgelicht IB Onderzoek, 9 mei 015 Utrecht.nl/onderzoek Colofon uitgave Afdeling Onderzoek Gemeente Utrecht 030 86 1350 onderzoek@utrecht.nl

Nadere informatie

De ruimtelijke variatie in de relatie tussen voorzieningen en omvang is groot. Dit wijst op grote verschillen in preferenties.

De ruimtelijke variatie in de relatie tussen voorzieningen en omvang is groot. Dit wijst op grote verschillen in preferenties. De aanwezigheid van de meeste voorzieningen in gemeenten is grosso modo naar rato van de bevolkingsomvang. Dit geldt echter niet voor theaters en bibliotheken: die zijn sterk ondervertegenwoordigd in grote

Nadere informatie

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl The Netherlands of 2040 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 Nieuwe CPB scenario studie Vraag Waarmee verdienen we ons brood in 2040? Aanpak Scenario s, geven inzicht in onzekerheid

Nadere informatie

Atlas voor gemeenten 2013: de positie van Utrecht. notitie van Onderzoek.

Atlas voor gemeenten 2013: de positie van Utrecht. notitie van Onderzoek. Atlas voor gemeenten 2013: de positie van Utrecht notitie van Onderzoek www.onderzoek.utrecht.nl mei 2013 Colofon uitgave Afdeling Onderzoek Gemeente Utrecht 030 286 1350 onderzoek@utrecht.nl internet

Nadere informatie

Atlas voor gemeenten 2011:

Atlas voor gemeenten 2011: BestuursBestuurs- en Concerndienst Atlas voor gemeenten 2011: de positie van Utrecht en de waarde van cultuur voor de stad notitie van Bestuursinformatie www.onderzoek.utrecht.nl Juni 2011 Colofon uitgave

Nadere informatie

De balans van Ontstaat er meer balans tussen wonen en werken? Kennisstad Almere Wat is de bijdrage van Almere Kennisstad geweest?

De balans van Ontstaat er meer balans tussen wonen en werken? Kennisstad Almere Wat is de bijdrage van Almere Kennisstad geweest? Rekenkamercommissie Kennisstad Wat zijn de economische prestaties van Almere in de kenniseconomie? De balans van Ontstaat er meer balans tussen wonen en werken? Kennisstad Almere Wat is de bijdrage van

Nadere informatie

Onderzoeksflits. Utrecht.nl/onderzoek

Onderzoeksflits. Utrecht.nl/onderzoek Onderzoeksflits Platform31 De concurrentiepositie van Nederlandse steden. Nieuwe inzichten voor de Utrechtse economie en voor intergemeentelijke samenwerking Utrecht.nl/onderzoek Colofon uitgave Afdeling

Nadere informatie

Minder startende ondernemers

Minder startende ondernemers Starters ING Economisch Bureau Minder startende ondernemers in 2012 Aantal starters loopt in alle provincies terug Dit jaar zijn er tot en met september circa 95.000 mensen een onderneming gestart, ruim

Nadere informatie

De kunst van samen vernieuwen

De kunst van samen vernieuwen De kunst van samen vernieuwen Cultuuragenda gemeente Zutphen 2016 Kunst, cultuur en erfgoed geven kleur aan Zutphen. Ze zorgen voor een leefbare en dynamische samenleving, sociale en economische vitaliteit

Nadere informatie

Aan het lid van de Provinciale Staten, De heer T.J. Zanen. Nr.: 2004-08629/15/A.24, EZ Groningen, 8 april 2004

Aan het lid van de Provinciale Staten, De heer T.J. Zanen. Nr.: 2004-08629/15/A.24, EZ Groningen, 8 april 2004 Aan het lid van de Provinciale Staten, De heer T.J. Zanen Nr.: 2004-08629/15/A.24, EZ Groningen, 8 april 2004 Behandeld door : Schouwstra, P. Telefoonnummer : (050) 3164080 Antwoord op : uw vragen over

Nadere informatie

Tabel 1 Aanbevelingen om de relatie met FoodValley te versterken. Overige betrokkenen ICT bedrijven, ICT Valley, BKV. situatie

Tabel 1 Aanbevelingen om de relatie met FoodValley te versterken. Overige betrokkenen ICT bedrijven, ICT Valley, BKV. situatie Samenvatting De gemeente maakt sinds 2011 onderdeel uit van de bestuurlijke regio FoodValley. In de regio FoodValley heeft elke gemeente een economisch profiel gekozen dat moet bijdragen aan de doelstelling

Nadere informatie

Den Haag: Internationale stad van vrede en recht

Den Haag: Internationale stad van vrede en recht Intergouvernementeel / VN Europees Kennis NGO Onderwijs Cultuur en expatorganisaties Ambassades en consulaten Den Haag: Internationale stad van vrede en recht De gemeente Den Haag is internationale stad

Nadere informatie

The Netherlands of

The Netherlands of The Netherlands of 2040 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 Nieuwe CPB scenario studie Vraag Waarmee verdienen we ons brood in 2040? Aanpak Scenario s, geven inzicht in onzekerheid

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

'Maak werk van Vrije tijd in Brabant'

'Maak werk van Vrije tijd in Brabant' 'Maak werk van Vrije tijd in Brabant' OPROEP VANUIT DE VRIJETIJDSSECTOR Opgesteld door: Vrijetijdshuis Brabant, TOP Brabant, Erfgoed Brabant, Leisure Boulevard, NHTV, MKB, BKKC, Stichting Samenwerkende

Nadere informatie

Plannen Economische Agenda 20113-2014

Plannen Economische Agenda 20113-2014 Plannen Economische Agenda 20113-2014 Aanvalsplan 1: Marketing regio Amersfoort: be good and tell it Wat is het doel: Gerichte marketingcampagnes starten op het gebied van ondernemen in Amersfoort en de

Nadere informatie

Den Haag: Internationale Stad van Vrede en Recht

Den Haag: Internationale Stad van Vrede en Recht Intergouvernementeel/VN Europees Kennis NGO Onderwijs Cultuur Expat serviceorganisaties Ambassades en consulaten Aan ambassades gelieerde organisaties Den Haag: Internationale Stad van Vrede en Recht Den

Nadere informatie

Wordt de positie van steden sterker of zwakker? Hoe zit dat met Amsterdam?

Wordt de positie van steden sterker of zwakker? Hoe zit dat met Amsterdam? Wordt de positie van steden sterker of zwakker? Hoe zit dat met Amsterdam? De stad als bevolkingsmagneet dinsdag 29 januari 2013 Leo van Wissen Directeur, Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut

Nadere informatie

Participatie Stichting BioMedTech Zuid-Holland BESLUITEN

Participatie Stichting BioMedTech Zuid-Holland BESLUITEN Aanbiedingsformulier Onderwerp Participatie Stichting BioMedTech Zuid-Holland BESLUITEN behoudens advies van de Commissie voor Economische Zaken, Grondzaken, Toerisme en Parkeren, bijgaand raadsvoorstel

Nadere informatie

Stagnatie zet door op startersmarkt Randstad trekt extra startende ondernemers

Stagnatie zet door op startersmarkt Randstad trekt extra startende ondernemers Starters ING Economisch Bureau Stagnatie zet door op startersmarkt Randstad trekt extra startende ondernemers In het eerste kwartaal van 2012 zijn er circa 39.000 mensen een onderneming gestart, ruim 4%

Nadere informatie

SOCIAAL PERSPECTIEF. sociale structuurvisie Zaanstad 2009-2020

SOCIAAL PERSPECTIEF. sociale structuurvisie Zaanstad 2009-2020 SOCIAAL PERSPECTIEF sociale structuurvisie Zaanstad 2009-2020 SOCIAAL PERSPECTIEF sociale structuurvisie Zaanstad 2009-2020 De sociale ambitie: Zaanstad manifesteert zich binnen de metropoolregio Amsterdam

Nadere informatie

De Koppeling Houten. Zichtlocatie te midden van de Houtense voorzieningen. Kantoorvestiging in de gemeente Houten

De Koppeling Houten. Zichtlocatie te midden van de Houtense voorzieningen. Kantoorvestiging in de gemeente Houten De Koppeling Houten Zichtlocatie te midden van de Houtense voorzieningen Kantoorvestiging in de gemeente Houten Kwaliteiten de Koppeling Centrale ligging in Houten Zichtlocatie langs belangrijkste weg

Nadere informatie

Cultureel Perspectief in Rijswijk

Cultureel Perspectief in Rijswijk Cultureel Perspectief in Rijswijk Rijswijk, maart 2014 de Bibliotheek aan de Vliet Cultureel Perspectief in Rijswijk Voorwoord In dit Cultureel Perspectief vragen ondergetekenden aandacht voor het belang

Nadere informatie

Onderzoeksflits. Atlas voor gemeenten 2016 Thema Water. De positie van Utrecht uitgelicht. IB Onderzoek, 29 juni Utrecht.

Onderzoeksflits. Atlas voor gemeenten 2016 Thema Water. De positie van Utrecht uitgelicht. IB Onderzoek, 29 juni Utrecht. Onderzoeksflits Atlas voor gemeenten 2016 Thema Water De positie van Utrecht uitgelicht IB Onderzoek, 29 juni 2016 Utrecht.nl/onderzoek Colofon uitgave Afdeling Onderzoek Gemeente Utrecht Postbus 16200

Nadere informatie

Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020. Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding

Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020. Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020 Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding Wil Zuidoost-Nederland als top innovatie regio in de wereld meetellen, dan zal er voldoende en goed

Nadere informatie

RAADSVOORSTEL Rv. nr.: B&W-besluit d.d.: B&W-besluit nr.:

RAADSVOORSTEL Rv. nr.: B&W-besluit d.d.: B&W-besluit nr.: RAADSVOORSTEL 12.0076 Rv. nr.: 12.0076 B&W-besluit d.d.: 26-6-2012 B&W-besluit nr.: 12.0647 Naam programma +onderdeel: Economie en Toerisme, kenniseconomie Onderwerp: Beleidskader cofinanciering Leiden

Nadere informatie

Het Noorden: Wat is er aan de hand? Wat is er nodig?

Het Noorden: Wat is er aan de hand? Wat is er nodig? Het Noorden: Wat is er aan de hand? Wat is er nodig? Presentatie voor de werkconferentie Het Vitale Noorden Martiniplaza, Groningen, 22 mei 2013 Prof.dr. Jouke van Dijk, Hoogleraar Regionale Arbeidsmarktanalyse

Nadere informatie

Bedrijventerrein Meerpaal. Ruimte en kwaliteit aan de rand van Houten. Bedrijfsvestiging in de gemeente Houten

Bedrijventerrein Meerpaal. Ruimte en kwaliteit aan de rand van Houten. Bedrijfsvestiging in de gemeente Houten Bedrijventerrein Meerpaal Ruimte en kwaliteit aan de rand van Houten Bedrijfsvestiging in de gemeente Houten Kwaliteiten Meerpaal Directe aansluiting op A27 Goede infrastructuur op het terrein Hoogwaardige

Nadere informatie

Regionale arbeidsmarktprognose

Regionale arbeidsmarktprognose Provincie Zeeland Afdeling Economie Regionale arbeidsmarktprognose 2011-2012 Inleiding Begin juni 2011 verscheen de rapportage UWV WERKbedrijf Arbeidsmarktprognose 2011-2012 Met een doorkijk naar 2016".

Nadere informatie

Amersfoort voor Delft. Jos van Winkel, 4 september 2015

Amersfoort voor Delft. Jos van Winkel, 4 september 2015 Amersfoort voor Delft Jos van Winkel, 4 september 2015 EERST de CIJFERS: quizz! 1. Inwonertal, aantal bedrijven 2. Hoe oud is de stad? 3. Hoeveel studenten? 4. Hoeveel raadsleden, hoeveel ambtenaren? kenmerken

Nadere informatie

Het Noorden: Wat is er aan de hand? Wat is er nodig?

Het Noorden: Wat is er aan de hand? Wat is er nodig? Presentatie voor de werkconferentie Het Vitale Noorden Martiniplaza, Groningen, 22 mei 2013 Prof.dr. Jouke van Dijk, Hoogleraar Regionale Arbeidsmarktanalyse Rijksuniversiteit Groningen, Faculteit Ruimtelijke

Nadere informatie

Almere Kennisstad 2001-2004 Inzicht in resultaten, uitzicht op effecten

Almere Kennisstad 2001-2004 Inzicht in resultaten, uitzicht op effecten Almere Kennisstad 00-004 Inzicht in resultaten, uitzicht op effecten Vliegwiel Almere Kennisstad IDEE nieuwe ideeën over wonen, werken & leren en welzijn in Almere GEBRUIK INITIATIEF PROJECT projectresultaten

Nadere informatie

Atlas voor gemeenten 2012:

Atlas voor gemeenten 2012: BestuursBestuurs- en Concerndienst Atlas voor gemeenten 2012: de positie van Utrecht notitie van Bestuursinformatie www.onderzoek.utrecht.nl Mei 2012 Colofon uitgave Afdeling Bestuursinformatie Bestuurs-

Nadere informatie

Voorstel aan de Raad. Datum raadsvergadering / Nummer raadsvoorstel 10 oktober 2007 / 211/2007. Fatale termijn: besluitvorming vóór: 10 oktober 2007

Voorstel aan de Raad. Datum raadsvergadering / Nummer raadsvoorstel 10 oktober 2007 / 211/2007. Fatale termijn: besluitvorming vóór: 10 oktober 2007 Datum raadsvergadering / Nummer raadsvoorstel 10 oktober 2007 / 211/2007 Fatale termijn: besluitvorming vóór: 10 oktober 2007 Onderwerp Bijdrage Project GO! Gelderland Onderneemt! Programma / Programmanummer

Nadere informatie

Ruimte voor de Rechterlijke Organisatie Breda

Ruimte voor de Rechterlijke Organisatie Breda Ruimte voor de Rechterlijke Organisatie Breda Naar een passende en geschikte werkomgeving; een onderzoek over specificaties voor diversiteit en functionaliteit van ruimten Evi De Bruyne, Sandra Brunia

Nadere informatie

EZ 2020. Over de veranderende rol(len) van gemeentelijke afdelingen Economische Zaken. Peter Louter www.bureaulouter.nl. Zwolle, 4 maart 2014

EZ 2020. Over de veranderende rol(len) van gemeentelijke afdelingen Economische Zaken. Peter Louter www.bureaulouter.nl. Zwolle, 4 maart 2014 EZ 2020 Over de veranderende rol(len) van gemeentelijke afdelingen Economische Zaken Peter Louter www.bureaulouter.nl Zwolle, 4 maart 2014 Drie strategische rollen 1. Preventie 2. Duiding 3. Integraliteit

Nadere informatie

Factsheet Almeerse arbeidsmarkt Juni 2013

Factsheet Almeerse arbeidsmarkt Juni 2013 Factsheet Almeerse arbeidsmarkt Juni 2013 Snel een beeld van de Almeerse arbeidsmarkt Werkgevers krijgen de komende jaren in toenemende mate te maken met een tekort aan gekwalificeerde medewerkers. Zij

Nadere informatie

Werkgelegenheid, vacatures en werving in de provincie Utrecht 2013. De knelpunten die Utrechtse bedrijven ervaren

Werkgelegenheid, vacatures en werving in de provincie Utrecht 2013. De knelpunten die Utrechtse bedrijven ervaren Werkgelegenheid, vacatures en werving in de provincie Utrecht 2013 De knelpunten die Utrechtse bedrijven ervaren Ester Hilhorst Economic Board Utrecht Februari 2014 Inhoud Samenvatting Crisis kost meer

Nadere informatie

Actieprogramma Toeristische Verblijfsaccommodaties Stadsregio Amsterdam. Februari 2007

Actieprogramma Toeristische Verblijfsaccommodaties Stadsregio Amsterdam. Februari 2007 Actieprogramma Toeristische Verblijfsaccommodaties Stadsregio Amsterdam Februari 2007 1. Inleiding Op 12 december 2006 is het onderzoek naar Toeristische Verblijfsaccommodaties Stadsregio Amsterdam aan

Nadere informatie

Dordrecht in de Atlas 2013

Dordrecht in de Atlas 2013 in de Atlas Een aantrekkelijke stad om in te wonen, maar sociaaleconomisch kwetsbaar Inhoud:. Conclusies. Positie van. Bevolking. Wonen. De Atlas voor gemeenten wordt jaarlijks gepubliceerd. In mei is

Nadere informatie

RAADSVOORSTEL Kaderstellend. Aan de Raad Agenda nr. 4. Toekomstige functie van de bibliotheek in de gemeente Someren. datum 29 januari 2014

RAADSVOORSTEL Kaderstellend. Aan de Raad Agenda nr. 4. Toekomstige functie van de bibliotheek in de gemeente Someren. datum 29 januari 2014 RAADSVOORSTEL Kaderstellend Aan de Raad Agenda nr. 4 Toekomstige functie van de bibliotheek in de gemeente Someren datum 29 januari 2014 1. Samenvatting Het gebruik van de bibliotheek is de laatste twee

Nadere informatie

Amsterdamse haven en innovatie

Amsterdamse haven en innovatie Amsterdamse haven en innovatie 26 september 2011, Hoge School van Amsterdam Haven Amsterdam is een bedrijf van de gemeente Amsterdam Oostelijke handelskade (huidige situatie) Oostelijke handelskade (oude

Nadere informatie

The Netherlands of 2040 en de Olympische Spelen George Gelauff Hogeschool Amsterdam 1 februari 2012

The Netherlands of 2040 en de Olympische Spelen George Gelauff Hogeschool Amsterdam 1 februari 2012 The Netherlands of 2040 en de Olympische Spelen George Gelauff Hogeschool Amsterdam 1 februari 2012 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 Scenariostudies Lange termijn vraagstukken Grote

Nadere informatie

brief van Kamer van Koophandel, 7 dec. 04. (N.B. De rubrieken 1 t/m 4 altijd in deze volgorde uitwerken)

brief van Kamer van Koophandel, 7 dec. 04. (N.B. De rubrieken 1 t/m 4 altijd in deze volgorde uitwerken) Nota PS-commissie Vergaderdatum : 24 januari 2005 Commissie voor : ELE Agendapunt nr. : 9 Commissienr. : 2005-166 Onderwerp : Pieken in de Noordvleugel; OPERA; Gaan voor Goud. Opsteller/telefoon/e-mail-adres

Nadere informatie

De Molenzoom. Kantoorlocaties in centrum van Houten. Kantoorvestiging in de gemeente Houten

De Molenzoom. Kantoorlocaties in centrum van Houten. Kantoorvestiging in de gemeente Houten De Molenzoom Kantoorlocaties in centrum van Houten Kantoorvestiging in de gemeente Houten Kwaliteiten Molenzoom Centrale ligging in Houten Zichtlocatie langs spoorlijn Nabij centrumvoorzieningen op het

Nadere informatie

De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole

De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole Sociale media hebben individuen meer macht gegeven. De wereldwijde beschikbaarheid van gratis online netwerken, zoals Facebook,

Nadere informatie

Collegevoorstel - 1 - Gemeente Amersfoort

Collegevoorstel - 1 - Gemeente Amersfoort Collegevoorstel Sector : SOB Reg.nr. : 4540609 Opsteller : J.C. Engels Telefoon : (033) 469 42 99 User-id : ENGH Onderw erp Indiening Europese subsidieaanvraag FI-PPP Media in the City Voorstel: 1. De

Nadere informatie

College van Gedeputeerde Staten statenvoorstel. Aan Provinciale Staten,

College van Gedeputeerde Staten statenvoorstel. Aan Provinciale Staten, PS2008MME14-1 - College van Gedeputeerde Staten statenvoorstel Datum : 6 mei 2008 Nummer PS : PS2008MME14 Afdeling : ECV Commissie : MME Registratienummer : 2008INT220919 Portefeuillehouder : Ekkers Titel

Nadere informatie

Datum : 26 oktober 2004 Nummer PS : PS2004IME11 Dienst/sector : MEC/ERT Commissie : IME Registratienummer : 2004MEC001993i Portefeuillehouder : G.

Datum : 26 oktober 2004 Nummer PS : PS2004IME11 Dienst/sector : MEC/ERT Commissie : IME Registratienummer : 2004MEC001993i Portefeuillehouder : G. S T A T E N V O O R S T E L Datum : 26 oktober 2004 Nummer PS : PS2004IME11 Dienst/sector : MEC/ERT Commissie : IME Registratienummer : 2004MEC001993i Portefeuillehouder : G. Mik Titel : Inzet middelen

Nadere informatie

Werklandschap Meerpaal. Sport en werk centraal in Nederland. Bedrijfsvestiging in de gemeente Houten

Werklandschap Meerpaal. Sport en werk centraal in Nederland. Bedrijfsvestiging in de gemeente Houten Werklandschap Meerpaal Sport en werk centraal in Nederland Bedrijfsvestiging in de gemeente Houten Kwaliteiten Werklandschap Directe aansluiting op A27 Gebiedsoppervlak van 10 ha Flexibele kavelgrootte

Nadere informatie

Economische scenario s West-Friesland

Economische scenario s West-Friesland Economische scenario s West-Friesland 24 april 2014 Opzet presentatie 1. Economische ontwikkeling West-Friesland 2. SWOT economie 3. Trends en ontwikkelingen 4. Prognose economische ontwikkeling 5. Scenario

Nadere informatie

DE INDUSTRIE: MOTOR VAN VERNIEUWING. Drie acties voor een nieuw Kabinet. Manifest 2017

DE INDUSTRIE: MOTOR VAN VERNIEUWING. Drie acties voor een nieuw Kabinet. Manifest 2017 DE INDUSTRIE: Drie acties voor een nieuw Kabinet MOTOR VAN Manifest 2017 VERNIEUWING Nederlandse industriële bedrijven behoren tot de top van de wereld. We zijn wereldmarktleider in chipmachines en medische

Nadere informatie

Noord-Nederland en OP EFRO

Noord-Nederland en OP EFRO N o o r d - N e d e r l a n d Noord-Nederland en OP EFRO versterking van de noordelijke economie O P E F R O De afgelopen jaren heeft Noord-Nederland hard gewerkt aan de versterking van haar sociaal economische

Nadere informatie

Rotterdam: er werken is OK, er wonen NEE!

Rotterdam: er werken is OK, er wonen NEE! Rotterdam: er werken is OK, er wonen NEE! OBR onderzoek naar HBO-jongeren en de arbeidsmarkt Dick Markvoort, Guido Walraven en anderen, Hogeschool INHolland 1 HBO-studenten die wonen en studeren in de

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Een bedrijf dat bereid is om te investeren in innovatie, zal er in de regel ook zeker van willen zijn dat het profiteert van deze innovatie zonder dat een concurrent de

Nadere informatie

Nextport International community Zwolle Region

Nextport International community Zwolle Region Nextport International community Zwolle Region December 2014 1 Ideaalbeeld Zwolle 2020 Wat hebben we bereikt? We schrijven 2020. Regio Zwolle heeft een transitie doorgemaakt en wordt internationaal gezien

Nadere informatie

ARBEIDSMARKT. in de Vlaams-Nederlandse Delta 2015-2040. Van knelpunt naar slimme kracht. Dick van der Wouw Joris Meijaard

ARBEIDSMARKT. in de Vlaams-Nederlandse Delta 2015-2040. Van knelpunt naar slimme kracht. Dick van der Wouw Joris Meijaard ARBEIDSMARKT in de Vlaams-Nederlandse Delta 2015-2040 Van knelpunt naar slimme kracht Dick van der Wouw Joris Meijaard Typisch VN Delta Doorvoerhavens en (petro)chemische industrie Goede universiteiten

Nadere informatie

De toekomst van handelsmissies

De toekomst van handelsmissies De toekomst van handelsmissies 1 Deze rapportage is een uitgave van het lectoraat International Business. Lectoraat International Business School of Business, Media en Recht Windesheim Campus 2-6 Postbus

Nadere informatie

Toelichting criteria kleine projecten Brabant C versie 18-01-2016

Toelichting criteria kleine projecten Brabant C versie 18-01-2016 Toelichting criteria kleine projecten Brabant C versie 18-01-2016 Om in aanmerking te komen voor een subsidie tussen 25.000 en 65.000 euro moet een project aan de volgende criteria voldoen: 1. het project

Nadere informatie

nummer 23 van 2005 Vaststelling Beleidsregels bij het Kader voor projectontwikkeling kijk

nummer 23 van 2005 Vaststelling Beleidsregels bij het Kader voor projectontwikkeling kijk nummer 23 van 2005 Vaststelling Beleidsregels bij het Kader voor projectontwikkeling ICT in Drenthe: een economische kijk Besluit van gedeputeerde staten van Drenthe van 22 februari 2005, kenmerk 5.3/2005001126,

Nadere informatie

Energizing the city: Almere energy axis

Energizing the city: Almere energy axis Inhoud Energizing the city: Almere energy axis... 3 Van Noord/West naar Zuid/Ooost... 4 Energie die stroomt door de as... 5 Focus on knowledge & education... 6 Focus on innovation & experiments... 7 Focus

Nadere informatie

Besluitvorming. Plafond/streefbedrag 10.000.000. Minimumbedrag 0

Besluitvorming. Plafond/streefbedrag 10.000.000. Minimumbedrag 0 Criteria Naam en nummer Soort Instellingsdatum Besluitvorming Nut en noodzaak Functie Doel Ambtelijk beheerder Voeding Toelichting B0442003 Reserve Cofinancieringsfonds Kennis en innovatie Bestemmingsreserve

Nadere informatie

Helmond, stad van het doen. Programmabegroting gemeente Helmond HELMOND

Helmond, stad van het doen. Programmabegroting gemeente Helmond HELMOND Helmond, stad van het doen Het Helmond dat we voor ogen hebben is aantrekkelijk om te wonen, te leven en te werken. Er is plaats voor iedereen, ook voor hen die minder makkelijk meedoen in een samenleving

Nadere informatie

Succesvol samenwerken in de Regio Eindhoven. Plaats voor een heading

Succesvol samenwerken in de Regio Eindhoven. Plaats voor een heading Succesvol samenwerken in de Regio Eindhoven Plaats voor een heading Jean Paul Kroese 26 april 2012 Opbouw presentatie 1. Kenmerken Regio Eindhoven 2. Regionale ambitie en inhoudelijke opgave 3. Governance

Nadere informatie

Atlas voor gemeenten 2014: de positie van Utrecht

Atlas voor gemeenten 2014: de positie van Utrecht Atlas voor gemeenten 2014: de positie van Utrecht een notitie van Onderzoek 6 juni 2014 Utrecht.nl/onderzoek Colofon uitgave Afdeling Onderzoek Gemeente Utrecht 030 286 1350 onderzoek@utrecht.nl internet

Nadere informatie

Provinciale Staten van Overijssel

Provinciale Staten van Overijssel www.prv-overijssel.nl Provinciale Staten van Overijssel Postadres Provincie Overijssel Postbus 10078 8000 GB Zwolle Telefoon 038 425 25 25 Telefax 038 425 75 02 Uw kenmerk Uw brief Ons kenmerk Datum EMT/2005/1830

Nadere informatie

College van Gedeputeerde Staten statenvoorstel. Aan Provinciale Staten, PS2008MME13-1 -

College van Gedeputeerde Staten statenvoorstel. Aan Provinciale Staten, PS2008MME13-1 - PS2008MME13-1 - College van Gedeputeerde Staten statenvoorstel Datum : 6 mei 2008 Nummer PS : PS2008MME13 Afdeling : ECV Commissie : MME Registratienummer : 2008int221948 Portefeuillehouder : Ekkers Titel

Nadere informatie

DE ECONOMISCHE KRACHT VAN ALMERE

DE ECONOMISCHE KRACHT VAN ALMERE DE ECONOMISCHE KRACHT VAN ALMERE Hoofdlijnen van de strategische economische agenda 11 november 2014 2 ONDERNEMERS ZIJN DE ECONOMISCHE MOTOR VAN EEN STAD. OOK IN ALMERE. VOORWOORD Als getogen Almeerder

Nadere informatie

De Verdeelde Triomf. Ateliersessie Trek naar de Stad Provincie Flevoland, Lelystad. 23 maart 2016 Dr. Otto #verdeeldetriomf

De Verdeelde Triomf. Ateliersessie Trek naar de Stad Provincie Flevoland, Lelystad. 23 maart 2016 Dr. Otto #verdeeldetriomf De Verdeelde Triomf Ateliersessie Trek naar de Stad Provincie Flevoland, Lelystad 23 maart 2016 Dr. Otto Raspe 1 @ottoraspe #verdeeldetriomf Trends in de regionale economie http://www.pbl.nl/sites/default/files/cms/publicaties/pbl_2014_trendsin-de-regionale-economie_1374.pdf

Nadere informatie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Via het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) stimuleert Europa de regionale

Nadere informatie

Enquête Revitalisering Bedrijventerrein Overvecht. Rapportage. Uitgevoerd in opdracht van: Gemeente Utrecht

Enquête Revitalisering Bedrijventerrein Overvecht. Rapportage. Uitgevoerd in opdracht van: Gemeente Utrecht Enquête Revitalisering Bedrijventerrein Overvecht Rapportage Uitgevoerd in opdracht van: Gemeente Utrecht Uitgevoerd door: ETIN Adviseurs s-hertogenbosch, mei 2009 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 1 1.1 Populatie

Nadere informatie

VERGADERING GEMEENTERAAD d.d. 9 januari 2012 AGENDA NR. 10. VOORSTEL tot oprichting NV Greenport Venlo Innovation Center. Aan de Gemeenteraad

VERGADERING GEMEENTERAAD d.d. 9 januari 2012 AGENDA NR. 10. VOORSTEL tot oprichting NV Greenport Venlo Innovation Center. Aan de Gemeenteraad VOORSTEL tot oprichting NV Greenport Venlo Innovation Center. Aan de Gemeenteraad VERGADERING GEMEENTERAAD d.d. 9 januari 2012 AGENDA NR. 10 Geachte raad, Het college van burgemeester en wethouders vraagt

Nadere informatie

Stelling II. Creativiteit is de belangrijkste eigenschap voor innovatie.

Stelling II. Creativiteit is de belangrijkste eigenschap voor innovatie. Toon Jansen * New Urban Creatives Almere * 12 maart 2014 Stelling I Creativiteit is de belangrijkste eigenschap voor innovatie. Stelling II Door het beschikbaar stellen van goedkope/betaalbare woon- en

Nadere informatie

Healthy Urban Living Slim, Gezond en Groen

Healthy Urban Living Slim, Gezond en Groen SMART CITY UTRECHT Healthy Urban Living Slim, Gezond en Groen Brigitte Hulscher Program Manager Smart Cities, Marketing & Innovation Utrecht Jong en hoog opgeleid 334.862 inwoners, 20 % < 17, 18% 18-26,

Nadere informatie

Werkplan Centrum XL 2015/2016

Werkplan Centrum XL 2015/2016 Werkplan Centrum XL 2015/2016 Maart 2015, Amsterdam Inleiding: toekomstperspectief Centrum XL Er zijn veel ontwikkelingen gaande in Amsterdam op het gebied van economie, logistiek en duurzaamheid die van

Nadere informatie

uitgroeien tot een Vlaamse, Europese en internationale topregio met economische creativiteit als concept voor meer welvaart en welzijn in de regio.

uitgroeien tot een Vlaamse, Europese en internationale topregio met economische creativiteit als concept voor meer welvaart en welzijn in de regio. Flanders Smart Hub 1. Waarom dit project? 2. Wie maakt deel uit van dit project? 3. Vanwaar komt de naam? 4. Het vertrekpunt van het project 5. Actiedomeinen 6. Wat zijn onze doelstellingen? 7. Logistiek

Nadere informatie

levendige voorziening in Naam Leidsche auteur Rijn Centrum Utrecht

levendige voorziening in Naam Leidsche auteur Rijn Centrum Utrecht Voorbeeld Ondernemers van gezocht, een titel over die programma s twee regels en activiteiten Voorbeeld willen van leveren een subtitel voor een levendige voorziening in Naam Leidsche auteur Rijn Centrum

Nadere informatie

Managers moeten beslissingen nemen over IT, maar hebben weinig kennis. Eli de Vries

Managers moeten beslissingen nemen over IT, maar hebben weinig kennis. Eli de Vries Managers moeten beslissingen nemen over IT, maar hebben weinig kennis Eli de Vries Managers moeten beslissingen nemen over IT, maar hebben weinig kennis Managers moeten beslissingen nemen over IT, maar

Nadere informatie

B en W. nr. 13.0973 d.d. 5-11-2013. Inspanningen voor startende ondernemers

B en W. nr. 13.0973 d.d. 5-11-2013. Inspanningen voor startende ondernemers B en W. nr. 13.0973 d.d. 5-11-2013 Onderwerp Inspanningen voor startende ondernemers besluiten:behoudens advies van de commissie 1. De brief vast te stellen inzake Inspanningen voor startende ondernemingen,

Nadere informatie

GEBIEDEN. 4 havo 3 Stedelijke gebieden 4-5

GEBIEDEN. 4 havo 3 Stedelijke gebieden 4-5 GEBIEDEN 4 havo 3 Stedelijke gebieden 4-5 Probleemwijken Groot aandeel sociale huurwoningen Slechte kwaliteit woonomgeving Afname aantal voorzieningen Toename asociaal gedrag Sociale en etnische spanningen

Nadere informatie

Feiten over Zoetermeer IN VERGELIJKING MET ANDERE STEDEN

Feiten over Zoetermeer IN VERGELIJKING MET ANDERE STEDEN Feiten over Zoetermeer IN VERGELIJKING MET ANDERE STEDEN voorwoord 3 INWoNERS 4 BEvoLKINGSDICHtHEID 6 HUISHoUDENSGRoottE 8 HUISHoUDENS 10 WoNINGEN 12 SoCIALE HUURWoNINGEN 14 GEMIDDELDE WoNINGWAARDE 16

Nadere informatie

Vraagstelling fundamentele vragen

Vraagstelling fundamentele vragen Vraagstelling De roerige tijden van bezuinigingen op lokaal en Rijksniveau zorgen ervoor dat geldstromen kritisch onder de loep worden genomen. Zowel door de uitvoerende organisaties, als door de subsidieverstrekkers,

Nadere informatie

Cultuur in stad en provincie. De culturele positie van de stad en de provincie Utrecht

Cultuur in stad en provincie. De culturele positie van de stad en de provincie Utrecht Cultuur in stad en provincie De culturele positie van de stad en de provincie Utrecht Cultuur in stad en provincie Eindredactie en opmaak: M Tekst & Beeld, Bunnik Atlas voor gemeenten Postbus 9627 3506

Nadere informatie

Koers voor de toekomst

Koers voor de toekomst Koers voor de toekomst Er verandert veel in de wereld om ons heen. Neem alleen al de toenemende mobiliteit, of de economie die sterker lijkt dan ooit tevoren, en overal wordt gebouwd, en - om dichter in

Nadere informatie

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Zuid-Holland. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Zuid-Holland. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie Zuid-Holland Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen Februari 2013 Centrale vraag in deze presentatie Welke

Nadere informatie

Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen

Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen The Next Step: Coalition of the Willing Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen The Next Step: Coalition of the Willing Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen Een regio om trots

Nadere informatie

FLEVO CAMPUS. Feeding the City

FLEVO CAMPUS. Feeding the City GO GREENER FLEVO CAMPUS Feeding the City In 2022 organiseert Almere de wereldtuinbouwtentoonstelling Floriade, een podium voor innovaties op het gebied van verstedelijkingsvraagstukken voor de toekomst.

Nadere informatie

Toespraak van commissaris van de koningin en SNNvoorzitter Max van den Berg, feestelijke start CCC2- programma, Groningen, 25 maart 2011

Toespraak van commissaris van de koningin en SNNvoorzitter Max van den Berg, feestelijke start CCC2- programma, Groningen, 25 maart 2011 Toespraak van commissaris van de koningin en SNNvoorzitter Max van den Berg, feestelijke start CCC2- programma, Groningen, 25 maart 2011 Dames en heren, Degenen, die hier te lande na 1820 verbetering van

Nadere informatie

Visie op Valorisatie. van onderzoeken naar ondernemen. InnoTep, Radboud Universiteit Nijmegen, 30 september 2011. Maarten van Gils

Visie op Valorisatie. van onderzoeken naar ondernemen. InnoTep, Radboud Universiteit Nijmegen, 30 september 2011. Maarten van Gils Visie op Valorisatie van onderzoeken naar ondernemen InnoTep, Radboud Universiteit Nijmegen, 30 september 2011 Maarten van Gils Agenda Persoonlijke introductie Het onderzoeken bij MICORD De overgang in

Nadere informatie

Kansen van Regiomarketing voor Zuidoost Drenthe

Kansen van Regiomarketing voor Zuidoost Drenthe Kansen van Regiomarketing voor Zuidoost Drenthe Derde Kamer Bijeenkomst De regio weer op de kaart Hotel Van der Valk, Nieuw Amsterdam, 21 september 2006 Prof.dr. P.H. Pellenbarg Faculteit der Ruimtelijke

Nadere informatie

Plan gemeente Utrecht en Provincie Utrecht

Plan gemeente Utrecht en Provincie Utrecht Plan gemeente Utrecht en Provincie Utrecht LET OP: voor de raadspeiling over de cultuurlening is in dit document alleen onderdeel A relevant (revolverend fonds ter bevordering van creatief ondernemerschap)

Nadere informatie

Notitie afstemming Voortzetting Masterplan Havens Midden-Brabant en Logistics City.

Notitie afstemming Voortzetting Masterplan Havens Midden-Brabant en Logistics City. Notitie afstemming Voortzetting Masterplan Havens Midden-Brabant en Logistics City. Naar aanleiding van de Stuurgroep bijeenkomst van het Masterplan Havens Midden- Brabant heb ik gekeken naar de mogelijke

Nadere informatie

innovatiebevordering RIS3 MKB OPZuid Europees Innovatieprogramma voor Zuid-Nederland overheden living labs koolstofarme economie cross-overs design

innovatiebevordering RIS3 MKB OPZuid Europees Innovatieprogramma voor Zuid-Nederland overheden living labs koolstofarme economie cross-overs design OPZuid Europees Innovatieprogramma voor Zuid-Nederland BIObased logistiek maintenance hightech systems agrofood overheden RIS3 innovatiebevordering duurzaamheid schone energie welzijn samenwerking gezondheid

Nadere informatie

Elseviers Beste gemeenten / Atlas voor Gemeenten

Elseviers Beste gemeenten / Atlas voor Gemeenten Beleidsonderzoek en Geo Informatie Elseviers Beste gemeenten / Atlas voor Gemeenten Op zoek naar aanknopingspunten voor beleid Er bestaan inmiddels vele benchmarkonderzoeken, waarin gemeenten met elkaar

Nadere informatie

Zzp ers in de provincie Utrecht 2013. Onderzoek naar een groeiende beroepsgroep

Zzp ers in de provincie Utrecht 2013. Onderzoek naar een groeiende beroepsgroep Zzp ers in de provincie Utrecht 2013 Onderzoek naar een groeiende beroepsgroep Ester Hilhorst Economic Board Utrecht Februari 2014 Inhoud Samenvatting Samenvatting Crisis kost meer banen in 2013 Banenverlies

Nadere informatie

Convenant Metropoolregio Amsterdam, FNV Finance, kennisinstellingen en cluster Financiële en Zakelijke Dienstverlening

Convenant Metropoolregio Amsterdam, FNV Finance, kennisinstellingen en cluster Financiële en Zakelijke Dienstverlening Convenant Metropoolregio Amsterdam, FNV Finance, kennisinstellingen en cluster Financiële en Zakelijke Dienstverlening Aanleiding Op 10 februari 2014 heeft, onder leiding van burgemeester Van der Laan,

Nadere informatie

Programmalijnen. Stichting izovator:

Programmalijnen. Stichting izovator: Programmalijnen Stichting izovator 2014 Stichting izovator, 27 november Stichting izovator: Oude Amersfoortseweg 121 1212 AA Hilversum E-mailadres: info@izovator.nl Website: www.izovator.nl 1 1. Context

Nadere informatie

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Utrecht. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Utrecht. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie Utrecht Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen Februari 2013 Centrale vraag in deze presentatie Welke investeringsagenda

Nadere informatie

Projectplan Fruitrijk Fase 2

Projectplan Fruitrijk Fase 2 Projectplan Fruitrijk Fase 2 Ontwikkeling van een gebiedseigen attractie voor Rivierenland 1) Inleiding Uit de Monitor Vrijetijdseconomie, in opdracht van het RBT Rivierenland, is gebleken dat de economische

Nadere informatie