DE BROUWINDUSTRIE TE GENT,

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "DE BROUWINDUSTRIE TE GENT, 1505-1622"

Transcriptie

1 DE BROUWINDUSTRIE TE GENT, door Paul DE COMMER VI. DE GENTSE BIERPRODUKTIE TIJDENS DE PERIODE De jaar/ijkse produktie Naargelang de aard van bet bewaard gebleven bronnenmateriaal is bet voor de ene periode eenvoudiger om de totale jaarproduktie te bepalen dan voor een andere periode waar bet vereiste bronnenmateriaal niet voorhanden is of minder gedetailleerd. Zo beschikken we voor de periode over een reeks rekeningen die ons de jaarlijkse produktie verschaffen voor aile biersoorten samen en uitgedrukt in brouwsels. Nadien is echter geen enkele rekening meer bewaard gebleven en pas twintig jaar later beschikken we weer over de nodige gegevens om de totale jaarproduktie te kennen. Twee gruitrekeningen voor de jaren 1561/2 en 1566/7 geven de totale produktie weer van aile biersoorten samen, uitgedrukt in brouwsels. Het overgrote dee! van de bewaard gebleven rekeningen beslaan de periode wanneer we bijna jaarlijks de totale produktie kennen naast de produktie van iedere biersoort afzonderlijk. Deze rekeningen verschaffen ons de opbrengst per biersoort doch niet de produktie die hiermee overeenstemt ; wegens een verregaande detaillering van de bron was het ons echter wei mogelijk deze opbrengstcijfers om te zetten in tonnen bier. Naar gelang het bronnenmateriaal ons aldus toelaat zullen we achtereenvolgens deze verschillende periodes van naderbij bekijken. a. De periode Bij de bepaling van de totale Gentse bierproduktie tijdens deze periode konden we gebruik maken van een reeks rekeningen die de belastingsopbrengsten noteren voor alle,inbrauwene bieren" met vermelding van de overeenkomstige bierproduktie uitgedrukt in brouwsels 143 Het betreft bier hoogst waarschijnlijk een produktie of ongeldbelasting al wordt dit in de bron niet nader gespecifieerd ; men stelt in de hoofding van iedere rekening vrij algemeen :,dit naervolghende zijn de bieren die gebrauwen zijn binnen Ghendt". Uit deze reeks zijn slechts elf exemplaren bewaard die gelukkig verspreid liggen over de periode , zodanig dat we om de vijf jaar ongeveer een produktiecijfer te onzer beschikking krijgen. V66r 1520 ligt de produktie boven de ton per jaar maar tijdens het daarop volgende decennium daalt de produktie tot ton per jaar. De crisis van de jaren twintig lijkt ons aan de basis te liggen van deze daling van ton in 1511 tot ton in ( 143) S.A.G. reeks 160, nr Zie bijlage 2a.

2 114 P. DE COMMER (2) De plotse graanprijsstijgingen veroorzaakt door moeilijkheden i.v.m. de graanaanvoer uit Noord-Frankrijk en de Baltische Zee leiden tot de hongersnood van Wegens een internationale crisis binnen de handel en een industriele onderconsumptie binnen de Nederlanden zelf nam de werkloosheid toe en daalden de inkomens van de geschoolde en ongeschoolde arbeiders 144 Deze daling van de levensstandaard, waarbij een groter deel aan brood wordt gespendeerd, is tevens de oorzaak van een daling van bet bierverbruik. Deze crisis en levensstandaard herstelt zich niet tijdens de jaren dertig en de steden krijgen zelfs te kampen met pestepidemieen; het pauperisme kent een scherpe toename. b. De jaren 1561/2 en 1566f7 Dankzij twee gruitrekeningen was het mogelijk voor deze twee jaren de totale Gentse bierproduktie te bepalen. De inhoud wordt omschreven als :,Rekeninghe vanden gruite van Ghendt van inbrauwene biere, keyt, vremdt bier, zuerheyt, huisbieren ende cloosters der zelver stede... ". Betreffende het,inbrauwen bier" vermeldt men per week de bierproduktie uitgedrukt in brouwsels, samen met de overeenkomstige belastingsopbrengst. Omgerekend in tonnen bedraagt de jaarlijkse produktie voor 1561./2 en 1566/7 145 respectievelijk ton en ton. Bij het jaar 1566/7 dienen we nog 176 ton,huisbieren" bij te rekenen wat komt op een totale produktie van ton. De bierproduktie van de kerkelijke instellingen is niet in deze cijfers begrepen zoals wei het geval was voor In 1561/2 ontvangt men van de,chartreusen, Jacopinen, 't Rijcke Gasthuis, Breeders up de veste, 't Clooster van Galileen, Sint-Agnete Clooster, 't Clooster te Jooris Vracx., de Filie Jesu, Onze Vr. Breeders, 't Clooster up 't Meerhem en Fraters : 24 schellingen 3 gr. gruitrecht wat overeenstemt met ca ton bier 146. De ontvangsten van de geestelijken zijn ons niet bekend voor het jaar 1566/7 doch als we aannemen dat in beide jaren evenveel wordt gebrouwen door deze verschillende kerkelijke instellingen dan komt men voor 1561/2 en 1566/7 respectievelijk tot de volgende produktiecijfers: ton en ton ; toch nog opmerkelijk lager dan v66r 1521 gebruikelijk was. c. De periode De bronnen Het overgrote deel van het bewaard gebleven bronnenmateriaal heeft betrekking op deze periode ; vier reeksen rekeningen zijn tot ons gekomen. De reeks,rekeningen van het ongeld'' verschaft ons jaarlijks de totale opbrengst per biersoort, deze gegevens konden worden omgerekend in (144) Van Der Wee (H.) -,The Growth... ", p ( 145) Beide jaren lopen van 12 februari tot 11 februari. (146) 1561/2 1e maand: 25 schellingen 4 gr. voor 6384 ton = 0, gr./ton.

3 (3) DE BROUWINDUSTRIE TE GENT ( ) - II 115 tonnen dankzij een verregaande detaillering van de bron. Aangezien het ongeld een produktiebelasting is ten laste van de brouwers en de,huisbrouwers" is deze bron uitermate geschikt om de totale produktie en de produktie per biersoort te achterhalen. Rekeningen zijn bewaard gebleven voor de periode Ook de reeks 11 handtboucken van het ongeld" is bewaard gebleven voor de jaren Deze rekeningen werden aangelegd per biersoort en noteren om de twee maanden de produktie van elke brouwer, uitgedrukt in tonnen. Later werden deze gegevens samen gebracht in de,rekeningen van bet ongeld", die ons de opbrengst verscbaffen van aile soorten te Gent geproduceerd ; in die zin kunnen we de,bandtboucken van het ongeld" beschouwen als een voorafgaande rekening. Zij bleven bewaard voor drie biersoorten nl. dubbele clauwaert, enkele clauwaert en crabbelaer, doch het is best mogelijk dat zij slecbts voor deze soorten aileen werden opgesteld 148 Verder zijn ook de 11 rekeningen van de grote accijnzen" 149 en de 11handtboucken van de grote accijnzen" 150 bewaard gebleven. Vermits het bier een verbruiksbelasting betreft is deze bron beter gescbikt bij de bepaling van het verbruik. De,rekeningen" beslaan de periode en de,handtboucken" bebben betrekking op de periode In de rekeningen wordt voor elke biersoort te Gent verbruikt, zowel de eigen produktie als de ingevoerde biersoorten, de totale accijnsontvangst weergegeven; in de,handtboucken" vinden we dezelfde informatie terug voor drie biersoorten nl. dubbele Clauwaert, enkele clauwaert en crabbelaer met dit verscbil dat nu voor elk van deze drie soorten de ontvangsten op bet plaatselijk verbruik (de,slete") afzonderlijk van de ontvangsten op de uitvoer en bet azijnbier staan geboekt. Bovendien worden ook de ontvangsten van bet,drinkebier" afzonderlijk genoteerd. Bij de studie van de totale jaarlijkse produktie en de produktie per biersoort zuilen we aldus voornamelijk gebruik maken van de,rekeningen van bet on geld". De,bandtboucken van het ongeld" zullen we benutten bij de 'bepaling van de produktie per brouwer. De,rekeningen" en de,bandtboucken van de grote accijnzen" zullen we aanwenden als een controle op de gegevens uit de ongeldbelasting en ook bij de studie van bet Gentse bierverbruik, vermits deze laatste ons de mogelijkbeid geven de uitvoer en de azijnbierproduktie af te zonderen van bet plaatselijk verbruik. - De produktie Zoals gezegd maken we bierbij gebruik van de,rekeningen van het ongeld", in bijlage vindt men aldus de opbrengst van deze belasting ( 147) S.A.G. reeks 463 :,Rekeningen van het ongeld". (148) S.A.G. reegs 4642:,Handtboucken van het ongeld". (149) S.A.G. reeks 467:,Rekeningen van de grote accijnzen". (150) S.A.G. reeks 464 1, 4e liasse:,handtboucken van de grote accijnzen".

4 116 P. DE COMMER (4) terug 151 Om!outer praktische redenen hebben we deze gegevens gespreid over twee tabellen. Aangezien we de verschillende ongeldtarieven kennen voor elke biersoort en de bron voor iedere soort afzonderlijk de totale opbrengst opgeeft, was het mogelijk deze gegevens om te rekenen in tonnen bier. De opbrengsten van de ongeldbelasting op de invoer, welke steeds genoteerd staan bij de duurste Gentse biersoort (tot 1585 bij dubbele clauwaert, na 1585 tot bij het verdwijnen van dusselaer ca bij deze laatste en nadien weer bij dubbele clauwaert), hebben we afgetrokken van de totale ongeldopbrengst zodanig dat bij dubbele clauwaert en later bij dusselaer enkel de opbrengst op de eigen produktie overblijft. De gebruikte afkortingen voor de tabellen met betrekking tot de opbrengst en deze betreffende de omrekeningen in tonnen zijn als volgt : A : klein bier ; B : crabbelaer ; C : enkele clauwaert ; D : dubbele clauwaert en E : dusselaer. Bovendien wordt voor alle biersoorten, uitgezonderd het klein bier in een kolom apart (a.) het aantal brouwers weergegeven dat instond voor die bepaalde produktie of opbrengst. Voor het klein bier was deze informatie niet aanwezig. Laten we dan nu deze produktiecijfers even naderbij bekijken Het klein bier 153 Tijdens de periode schommelt de jaarlijkse produktie tussen de en ton ; nadien is echter een scherpe terugval vast te stellen tot ton in 1586f7. Vanaf 11 november 1586 stoppen de brouwers immers met de produktie van klein bier omwille van de,duurte van de granen" zoals de rekening zelf stelt. Blijkbaar was deze soort dermate verwaterd dat de aanma.ak ervan nog weinig zin had, tevens omdat reeds een jaar voordien, nl. op 10 november 1585, zoals de accijnsrekeningen uitwijzen, het verbruik en aldus de vraag naar deze soort was gestopt 154 Van dan af vinden we onder de rubriek klein bier enkel nog de,huusbrauten" vermeld. Deze laatste zijn ook verdwenen in 1622 en aldus brouwt dan niemand nog klein bier. - Crabbelaer Bind jaren zestig en bij het begin van de jaren zeventig schommelt de produktie rond ca ton, doch vanaf 1571 valt een daling op te merken tot ca ton in 1574/5. Nadien herstelt de produktie zich (151) Zie bijlage 3a, 3b. (152) Van 1570 tot 1578 lopen de jaren van 11 mei tot 10 mei; van 1582 tot 1584 lopen de jaren van 16 februari tot 15 februari; het jaar loopt van 11 november tot 10 november ; het jaar loopt van 10 februari tot 10 februari; vanaf 1593 tot 1604 lopen de jaren van 11 augustus tot 10 augustus. ( 153) Bij de omrekening van de ongeldopbrengst naar tonnen bier hebben we als omslagsleutel het gemiddelde genomen tussen het tarief geeist van de brouwers, nl. 3 gr./brouwsel of 0,1875 gr./ton en het tarief geeist van de,huuslieden", nl. 0,25 gr./ton. Gemiddeld : 0,21 gr./ton. ( 154) S.A.G. reeks 467.

5 (5) DE BROUWINDUSTRIE TE GENT ( ) - II 117 tot ton in 1583/4. Tijdens de crisis van de jaren tachtig is de achteruitgang van de produktie niet meer te stuiten. In de jaren negentig bereikt men een produktie van ca ton per jaar, een tendens die zich voortzet tijdens de eerste helft van de XVIIe eeuw. - Enkele clauwaert De produktie van enkele clauwaert maakt een veel ernstiger crisis door tijdens de periode , in zoverre zelfs dat deze biersoort, die ontstond ca , in 1622 niet meer wordt gebrouwen. Haar functie als tussensoort tussen dubbele clauwaert en crabbelaer is verloren gegaan wegens een verregaande verwatering waardoor enkele clauwaert waarschijnlijk meer en meer op crabbelaer is gaan lijken. In 1573/4 wordt nog ton gebrouwen doch vanaf het volgende jaar begint de daling van de produktie. - Dubbele clauwaert De produktie van deze biersoort, die een aanvang neemt in , kent, in tegenstelling tot de drie voorgaande soorten, een stijgend verloop tot in Dubbele clauwaert neemt steeds een groot deel van de totale produktie voor zijn rekening met uitzondering van het midden der jaren tachtig wanneer vooral dusselaer wordt gebrouwen. Bij het verdwijnen van dusselaer, waarschijnlijk wegens de hoge kostprijs ervan, herstelt de produktie van dubbele clauwaert zich onmiddellijk. De produktie schommelt rond de a ton tot ca. 1604, waarna weer een daling vast te stellen is. Deze daling is niet te verklaren door de duurte van de granen aangezien tijdens dez e jaren tot 1607 de graanprijzen laag zijn, 1607 en 1608 zijn echter weer twee duurtejaren. - De totale Gentse bierproduktie tijdens de periode Gedurende de peri ode schommelt de totale jaarlijkse produktie rond ca ton, in 1582 vindt een forse stijging plaats tot ton. Ook het volgende jaar blijft de produktie aanzienlijk boger liggen dan tijdens de jaren zeventig gebruikelijk was. Deze plotse produktiestijging werd wellicht veroorzaakt door een bevolkingstoename te Gent ingevolge emigratie van de boeren uit het omliggende platteland naar de stad om het oorlogsgeweld te ontvluchten. Een stijging van de vraag naar bier noodzaakt de brouwers hun produktie gevoelig op te drijven. H. Van Der Wee wijst erop dat deze evolutie reeds een aanvang nam op het eind van de jaren zeventig; nadien keren vele boeren terug naar het platteland doch bij een felle heropleving van het oorlogsgeweld tijdens het midden van de jaren tachtig neemt dit verschijnsel weer in sterke mate toe 1 55 Het is echter ook mogelijk dat een stijging van de levensstandaard aanleiding gaf. tot de stijging van het bier- (155) VanDer Wee (H.) -,The Growth... ", p

6 .Jaar Klein Crabbelaer Enkele Clauwaert Dubbele Clauwaert Dusselaer Totaal ~ '""" '""" ~ ~ ""-! o t-i f'"t ? ' \ 0 ~ e. (!) Q (!) 1:::3 f'"t V> (D 0"" (b" ~ ~..., 0 t:l P- ti'l ~ ~ ct. 0 ~(!) a:: s ; f'"t ::a g 1:::3 (D VI '-I? 1--' ~

7 (7) DE BROUWINDUSTRIE TE GENT ( ) - II 119 Grafiek 2: Totale Gentse bierproduktie van klein bier (... ); crabbelaer ( ) ; enkele clauwaert (---) ; dubbele clauwaert (---) ; in tonnen, eo.ooo ' \..,. t \ ~ \ 40.0 \ \ ~! ~ I il I ~,\.J \. I V \ I I I ' ~ \. \ \ \... ~.... \...-y ~ ' \ ' ',. ~. '/ :/ '".r... '

8 120 ~. DE COMMER (8) T abel 8: Aandeel van iedere biersoort, in percentages, binnen de totale Gentse bierproduktie, Jaar Klein Crabbelaer Enkele Clauwaert Dubbele Clauwaert Dusselaer ,2 50,1 29, ,8 50,7 33, ,0 45,7 38, ,5 38,1 44, ,3 31,8 23,6 27, ,2 28,4 16,6 39, ,2 35,2 1 2,1 35, ,4 30,3 5,0 49, ,6 36,3 5,2 43, ,4 30,9 12,8 1, 8 47, ,8 37,5 4,3 49, ,9 33,6 4,6 53, ,4 38,9 1, 9 52, ,3 36,8 2, 1 54, ,2 37' 5 1,4 54, ,9 33,5 2,1 58, ,4 42,8 2,3 47,3 -

9 (9) DE BROUWINDUSTRIE "TE GENT ( ) II 121 Grafiek 3 : Aandeel van aile biersoorten, in percentages, binnen de totale Gentse bierproduktie, \ \ ~,,, 1 1\ I \' f l I I I ~ I I / ~-. I \! '-..J \ \., \ \. \ \...: o ' ' o' \ ' I \ \.. / :~ ~. I \ i " \ I v v I, i.,. : klein bier...j~ - :; : crabbelaer. : enkele clauwaert, : dubbele clauwaert. : dusselaer. 10 \ ~, \ /'. \ I. \\ I \-J ' :\ \ \. ~...,.. \ '\'"" II),..._ II) 0 m 8 co

10 122 P. DE COMMER (10) verbruik en de produktie. Scholliers stelt vast dat tijdens de periode de levensstandaard van de arbeiders te Antwerpen een boogtepunt bereikte, mogelijkerwijs was dit ook het geval te Gent De overgave van de stad aan Farnese en bet einde van de Gentse Calvinistische Republiek op 17 september 1584 veroorzaakt een massale uitwijking uit Gent Na 1584 kent de produktie een scberpe terugval tot ton in 1587, nadien keert ecbter een groot deel van de bevolking terug zodanig zelfs dat in de jaren negentig de produktie scbommelt rond ca. 55 a ton per jaar. Volgens H. Van Werveke zou de bevolking op bet einde van de eeuw gedaald zijn tot inwoners 1 5 s. Vervolgens kunnen we nog wijzen op het aandeel van de verschillende biersoorten in de totale Gentse bierproduktie gedurende de periode Klein bier : daar waar deze biersoort in 1571 nog voor 20 '% van de totale bierproduktie instond, daalt dit aandeel steeds verder tot 6,4 % in Het aandeel van de,buisbrouwsels" blijft tijdens de jaren negentig en bet begin van de X VIle eeuw scbommelen rond 6 a 7 ~%. - Crab'belaer : deze biersoort verzorgt de belft van de bierproduktie tijdens bet begin van de jaren zeventig; na 1572 valt ecbter een daling vast te stellen tot 15,2% in Nadien bandbaaft zicb de produktie van crabbelaer en scbommelt bet aandeel rond 30 a 3 5 % tot zelfs 42,8 % in Enkele clauwaert : deze biersoort draagt in voor 29,5 '% bij in de totale produktie docb kent nadien, in tegenstelling tot crabbelaer, een stijgend aandeel tot in 1574 waarna de acbteruitgang van enkele clauwaert niet meer te stuiten valt. Het is ecbter opvallend dat in 1587 wanneer aile biersoorten dalen enkele clauwaert aan belang wint. Deze opgang is ecbter van korte duur aangezien bet aandeel van deze biersoort in 1604 nog slechts 2, 3 % bedraagt van de totale bierproduktie. - Dubbele clauwaert : in 15 75, slechts twee jaar na bet op de markt komen van deze biersoort, draagt zij reeds bij voor 27,2 % van de totale bierproduktie, naast 31,8 '% voor crabbelaer en 2 3, 6 % voor enkele clauwaert. Het belang van deze soort neemt gestadig toe tot zij in 1583 reeds 49,1 % van de totale produktie verzorgt. Nadien is een scherpe terugval vast te stellen tot 1,8 '% in In dat jaar is dubbele clauwaert de minst gebrouwen biersoort. Het berstel gebeurt ecbter zeer snel en deze biersoort gaat in bet begin van de jaren negentig weer meer dan 50 % van de totale bierproduktie uitmaken. (156) Scholliers (... ) : Loonarbeid en honger. De levenstandaard in de XVe en XVIe eeuw te Antwerpen. Antwerpen, 1960, p (157) Van Werveke (H.) -,Gand, Esquisse... ", p. 84. (158) Van Werveke (H.) -,Gand, Esquisse... ", p. 84.

11 (11) DE BROUWINDUSTRIE TE GENT ( ) - II Dusselaer : in 1587 wanneer aile biersoorten, uitgezonderd enkele clauwaert, in belang afnemen, zal dusselaer instaan voor het overgrote deel, nl. 47,9% van de totale produktie en neemt in dit jaar de rol over van dubbele clauwaert. In die zin kunnen we uit dit alles nog afleiden dat daar waar in het begin van de jaren zeventig crabbelaer en in mindere mate enkele clauwaert en klein bier instaan voor de totale bierproduktie, crabbelaer zijn aandeel handhaaft na het verschijnen van dubbele clauwaert en tijdens de crisis van de jaren tachtig maar enkele clauwaert volledig ten onder gaat. Na de opkomst van dubbele clauwaert is het vooral deze soort naast crabbelaer die instaat voor het overgrote deel van de totale produktie. Tijdens het hoogtepunt van de crisis, ca. 1587, kent dubbele clauwaert een scherpe terugval doch crabbelaer handhaaft zijn aandeel in de totale produktie. In de plaats van dubbele clauwaert brouwt men nu vooral dusselaer. Tijdens de jaren negentig, wegens de sterke achteruitgang van zowel klein bier als enkele clauwaert, zijn het dubbele clauwaert en cruabbelaer die instaan voor ca. 90 % van de totale Gentse bierproduktie. d. Algemeen overzicht Het is opvallend dat voor de grote hongersnood en de crisis van de bierproduktie aanzienlijk hoger lag dan tijdens de XVIe eeuw gebruikelijk was. We menen dit in verband te moeten brengen met een daling van de levensstandaard te Gent na deze jaren. Deze levensstandaard heeft zich niet hersteld tijdens de jaren dertig Het is echter ook mogelijk dat een daling van de bevolking de produktiedaling veroorzaakt heeft en deze verklaring wint aan kracht als men stelt dat er geen vervangingsprodukt is voor bier en alzo bij daling van de levensstandaard de produktie slechts in zeer geringe mate een daling mag vertonen. Het hoge produktiecijfer van 1511 wordt nooit meer geevenaard tijdens het verdere verloop van de X Ie eeuw. Tijdens de jaren blijkt de produktie weer gevoelig toegenomen te zijn en dit kan misschien wei in verband gebracht worden met de troebelen die zich dan afspelen te Gent. De soldaten die na de opstand te Gent verblijven kunnen immers aanleiding gegeven hebben tot een stijging van het bierverbruik. Het is echter niet duidelijk, wegens het ontbreken van het nodige bronnenmateriaal, of deze hogere produktie heeft stand gehouden ofwel eerder van korte duur geweest is. Zeker weten we dat de globale bierproduktie in 1561 weer gedaald is tot ton. De produktie schommelt de hele XVIe eeuw tussen en ton per jaar. Tijdens de eerste helft van de XVIe eeuw bedroeg de jaarlijkse produktie ton, in de periode 1570/1-1583/4 ca ton en na 1587 ca ton. (159) Van Der Wee (H.) -,The Growth... ", p. 150.

12 1!11'7 1e:!O 1e21 1e:!' ~ 1532 ~ G') g w g: c;) ~ --:::: ~ e. (b ](b Q..,..,. ~... ib s,..,. (b?... \JI 1116'7 0 9'... 0\ 15'71 0 ~ g f

13 (13) DE BROUWINDUSTRIE TE GENT ( ) - II De produktie per brouwer Dank zij de,handtboucken van het ongeld" was het mogelijk, althans voor de periode , de produktie per brouwer te achterhalen. Deze,handtboucken" bleven bewaard voor drie biersoorten, nl. dubbele clauwaert, enkele clauwaert en crabbelaer. doch het is best mogelijk dat zij slechts voor deze soorten werden aangelegd 160 Achtereenvolgens zullen we het aantal brouwers per biersoort en het aantal brouwers met hun halfjaarlijkse produktie bespreken. Willen we echter meer te weten komen over de sociaal-economische achtergrond van deze individuen, dan is verdere studie en ander bronnenmateriaal vereist, in het kader van deze verhandeling beperken we ons echter tot deze enkele vaststellingen. a. Aantctl brouwers per biersoort 16 1 Bi j de stu die van dit onderwerp staan ons twee reeks en ter beschikking ; de,rekeningen van het on geld" en de,handtboucken van het ongeld". Vermits de,rekeningen" een grotere periode beslaan ( ) en we de,handtboucken" slechts raadpleegden voor enkele jaren, ligt het voor de hand dat we best de eerste reeks hierbij benutten 1 {) 2 Hieruit valt duidelijk af te leiden welke biersoort in een bepaalde periode de voorkeur geniet bi j de brouwers. Deze keuze wordt bepaald door de vraag en de rendabiliteit van de verschillende soorten. Aangezien we over de samenstelling van de verschillende soorten geen gegevens bezitten en zodoende ook geen kostprijzen kunnen berekenen voor de verschillende soorten, is het niet mogelijk hier verder op in te gaan. Op het einde van de jaren zestig brouwen meer brouwers enkele clauwaert dan crabbelaer, het verschil is echter gering. Na gaan steeds minder brouwers enkele clauwaert produceren, hetzelfde stellen we vast voor crabbelaer na Dit wijst op een daling van het totaal aantal brouwers tot in wanneer de magistraat de toelating geeft tot het brouwen van dubbele clauwaert en steeds meer brouwers overgaan tot het produceren van deze biersoort. Waarschijnlijk was door een verregaande verdunning van enkele clauwaert en crabbelaer de produktie weinig winstgevend geworden en stopt een aantal brouwers hun activiteit. In 1585 merken we ook bij dubbele clauwaert een sterke achteruitgang op, deze plotse daling is te verklaren door de opkomst van dusselaer. Het overgrate deel van de brouwers dat in 1585 nog crabbelaer en dubbele clau- (160) S.A.G. reeks :,Handtboucken van het ongeld". (161) Voor de periode lopen de halve jaren van 11 mei tot 10 november. Voor de periode van 16 februari tot 15 augustus. Het halfjaar 1585 loopt van 16 augustus tot 10 november. De periode 1587 loopt van 11 augustus tot 10 november. Voor de periode van 10 februari tot 10 augustus. De driemaandelijkse periode in 1622 loopt van 10 augustus tot 31 oktober. (162) S.A.G. reeks 463 -,Rekeningen van het ongeld". Zie ook bijlage 3a of 3b.

14 126 P. DE COMMER (14) Grafiek 5: Aantal brouwers per biersoort om de zes maanden, \ \ l-, I ' I ' ---: crabbelaer:,, --: e n kele clauwa ert - - -= d ubbele clauwaert., : dusselaer, ~ \ 1.. i' ''-.J., ' ''.,... i' I y'l. I I I I.'r' I I ) ~ ~ I ' I I I I ' I I I ' I ' I I I ' t I,. I i ' /,.,\/,,,.r f 0 0 [0 ~

15 (15) DE BROUWINDUSTRIE TE GENT ( ) II 127 waert produceert gaat in 1587 enkel nog dusselaer brouwen. Het totaal aantal brouwers is in 1587 zeer sterk achteruitgegaan, een evolutie die parallel loopt met een daling van de totale produktie. Deze crisis van de jaren tachtig is echter beperkt gebleven tot deze jaren aangezien in 1592 weer 3 7 brouwers dubbele clauwaert brouwen, na 1594 gaan ook steeds meer brouwers crabbelaer produceren en na 1598 stellen we hetzelfde vast bij enkele clauwaert. Bij dubbele Clauwaert en crabbelaer gaat dit gepaard met een stijging van de produktie van deze soorten doch in geval van enkele clauwaert stellen we vast dat steeds meer brouwers moeten instaan voor een steeds kleiner wordende produktie. In het begin van de XVIIe eeuw is het totaal aantal brouwers weer gevoelig toegenomen en schommelt rond zestig, net zoals op het einde van de jaren zestig, doch de produktie is met een derde gedaald, wat op het overwicht van kleine brouwers wijst. b. Aantal brouwers en hun produktie In bijlage vindt men voor drie biersoorten, nl. dubbele clauwaert, enkele clauwaert en crabbelaer, het aantal brouwers met hun halfjaarlijkse produktie terug, uitgedrukt in nominale cijfers en in percentages. We hebben de produktieci j fers van deze brouwers verdeeld over een aantal categorieen, aangepast aan de aard van de produktiecijfers binnen elke biersoort 163 Om de volledige produktie van een brouwer of brouwerij te kennen moeten we echter jaarlijks of halfjaarlijks zijn aandeel in de verschillende soorten kennen. Hiervoor zouden we dan met grotere zekerheid de verschillende brouwers of brouwerijen van elkaar moeten kunnen onderscheiden, iets wat op basis van deze eenvoudige naamgeving niet mogelijk is. Vele voornamen en brouwerijnamen komen immers meermaals voor. Kennis van de ligging van iedere brouwerij zou hierin meer klaarheid kunnen brengen doch deze informatie is niet bewaard. We zullen ons aldus met dit bronnenmateriaal moeten beperken tot enkele algemene vaststellingen per biersoort. - Dubbele clauwaert Uit de nominale cijfers kunnen we afleiden dat in de jaren tachtig een kleiner aantal brouwers een grotere totale produktie verwezenlijkte dan in de jaren negentig vanaf wanneer steeds meer brouwers moeten instaan voor een dalende produktie. In de jaren negentig is het aantal brouwers dat meer dan ton per halfjaar produceert zeer sterk afgenomen. Steeds meer brouwers gaan tot de categorie ton behoren. Laten we dan nu even de percentages nader bekijken. We merken zeer duidelijk dat in de jaren tachtig de hoogste categorieen, nl. deze die meer dan ton 'brouwen, nog instaan voor een derde en zelfs meer van de totale produktie. Bij bet verdwijnen van deze grootste brouwers neemt het aandeel van de categorie ton in sterke mate toe. Samen (163) Zie bijlage 3c.

16 128 P. DE COMMER (16) voor de bijna totale pro met de categoric ton gaan zij i~staan duktie van deze biersoort. - Enkele clauwaert Het is opvallend dat bij deze biersoort in bet jaar een brouwer, nl. Jacques Van Hoorebeke (in bet gulden scbip) instaat voor bijna de belft van de totale produktie. Met de acbteruitgang van de produktie van deze brouwer merken we op dat de produktie van enkele clauwaert zeer sterk daalt. Wanneer deze brouwer ca ook minder dan 500 ton gaat brouwen produceert deze categoric ca. 80 % van de totale produktie. In 1596 overbeerst de categorie ton en in bet begin van de XVIIe eeuw gaat de categorie van brouwers die minder dan 50 ton per balfjaar brouwen instaan voor de helft van de produktie tot zij in de jaren de volledige produktie verzorgen. Daar waar in bet begin van de XVIIe eeuw nog ca. 50 brouwers deze soort brouwden is de populariteit ervan zeer sterk acbteruitgegaan bij de brouwers ; slecbts een vijftal blijven over in Over het algemeen kunnen we stellen dat bet overgrote deel van de enkele clauwaertproduktie steeds werd verzorgd door enkele grate brouwers die zicb op deze soort specialiseerden, met uitzondering van Jacques Van Hoorebeke, die ook bij de grootste crabbelaer brouwers beboorde, en verder door aile brouwers docb slecbts in geringe mate. - Crabbelaer Bij deze biersoort treffen we de grootste brouwers aan. Jacques Van Hoorebeke produceert in 1583 zelfs meer dan ton. We merken ook hier dat bet aantal van deze grate crabbelaerproducenten, die meer dan ton produceren, zeer sterk afneemt en dat steeds meer brouwers tot de categorie 100 tot 500 ton gaan beboren, deze groep gaat in bet begin van de XVIIe eeuw instaan voor 3 van de totale produktie. VII. DE BIERINVOER Wegens een groat gebrek aan bronnenmateriaal voor 1568 kunnen we slecbts voor enkele jaren de totale invoer berekenen. Het vroegst zijn we hierover ingelicbt tijdens de periode , dank zij drie gruitrekeningen. Pas in 1505 raken we weer bekend met de totale invoer via elf rekeningen voor de periode Ten slotte bleven nog twee gruutrekeningen bewaard voor de jaren 1561/2 en 1566f7. Na 1568 kunnen we bescbikken over de,rekeningen van bet ongeld" die, naast de ontvangsten op de eigen produktie, ook de ontvangsten op de invoer noteren. Acbtereenvolgens zullen we deze verscbillende periodes van naderbij bekijken.

INHOUDSOPGAVE. Inhoudsopgave 1 Voorwoord 2 Inleiding 3

INHOUDSOPGAVE. Inhoudsopgave 1 Voorwoord 2 Inleiding 3 INHOUDSOPGAVE Inhoudsopgave 1 Voorwoord 2 Inleiding 3 Hoofdstuk 1 Armenzorg en bejaardenzorg 1. De ontwikkeling van de armenzorg in de Nederlanden tot ca. 1800 5 2. Armenzorg in Leiden tot ca. 1800 7 Hoofdstuk

Nadere informatie

DE EERSTE WERELDOORLOG : ENKELE ECONOMISCHE ASPECTEN

DE EERSTE WERELDOORLOG : ENKELE ECONOMISCHE ASPECTEN blz 1 DE EERSTE WERELDOORLOG : ENKELE ECONOMISCHE ASPECTEN I. INLEIDING Oorlog en economie zijn nauw met elkaar verbonden. Wanneer de Eerste Wereldoorlog ter sprake komt, wordt het thema oorlog in vele

Nadere informatie

WAT IS ER VAN HEN GEWORDEN? ONDERZOEK NAAR DE HUIDIGE PROFESSIONELE SITUATIE VAN OUD- JUNIOR ASSISTENTEN

WAT IS ER VAN HEN GEWORDEN? ONDERZOEK NAAR DE HUIDIGE PROFESSIONELE SITUATIE VAN OUD- JUNIOR ASSISTENTEN WAT IS ER VAN HEN GEWORDEN? ONDERZOEK NAAR DE HUIDIGE PROFESSIONELE SITUATIE VAN OUD- JUNIOR ASSISTENTEN MAART 2014 INHOUD INLEIDING... 2 1. ONDERZOEKSPOPULATIE... 3 2. RESPONS EN NON-RESPONS ANALYSE...

Nadere informatie

Arbeidsmigranten uit Polen, Bulgarije en Roemenië in West-Brabant

Arbeidsmigranten uit Polen, Bulgarije en Roemenië in West-Brabant Arbeidsmigranten uit Polen, Bulgarije en Roemenië in West-Brabant Arbeidsmarktpositie, leefsituatie en toekomstperspectief Jack Burgers Sanne van de Pol Erik Snel Godfried Engbersen Maria Ilies Robbert

Nadere informatie

Kinderen met een handicap in Tel

Kinderen met een handicap in Tel Kinderen met een handicap in Tel Kerngegevens per provincie, gemeente en wijk Bas Tierolf Dick Oudenampsen Kinderen met een handicap in Tel Kerngegevens per provincie, gemeente en wijk Bas Tierolf Dick

Nadere informatie

Laaggeletterdheid in Nederland. Fouarge, Willem Houtkoop en Rolf van der Velden

Laaggeletterdheid in Nederland. Fouarge, Willem Houtkoop en Rolf van der Velden ] Didier Laaggeletterdheid in Nederland Fouarge, Willem Houtkoop en Rolf van der Velden Laaggeletterdheid in Nederland Resultaten van de Adult Literacy and Life Skills Survey (ALL) Didier Fouarge, Willem

Nadere informatie

Gemeenten in perspectief 2014-2018

Gemeenten in perspectief 2014-2018 Gemeenten in perspectief 2014-2018 Prof. dr. M.A. Allers (COELO) Drs. B. Steiner (bruno steiner advies) COELO Centrum voor Onderzoek van de Economie van de Lagere Overheden Gemeenten in perspectief 2014-2018

Nadere informatie

Toezicht op herbeoordelingen door banken van rentederivaten bij het nietprofessionele

Toezicht op herbeoordelingen door banken van rentederivaten bij het nietprofessionele Rapportage rentederivatendienstverlening aan het MKB Toezicht op herbeoordelingen door banken van rentederivaten bij het nietprofessionele MKB Maart 2015 3333 Autoriteit Financiële Markten De AFM bevordert

Nadere informatie

Kansengroepen in Kaart. Arbeidsgehandicapten op de Vlaamse arbeidsmarkt

Kansengroepen in Kaart. Arbeidsgehandicapten op de Vlaamse arbeidsmarkt Kansengroepen in Kaart Arbeidsgehandicapten op de Vlaamse arbeidsmarkt VDAB Studiedienst juli 2010 Met Kansengroepen in Kaart rapporteert de VDAB zesmaandelijks over de verschillende kansengroepen. De

Nadere informatie

De invloed van corporatieverkopen op de koopwoningmarkt

De invloed van corporatieverkopen op de koopwoningmarkt De invloed van corporatieverkopen op de koopwoningmarkt Frans Schilder Johan Conijn Marc Francke 2014-05 Augustus 2014 De invloed van corporatieverkopen op de koopwoningmarkt Frans Schilder 1 Johan Conijn

Nadere informatie

Nederland is niet ziek meer. Van WAO-debakel naar WIAmirakel. Philip de Jong. Willem Velema

Nederland is niet ziek meer. Van WAO-debakel naar WIAmirakel. Philip de Jong. Willem Velema PUBLIEKSVERSIE Nederland is niet ziek meer Van WAO-debakel naar WIAmirakel Philip de Jong Willem Velema met medewerking van AStri beleidsonderzoek en advies Den Haag, december 2010 Inhoud I Het WIA-mirakel...1

Nadere informatie

Rotterdammers over gemeentelijke dienstverlening. Resultaten uit de Omnibusenquête 2011

Rotterdammers over gemeentelijke dienstverlening. Resultaten uit de Omnibusenquête 2011 Rotterdammers over gemeentelijke dienstverlening Resultaten uit de Omnibusenquête 2011 Rotterdammers over de gemeentelijke dienstverlening 2011 Resultaten uit de Omnibusenquête 2011 G.H. van der Wilt

Nadere informatie

Uit de armoede werken

Uit de armoede werken Uit de armoede werken Uit de armoede werken Omvang en oorzaken van uitstroom uit armoede Stella Hoff Sociaal en Cultureel Planbureau Den Haag, september 2010 Het Sociaal en Cultureel Planbureau is ingesteld

Nadere informatie

De invloed van loonlasten op de vraag naar arbeid: een vergelijkende studie van België en de buurlanden. Wout Laenen, Cindy Moons, Damiaan Persyn

De invloed van loonlasten op de vraag naar arbeid: een vergelijkende studie van België en de buurlanden. Wout Laenen, Cindy Moons, Damiaan Persyn De invloed van loonlasten op de vraag naar arbeid: een vergelijkende studie van België en de buurlanden Wout Laenen, Cindy Moons, Damiaan Persyn HUB RESEARCH PAPER 2011/10 AUGUSTUS 2011 De invloed van

Nadere informatie

Gedifferentieerde premies WGA en ZW 2015

Gedifferentieerde premies WGA en ZW 2015 Gedifferentieerde premies WGA en ZW 2015 Inhoudsopgave Voorwoord 2 Managementsamenvatting 3 1. Premies WGA en ZW 2015 5 1.1. Wijzigingen per 1 januari 2015 5 1.2. Berekening premies UWV 2015 5 2. Gevolgen

Nadere informatie

PRAKTISCHE GIDS ANALYSE JAARREKENING

PRAKTISCHE GIDS ANALYSE JAARREKENING 1. BALANS NA RESULTAATVERDELING ACTIVA Vaste activa PRAKTISCHE GIDS Codes I. Oprichtingskosten II. Immateriële Vaste Activa III. Materiële Vaste Activa voor de ANALYSE A. Terreinen en gebouwen B. Installaties,

Nadere informatie

Wat hoort er in het basispakket volgens verzekerden?

Wat hoort er in het basispakket volgens verzekerden? Dit rapport is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen worden gebruikt met bronvermelding. Wat hoort er in het basispakket volgens verzekerden? Romy Bes Emiel Kerpershoek Anne Brabers Margreet Reitsma-van

Nadere informatie

Evaluatie Direct Werk Helmond

Evaluatie Direct Werk Helmond Hans Droppert 21 april 2008 1 1. Inleiding Eind 2006/Begin 2007 werd in opdracht van de rekenkamercommissie van de gemeente Helmond een onderzoek uitgevoerd naar de doeltreffendheid en doelmatigheid van

Nadere informatie

Experimenten voor in de klas Veertig basisexperimenten voor het economie-onderwijs op havo en vwo

Experimenten voor in de klas Veertig basisexperimenten voor het economie-onderwijs op havo en vwo Veertig basisexperimenten voor het economie-onderwijs op havo en vwo Prof. dr. J. Hinloopen Dr. A. R. Soetevent December 2006 U I T T R E K S E L De nu volgende tekst is een uittreksel uit het boek Experimenten

Nadere informatie

G. Driessen J. Doesborgh. De feminisering van het basisonderwijs

G. Driessen J. Doesborgh. De feminisering van het basisonderwijs G. Driessen J. Doesborgh De feminisering van het basisonderwijs DE FEMINISERING VAN HET BASISONDERWIJS ii De feminisering van het basisonderwijs Effecten van het geslacht van de leerkrachten op de prestaties,

Nadere informatie

Achtergrondkenmerken en ontwikkelingen van zzp ers in Nederland 1-12-2014 gepubliceerd op cbs.nl

Achtergrondkenmerken en ontwikkelingen van zzp ers in Nederland 1-12-2014 gepubliceerd op cbs.nl Achtergrondkenmerken en ontwikkelingen van zzp ers in Nederland 1-12-214 gepubliceerd op cbs.nl CBS Centraal Bureau voor de Statistiek Achtergrondkenmerken en ontwikkelingen van zzp'ers in Nederland, 1

Nadere informatie

WIE IS ER NIET ALS DE SCHOOLBEL RINKELT? EVALUATIE

WIE IS ER NIET ALS DE SCHOOLBEL RINKELT? EVALUATIE WIE IS ER NIET ALS DE SCHOOLBEL RINKELT? EVALUATIE 2012-2013 Vlaams Ministerie van onderwijs en vorming Agentschap voor onderwijsdiensten (AgODi) Afdeling Scholen Basisonderwijs en CLB Afdeling Scholen

Nadere informatie

melkproductie per koe

melkproductie per koe De impact van melkproductie per koe op het arbeidsinkomen Deze brochure wordt u aangeboden door: Vlaamse overheid Departement Landbouw en Visserij Afdeling Duurzame Landbouwontwikkeling Melkvee Baron Ruzettelaan

Nadere informatie

Kosten per student. Methodologie, schattingen en een internationale vergelijking. Ben Jongbloed Carlo Salerno Frans Kaiser. Enschede.

Kosten per student. Methodologie, schattingen en een internationale vergelijking. Ben Jongbloed Carlo Salerno Frans Kaiser. Enschede. Kosten per student Methodologie, schattingen en een internationale vergelijking Ben Jongbloed Carlo Salerno Frans Kaiser Enschede Juni 2003 Kenmerk: C3BJ227 Center for Higher Education Policy Studies (CHEPS)

Nadere informatie

Dit rapport is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen worden gebruikt met bronvermelding.

Dit rapport is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen worden gebruikt met bronvermelding. Dit rapport is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen worden gebruikt met bronvermelding. Ervaringen van mensen met klachten over de Gezondheidszorg S. Kruikemeier R. Coppen J.J.D.J.M. Rademakers

Nadere informatie

www.sellevanderwoude.nl

www.sellevanderwoude.nl PERSPECTIEF OP WERK PERSPECTIEF OP WERK Onderzoek naar het arbeidsperspectief in relatie tot de uitstroombestemming van leerlingen uit het praktijkonderwijs 12 juni 2015 Drs. Selle L. van der Woude www.sellevanderwoude.nl

Nadere informatie

Van mega naar beter. Rapportage van de maatschappelijke dialoog over schaalgrootte en toekomst van de veehouderij

Van mega naar beter. Rapportage van de maatschappelijke dialoog over schaalgrootte en toekomst van de veehouderij Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie Van mega naar beter Rapportage van de maatschappelijke dialoog over schaalgrootte en toekomst van de veehouderij Hans Alders 22 september 2011 INHOUD

Nadere informatie

De arbeidstijdverkorting die niet doorging en andere lessen uit de jaren tachtig

De arbeidstijdverkorting die niet doorging en andere lessen uit de jaren tachtig De arbeidstijdverkorting die niet doorging en andere lessen uit de jaren tachtig Paul de Beer Hoewel de diepte van de huidige economische recessie vergelijkbaar is met die van de jaren tachtig van de vorige

Nadere informatie

Tel je zegeningen. Het maatschappelijk rendement van christelijke kerken in Rotterdam en hun bijdrage aan sociale cohesie

Tel je zegeningen. Het maatschappelijk rendement van christelijke kerken in Rotterdam en hun bijdrage aan sociale cohesie Tel je zegeningen Het maatschappelijk rendement van christelijke kerken in Rotterdam en hun bijdrage aan sociale cohesie Dr. Jorge Castillo Guerra Drs. Marjolein Glashouwer Drs. Joris Kregting Nijmegen,

Nadere informatie

Agressie en geweld tegen werknemers met een publieke taak

Agressie en geweld tegen werknemers met een publieke taak Agressie en geweld tegen werknemers met een publieke taak Onderzoek voor Veilige Publieke Taak 2007-2009 - 2011 Manja Abraham Sander Flight Willemijn Roorda Agressie en geweld tegen werknemers met een

Nadere informatie