6. Persoonlijkheidsstoornissen en delinquent gedrag milieutherapie in een open forensisch psychotherapeutische kliniek

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "6. Persoonlijkheidsstoornissen en delinquent gedrag milieutherapie in een open forensisch psychotherapeutische kliniek"

Transcriptie

1 6. Persnlijkheidssrnissen en delinqen gedrag milieherapie in een pen frensisch psychherapeische kliniek 6.1 De paiënen in Gr Baelaar De paiënen Gr Baelaar is een pen frensisch psychherapeische kliniek me een landelijke fncie. Er zijn 51 bedden waarvan zes p de pnameafdeling, 42 p de drie behandelnis en drie p de rescialisaieafdeling. De bewners van de kliniek zijn mannen ssen de 18 en 35 jaar. De gemiddelde leefijd is 23 jaar. Zij hebben allerlei sren delicen gepleegd zals levens- en gewelddelicen, vermgensdelicen en seksele delicen. De persnlijkheidssrnissen waaraan de paiënen lijden zijn vaak van een gemengd karaker, waarbij de anisciale, brderline, afhankelijke en narcisische rekken he mees vrkmen. De persnlijkheidssrnissen zijn mild van karaker. Zie hiervr verder De pnamekaders He merendeel van de pnames in de kliniek vind plaas nder een jsiiële iel. Hierbij krijgen de paiënen de gelegenheid m in behandeling e gaan in plaas van een gevangenissraf. De mees vrkmende srafrechelijke kaders hierbij zijn: arikel 43 Gevangenismaaregel, wa beeken da gedeineerden he laase deel van hn deenie in een behandelinriching knnen verblijven; een bijzndere vrwaarde bij een schrsing van de vrlpige hechenis. In deze jridische cnsrcie wrd een dader wel vrgeleid vr de rechbank maar de rechzaak wrd geschrs waarbij de vrwaarde wrd geseld zich e laen behandelen. Bladwijzer nie gedefinieerd.

2 een bijzndere vrwaarde bij een vrwaardelijk srafdeel. In deze cnsrcie wrd iemand dr de rechbank vr een deel nvrwaardelijk en vr een deel vrwaardelijk gesraf. Aan he vrwaardelijke srafdeel wrd een pname in een behandelinriching verbnden. In alle drie de vrbeelden geld da de peniële paiën me insemmen me de mgelijkheid m zich e laen behandelen. Als hij daar nie mee insem knnen deze jridische cnsrcies nie drgaan. Hierbij gaa he nie m een gedwngen behandeling zals bij een er beschikking selling (TBS), maar wel m een pgelegde behandeling. De behandeling heef p deze manier zwel kenmerken van vrijwilligheid als van nvrijwilligheid. We kmen p di gemengde karaker van de behandeling erg in Andere pnamekaders zijn: TBS me vrwaarde, plaasing in een Jegdinriching (PIJ), prefverlf TBS, en een vlledig vrijwillige plaasing De verwijzers De verwijzingen vinden p verschillende mmenen in he jsiiële prces plaas. De reclassering f een advcaa kan vrda een kandidaa me vrkmen al aan de rechbank aangeven da deze kandidaa eerder behandeling dan sraf ndig heef. De rechbank kan dan psychiarische en/f psychlgische rapprage ver de man in kwesie laen psellen. Op grnd van deze rapprage kan de rechbank beslissen m iemand e schrsen, f iemand een nvrwaardelijk srafdeel en een vrwaardelijk srafdeel p e leggen waaraan een pname in een kliniek verbnden wrd. Als iemand al is verrdeeld kan de gevangenispsychlg f de reclassering in de gevangenis een gedeineerde die vragen ver zijn gedrag heef f aangeef aan zijn prblemen e willen werken, vrdragen aan he Miniserie van Jsiie m geseleceerd e wrden vr een pname in een kliniek. Vaak gaa he m gedeineerden die gedeineerd zijn in een Drgs Bladwijzer nie gedefinieerd.

3 Vrije Afdeling (DVA) f Verslavings Begeleidings Afdeling (VBA) van een gevangenis. He Penieniair Seleciecenrm (PSC) van he Miniserie van Jsiie seleceer deze aanvragen me he g p de behandelmgelijkheden en adviseer he Miniserie van Jsiie, da ieindelijk esemming geef vr behandeling. Bij al deze verwijzingen saa cenraal de vraag van de verwijzer m de paiën me behlp van een behandeling minder recidivegevaarlijk e maken. Deze `pdrach' van de verwijzer wrd in de delsellingen van behandeling idrkking gebrach. In algemene zin wrden die kandidaen vr pname in de kliniek geseleceerd die vldende ik-serke, een in aanleg gemiddeld inelligenie en vragen ver zichzelf en hn gedrag hebben. Ze hebben enige neiging zelfreflecie en las van hn gedrag. Negaief gefrmleerd gaa he m kandidaen die amper heche relaies in hn leven hebben knnen aangaan, de medemens weinig hebben leren verrwen, een weinig reëel beeld van zichzelf en de ander hebben (verwaardig f minderwaardig), meilijk grenzen knnen acceperen en veranwrdelijkheden knnen aangaan, wensen en verlangens slech knnen isellen en i zijn p een snelle behefebevrediging. Hn vermgen zich in anderen e verplaasen is minimaal nwikkeld, he gedrag is egcenrisch geklerd, he geween is vr een gr deel exern bepaald en daardr weinig cnsisen. De zelfcnrle is maig nwikkeld en de behefe aan dramaiseren en pwinding is gr. Richard wrd vr pname in de kliniek verwezen dr een Verslavings Begeleidings Afdeling (V.B.A.) van een gevangenis Hij is een man van 22 jaar die vlak na zijn gebre vrbesemd was m, evenals zijn brerjes, dr zijn meder mgebrach e wrden. Meder was een psychiarisch paiëne die hnkerde naar liefde van mannen, zich zwanger lie maken, de kinderen er wereld lie kmen, maar daarna me een kssen versike (`wiegendd'). Richard verleefde deze aanslag en Bladwijzer nie gedefinieerd.

4 werd pgeved in inernaen en pleeggezinnen. Wie zijn bilgische vader was is hem nbekend. He l da hij er eigenlijk nie had mgen zijn dreg hij me zich mee. Richard velde zich nergens welkm. Hij raake verslaafd aan diverse drgs. De vernderselling van de gevangenispsychlg was da deze man zijn gevel van innerlijke leegheid pvlde me drgs. Zijn criminele acivieien zals he dealen van drgs en inbreken kwamen vr i zijn nbevredigbare behefe er e mgen zijn en egelijkerijd vani de desrcieve krachen in hemzelf m er nie e mgen zijn. Bvendien had hij simpelweg geld ndig m drgs e knnen kpen. In de VBA viel hij p vanwege de vele vragen die hij aan de saf selde, waari een gre hnger naar bevesiging en erbij willen hren sprak. Daarnaas kende hij perides waarin hij zich ergrk en meilijk e benaderen was. De vraag van de verwijzer aan de kliniek was m de egengeselde krachen in deze man e verbinden zda he innerlijke cnflic minder hefig in criminaliei igewerk hefde e wrden. Hij werd dr de gevangenispsychlg aan he PSC vrgedragen m in he kader van ar.43 Gevangenismaaregel in de kliniek e knnen wrden pgenmen. Richard werd ndanks zijn fragiele persnlijkheidssrcr pgenmen mda er sprake was van een frse lijdensdrk en een zeer behrlijke inelligenie waardr hij he vermgen had m ged e prfieren van de srcr die de pname in de kliniek hem kn bieden De psychpahlgie van de bewner He psychdynamisch igangspn Van dsher heef de kliniek zich wa beref de beekenisgeving aan he gedrag van bewners laen inspireren dr psychdynamische herieën. Recenelijk dr Kernberg (1992) in zijn bek 'Agressin in persnaliy disrders and perversins' en dr Mely (1992) in 'The psychpaic mind'. Bladwijzer nie gedefinieerd.

5 Kernberg spreek bij psychpahie van een falen bij he inernaliseren in de vrege jaren van he kind. Inernaliseren wrd gezien als he verinnerlijken van beekenisvlle, zwel reële als gefanaseerde ineracies me belangrijke anderen, meesal de ders. Deze geïnernaliseerde beekenisvlle ineracies zrgen vr een pbw van de psychische srcren van he zelf. He zelf is een cnsrc en geen reëel aan e wijzen ies, maar een sbjecieve zelfervaring (Pine, 1990) De eerse fase in he inernaliseren wrd de inrjecie genemd. Di is de mees primiieve vrm van inernaliseren waarbij he zelf en he bjec (de ander) nie van elkaar zijn nderscheiden. De weede fase wrd idenificaie genemd waarbij de zelf- en de bjecrepresenaies (wa bij jezelf en wa jij de ander hr) van elkaar zijn nderscheiden, de dr M. Mahler (1975) genemde separaie- en individaiefase. Om deze fase ged e drlpen is bjeccnsanie ndzakelijk. Objeccnsanie beeken da de belangrijke ander (meesal de der) in psychisch pzich vr he kind vrdrend p een evenwichige wijze vr he kind aanwezig is. De persnlijkheidssrnissen bij de bewners van de kliniek knnen wrden geplaas in een nvldende drlpen hebben van deze idenificaiefase waardr de idenieisfrmaie gebrekkig sand is gekmen. Bij ngal wa bewners in de kliniek zijn de ders feielijk en/f emineel gezien eveel afwezig gewees. Bvendien speelden zij vaak inadeqaa in p de innerlijke en relainele behefen van he kind, f waren zelfs afwijzend en vijandig. De idenificaies me de ders zijn vral geklerd dr harde' bjecen; de kapmakende, in de seek laende, nie respecerende ders. Onvldende idenificaie was er mgelijk me de zache bjecen; ders die zrgen, behefen knnen aanvelen. Z wrd de derfigr meer als vijand gezien (Mely spreek ver de sranger'), dan als de verzrgende, de verrwde. In de kliniek hebben de bewners zich geïdenificeerd me vral de harde bjecen maar k enigszins me de zache bjecen. Tssen beide idenificaies Bladwijzer nie gedefinieerd.

6 heef nvldende inegraie plaas gevnden. Gezien he karaker van de persnlijkheidssrnissen knnen we deze als mild benemen (Mely, 1992) De afweermechanismen Bij de paiënen van de kliniek is he zelf gevld me een frse dsis vijandbeelden. Deze srangers' wrden geprjeceerd p de ander: pliie, jsiie, de saf van de kliniek, ec. In egenselling de `geheide' psychpaa verdraag de paiën de sranger' in he zelf slech. He negaieve kapmakende beeld zrg vr een bedreiging van de gede skken in he zelf. De sranger' wrd daarm bien he zelf geplaas me behlp van prjecies en prjecieve idenificaie. Op andere mmenen, vaak bij bedreigingen, vind er jis een samensmeling van de sranger' me de eigen zelfbeelden plaas hegeen vaak he geval is bij he plegen van de delicen. Deze beweging van bien zichzelf plaasen en dan weer samensmelen geef veel innerlijke nrs. Deze nrs wrd vaak dr de paiënen aangegeven als `verveling', geen sring knnen geven aan die innerlijke nrs. Veel paiënen prberen de verveling e vermijden dr een vrdrend acie- en reaciespel rndm mach en nmach me de ander aan e gaan. Mach en nmach zijn daarin de represenanen van de inerne dynamiek in he zelf. Dr middel van da spel beheven ze de innerlijke nrs nie e velen mda ze deze bien zichzelf plaasen. De sranger' wrd z bien gebannen. He gebrik van sfdrgs in de gevangenis maar k daarbien kan dan k vaak gezien wrden als een vrm van zelfmedicaie m de innerlijke nrs nie e heven velen. Een ander afweermechanisme da wij in de kliniek veelvldig egenkmen is de narcisische afweer dr middel van een irreële vergring van de eigen mach in he zelf. De paiënen jagen vaak illsies na zals de illsie m via een Bladwijzer nie gedefinieerd.

7 delic `de gre klapper' e slaan. Veel gkgedrag van paiënen lig in dezelfde illsire sfeer. Brian, 19 jaar d, is verrdeeld vanwege enkele (bank)vervallen. Hij heef van jngs af aan veel agressie in he gezin van herkms meegemaak. Vader, alchlis, mishandelde meder, en meder mishandelde Brian. Vader pleegde zelfmrd dr van een fla af e springen en Brian 9 jaar d was. Vanaf zijn 12e jaar begn hij e blwen, e spijbelen van schl en in e breken. Van kleine delicen kwamen gre delicen. In de kliniek zagen we een jngen die af mes kicken van zijn hasjgebrik da hij in de gevangenis had gecnineerd. Hij keserde een gr wanrwen naar de saf, drfde ze amper aan e kijken. Was vrdrend bang da een pliiea m de hek van de kliniek snd m hem mee e nemen. Was rsels, sliep slech en pleegde kleine vernielingen in de kliniek. Kn heel ged liegen als he ging m zijn aandeel in die vernielingen. Langzamerhand merke hij da de saf gewn me hem drging znder agressieve egenacies, maar wel me pgingen m hem e begrenzen en e begrijpen. Hij drfde langzamerhand zijn eigen agressie nder gen e zien dr deze aan zijn paiënengrep en de saf e verellen De cgniieve gedragsherapie Naas deze psychdynamische benadering van de psychpahlgie van de bewner is er meer aandach gekmen vr de cgniieve gedragsherapie zals die van Beck (Wrigh,J.H. 1993) die een hiërarchische indelingen van verigingen (beliefs) bij de mens heef gemaak. Hij maak een nderscheid ssen de: kernverigingen, de basale ideeën die iemand ver zichzelf en de ander heef; vrwaardelijke f cndiinele verigingen die aangeven nder welke cndiies een (negaief) zelfbeeld gevrmd wrd Bladwijzer nie gedefinieerd.

8 f i de weg gegaan kan wrden; insrmenele verigingen, regels die de sraegie diceren m meilijkheden e vermijden f psiieve ervaringen e bereiken. Mensen denken en reageren p basis van deze aangeleerde schemaa. Di geld ds k vr delinqenen. Deze knnen de vlgende verigingen hebben: ik me de agressr zijn wan anders wrd ik slachffer; als ik ander nie manipleer dan zal ik ni krijgen van wa ik verdien; pak hem vr hij j pak. Deze cgniieve schemaa wrden gebrik in he ergvalpreveniemdel (zie hiervr hfdsk 13 ver de perversies) Overige igangspnen Naas de psychdynamische igangspnen en de cgniieve gedragsherapie wrd gebrik gemaak van de syseemherie. He gedrag van de paiën wrd bezien in he lich van he gezin van herkms (newerkanalyse) maar k bij de rescialisaie waarnder gezins- en paarherapieën 6.3 De behandeling He herapeisch milie In egenselling de verige frensische klinieken in Nederland ken Gr Baelaar geen maeriele beveiliging zals mren, grachen f alarmeringvrzieningen. De beveiliging besaa i afspraken ssen de paiënen en saf. He pen karaker van de kliniek is mgelijk mda de paiënen lijden aan relaief milde persnlijkheidssrnissen. He pen karaker van de kliniek vraag in cmbinaie me de specifieke pahlgie van de paiënen m een heldere mschrijving van he herapeisch milie en de afspraken daarbinnen m veiligheid e knnen garanderen Ok de wensen van de verwijzers en de paiënen zelf, zals de behefe aan Bladwijzer nie gedefinieerd.

9 rescialisaie, zllen in de vrmgeving van he milie aan bd dienen e kmen. Berkwer (1994) geef vani psychanalyisch gezichspn de vlgende kenmerken aan een herapeisch milie: he milie is zdanig ingerich en gesrcreerd da er sprake is van een herapeische ineracie passend bij de delgrep van de kliniek; de regels, he gebw, he behandelprgramma en de hding van de saf geven bescherming en ndersening aan he eg van de paiën; de grens ssen saf en paiënen is helder. ncinele en persnlijke belangen van saf en paiënen lpen nie dr elkaar; he handelen van de saf heef een gre mae van vrspelbaarheid m hvas aan de paiën e bieden; he milie beanwrd aan de specifieke behefen en srnissen van de paiënen. Di vraag m een inrinsieke beweeglijkheid van he milie m e beanwrden aan de verschillende basisbehefes van de paiënen (Winnic 1963c); he milie sreef dezelfde behandeldelen na. Om da e bereiken zllen de verschillende nderdelen van he milie p een cnsisene wijze dezelfde delsellingen in de behandeling hebben, zals he vrkmen van recidive; he behandelprgramma, de hisregels en de hding van de saf zijn z didelijk mgelijk znder da die didelijkheid leid rigidiei; drzichigheid dr middel van penheid, infrmaie en ileg vani de saf verhg de berwbaarheid en didelijkheid; deze berwbaarheid is van belang m e knnen liseren naar de basisbehefen van de paiën en nie p basis van regels; he vrijwillige karaker van de behandeling wrd benadrk Bladwijzer nie gedefinieerd.

10 vanwege de kezemgelijkheid die de paiën vr pname in de kliniek had. Nie dr Berkwer genemd maar wel van belang is: he milie dien rijk aan idenificaiemgelijkheden e zijn zals in de naamgeving en de vrbeelden De milieherapeische mehde De kliniek werk vlgens he sciaalherapeische mdel. Janzing (1993) nem de vlgende kenmerken van he sciaalherapeische mdel in he kader van de behandeling van de paiën: is gerich p de sciale mgang, zwel verbaal als nnverbaal, me medebewners in de leefgrep; is gerich p he maken van sciale analyses van deze mgang m he gedrag e leren begrijpen en verklaren; is gerich p he efenen me niew rlgedrag; is gerich p he leren vani de realieiscnfrnaies; is gerich p de rescialisaie binnen de samenleving. In di mdel zijn alle behandelnderdelen gerich p he verbeeren van de exerne adapieve vaardigheden van de bewner. Di exerne adapaieprces beeken da paiënen leren zich p een adeqae wijze e verhden en pziche van de medebewners en de saf waarbij he prbleemplssend vermgen p de vrgrnd lig. Om di e bereiken bied he behandelprgramma in de kliniek vldende leermmenen m deze exerne adapieve vaardigheden e vergren. Veel bewners van de kliniek zijn in he begin van de behandeling gerich p verleven, hegeen ze meenemen vani he 'bajesmilie'. Deze verlevingssraegieën zien er bij vrbeeld als vlg i: ervr zrgen da je geneg een p je brd en in je maag heb, al gaa di en kse van de ander; je mag je grepsgen nie verraden al gaa zijn gedrag en kse van he fncineren van de grep; Bladwijzer nie gedefinieerd.

11 dwingen in plaas van verleggen; 'ja' zeggen en 'nee' den; Me behlp van he sciaal herapeisch mdel prberen we deze verlevingssraegieën m e bigen in adeqaa sciaal gedrag me de bedeling da de paiënen di gedrag p den dr dr idenificaie en inernalisaie een deel van hn persnlijkheid maken. Hmphrey, 29 jaar d, gedeineerd vanwege pging ddslag, lie zich pnemen in de kliniek mda hij las had van zijn rigide gedrag waardr hij vrdrend me zijn mgeving bse. Afkmsig i een Mlks gezin was hij zeer ariair en rechlijnig pgeved. In zijn denken besnd alleen maar zwar f wi, ged f slech. Er besnden geen andere pies. In de gevangenis pase zijn manier van denken heel ged. Hij had daar een bijzndere psiie verwrven in de gevangeniskanine en regeerde daar me harde hand. Rechvaardigheid was zijn parl. Bij de penieniair inrichingwerkers was hij geliefd. In de kliniek verwierf hij al snel een sevige psiie mda hij sraigh en didelijk me de bewners en de saf mging. Na verlp van ijd bleek hij ch siekem allerlei 'righeid' i e halen in de kliniek. Zijn afgeven p he 'kinderachige' gedrag van zijn medebewners zals drankflessen binnensmkkelen en he pesen van niewe bewners bien he zich van de saf bleek hij k zelf e den. Dr da gedrag me hem bespreekbaar e maken en hem vr e hden da k die kan bij hem hr werd Hmphrey p den dr gemakkelijker in de mgang. He rigide zelfbeeld werd genanceerder. He eisende gedrag da acher de rechvaardigheid schil ging veranderde in nderhandelingsgedrag. We zllen achereenvlgens enkele kenmerken binnen he sciaal herapeisch mdel iwerken. Bladwijzer nie gedefinieerd.

12 De behandelclr In de kliniek wrd gesprken ver bewners in plaas van paiënen. He begrip paiën did de afhankelijkheidsrelaie ssen hem en de behandelaar aan erwijl in he sciaalherapeische mdel de eigen veranwrdelijkheid serk wrd benadrk. Bewners zijn k behandelaar van elkaar en krijgen hiervr in de herapeische prakijk invled m die veranwrdelijkheid p zich e nemen. In de gevangenisclr is er sprake van een delichiërarchie waarin de bankrver bvenaan saa en de incesdader nderaan. Tevens wrd zij gekenmerk dr machgedrag egenver vrwelijk persneel, ngrening van niewe gedeineerden nder de dche en verlevingsgedrag. In de behandelclr daarenegen hden de bewners rekening me elkaar, is er sprake van penheid, hebben de rielen een pbwende fncie (een blemeje als welkm in plaas van een vernederende dche)en is sprake van een enemend verrwen in elkaar. In de Hendersn kliniek e Lnden (Nrn, 1992) wrd bij een pimale behandelclr gesprken ver een "clre f inqiry". In een nderzeksclr is vrdrend sprake van een hding m e leren i wa er in de ineracie ssen de bewners en ssen de bewners en de saf geber. Di sciaal leren is een van de hfdkenmerken van de sciaalherapeische werkwijze. Grep C had na een chaische peride waarin ngal wa bewners vregijdig de kliniek hadden (meen) verlaen in kre ijd vier niewe pnames gekregen. Deze vier bewners vrmden me elkaar een heche grep en herkenden veel van hn prblemaiek in elkaar. In hn gedrag namen zij de andere bewners van de grep mee. Al snel werd he bij grep C behrende behandeleam aangevallen p hn 'zwakke' gedrag, daarmee de schld leggend bij de saf vr de miserabele peride in de grep. De grepsleden gaven de saf aan da zij he wel eens anders zden aanpakken. Zij selden andere 'srengere' regels in de kliniek vr, die vr een deel Bladwijzer nie gedefinieerd.

13 gehnreerd werden. Zij scrden me z'n achen gedrende weken een 100% prgrammadeelname en prfileerden zich als de ideale grep en als he vrbeeld vr de andere grepen. De saf lie di prces zijn gang gaan, maar gaf wel aan wa zij aan ineracies pmerke. De bewners van grep C spraken elkaar direc maar k hard aan. Ze beekenden veel vr elkaar in die peride. Langzamerhand kwamen er barsjes in hn imag. Ze gingen zich verslapen en cnfrneerden elkaar daar nie meer z nadrkkelijk mee. De een ging zich dicher bij de saf psellen, de ander riche zich meer naar de bienwereld. Ieder ging n zijn eigen weg en men respeceerde meer de eigenaardigheden van elkaar. De spelparnen in de grep werden minder rigide en vrijer waardr ieder zijn individaliei beer zijn rech kwam. He nderzeken, begrijpen en verwrden van deze grepsdynamische prcessen (in he vrbeeld: van nifrmiei naar differeniaie) is van gr belang in de sciaalherapeische werkwijze. Als saf en bewners zich inensief me deze grepsdynamische prcessen bezighden is er sprake van een behandelclr De fasering van de behandeling Om de bewners en de saf meer hvas e bieden in de veelheid van grepsprcessen is er in de behandeling een fasering aangebrach. Vr de individele bewner zien de vijf fases er in ijdsvlgrde als vlg i: fase één, de pnameperide: deze peride wrd gekenmerk dr he leren e pariciperen in een pnamegrep en de waarden en nrmen e leren kennen in de kliniek. In deze peride is sprake van veel psych-edcaie, nderzek, ndersening en gewenning. Een analyse van he delic wrd pgeseld. Znder begeleiding mag men nie van he errein af. He wnen heef een beslen karaker. Binnen de pnameperide wrd de bewner veel gecnrleerd p alchl- en drggebrik. Dr: wee maanden; fase wee, he lid wrden van de leefgrep: na de Bladwijzer nie gedefinieerd.

14 pnameperide wrd de bewner lid van een vase behandel- en leefgrep van zeven bewners. Hij krijg aken ebedeeld, in he begin me weinig en laer me meer veranwrdelijkheid. De behandeling is vral gerich p he verbeeren van zijn psiie in de grep, he zich hechen aan de grep en he prgramma. Benadrk wrd wa hij wel kan in plaas van wa hij nie kan. Dr: wee x wee maanden; fase drie, veranderen van gedrag: deze peride wrd k wel de peride van nregeling genemd. Hiere krijg de bewner pdrachen m andere rllen e vervllen dan die bij hem passen. Hij mag experimeneren me andere aken dan hij gewend was. He de gedrag wrd er discssie geseld en de rigide ineracieparnen wrden pengebrken. Deze nregeling zal gedseerd dienen e geberen in de vrm van pimale nie ramaiserende desillsinering (Vrheve 1995). Anders gezegd: sapsgewijze nnchering. Dr: wee x wee maanden; fase vier, inegraie van gedrag: in deze fase inegreer de bewner de verwrvenheden van de vrige fases in zijn persnlijkheid. De hding van saf is naar de bewner bevesigend in he prbleemplssend gedrag. Kezemgelijkheden m prblemen in de ineracie p e lssen wrden benadrk. He gedragsreperire wrd igebreid. Aanvllend wrden sciale vaardigheidsrainingen aangebden. De ransfer naar de sciale mgang in de verlfsiaie wrd geëxplicieerd via gezins- f (ech)paargesprekken. Dr: wee maanden; fase vijf, rescialisaie: he zich weer inpassen in de samenleving vind in deze fase nadrkkelijk plaas. In deze fase wn men meer zelfsandig in een fla e Ede. Gewerk wrd aan he nhechen en afscheid nemen. Angsen, neigingen en 'valkilen en aanzien van he weer plegen van een delic wrden drgenmen. De ergrapprage naar de rechbank en de nazrg wrden geregeld. Dr: drie maanden. Deze fases lpen in de prakijk qa hemaiek in elkaar ver. Elke fase wrd afgeslen me een behandelingscnrac ssen de bewner, de grep en de saf. Bladwijzer nie gedefinieerd.

15 Daan heef vanaf he begin van de behandeling zich laen leren kennen als een bewner die graag de wjes zelf in handen heef. Als een van de rganisaren van een mvangrijke drgshandel had hij veel ervaring me leidinggeven pgedaan. Zijn manier van leidinggeven in de kliniek vnd echer vral in he verbrgene, acher de rg van de saf, plaas. In fase wee werd me Daan in he behandelingcnrac afgesprken da hij de dagbesprekingen ging vrzien. Di ging hem p een bijna bevelende manier ged af. In fase drie werd hem gevraagd m meer ndersenende secreariële aken e verrichen, hegeen hij bijznder lasig vnd. Er werd afgesprken da hij ging nleren waarbij hij de nlen aan de vrzier er fiaering mes vrleggen. Deze afhankelijke psiie, niew gedrag vr hem, werd in zwel gedragsmaig als gevelsmaig pzich in de leefgrep drgesprken He behandelprgramma He behandelprgramma ken wee nderverdelingen. Allereers wrd er een nderscheid gemaak ssen: herapeische nderdelen, zals de grepspsychherapie, de Paien Saff Meeing, de grepsgeriche acivieienherapie en de creaieve herapie; vrmingsnderdelen zals he vlgen van een sdie, he leren lassen, sciale vaardigheidsraining en he leren kken; recreaieve nderdelen, zals he zaalvebal, een afel maken in he acivieiencenrm en he lpen van de vierdaagse; wnfncies zals crvee en he kken vr de leefgrep Tevens wrd een nderscheid gemaak ssen: individele nderdelen zals individele herapie p indicaie grepsgeriche nderdelen (zeven bewners) Bladwijzer nie gedefinieerd.

16 nigeriche nderdelen (14 bewners) In gre lijnen zie he behandelprgramma er als vlg i: 40% herapie, 30% vrming, 20% recreaie, en 10% wnen. De behandeling is grepsgerich; deze vind grendeels in de leefgrep plaas, maar vr de verdnning van de inimiei in de leefgrep is deze k nigerich zals de bewegingsherapie. Een aanal van de grepsgeriche acivieien vind plaas p klinieknivea dr middel van inschrijving, zals he vlgen van een crss aechniek die in wee maanden de basisbeginselen van he a-nderhd bijbreng. Er zijn mgelijkheden he vlgen van individele behandelnderdelen p indicaie zals individele psychherapie en relaieherapie De behandeleams en disciplines De vlgende disciplines werken in de kliniek: een psychiaer, mede als medisch psychiarisch eindveranwrdelijke vr he individele behandelrajec; (greps)psychherapeen, die egelijkerijd de behandelingscördinaren van de eams zijn, zijn veranwrdelijk vr he behandelklimaa p de ni; een cgniief gedragsherape vr he psellen van delicscenari's, he ergvalpreveniemdel en he rainen van vaardigheden (SOVA); psychdiagnsici, die evens he individele behandelrajec vanaf de inake de nazrg in de plikliniek cördineren; sciherapeen (H.B.O. nivea), waarvan één per ni k nimanager is, dragen zrg vr de hanering van de leefregels en de werkafspraken binnen he behandelmilie; sciherapeische medewerkers (M.B.O. nivea) begeleiden de leefgrep vral in de wn- en recreaieve fncies; maaschappelijk werkers verbinden de inerne herapie me Bladwijzer nie gedefinieerd.

17 he exerne leefmilie van de bewner, en beharigen vr een deel k de gezinsherapie; acivieienherapeen zijn p he herapeische, he vrmingsgeriche als p he recreaieve vlak werkzaam. Hiere hebben zij een h- en een meaal afdeling hn beschikking; bewegingsherapeen zijn evenals de acivieienherapeen p alle drie de erreinen acief. Hiere hebben ze een sprhal p he errein hn beschikking; een psychmre herape is werkzaam p individele indicaie vr die bewners die prblemen kennen p he gebied van hn lichaamsbeleving waardr er sprake is van mrische beperkingen; een creaieve herape is k p individele indicaie zwel diagnsisch als herapeisch beeldend acief; een medewerker vrming en schling werk p basis van de aan he begin van de behandeling afgenmen berepskezeess deze i in haalbare sdiemdlen; Vrs zijn werkzaam: een geeselijk verzrger, een paiënen verrwenspersn en een sciaal diensverlener. Sciherapee Marian begin haar dag p de leefgrep m 8.30 me een grepsbespreking, de dagplanning, nder leiding van de Eers Veranwrdelijke. Zij ndersen de grepsleden in hn aak m erg e kijken p de vrige avnd en de afgelpen nach, de planning van de dag en de speciale afspraken die deze dag gemaak zijn f meen wrden. De leerdelen van de bewners wrden dr Marian erbij berkken zals vr bewner Gerard die vlgens he behandelcnrac de ka i de bm z kijken in plaas van seeds maar direc e reageren. Marian zrg vr de veiligheid en de srcr in de bespreking. Deze bijeenkms dr een half r en is vral rganisarisch van aard. Na deze bijeenkms km he behandeleam bij elkaar waarnder Marian m de rapprage van de avnd en nach dr e nemen. Van haar wrd gevraagd m Bladwijzer nie gedefinieerd.

18 een impressie e geven van de dagplanning; de sfeer, de paricipaie van de grepsleden en de bijznderheden. He weede deel van de chend zrg zij vr de rapprage p schrif. In de middag geef zij samen me de maaschappelijk werker een nderdeel maaschappijriënaie ver de leke kanen en de gevaren van sappen in de gre sad. He weede deel van de middag de zij mee me de eaminervisie nder leiding van de behandelcördinar De behandelcnracen De behandelcnracen ssen de bewner, de saf en de leefgrep zijn een nderdeel van he individele behandelplan van de bewner. Deze cnracen vlgen de fasering van de bewner in zijn behandeling. Hiermee is he behandelcnrac de weerslag van he verlp van de behandeling in de cnex van de leefgrep binnen he sciaalherapeische kader. He cnrac wrd weemaandelijks afgeslen waarin de vlgende nderdelen zijn pgenmen: een kre beschrijving van de levensgeschiedenis van de bewner; een kre beschrijving van zijn delicgeschiedenis; de psychische en gedragsprblemen die hij bij zichzelf zie f ervaar; de cncree afspraken die hij me de grep maak m in zijn mgang me de grep verbeering f verandering aan e brengen de cncree afspraken die de grep me de bewner maak m hem e helpen in he aanbrengen van de verbeeringen f veranderingen; de cncree afspraken die hij me de saf maak m in zijn mgang me de saf verbeeringen f veranderingen aan e brengen de cncree afspraken die de saf me de bewner maak m hem e helpen in he aanbrengen van de verbeeringen f Bladwijzer nie gedefinieerd.

19 veranderingen; een samenvaende slgan die p een reffende wijze de beekenis aangeef van de sap die de bewner in zijn behandeling ze. He cnrac wrd dr de behandelcördinar en de bewner samen pgeseld. Beiden maken een cncepcnrac da in een individele bespreking van de behandelcördinar en de nimanager me de bewner wrd vasgeseld. De bewner lees he cnrac hardp vr in de eersvlgende Paien Saff Meeing (PSM). He cnrac wrd daar er plekke plechig nderekend dr de bewner zelf, een van de grepsleden en de behandelcördinar. Op deze manier verbinden alle parijen zich aan de ivering van he cnrac. Cnrac fase 2 b: Levensgeschiedenis: ik (Michael is 24 jaar d) ben gebren in Nederland in een Srinaams Crels gezin. Mijn vader was veel afwezig. Ik werd grendeels pgeved dr meder me wie ik als dse zn een heche band had. In he gezin werd ng mijn 2 jaar jnger brerje gebren. Mijn ders scheidden na veel rzies en ik 10 jaar d was. Daarna kwamen diverse ms in his. Dr de een werd ik lichamelijk gesraf, dr de ander werd ik me cadeajes verwend. Een brer van mijn vader rk zich mijn l erg aan en begeleidde me als een vader in he veballen, waarin ik ged in was. Ik kreeg al jng, 17 jaar, series verkering me een meisje. Zij raake zwanger van mij en p mijn 18e werd ik vader. Ons znje werd zwaar gehandicap gebren. We wnden en bij mijn meder in hegeen gre spanningen ssen mijn vriendin en mijn meder leidde. De relaie me mijn vriendin raake i waarna zij bij haar meder ging wnen. Mijn kind verleed p 2 jarige leefijd. Ik werd daar pas acheraf ver ingelich. Delicgeschiedenis: ik was na he verlijden van mijn znje in een semming da nies meer me kn schelen. Ik hield p me veballen en rk p me een grep jngens waarnder mijn Bladwijzer nie gedefinieerd.

20 brerje en kwam z in aanraking me kleine criminaliei. In he grepje nsnd he plan m een man his e berven. Deze man had iemand van de grep benadeeld. Omda ik een a had rad ik p als chaffer. De verval p deze man mislke en msanders neerden mijn nmmerbrd. Ik werd als eerse pgepak en werd laer dr de grep, mda ik de dse was, aangewezen als de rganisar. He grepje heef mij gebrik. Ik was z wedend da ik zweeg bij he pliieverhr. Z haalde ik alle schld naar mij e. Prblemen: ik km slech vr mezelf p mda ik seeds gede maajes me anderen wil zijn. Als ik wedend ben laa ik da nie zien maar rich de wede p mijzelf. Ik heb he verlijden van mijn znje slech verwerk Afspraken me de grep: ik zal laen zien als ik he ergens nie mee eens ben. Als ik zwijg vraag dan aan me f ik bs ben. Afspraken me de saf: ik ga p papier zeen he he precies me he verlijden van mijn znje gegaan is. Ik zal da ver 2 weken in de PSM verellen. Als ik verdrieig ben wil ik graag me de saf alleen knnen praen. Slgan: 'Michael leer zijn bsheid kennen' De hisregels en de behandelvereenkms. In een pen frensische kliniek is he van gr belang m de hisregels didelijk e mschrijven en k e haneren. Z kennen we regels vr he vlgen van he prgramma, he p ijd zijn, maar k ver zaken die nie mgen zals fysiek geweld, wapenbezi, he gebrik van harddrgs en sfdrgs, he gebrik van alchl in de kliniek, brandsiching en he p andere manieren in gevaar brengen van de kliniek. Di beleid rndm grensverschrijdingen is p schrif geseld en bij de bewners bekend. Vr de ernsige verredingen geld Bladwijzer nie gedefinieerd.

21 verwijdering, wa meesal ergplaasing naar de gevangenis beeken. Vr de middelernsige verredingen wrd een vrwaardelijke verwijdering igesprken me daaraan gekppeld behandelpdrachen. Vr de lichere verredingen geld een mix van beperkende en p verandering geriche sancies. De beperkende sancies hebben e maken me he inleveren van verlfmgelijkheden en de p verandering geriche maaregelen hebben e maken me he laen zien van ander gewens gedrag. Een gr gevaar bij he werken me delinqenen is m alleen in ermen van beperkende sancies p hn gedrag e reageren. Di pas in hn aciereacie spel zals in is beschreven. De saf me dan k scherp zijn in he aangeven van de grensverschrijdingen en deze verbinden me vr de behandeling psiieve acies. Bij vrbeeld een bewner die in zijn drif regelmaig ies in de hiskamer van de bewners kap maak zal nie alleen de ksen meen vergeden, maar k ies erg meen den vr de leefgrep zals he gedrende een week verzrgen van he nbij. He ekennen van sancies bij grensverschrijdingen kan nie geberen vlgens een sandaardarief zals da bij verkeersbees geld. In de weging van de sancies spelen individele- en mgevingsfacren en de behandelfase waarin een bewner verkeer een rl. Een bewner die aan he begin van zijn behandeling is en vr de kliniek heef gekzen vanwege nvldende cnrle ver zijn agressie kan bij he aanbrengen van vernielingen minder beperkende sancies krijgen dan iemand aan he eind van de behandeling mda die meer veranwrdelijkheid aan z meen knnen. Deze zienswijze hang samen me de beekenis die de saf aan een grensverschrijding geef in de prblemaiek van de bewner. Over deze beekenis van de grensverschrijding wrd in de grep me de bewner gesprken. Binnen deze beekenisgeving wrd gezch naar een passende sancie. In de leefgrep wrd evens besprken wa de beekenis van de grensverschrijding vr de grep zelf is zda de anderen in de grep Bladwijzer nie gedefinieerd.

22 medeveranwrdelijk vr he gedrag van de grensverschrijder wrden gemaak. Deze medeveranwrdelijkheid hebben veel bewners in hn gezinnen van herkms nie meegekregen mda vaak één gezinslid als zndebk, meesal de bewner zelf, de schld kreeg van alles. Gid had in de leefgrep een lage psiie in de dr de bewners aangebrache infrmele rangrde. Tijdens he elevisiekijken, - waarbij de saf nie aanwezig was-, naar een vr Gid favrie elevisieprgramma werd dr een van de meer machige bewners, Henk, he prgramma znder verleg in de grep gewijzigd naar een sprprgramma. Gid had in zijn behandelcnrac de pdrach gekregen meer vr zijn eigen rechen p e kmen en prbeerde de afsandsbediening van Henk af e pakken. Deze acie dreigde e escaleren in een vechparij, da een saflid p he rmer afkwam. Henk gaf in he 'hren' van de wee grepsleden dr de saf aan da Gid hem een smp had gegeven ijdens de pging de afsandsbediening van hem af e pakken. rmeel gezien had Gid fysiek geweld gebrik en had hij daarp verwijderd knnen wrden. He cnflic en de aanleidingen daare werden in de grep besprken en me beiden werd een genlemen agreemen bereik dr in de grep elkaar de hand e schdden. Hiermee werd he cnflic in den minne geschik. In de hishdelijke vergadering van de grep werd de afspraak gemaak m dr middel van semmen e beslissen naar welk prgramma gekeken wrd. De Eers Veranwrdelijke kijk daarp e. In he vlgende individele behandelcnrac me Gid werd he meeden aan de sciale vaardigheidsraining afgesprken m adeqaer vr zichzelf p e leren kmen. In de behandelvereenkms die de bewners vr de pname krijgen saan de hiervr genemde hisregels, de maaregelen die de saf bij he nie nakmen van de regels kan nemen, en he vrlpige behandelplan. Da behandelplan zal zich seeds per fase wijzigen. Bladwijzer nie gedefinieerd.

23 6.4. De rganisaie en de gebwen De rganisaie en de gebwen weerspiegelen de behandelfilsfie van de kliniek. De niewbw van de kliniek, gepend in 1999 en pgeze vani he sciaalherapeische mdel me de daarbij passende rganisaie gaf de mgelijkheid m de verschillende facren in de milieherapie p elkaar af e semmen. Naas de kliniek fncineer er k ng een bescheiden plikliniek en een rescialisaiewning. De kliniek maak deel i van een frensisch zrgcirci in Gelderland-zid waarin diverse insellingen p he gebied van de pvang en behandeling van delinqenen pariciperen De rganisaie van de kliniek In de leidinggevende srcr van de kliniek is sprake van drie echelns. He eerse echeln is die van de algemeen direcer. Deze is belas me de algemene leiding van de kliniek. Hij draag zrg vr de nwikkeling van he behandel- en rganisaiebeleid. Hij beharig de exerne relaies. He weede echeln ken wee fncinarissen, waarvan he hfd beheer vani de lijn veranwrdelijke is vr he beheersmaige, vrwaardenscheppende en rganisarische beleid en he hfd behandeling, fncineel aansrend, veranwrdelijk is vr he behandelbeleid. Zij veren me elkaar een geïnegreerd beleid, een daal managemen. He derde echeln ken k he principe van he daal managemen waarbij de nimanagers vani de lijn zrgen vr de rganisaie en cördinaie van de dagelijkse werkzaamheden, en de behandelcördinar de behandeling fncineel aansr. Via verschillende verlegvrmen wrd p behandelinhdelijk, behandelrganisarisch als beheersmaig gebied ssen de verschillende echelns me elkaar verlegd. Hierbij zijn de bevegdheden en aakgebieden helder Bladwijzer nie gedefinieerd.

24 gedefinieerd De gebwen De gebwen zijn nwrpen p basis van de behandelfilsfie van de kliniek. Gekzen is vr een rganische wijze van bwen waarbij de verhdingen van de gebwen een bijna vanzelfsprekend cnac me de aarde weerspiegelen. Deze archiecr zrg vr vasigheid en cnac. De gebwen zijn rndm een plein geschakeerd wa indig m elkaar nie alleen in de ni e nmeen, maar k p he plein. In he nwerp is een nderscheid gemaak ssen he wnen in de ni, he in herapie zijn in een apar gedeele binnen de ni, en he vrmings- en recreaieve gedeele in he acivieiencenrm. De beveiliging van de gebwen geber nie me behlp van camera's. Wel wrden s avnds en 's nachs de verschillende gebwen nder een signaleringsalarm geze zda de avnden nachwach p een cenraal paneel knnen zien f de nis p een illegale manier binnengedrngen f verlaen wrden. In de hisregels van de kliniek saa da de bewner m in de eigen ni aanwezig me zijn. Deze mag überhap nie znder esemming van de saf he errein verlaen. He cmplex is nie beveiligd me hekken, mren f me grachen. De beveiliging van de kliniek geber dr middel van afspraken ver ijd en aanwezigheid, die vermeld saan in de hisregels. He zich nie hden aan deze afspraken wrd dr de leiding van de kliniek hg pgenmen mda daarmee de veiligheid in de behandeling in gevaar wrd gebrach De kwalieisesing De kwalieisesing is he schrijven van deze bijdrage ng amper van de grnd gekmen, erwijl he van gr belang wrd geach. De drke van de ibreiding en niewbw heef de kwalieisesing de laase jaren p he weede plan geze. De kwaliei van de behandeling wrd n e gecnrleerd me behlp van herhalingen van de Bladwijzer nie gedefinieerd.

25 psychdiagnsiek en me behlp van exiinerviews De aanbevelingen De sand van zaken in de kliniek zals in he vrgaande gesches is heef zich ver de jaren heen nwikkeld. Deze nwikkeling heef plaasgevnden dr middel van vele discssies waarin de verschillen binnen de saf zveel mgelijk werden igesprken. In deze nwikkeling heef de leiding van de saf vrdrend vasgehden aan drie principes: He veranderingsprces in de kliniek zal in prcesmaig pzich zveel mgelijk de behandelingsfilsfie en mehdiek meen benaderen. Z kan een rganisaie nie p een ariaire manier een demcraische rganisaie neerzeen. De incngrenie is dan ingebwd; In he veranderingsprces is een cenrale sring ndzakelijk m de vaar er in e hden en de veranderingen vr de saf verzichelijk e hden. Deze cenrale sring hd k in da bij nverbrgbare verschillen van mening de veranwrdelijken knpen drhakken; De kliniek heef als del de bewners z ged mgelijk e behandelen. Om da e bereiken is een samenhangend behandelmilie ndzakelijk. Safleden zllen bereid meen zijn m de cenrale gedaches van de behandeling e nderschrijven en nie nderssen eigen hbby's i e veren. In de prakijk blijk he lasig e zijn m die safleden die hn prfessinele sandaard serk benadrkken en belang hechen aan hn prfessinele anmie, p een cherene manier aan he behandelmilie e laen deelnemen. Na de piniersjaren aan he begin van he veranderingprces zal van de prfessinals een didelijke keze vr de rganisaie gevraagd meen wrden en nie andersm. T sl: deze beschrijving van de rganisaie is een Bladwijzer nie gedefinieerd.

26 mmenpname en kan dr exerne nwikkelingen zals ndzakelijke fsies f veranderende geldsrmen drasisch gewijzigd wrden. He is dan k van gr belang nie alleen sil e saan bij de inerne kliniekprcessen, maar vrdrend in e spelen p nwikkelingen in he veld van de geeselijke gezndheidszrg. Hiermee is de klinische psychherapie nie een vas gegeven maar een srming in een dynamisch veld. Een dergelijke cnsaering vraag van de saf m me enige relaiviei naar de eigen inspanningen e kijken Samenvaing en lierar Samenvaing Gr Baelaar is een pen kliniek vr frensische psychherapie waarin mannen behandeld wrden die vr een behandeling binnen een srafrechelijk kader kiezen. Deze mengvrm van vrijwilligheid en nvrijwilligheid vraag vr de behandeling een speciale benadering. Gekzen is vr een sciaal herapeisch behandelmilie waarin didelijke regels vani de behandelrganisaie en he benadrkken van de eigen veranwrdelijkheid van de paiën hand in hand gaan. Me deze benadering wrd ingespeeld p he psychisch nwikkelingsnivea van de paiën. Bevesiging van een adeqaa prbleemplssend vermgen bij de paiën en he bevrderen van meerdere exerne adapaiesijlen saan hg in he vaandel. De niewbw van de kliniek i 1999 is afgesemd p de igangspnen van de grepsgeriche behandeling binnen de kliniek. De kliniek saa nie p zichzelf, maar is een nderdeel van een breder frensisch circi in de regi Lierar - Berkwer A.: Crssmaeriaal ver de psychanalyische seing in he kader van de pleiding van de Vereniging vr Klinische psychherapie (1994) - Janzing C., Lansen J.: Milieherapie. He arrangemen van Bladwijzer nie gedefinieerd.

27 de klinisch-herapeisch zeing. 2e herziene drk. Van Grcm, Assen/Maasrich (1993) - Kernberg O..: Aggressin in persnaliy disrders and perversins. Yale niversiy Press, New Haven and Lndn (1992) - Mahler M.S., Pine., Bergman A.: The psychlgical birh f he hman infan. Basic Bks, New Yrk (1975) - Mely J.R.: The psychpaic mind. Origins, dynamics and reamen. Jasn Arnsn Inc., Nrhvale (1992) - Nrn K.: A clre f enqiry: is preservain and lss. Inernainal Jrnal f Therapeic Cmmniies (1992/1) - Pine.: Drive, eg, bjec and self. Basic Bks (1990) - Vrheve J.N.: Vrdrach vr de secie psychherapie van de Vereniging van Psychiarie, (11/ 95) - Wrigh,J.H., Thase M.E., Beck A.T., Ldgae J.W.: Cgniive herapy wih inpaiens. The Gilfrd Press, New Yrk (1993) - Winnic D.W.: rm dependence wards independencein he develpmen f he individal. The Hgarh Press, Lndn (1965) Bladwijzer nie gedefinieerd.

Pedagogisch klimaat en autisme. Pedagogisch klimaat en de Klimaatschaal. Groepsprocessen bij jongeren: rol van de leerkracht.

Pedagogisch klimaat en autisme. Pedagogisch klimaat en de Klimaatschaal. Groepsprocessen bij jongeren: rol van de leerkracht. Pedaggisch klimaat en autisme dr Ad Dnkers Klimaatschaal SIGA Dinsdag 9 december 2014 Inleiding Even vrstellen.. Pedaggisch klimaat en de Klimaatschaal Grepsprcessen bij jngeren: rl van de leerkracht.

Nadere informatie

Bijlage 4. Toetsingskader ontwerp levensloopbestendig Zeist-Oost

Bijlage 4. Toetsingskader ontwerp levensloopbestendig Zeist-Oost Bijlage 4 Tetsingskader ntwerp levenslpbestendig Zeist-Ost 1. Opzet Het tetsingskader Levenslpbestendig Zeist-Ost bestaat uit een aantel nderdelen. Een algemeen deel gaat ver de levenslpbestendige wijk:

Nadere informatie

o o o BIJLAGE PEDAGOGISCHE VISIE A. Gedragsindicatoren personeel in relatie tot leerlingen (vice versa)

o o o BIJLAGE PEDAGOGISCHE VISIE A. Gedragsindicatoren personeel in relatie tot leerlingen (vice versa) PEDAGOGISCHE VISIE A. Algemeen De pedaggische visie vertelt he de schl met leerlingen, persneel en uders van leerlingen wil mgaan en wat de schl verwacht ten aanzien van de relatie tussen leerlingen en

Nadere informatie

PESTEN. Deze folder is een hulpmiddel voor jou en je kind om samen te leren over pesten en hoe je dit kan stoppen.

PESTEN. Deze folder is een hulpmiddel voor jou en je kind om samen te leren over pesten en hoe je dit kan stoppen. PESTEN Deze flder is een hulpmiddel vr ju en je kind m samen te leren ver pesten en he je dit kan stppen. WAT IS PESTEN? Pesten is iemand anders bewust bedreigen, bang maken, uitdagen, uitschelden f pijn

Nadere informatie

Cursussen CJG. (samenwerking tussen De Meerpaal en het onderwijs in Dronten) Voortgezet Onderwijs

Cursussen CJG. (samenwerking tussen De Meerpaal en het onderwijs in Dronten) Voortgezet Onderwijs Cursussen CJG (samenwerking tussen De Meerpaal en het nderwijs in Drnten) Vrtgezet Onderwijs 1 Faalangst (vrtgezet nderwijs) Faalangsttraining is vr jngeren die gespannen zijn en (te) veel nadenken ver

Nadere informatie

Leer / ontwikkelingslijnen. Opleiding Helpende Zorg en Welzijn. BOL en BBL NAAM STUDENT:..

Leer / ontwikkelingslijnen. Opleiding Helpende Zorg en Welzijn. BOL en BBL NAAM STUDENT:.. Leer / ntwikkelingslijnen Opleiding Helpende Zrg en Welzijn BOL en BBL NAAM SUDEN:.. 1 2 Uitleg van het leerlijnenbekje Vr je ligt het leerlijnenbekje van je pleiding Helpende Zrg & Welzijn niveau 2. ijdens

Nadere informatie

Veel gestelde vragen huurbeleid 18 oktober 2012

Veel gestelde vragen huurbeleid 18 oktober 2012 Veel gestelde vragen huurbeleid 18 ktber 2012 Algemeen: 1. Waarm kmt er een nieuw huurbeleid? Een aantal ntwikkelingen heeft ervr gezrgd dat wij ns huurbeleid hebben aangepast. Deze ntwikkelingen zijn:

Nadere informatie

Metacognitieve Therapie

Metacognitieve Therapie Metacgnitieve Therapie MODULE 10: TERUGVALPREVENTIE 10.1 terugvalpreventie 10.2 Psychse/schizfrenie: diagnse f stigma? Het begrip psychse, respectievelijk schizfrenie, wekt bij veel mensen een verkeerde

Nadere informatie

Handreiking functionerings- en beoordelingsgesprekken griffiers

Handreiking functionerings- en beoordelingsgesprekken griffiers Handreiking functinerings- en berdelingsgesprekken griffiers September 2014 Functineringsgesprek Als de griffier is aangesteld, is het verstandig m met elkaar te blijven reflecteren p het functineren.

Nadere informatie

Stap 1. Wat wil jij?

Stap 1. Wat wil jij? Stap 1. Hi Iemand heeft het idee dat jij wel wat supprt kunt gebruiken. Dat kunnen je uders zijn, een vriend/vriendin een therapeut f iemand anders die ju ged kent. Die iemand wil graag dat jij hulp krijgt

Nadere informatie

De aandachtspuntenlijst

De aandachtspuntenlijst De aandachtspuntenlijst Wat is de aandachtspuntenlijst? De aandachtspuntenlijst is een verzicht van nderwerpen die aan de rde kunnen kmen tijdens een afspraak met de neurlg. Onderwerpen waarver u meer

Nadere informatie

Gespreksleidraad WOII geïnteresseerden

Gespreksleidraad WOII geïnteresseerden Gespreksleidraad WOII geïnteresseerden Delstellingen Diepgaand inzicht krijgen in infrmatiebehefte m.b.t. WOII persnlijke betekenis WOII ntstaan interesse in WOII beiende/interessante thema s gebruik en

Nadere informatie

Spreken Aandacht voor een goede spreekhouding d.m.v. actieve deelname aan klasgesprekken.

Spreken Aandacht voor een goede spreekhouding d.m.v. actieve deelname aan klasgesprekken. Wat is het V-niveau? In het V-niveau f vrderingsniveau wrden kennis en vaardigheden verder ingeefend en uitgebreid. Hiervr steunt men p de verwrven basiskennis vanuit het initiatieniveau f de lagere schl.

Nadere informatie

5.2.1 Jezelf losmaken uit overtuigingen

5.2.1 Jezelf losmaken uit overtuigingen Stap 5 Deel 2 Je met niet alles gelven wat je denkt Lesje 5.2.1 Jezelf lsmaken uit vertuigingen Je hebt eerder al pgeschreven welke gedachtes zijn uitgegreid tt vertuigingen: de beelden ver jezelf en anderen

Nadere informatie

Huiswerk Informatie voor alle ouders

Huiswerk Informatie voor alle ouders Nummer 6 mei 2010 Huiswerk Infrmatie vr alle uders Huiswerk en efening Ged leren lezen en rekenen is belangrijk, want je hebt deze vaardigheden in het dagelijks leven veral ndig. Kinderen ged leren lezen

Nadere informatie

Pestprotocol. 1 Achtergrond. 1.1 Uitgangspunt. 1.2 Pesten in het cluster-4-onderwijs. Onderwijs. Pestprotocol Versie: 1.0 Datum: 20 mei 2014

Pestprotocol. 1 Achtergrond. 1.1 Uitgangspunt. 1.2 Pesten in het cluster-4-onderwijs. Onderwijs. Pestprotocol Versie: 1.0 Datum: 20 mei 2014 Pestprtcl Onderwijs Pestprtcl Versie: 1.0 Datum: 20 mei 2014 1 Achtergrnd 1.1 Uitgangspunt Beleid tegen pesten valt binnen het veiligheidsbeleid van Yulius Onderwijs. Ons uitgangspunt is dat nze schl een

Nadere informatie

Het Nieuwe Werken: hieperdepiep hoera? De rol van de OR bij de invoering van Het Nieuwe Werken

Het Nieuwe Werken: hieperdepiep hoera? De rol van de OR bij de invoering van Het Nieuwe Werken Het Nieuwe Werken: hieperdepiep hera? De rl van de OR bij de invering van Het Nieuwe Werken De kans is grt dat er in uw rganisatie al wrdt gesprken ver de invering van Het Nieuwe Werken. En z niet, dan

Nadere informatie

VOEL OOK DE MAGIE VAN KINDEROPVANG EN NATUUR!

VOEL OOK DE MAGIE VAN KINDEROPVANG EN NATUUR! Ontwikkeling van kinderen, stagnatie van de ntwikkeling en drverwijzen Wij prberen er vr te zrgen dat kinderen zich bij nze pvang plezierig velen en zich kunnen ntwikkelen. Om te kunnen berdelen f dit

Nadere informatie

Beleidsregels voorziening jobcoaching Participatiewet 2015

Beleidsregels voorziening jobcoaching Participatiewet 2015 Beleidsregels vrziening jbcaching Participatiewet 2015 1-7-2015 Jbcaching Reginale beleidsregels jbcaching Participatiewet regi Achterhek Inleiding Jbcaching gaat ver het ndersteunen van mensen bij het

Nadere informatie

Pestprotocol basisschool Pieter Wijten

Pestprotocol basisschool Pieter Wijten Pestprtcl basisschl Pieter Wijten Basisschl Pieter Wijten werkt aan een veilig schlklimaat waarin kinderen respectvl met elkaar mgaan. Ze hanteert drie principes: Ik zrg ged vr mezelf Ik zrg ged vr de

Nadere informatie

Onze school gebruikt hierbij naast het SPCO veiligheidplan, in ieder geval de volgende hulpmiddelen:

Onze school gebruikt hierbij naast het SPCO veiligheidplan, in ieder geval de volgende hulpmiddelen: Graaf Jan van Mntfrtschl Beleid ter vrkming en/f regulering van pestgedrag 1. 1 Inleiding: Iedere schl heeft een veilig schlklimaat ndig. Op de Graaf Jan van Mntfrtschl zijn wij ns ervan bewust dat veiligheid

Nadere informatie

Kindercoach. Jasmijn Kromhout Groep 8b

Kindercoach. Jasmijn Kromhout Groep 8b Kindercach Jasmijn Krmhut Grep 8b Inhud Vrwrd 1 Hfdstuk 1 Wat is een kindercach? 2 Hfdstuk 2 Geschiedenis 3 Hfdstuk 3 De pleiding 4 Hfdstuk 4 De prblemen 5 Hfdstuk 5 Srten kindercaches 6 Interview 7 Nawrd

Nadere informatie

PEST PROTOCOL. Prins Willem-Alexanderschool

PEST PROTOCOL. Prins Willem-Alexanderschool PEST PROTOCOL Prins Willem-Alexanderschl Wat is een pestprtcl? Een pestprtcl is een aantal vereenkmsten ver het tegengaan van pesten. Een afspraak tussen de schl, de kinderen en de uders. Waarm een pestprtcl?

Nadere informatie

Maak van 2015 jouw persoonlijk professionaliseringsjaar

Maak van 2015 jouw persoonlijk professionaliseringsjaar Maak van 2015 juw persnlijk prfessinaliseringsjaar en wrd Nlc erkend Register Lpbaanprfessinal (RL) Nlc erkend Register Lpbaanprfessinal (RL) Deze status wrdt bereikt na certificering dr het nafhankelijke

Nadere informatie

visietekst preventie en omgang agressief gedrag KIDS Borggravevijversstraat 9 3500 Hasselt tel. 011/22 25 93 fax 011/24 20 14 kids@kids.

visietekst preventie en omgang agressief gedrag KIDS Borggravevijversstraat 9 3500 Hasselt tel. 011/22 25 93 fax 011/24 20 14 kids@kids. visietekst preventie en mgang agressief gedrag KIDS Brggravevijversstraat 9 3500 Hasselt tel. 011/22 25 93 fax 011/24 20 14 kids@kids.be visie Agressie maakt nlsmakelijk deel uit van het menselijk bestaan

Nadere informatie

Beschermd Wonen met een pgb onder verantwoordelijkheid van gemeenten

Beschermd Wonen met een pgb onder verantwoordelijkheid van gemeenten Beschermd Wnen met een pgb nder verantwrdelijkheid van gemeenten Een factsheet vr cliënten, cliëntvertegenwrdigers en familievertegenwrdigers 1 februari 2016 Sinds 1 januari 2015 valt Beschermd Wnen (vrheen

Nadere informatie

Wegwijzer. Dagbehandeling in Behandelcentrum Heideheuvel Informatie voor kinderen en ouders

Wegwijzer. Dagbehandeling in Behandelcentrum Heideheuvel Informatie voor kinderen en ouders Wegwijzer Dagbehandeling in Behandelcentrum Heideheuvel Infrmatie vr kinderen en uders WELKOM! De kmende tijd kmen jij en je uders een dagbehandeling vlgen in Heideheuvel. In Heideheuvel werken we in een

Nadere informatie

Chic, zo n gedragspatroongrafiek!

Chic, zo n gedragspatroongrafiek! Chic, z n gedragspatrngrafiek! Leerdelen: De leerlingen kunnen nder begeleiding de verwevenheid tussen ecnmische, sciale en eclgische aspecten in duurzaamheidsvraagstukken herkennen. De leerlingen krijgen

Nadere informatie

Functie-eisen coördinatoren

Functie-eisen coördinatoren Functie-eisen cördinatren Psitinering De beide cördinatren hebben de leiding van de rganisatie. De vrijwilligers zijn de spil in de rganisatie. Functieniveau De stichting Hspice Zwlle heeft gekzen vr 2

Nadere informatie

Verzuim Beleid. www.smallsteps.info. Opgemaakt door Human Resource Management. Doelgroep Alle werknemers. Ingangsdatum 4 juli 2014. Versie 0.

Verzuim Beleid. www.smallsteps.info. Opgemaakt door Human Resource Management. Doelgroep Alle werknemers. Ingangsdatum 4 juli 2014. Versie 0. Verzuim Beleid Opgemaakt dr Human Resurce Management Delgrep Alle werknemers Ingangsdatum 4 juli 2014 Versie 0.1 www.smallsteps.inf clfn Verzuimbeleid Visie en aanpak verzuim Delgrep: alle werknemers Versie:

Nadere informatie

Onze groep bezoekt de voorstelling op: LESBRIEF

Onze groep bezoekt de voorstelling op: LESBRIEF Onze grep bezekt de vrstelling p: LESBRIEF 1 ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- Geachte leerkracht, Deze lesbrief is bedeld

Nadere informatie

Pedagogisch beleidsplan 2011-2013. Christelijke Peuterspeelzaal Lotje

Pedagogisch beleidsplan 2011-2013. Christelijke Peuterspeelzaal Lotje Pedaggisch beleidsplan 2011-2013 Christelijke Peuterspeelzaal Ltje Inhudspgave 1. Inleiding 2. Visie 3. Delen 4. Uitwerking van de delen 4.1 Liefdevlle benadering 4.2 Bijbelse waarden en nrmen 4.3 Emtinele

Nadere informatie

Boschveld on Tour. Herijking Sociale Visie Boschveld 2015-2019

Boschveld on Tour. Herijking Sociale Visie Boschveld 2015-2019 Bschveld n Tur Herijking Sciale Visie Bschveld 2015-2019 Inleiding Vr u ligt het verslag van de herijking van de sciale visie van Bschveld vr de peride 2015 2019. In 2007 is de sciale visie van Bschveld

Nadere informatie

Pleegkinderen en de Belastingaangifte. Thema-avon d Pleegouder support Zeeland

Pleegkinderen en de Belastingaangifte. Thema-avon d Pleegouder support Zeeland Pleegkinderen en de Belastingaangifte Thema-avn d Pleeguder supprt Zeeland Onderwerpen Op welke punten kmen kinderen vr in uw aangifte? Is er verschil tussen verschillende kind-begrippen? Veranderingen

Nadere informatie

Een natuurlijk proces

Een natuurlijk proces Ik vel het weer. Het is er weer. Sms even, dan de hele tijd. Ik wil je niet kwetsen. Ik wil het niet weer zeggen, maar het is er weer. (Gijs Hrvers) Overprikkeling Veel mensen met autisme hebben gede intellectuele

Nadere informatie

Tuinstijlen. Tuinstijlen. Het ontstaan van tuinstijlen. Formele tuinstijl. Informele tuinstijl. Moderne tijd

Tuinstijlen. Tuinstijlen. Het ontstaan van tuinstijlen. Formele tuinstijl. Informele tuinstijl. Moderne tijd Tuinsijlen Tuinsijlen He aanleggen van een uin word voorafgegaan door he maken van een uinonwerp. Om de uin o een geheel e maken moe u in he onwerp rekening houden me een bepaalde uinsijl. Door allerlei

Nadere informatie

Agressiemanagement. Management Consulting and Research Kapeldreef 60, 3001 Heverlee Tel. 016/29 83 11 Fax 016/29 83 19 Website http://www.mcr-bvba.

Agressiemanagement. Management Consulting and Research Kapeldreef 60, 3001 Heverlee Tel. 016/29 83 11 Fax 016/29 83 19 Website http://www.mcr-bvba. Agressiemanagement Bedrijven, rganisaties en schlen krijgen steeds vaker met agressie te maken. Wanneer je met mensen werkt, bestaat er immers de kans p cnflicten. Z n cnflict kan escaleren in bedreigingen,

Nadere informatie

Rollenspel Jezus redt

Rollenspel Jezus redt Rllenspel Jezus redt Krte mschrijving prgrammanderdeel De leerlingen spelen samen een bestuursrechtzaak bij de Raad van State na. De Raad van State is de hgste bestuursrechter van Nederland. In deze rechtszaak

Nadere informatie

BETER IN BEDRIJF. Voel je Beter in Bedrijf! Uw organisatie Beter in Bedrijf. Verzuimbegeleiding & Arboadvies

BETER IN BEDRIJF. Voel je Beter in Bedrijf! Uw organisatie Beter in Bedrijf. Verzuimbegeleiding & Arboadvies BETER IN BEDRIJF Vel je Beter in Bedrijf! Uw rganisatie Beter in Bedrijf Verzuimbegeleiding & Arbadvies Beter in Bedrijf levert, naast reguliere arbdienstverlening, vral maatwerk in verzuimbegeleiding

Nadere informatie

Pedagogische Civil Society

Pedagogische Civil Society Pedaggische Civil Sciety Nieuwkmer in het cntinuüm van pvedndersteuning? 4 juni 2010 Drs. Cécile Winkelman Irene Sies, MSc Welkm Drs. Cécile Winkelman Irene Sies, MSc Werkzaam bij SO&T: kwaliteit in Opveden

Nadere informatie

Je bent zwanger! Gefeliciteerd!

Je bent zwanger! Gefeliciteerd! Zwangerschapsbegeleiding Je bent zwanger! Gefeliciteerd! Om je zwangerschap z ged mgelijk te kunnen begeleiden, hebben wij gegevens van je ndig. Een aantal gegevens kun je al vrafgaand aan de eerste cntrle

Nadere informatie

Reflecties. Vormingsdag 9 januari 2014 DPB Brugge Training coachingsgesprek. Bezoeker gecoachte

Reflecties. Vormingsdag 9 januari 2014 DPB Brugge Training coachingsgesprek. Bezoeker gecoachte Vrmingsdag 9 januari 2014 DPB Brugge Training cachingsgesprek Reflecties Bezeker gecachte Het gesprek heeft mij ngelfelijk veel deugd gedaan. Ik kreeg de bevestiging dat het ged is datgene waar ik mee

Nadere informatie

Toneelspelen. taaltegebruiken. teontwikkelen, terwijlzehunwoordenschat. uitbreiden. enontdekken

Toneelspelen. taaltegebruiken. teontwikkelen, terwijlzehunwoordenschat. uitbreiden. enontdekken Tneelspelen ucievisch Kinderen verleiden 0mr taaltegebruiken enhunsciale vaardigheden tentwikkelen, terwijlehunwrdenschat uitbreiden enntdekken wateenkunstwerk bij henkanprepen. Datkandrein delestneelte

Nadere informatie

SPREEKBEURT HALSBANDLEGUAAN

SPREEKBEURT HALSBANDLEGUAAN SPREEKBEURT HALSBANDLEGUAAN l a n d e l i j k i n f r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n REPTIELEN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN WE HEBBEN DE BELANGRIJKSTE INFORMATIE OVER DE HALSBANDLEGUAAN

Nadere informatie

Evaluatierapport Scalda - Groep 3 29 januari 26 maart 2014

Evaluatierapport Scalda - Groep 3 29 januari 26 maart 2014 Evaluatierapprt Scalda - Grep 3 29 januari 26 maart 2014 1. Inleiding, deelnemers en activiteiten In dit dcument wrden de bevindingen weergegeven van begeleiders en deelnemers die betrkken waren bij de

Nadere informatie

Aan de hand van deze 3 lessen maken de leerlingen kennis met de dieren die in en om de Schelde leven

Aan de hand van deze 3 lessen maken de leerlingen kennis met de dieren die in en om de Schelde leven Lesbeschrijving Dieren & de Schelde Aan de hand van deze 3 lessen maken de leerlingen kennis met de dieren die in en m de Schelde leven Relatie met kerndelen: Vlaanderen: Wereldriëntatie Natuur Levende

Nadere informatie

handleiding voor begeleiding van mbo-jongeren met eergerelateerde problemen

handleiding voor begeleiding van mbo-jongeren met eergerelateerde problemen handleiding vr begeleiding van mbo-jngeren met eergerelateerde prblemen HANDLEIDING OMGAAN MET EERGERELATEERDE ISSUES VOOR BEGELEIDING VAN MBO-JONGEREN MET EERGERELATEERDE PROBLEMEN Jngeren gaan naar schl

Nadere informatie

Implementatie Taakherschikking

Implementatie Taakherschikking Werkfrmulier Implementatie Taakherschikking Verpleegkundig Specialist Dit frmulier is pgesteld dr de Werkgrep Taakherschikking van de Federatie Medisch Specialisten en wrdt ndersteund dr de V&VN Verpleegkundig

Nadere informatie

Als uitgangspunt zijn er drie wensen waar jij uit kunt kiezen:

Als uitgangspunt zijn er drie wensen waar jij uit kunt kiezen: Stap 2 Wat ga je den? Je gaat een wens kiezen ver wat jij anders wilt in het met elkaar mgaan. Daarna kies je twee manieren waarp jullie die wens gaan waarmaken. Je schrijft k ng p welke kwaliteiten en

Nadere informatie

Beleidsplan 2014 tot en met 2016

Beleidsplan 2014 tot en met 2016 Blessed Generatin Nederland Falkejacht 25 9254 EJ Hurdegaryp Beleidsplan 2014 tt en met 2016 Blessed Generatin Nederland (0511) 47 21 37 - www.blessedgeneratin.nl - inf@blessedgeneratin.nl KvK 01100560

Nadere informatie

Van stip naar stap naar stip

Van stip naar stap naar stip Van stip naar stap naar stip Vr startende trainers 1-1 Inhud 1. Telichting... Fut! Bladwijzer niet gedefinieerd. 2. Teamvrming... 2-3 3. Omgeving... 3-3 4. Weet wat je wil: he ziet de stip eruit?... 4-3

Nadere informatie

Maatschappelijke Stage

Maatschappelijke Stage Maatschappelijke Stage 2 Inhud 1. Wat is MAS? 1.1 MAS algemeen. 1.2 MAS p het Gren van Prinstererlyceum 1.3 Deadlines 2. Stage zeken 2.1 De stage cördinatr p schl. 2.2 Masactief 3. De frmulieren 3.1 Aanvraagfrmulier

Nadere informatie

Helpt de GGZ? Kort verslag van de 2de informatiebijeenkomst over ROM ggz 12 oktober 2010, Amersfoort

Helpt de GGZ? Kort verslag van de 2de informatiebijeenkomst over ROM ggz 12 oktober 2010, Amersfoort Helpt de GGZ? Krt verslag van de 2de infrmatiebijeenkmst ver ROM ggz 12 ktber 2010, Amersfrt Op 12 ktber zijn 50 cliënten, verwanten, leden van cliënten- en familieraden en ervaringsdeskundigen in Amersfrt

Nadere informatie

Beleidsplan directe instructie : 1. Verantwoording 2. Doelstellingen 3. Model 4. Kijkwijzer 5. -Werkwijze en tijdsplanning.

Beleidsplan directe instructie : 1. Verantwoording 2. Doelstellingen 3. Model 4. Kijkwijzer 5. -Werkwijze en tijdsplanning. Beleidsplan directe instructie : 1. Verantwrding 2. Delstellingen 3. Mdel 4. Kijkwijzer 5. -Werkwijze en tijdsplanning 1 Verantwrding: Wij willen binnen het nderwijs dat wij geven rekening huden met de

Nadere informatie

Wie zijn we? Brochure Zorggroep Kans

Wie zijn we? Brochure Zorggroep Kans Wie zijn we? Zrggrep KANS is een zrginstelling die ptimale zrg, begeleiding en huisvesting biedt aan zwel jngvlwassenen met psychiatrische strnissen en daarmee samenhangende gedragsprblematiek, als aan

Nadere informatie

Voor- en Vroegschoolse Educatie (VVE) Winterswijk 2013-2018

Voor- en Vroegschoolse Educatie (VVE) Winterswijk 2013-2018 Vr- en Vregschlse Educatie (VVE) Winterswijk 2013-2018 1. Inleiding Vr- en Vregschlse Educatie, als nderdeel van het bredere beleidsterrein nderwijsachterstandbeleid, wrdt sinds 2002 in Winterswijk vrmgegeven.

Nadere informatie

Succesvol samenwerken met ouders. Onderzoek Ouderbetrokkenheid. Bundel in te kijken in de leraarskamer. http://flob.sint-niklaas.

Succesvol samenwerken met ouders. Onderzoek Ouderbetrokkenheid. Bundel in te kijken in de leraarskamer. http://flob.sint-niklaas. Onderzek Ouderbetrkkenheid V.U. : Lieve Van Daele, Grte Markt 1, 9100 Sint-Niklaas Succesvl samenwerken met uders Bundel in te kijken in de leraarskamer http://flb.sint-niklaas.be ONDERZOEK GOK-PROJECT

Nadere informatie

ACT in LOB. De informatietrechter. Werkbladen. Toolkit. Check je info-level! Level 1. Level 2. Level 3. Level 4

ACT in LOB. De informatietrechter. Werkbladen. Toolkit. Check je info-level! Level 1. Level 2. Level 3. Level 4 ACT in LOB Werkbladen Tlkit De infrmatietrechter Deze tl helpt je m de grte heveelheid infrmatie ver studiekeuze vr jezelf behapbaar te maken. Je kunt p verschillende niveaus met de infrmatie ver studies

Nadere informatie

Wie zijn we? Kernwaarden in ons handelen zijn:

Wie zijn we? Kernwaarden in ons handelen zijn: Wie zijn we? Zrggrep Kans is een zrginstelling die ptimale zrg, begeleiding en huisvesting biedt aan zwel jngvlwassenen met psychiatrische strnissen en daarmee samenhangende gedragsprblematiek, als aan

Nadere informatie

Samenwerkingsschool Balans

Samenwerkingsschool Balans Samenwerkingsschl Balans DYSLEXIEBELEID_p website.dc - 1-1. Wat is dyslexie De Gezndheidsraad prbeerde jaren geleden tt natinale vereenstemming te kmen dr een glbale mschrijving p te stellen waarin iedereen

Nadere informatie

Tijdelijke regeling diensten van algemeen economisch belang toegelaten instellingen volkshuisvesting. Q and A s: update d.d.

Tijdelijke regeling diensten van algemeen economisch belang toegelaten instellingen volkshuisvesting. Q and A s: update d.d. Tijdelijke regeling diensten van algemeen ecnmisch belang tegelaten instellingen vlkshuisvesting Q and A s: update d.d. februari 2013 Aanbesteding Hebben wningcrpraties de plicht m maatschappelijk vastged

Nadere informatie

Registratie na opleiding in het buitenland

Registratie na opleiding in het buitenland Registratie na pleiding in het buitenland Beleidsregel Uitwerking van de bepalingen inzake de registratie als verpleegkundig specialist na het vlgen van een pleiding in het buitenland, zals vastgelegd

Nadere informatie

Pedagogisch beleidsplan Gastouderbureau TiB

Pedagogisch beleidsplan Gastouderbureau TiB Pedaggisch beleidsplan Gastuderbureau TiB Delstelling pedaggisch beleid Visie Uitgangspunten Grepsgrtte Plaatsingsbeleid Thuis velen Ontwikkeling stimuleren -mtrische ntwikkeling -sciaal-emtinele ntwikkeling

Nadere informatie

Contract gedragsverandering

Contract gedragsverandering Cntract gedragsverandering Stappenplan m je delen te bereiken Tips m je delen te bereiken Cntract vr gedragsverandering (vrbeeld) Del/gedrag Om deel te nemen aan de Dam tt Dam lp met mijn vriendengrep

Nadere informatie

Wegwijzer. Opname in Behandelcentrum Heideheuvel Informatie voor kinderen en ouders

Wegwijzer. Opname in Behandelcentrum Heideheuvel Informatie voor kinderen en ouders Wegwijzer Opname in Behandelcentrum Heideheuvel Infrmatie vr kinderen en uders WELKOM! In Heideheuvel gaan we uit van de vlgende kernwaarden: Zrg ged vr jezelf Zrg ged vr de ander Zrg ged vr je mgeving

Nadere informatie

Criteria Plusklassen Samenwerkingsverband WSNS Kop van Noord-Holland

Criteria Plusklassen Samenwerkingsverband WSNS Kop van Noord-Holland Criteria Plusklassen Samenwerkingsverband WSNS Kp van Nrd-Hlland Er is sprake van hgbegaafdheid, blijkens uit: Een ttale intelligentie gelijk f hger dan 130 N.B.: bij een intelligentienderzek wrdt nrmaliter

Nadere informatie

MedewerkerMonitor Benchmark in de Zorg

MedewerkerMonitor Benchmark in de Zorg MedewerkerMnitr Benchmark in de Zrg Telichting pzet vragenlijst en invulinstructies U heeft een inlgcde ntvangen per brief f per e-mail. Mcht u geen inlgcde ntvangen hebben, dan kunt u terecht bij de benchmarkcördinatr

Nadere informatie

Wat is een training? Het doel van een trainingssessie is om met het team en de spelers vastgestelde doelstellingen te bereiken.

Wat is een training? Het doel van een trainingssessie is om met het team en de spelers vastgestelde doelstellingen te bereiken. Wa is een raining? He doel van een rainingssessie is om me he eam en de spelers vasgeselde doelsellingen e bereiken. De doelselling van de raining bepaal de inhoud van de rainingssessie. De keuze van de

Nadere informatie

MET ONTSLAG! Ontslaginformatie voor neurologie/neurochirurgie patiënten

MET ONTSLAG! Ontslaginformatie voor neurologie/neurochirurgie patiënten MET ONTSLAG! Ontslaginfrmatie vr neurlgie/neurchirurgie patiënten Het ntslag U bent pgenmen p de afdeling neurlgie/neurchirurgie en u mag met ntslag. Wij hebben de meest gestelde vragen met betrekking

Nadere informatie

Alle secundaire scholen, binnen de regio MidLim, met een klasgroep in de 2de of 3de graad waarin: o o o o o

Alle secundaire scholen, binnen de regio MidLim, met een klasgroep in de 2de of 3de graad waarin: o o o o o Klas-in-zicht Een negatieve grepsdynamiek, leerlingen die niet met elkaar vereen kunnen kmen, een vertrebelde relatie tussen leerlingen en leerkrachten, meilijk les kunnen geven dr strend gedrag, zijn

Nadere informatie

Verschillende wegen naar Leren &

Verschillende wegen naar Leren & Verschillende wegen naar Leren & Werken en enkele implicaties vr een spijbelbeleid Arne De Beck JeugdOnderzeksPlatfrm (JOP) Leuvens Instituut vr Criminlgie (LINC) KU Leuven 1. Cntext JeugdOnderzeksPlatfrm

Nadere informatie

Wij verzoeken u de toelichting voor het invullen van het formulier goed te lezen.

Wij verzoeken u de toelichting voor het invullen van het formulier goed te lezen. Wij verzeken u de telichting vr het invullen van het frmulier ged te lezen. Op basis van de dr u aangegeven reismgelijkheden van de leerling en p basis van het verversadvies van schl en eventuele andere

Nadere informatie

VGSO Nieuwsbrief extra editie over komende gemeenteraadsverkiezingen

VGSO Nieuwsbrief extra editie over komende gemeenteraadsverkiezingen VGSO Nieuwsbrief extra editie ver kmende gemeenteraadsverkiezingen Hierbij ntvangt u een extra nieuwsbrief van de VGSO. Deze nieuwsbrief staat vrijwel geheel in het teken van de gemeenteraadsverkiezingen

Nadere informatie

Godsdienstige stellingname collega

Godsdienstige stellingname collega Gdsdienstige stellingname cllega Je werkt p een penbare basisschl en hebt kinderen van verschillende natinaliteiten in je grep. Een van je cllega's draagt een hfddek. De kinderen uit haar grep scren ged

Nadere informatie

Huishoudelijk reglement Tussen Schoolse Opvang

Huishoudelijk reglement Tussen Schoolse Opvang bs De Merwednk Merwe Dnk 4 6 4207 XB Grinchem Tel: 06-21601220 Fax: 0183 681109 ts@bs-de-merwednk.nl www.bs-de-merwednk.nl Huishudelijk reglement Tussen Schlse Opvang In dit reglement wrden de dagelijkse

Nadere informatie

Subsidietoetsingskader VVE gemeente Raalte 2015. Doelstelling subsidie:

Subsidietoetsingskader VVE gemeente Raalte 2015. Doelstelling subsidie: Subsidietetsingskader VVE gemeente Raalte 2015 Delstelling subsidie: Op grnd van de Wet OKE (Ontwikkelingskansen dr kwaliteit en educatie zijn gemeenten verantwrdelijk vr de Vrschlse educatie. Gemeenten

Nadere informatie

Training Faciliteren door middel van de moderatiemethode

Training Faciliteren door middel van de moderatiemethode samen beslist beter besluiten Training Faciliteren dr middel van de mderatiemethde Training Techniek Resultaat Tepasbaar. Dynamisch. Interactief. Visueel. Zelfdcumenterend. Overzichtelijk. Betrkkenheid.

Nadere informatie

CMD EVALUATIE STAGEBEDRIJVEN 2014

CMD EVALUATIE STAGEBEDRIJVEN 2014 CMD EVALUATIE STAGEBEDRIJVEN 2014 Inhud Respns... 1 Samenvatting van de resultaten... 1 Vragen ver de pleiding... 2 Vragen ver de stagiair... 3 Wat ziet u als sterke punten van de pleiding CMD?... 4 Wat

Nadere informatie

Voor. Introductie. Internet. Installatie. Voorbereiding. Opstart

Voor. Introductie. Internet. Installatie. Voorbereiding. Opstart Vr Intrductie Internet Kennismaking en infrmatiemment Samen uitzeken f Bednet in deze mstandigheden een ged idee is Speedtest uitveren: http://www.bednet.be/speedtest Bednet werkt enkel p bekabeld netwerk!

Nadere informatie

LOOPBAANORIËNTATIE VMBO-4 Periode 1 t/m periode 3

LOOPBAANORIËNTATIE VMBO-4 Periode 1 t/m periode 3 LOOPBAANORIËNTATIE VMBO-4 Peride 1 t/m peride 3 In leerjaar 4 met je de keus gaan maken; wat wil jij gaan den wanneer je het vmbdiplma hebt? Om te laten zien dat je uiteindelijk een studie, die bij je

Nadere informatie

Wegwijzer. Opname in Behandelcentrum Heideheuvel Informatie voor kinderen

Wegwijzer. Opname in Behandelcentrum Heideheuvel Informatie voor kinderen Wegwijzer Opname in Behandelcentrum Heideheuvel Infrmatie vr kinderen WELKOM! In Heideheuvel gaan we uit van de vlgende kernwaarden: Zrg ged vr jezelf Zrg ged vr de ander Zrg ged vr je mgeving Ga uit van

Nadere informatie

Pestprotocol. Uitleg van de petten van de Kanjertraining VOOR ALLE KINDEREN VOOR HET GEPESTE KIND

Pestprotocol. Uitleg van de petten van de Kanjertraining VOOR ALLE KINDEREN VOOR HET GEPESTE KIND Pestprtcl Dit pestprtcl bestaat uit 4 delen:vr alle kinderen, vr het gepeste kind, vr de pester en, vr de uders. Deze partijen zijn allemaal betrkken bij een situatie waarin gepest wrdt. Uitleg van de

Nadere informatie

Teamtrainingen en teamdagen

Teamtrainingen en teamdagen Het Sandelhut Meditatietechnieken, Caching en Training Teamtrainingen en teamdagen Lcatie: Het Beekse Bshuis Girlesedijk ngenummerd Hilvarenbeek Pst: Gildelaan 41 5081 PJ Hilvarenbeek Cntact: 06 155 77

Nadere informatie

Waterbeheer, kan jij het aan?

Waterbeheer, kan jij het aan? Waterbeheer, kan jij het aan? Een rllenspel ver waterbeheer in het beheergebied van een waterschap Vakgebied: Aardrijkskunde, Bilgie, Maatschappijleer Niveau: klas 3 HAVO en VWO Tijdsduur: 60 minuten Waterbeheer

Nadere informatie

ADVIESRAAD WMO TERNEUZEN

ADVIESRAAD WMO TERNEUZEN ADVIESRAAD WMO TERNEUZEN JAARVERSLAG 2014 Adviesraad Wm Terneuzen Inhudspgave 1. Vrwrd 3 2. Inleiding 4 3. Taak van de adviesraad 4 4. Samenstelling van de adviesraad 4 5. Werkwijze van de adviesraad 4

Nadere informatie

De veranderende rol: moeder/ouder(s) worden. Veranderende

De veranderende rol: moeder/ouder(s) worden. Veranderende DOORLOPENDE STAGE 2016-2017 SEMESTER 2 Vervangende pdrachten als je (ng) geen zwangere hebt gevnden Mdule 5 Klppende hart Cnsult 3/4 Tussen 28 en 36 weken zwangerschap In stage 1 Overleg met de verlskundige

Nadere informatie

Ekelmans & Meijer Advocaten (Rechten)

Ekelmans & Meijer Advocaten (Rechten) Evaluatie-rapprt STEP In-husedag bij Ekelmans & Meijer Advcaten (Rechten) -- INHOUDSOPGAVE INHOUDSOPGAVE. WOORD VOORAF. RESULTATEN VAN DE ATTITUDE-METING VÓÓR DE IN-HOUSEDAG. RESULTATEN VAN DE ATTITUDE-METING

Nadere informatie

Eindvaluatierapport Scalda - Groep 2 23 oktober januari 2014

Eindvaluatierapport Scalda - Groep 2 23 oktober januari 2014 Eindvaluatierapprt Scalda - Grep 2 23 ktber 2013 8 januari 2014 1. Inleiding, deelnemers en activiteiten In dit dcument wrden de bevindingen weergegeven van begeleiders en deelnemers die betrkken waren

Nadere informatie

IMPLEMENTATIE WET VERPLICHTE MELDCODE HUISELIJK GEWELD EN KINDERMISHANDELING GEMEENTEN NOORDOOST-BRABANT

IMPLEMENTATIE WET VERPLICHTE MELDCODE HUISELIJK GEWELD EN KINDERMISHANDELING GEMEENTEN NOORDOOST-BRABANT BIJLAGE 1 IMPLEMENTATIE WET VERPLICHTE MELDCODE HUISELIJK GEWELD EN KINDERMISHANDELING GEMEENTEN NOORDOOST-BRABANT 1. Inleiding Op 1 juli 2013 is de Wet verplichte meldcde huiselijk geweld en kindermishandeling

Nadere informatie

1. Basisvorming verblijfsrecht en hulpverlening Asielprocedure (en opvang asielzoekers) Mensen zonder wettig verblijf 2

1. Basisvorming verblijfsrecht en hulpverlening Asielprocedure (en opvang asielzoekers) Mensen zonder wettig verblijf 2 3 MA ART 20 17 Thematische vrmingen Inhud 1. Basisvrming verblijfsrecht en hulpverlening 1 2. Asielprcedure (en pvang asielzekers) 2 3. Mensen znder wettig verblijf 2 4. Verblijf burgers van de Unie 3

Nadere informatie

Aanvraag EXPLOITATIE SPEELAUTOMATENHAL

Aanvraag EXPLOITATIE SPEELAUTOMATENHAL Aanvraag EXPLOITATIE SPEELAUTOMATENHAL Aanvraag vr het verkrijgen van een vergunning vr het expliteren van een speelautmatenhal p grnd van de Speelautmatenhalverrdening Gemeente Tilburg 2014. Aan de burgemeester

Nadere informatie

SPELLING WERKWOORDEN. Doelgroep Spelling Werkwoorden

SPELLING WERKWOORDEN. Doelgroep Spelling Werkwoorden SPELLING WERKWOORDEN Spelling Werkwrden is een prgramma vr het leren schrijven van de werkwrdsvrmen. Deze mdule behandelt de spelling van infinitief, tegenwrdige tijd, verleden tijd, vltid deelwrd, en

Nadere informatie

Transparantie: van bedreiging tot businessmodel

Transparantie: van bedreiging tot businessmodel rends Impac op organisaie en informaievoorziening Transparanie: van bedreiging o businessmodel Transparanie is een rend die zowel in he bedrijfsleven als in de publieke secor langzaam maar zeker in krach

Nadere informatie

Het bewind. Inleiding

Het bewind. Inleiding Het bewind Inleiding Wanneer iemand meerderjarig is, wrdt hij juridisch zelfstandig. De persn kan bijvrbeeld cntracten afsluiten, een bankrekening penen, Smmigen zijn hierte echter niet in staat. Deze

Nadere informatie

Zo doen wij het op de Koningin Julianaschool

Zo doen wij het op de Koningin Julianaschool Regels en afspraken Eén van de uitgangspunten van nze schl is dat kinderen met plezier naar schl gaan. Vr een gede sfeer zijn er regels ndig en maken we afspraken met de kinderen en hun uders. Als we samen

Nadere informatie

Kwartaalrapportage. Stichting Nieuwe Generatie Brasil. Tweede Kwartaal 2014

Kwartaalrapportage. Stichting Nieuwe Generatie Brasil. Tweede Kwartaal 2014 Kwartaalrapprtage Stichting Nieuwe Generatie Brasil Tweede Kwartaal 2014 Want ik had hnger en jullie gaven mij te eten, ik had drst en jullie gaven mij te drinken. Ik was een vreemdeling, en jullie namen

Nadere informatie

Studiekosten of andere scholingsuitgaven

Studiekosten of andere scholingsuitgaven Bij voorlopige aanslag inkomsenbelasing 2013 IB 275-1T31FD Volg u in 2013 een opleiding of een sudie voor uw (oekomsige) beroep? Of had u kosen voor een EVC-procedure (Erkenning Verworven Compeenies)?

Nadere informatie

Procedures rond ongewenst gedrag binnen de provincie Zeeland: 1. Hulp van buiten 2. Begeleidingscommissie 3. Vertrouwenspersonen

Procedures rond ongewenst gedrag binnen de provincie Zeeland: 1. Hulp van buiten 2. Begeleidingscommissie 3. Vertrouwenspersonen Prcedures rnd ngewenst gedrag binnen de prvincie Zeeland: 1. Hulp van buiten 2. Begeleidingscmmissie 3. Vertruwenspersnen 1. Hulp van buiten Werknemers kunnen k hulp van buiten de rganisatie inrepen. Veelal

Nadere informatie

M A R I J E D E G R O O T G R O O T I N H R

M A R I J E D E G R O O T G R O O T I N H R Pauline Siebers Caching A A N M E L D I N G H E R F S T A C T I E 2 0 1 5 Dank vr je interesse in nze aanbieding! We willen startende ndernemers niet alleen fcus maar k slagkracht meegeven. Daarm wrdt

Nadere informatie

Het Coole Kikkerplan Binnen twee weken een klas vol vet coole kikkers Groep 4 tot en met 8

Het Coole Kikkerplan Binnen twee weken een klas vol vet coole kikkers Groep 4 tot en met 8 Het Cle Kikkerplan Binnen twee weken een klas vl vet cle kikkers Grep 4 tt en met 8 Anne Kijman, Kinderpsychlg NIP/Gz BIG i.s.m Christine de Jngh en Yvnne van der Zanden, leerkrachten Jhannesschl Pijnacker

Nadere informatie