De (on)mogelijkheid van een rationele ethiek

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De (on)mogelijkheid van een rationele ethiek"

Transcriptie

1 Bram Poels, studentnummer De (on)mogelijkheid van een rationele ethiek Inleiding Wie moet je redden van de verdrinkingsdood, je vrouw of een vreemdeling? Moet ik al mijn luxes opgeven om panda s te redden in China? Zal ik het jongetje die van zijn fiets gevallen is helpen, of moet ik doorrijden om op tijd op die belangrijke bijeenkomst te zijn? Hoewel we niet iedere dag zullen nadenken over de vraag of we naar China moeten gaan om de panda s te redden of wie we moeten kiezen wanneer er twee mensen in het water liggen, hebben we wel vaak te maken met dit soort kleine en grote keuzes in het leven. Maar hoe bepaal je dan wat de juiste keuze is, of welke handeling goed is? Een theorie over normativiteit dient ons te vertellen wat we moeten doen en waarom we dat moeten doen. In de hedendaagse filosofie kunnen we verschillende positie s onderscheiden die het concept van normativiteit binnen een moraaltheoretisch kader proberen te begrijpen. Naast het utilisme, waar men, grofgezegd, door middel van een calculus probeert te berekenen welke handeling het meeste welzijn tot gevolg heeft, zijn de belangrijkste stromingen het Kantianisme en het Humeanisme. Deze laatste twee stromingen lijken in een belangrijk opzicht elkaars tegenpool: Waar de Kantiaan claimt dat wij weliswaar sensibel zijn, maar dienen te handelen op basis van rationaliteit, en onszelf daarmee de wet voor te schrijven, daar zegt de Humeaan dat rationaliteit alleen niet kan aanzetten tot handelen; het zijn onze sentimenten die aan ons handelen ten grondslag liggen. De doelstelling van dit paper is het onderzoeken of een theorie gebaseerd op rationaliteit in staat is normativiteit op een juiste manier te begrijpen. De tegenstrijdigheid op dit punt tussen het Kantianisme en het Humeanisme neem ik als uitgangspunt hiervoor. Voor het Kantianisme zal ik mij baseren op Korsgaard s variant daarvan en voor het Humeanisme baseer ik me op de variant van Frankfurt. Zodoende zal ik eerst hun theorieen schetsen om ze daarna met elkaar vergelijken. Uit de vergelijking zal ik dan concluderen dat een theorie gebaseerd op rationaliteit soms erg contra-intuïtieve consequenties heeft, terwijl van een

2 theorie zonder deze rationaliteit weinig normatieve kracht lijkt uit te gaan. Het gemis aan een principe als rationaliteit bij de Humeaanse theorie lijkt er op te wijzen dat er wel een principe moet zijn indien we de moraal een universele (morele) normativiteit willen meegeven. Echter lijkt rationaliteit als principe, zoals bij Korsgaard, niet te voldoen aan de vraag. We kunnen daarom de vraag stellen of een universele morele theorie over normativiteit uberhaupt mogelijk is, en als dat het geval is, op welk principe deze dan moet leunen? Rationaliteit als basis van de moraal / de Kantiaanse moraaltheorie van Korsgaard Over het algemeen is het Kantianisme gebaseerd op het idee dat particuliere morele redenen gebaseerd zijn op algemene morele principes, waarbij morele principes begrepen worden als bepaald door wat een autonoom rationeel persoon, in een deliberatieve situatie zou accepteren of als wet voor zichzelf zou opleggen. 1 Het argument van Korsgaard is erg complex en een samenvatting als deze doet eigenlijk te weinig recht aan de rijkdom en complexiteit die erin verborgen ligt. Toch zal ik proberen zo kort mogelijk de structuur van haar theorie weer te geven: Volgens Korsgaard ligt de herkomst van de moraal in ons reflectieve bewustzijn. We kunnen alleen handelen als we een vrije wil hebben, door rationele reflectie kunnen kiezen hoe we handelen. We kunnen echter niet zomaar doen wat in ons opkomt: De vrijheid impliceert dat we onszelf de wet moeten opleggen, autonoom zijn. Dit doen we op basis van de morele wet, die Korsgaard onderscheid van de Categorische Imperatief. De CI zegt ons alleen te handelen op basis van een maxime waarvan we kunnen willen dat deze geaccepteerd wordt als universele wet. Volgens Kant zijn we gebonden aan de CI omdat de wil een wet moet hebben. Maar omdat de wil vrij is, moet het zijn eigen wet kiezen 2. En dat is precies wat de CI doet: het dwingt ons een wet te kiezen. De morele wet daarentegen zegt ons alleen te handelen op basis van maximes waarover alle rationele wezens het eens zijn in een werkbaar cooperatief systeem 3. De morele wet moet dus gelden voor alle rationele wezens. Maar hoe zijn we gebonden aan

3 de morele wet? We moeten onszelf zien als inwoner van het Kingdom of Ends. En dat is iets waar we als rationele wezens niet omheen kunnen. De morele wet wordt ingevuld met behulp van onze praktische identiteit. Onze praktische identiteit is contingent: we onderschrijven bepaalde handelingen en wensen of wijzen die af door te bepalen in hoeverre ze in lijn liggen met de manier waarop we onszelf begrijpen, met onze praktische identiteit. De uitkomst van deze reflectie is normatief voor ons handelen, het verplicht ons op een bepaalde manier te handelen, omdat als we in strijd met onze praktische identiteit handelen, we die identiteit niet langer kunnen aanvaarden 4. Als we onze praktische identiteit waarderen, dan moeten we ook onze menselijkheid waarderen, omdat onze menselijkheid onze praktische identiteit mogelijk maakt. En die identiteit als mens, een reflectief dier dat praktische redenen nodig heeft voor zijn handelen en leven, is niet contingent. Nu komen we bij een controversieel punt in het argument: tot zover heb je alleen plichten tegenover jezelf. Maar hoe komen we tot plichten tegenover de ander? Als ik mijn praktische identiteit als normatief voor mijzelf beschouw, waarom zou ik de jouwe dan ook als normatief voor mij zien? Korsgaard ziet dit probleem ook, en geeft als oplossing een, van Wittgenstein geleend argument 5, dat redenen om te handelen publiek en niet privé zijn. Als ze immers privé zouden zijn, zouden ze niet mededeelzaam zijn. Omdat onze redenen dus publiek en dus ook mededeelzaam zijn, kunnen we ze delen met de ander, en dus delen we ook iets anders met ze: de menselijkheid. Daarom moeten we, indien we onze eigen menselijkheid waarderen, ook de menselijkheid in andere redelijke wezens (mensen) waarderen. Op deze manier hebben we niet alleen een plicht tegenover onszelf, maar ook tegenover de ander en kunnen we elkaar verantwoordelijk houden indien we er niet in slagen onze plichten te vervullen.

4 Moraal op basis van zorg / De Humeaanse moraaltheorie van Frankfurt Één van de belangrijkste punten van het Humeanisme is het feit dat men accepteert dat de ratio alleen niet tot handelen kan aanzetten, maar dat het handelen gebeurt op basis van onze sentimenten. Bij Frankfurt zijn deze sentimenten: waar we om geven, wat belangrijk voor ons is en waar we van houden. Frankfurt s positie in het debat is anti-realistisch: dingen hebben geen intrinsieke waarde waardoor ze een morele status kunnen claimen en evenmin kan er sprake zijn van een rationele verklaring van normativiteit. Normativiteit bestaat door en ontleent zijn kracht aan de liefde voor een ander of een ding. Als een geliefde in het water ligt, zullen we haar proberen te redden. Niet omdat we een rationele standaard gebruiken die ons dat gebied, maar omdat de liefde voor haar ons tot die handeling aanzet. Het ligt echter niet altijd in onze macht te kiezen waar we van houden. Door middel van fenomenologisch onderzoek kunnen we proberen te achterhalen wat we belangrijk vinden, en waar we van houden. Liefde is daardoor volitioneel van aard, en wordt uitgedrukt in de verlangens en intenties van een persoon, en door middel van de volitionele noodzakelijkheden 6 bepaalt het ook ons handelen (zie het voorbeeld van Martin Luther). Maar liefde is ook de grens van wat iemand kan willen, of wil willen. Dit alles kan dus van persoon tot persoon verschillen, echter is het belangrijk dat er ook (primitieve) overeenkomsten zijn tussen de mensen: We willen geen blessures of ziektes, en hebben graag, desnoods minimaal contact met andere mensen, we willen niet eindeloos verveeld zijn; we houden ervan om intact en gezond te zijn, om voldaan te zijn en in contact met anderen te zijn. Ons handelen wordt op deze manier bepaald door waar we van houden.

5 Vergelijking: De theorieen van Frankfurt en Korsgaard vertrekken vanuit ongeveer hetzelfde startpunt: door middel van een reflectie (Korsgaard) / fenomenologisch onderzoek (Frankfurt) kunnen we praktische identiteit construeren: We hebben persoonlijke projecten, houden van bepaalde dingen of mensen en om die projecten te realiseren dienen we op bepaalde handelingen te doen en andere na te laten. Het verschil zit hem in het gebruik van een rationeel principe, de morele wet, bij Korsgaard en het subjectieve zorgen om/houden van bij Frankfurt. Vanuit een Kantiaans oogpunt zou je kunnen zeggen dat het vrij logisch is dat de liefde ons redenen geeft om te handelen: Als ik van FC Utrecht houd, dan zal ik ervoor zorgen dat ik daar vaak op de tribune kan zitten. Dit is dus een adequate verklaring voor mijn handelen, maar het zegt nog niet zo veel. Frankfurt gaat daarom ook een stap verder en beweert dat uiteindelijk alle normativiteit op liefde gebaseerd is. Dit maakt van de moraal een subjectieve hobby, terwijl de moraal universeel wil zijn, en niet afhankelijk van wat iemand voelt voor een ander of een ding. Hieruit lijkt te volgen dat het Humeanisme van Frankfurt een goede descriptieve verklaring is voor het handelen, maar dat het de kracht mist om universeel geldend en normatief te worden. Het mist daarvoor een principe of een andere entiteit die voor iedereen kenbaar is. Vanuit het Humeaanse standpunt kunnen we ook kritiek leveren op het Kantianisme. Zo lijkt het dat door de anonimiteit van de rede, wij niet als persoon met bepaalde verlangens en verplichtingen worden behandeld, maar als een subject, waarbij onze persoonlijke omstandigheden niet ter zake doen. De Kantiaan kan hier tegenin brengen dat het daardoor rechtvaardiger is, maar vaak zien we dat persoonlijke omstandigheden er wel meer toe doen. Een belangrijker kritiekpunt zijn de soms contra-intuïtieve resultaten die het Kantiaanse systeem van Korsgaard. Een voorbeeld daarvan is het bekende voorbeeld van het liegen: Op basis van de morele wet mogen we niet liegen tegen de moordenaar die bij ons aanklopt en vraagt of zijn potentiele slachtoffer aanwezig is, die wij juist daarvoor binnen hebben gelaten. Doordat dit tegen onze intuïtie ingaat, ontstaat er twijfel over de juistheid van het principe, en kunnen we ons er eigenlijk niet meer door laten sturen.

6 Conclusie In dit paper heb ik op basis van een vergelijking tussen het Kantianisme en het Humeanisme geprobeerd aan te tonen dat een (morele) theorie over normativiteit niet gebaseerd kan worden op een rationeel principe zoals de CI of de morele wet, en dat een theorie zonder een dergelijk principe slechts descriptief (en subjectief) in plaats van prescriptief (en universeel) lijkt te zijn met betrekking tot ons handelen. De eerste leidt tot contra-intuïtieve conclusie s over hoe we in bepaalde situatie s moeten handelen, terwijl de tweede het niet voor elkaar krijgt om ook daadwerkelijke normatief te worden. Voor deze vergelijking heb ik gebruik gemaakt van de theorieën van Korsgaard en Frankfurt; het is misschien mogelijk dat bijvoorbeeld de (eveneens Kantiaanse) theorie van Gewirth wél succesvol gebruik maakt van rationaliteit als basis voor normativiteit, of dat het Williams wél lukt om een algemeen geldende, normatieve Humeaanse theorie te berde te brengen. Dit zou in een verder vergelijkend onderzoek uitgezocht moeten worden. Voorlopig kunnen we op basis van de theorieën van Korsgaard en Frankfurt concluderen dat een theorie op basis van rationaliteit niet bruikbaar is om te bepalen hoe we moeten handelen en dat een theorie zonder een voor iedereen geldende principe of wet de subjectiviteit niet weet te ontstijgen. De vraag is nu of het überhaupt mogelijk is een theorie over normativiteit te vormen die ons geen contra-intuïtieve handelingen laat uitvoeren, en tegelijkertijd ook universele geldigheid heeft? Daarvoor kunnen we kijken naar alternatieven, bijvoorbeeld het utilisme, maar ook andere Kantiaanse en Humeaanse theorieën, zoals die van Gewirth en Williams zouden we nog nader kunnen bekijken in dit licht.

7 Noten: 1 Thomas Hill, Jr.: Virtue, Rules, and Justice: Kantian Aspirations Korsgaard, The Sources of Normativity, 98 3 Korsgaard, The Sources of Normativity, 99 4 Korsgaard, The Sources of Normativity, Korsgaard, The Sources of Normativity, Frankfurt, Getting It Right, 33 Bronnen: Thomas E. Hill, Jr.: Virtue, Rules, and Justice: Kantian Aspirations. Oxford: Oxford University Press, 2012 Frankfurt, Harry, Taking Ourselves Seriously & Getting It Right. Stanford University Press, Korsgaard, Christine M., The Sources of Normativity. Cambridge: Cambridge University Press, 2010.

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I Opgave 3 Vreemder dan alles wat vreemd is 12 maximumscore 3 de twee manieren waarop je vanuit zingevingsvragen religies kunt analyseren: als waarden en als ervaring 2 een uitleg van de analyse van religie

Nadere informatie

Opgave 2 Doen wat je denkt

Opgave 2 Doen wat je denkt Opgave 2 Doen wat je denkt 7 maximumscore 2 een argumentatie waarom Swaab het bestaan van vrije wil verwerpt op grond van de experimenten van Libet: bewustzijn komt pas na de beslissingen van de hersenen

Nadere informatie

Filosofie en actualiteit. Tweede bijeenkomst

Filosofie en actualiteit. Tweede bijeenkomst Filosofie en actualiteit Tweede bijeenkomst Journalistieke vragen Over wat voor soort gebeurtenis hebben we het? Wat is de oorzaak? Wat gebeurt er verder? Hoe moeten we deze gebeurtenis beoordelen? Filosofische

Nadere informatie

Mens en dier: verschillende tellers onder dezelfde noemer? Bachelor scriptie

Mens en dier: verschillende tellers onder dezelfde noemer? Bachelor scriptie Mens en dier: verschillende tellers onder dezelfde noemer? Bachelor scriptie Naam: Roel Smeets Studentnummer: 3717364 Studie: Wijsbegeerte Faculteit: Geesteswetenschappen Departement: Ethiek Begeleider:

Nadere informatie

Het normatieve, het subjectieve en het objectieve.

Het normatieve, het subjectieve en het objectieve. Wat is een ethisch dilemma? Het normatieve, het subjectieve en het objectieve. Wat is een ethisch dilemma? Dilemma s s, issue s s en problemen. Casus. Di Drie bedreigingen bd i van het moreel bewustzijn.

Nadere informatie

Van Rechtswege(n) Politìeke en rechtsfilosofische stromingen door de eeuwen heen & DIEDERIK VANDENDRIESSCHE ACADEMIA PRESS

Van Rechtswege(n) Politìeke en rechtsfilosofische stromingen door de eeuwen heen & DIEDERIK VANDENDRIESSCHE ACADEMIA PRESS Van Rechtswege(n) Politìeke en rechtsfilosofische stromingen door de eeuwen heen KOENRAES & DIEDERIK VANDENDRIESSCHE ACADEMIA PRESS Inhoudstafel Woord vooraf. Deell HlSTORISCH OVERZICHT VAN DE BELANGRIJKSTE

Nadere informatie

Student Jolien van der Lee Studentnummer Specialisatie content design Vak Seminar Blok D Docent Madris Duric Inleverdatum

Student Jolien van der Lee Studentnummer Specialisatie content design Vak Seminar Blok D Docent Madris Duric Inleverdatum Student Jolien van der Lee Studentnummer 1601659 Specialisatie content design Vak Seminar Blok D Docent Madris Duric Inleverdatum 27-05-2015 Beantwoording van de volgende vraag Wat is de ethische verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Hoofdstuk 3. Geloof, waarden, ervaringen

Hoofdstuk 3. Geloof, waarden, ervaringen Hoofdstuk 3 Geloof, waarden, ervaringen Kennis en geloof Kennis is descriptief Heeft betrekking op feiten Is te rechtvaardigen Geloof is normatief Heeft betrekking op voorschriften Is subjectief Geldt

Nadere informatie

Normatieve ethiek. Begripsbepaling

Normatieve ethiek. Begripsbepaling Normatieve ethiek Begripsbepaling Met normatieve ethiek wordt in de hedendaagse ethische discussie het specifieke gebied van de ethiek aangeduid dat zich bezighoudt met reflectie en kritiek op morele normen

Nadere informatie

Dag van de integriteit

Dag van de integriteit Dag van de integriteit Ken jezelf! Van niets te veel De twee opschriften op de tempel bij het Orakel van Delphi (500 jr v. Chr), waar mensen heen gingen voor advies bij keuzes in hun leven. Lezing voor

Nadere informatie

Essay. Norbert Vogel* Morele feiten bestaan niet

Essay. Norbert Vogel* Morele feiten bestaan niet Essay Norbert Vogel* Morele feiten bestaan niet Ethici onderscheiden zich van gewone mensen doordat zij niet schijnen te weten wat morele oordelen zijn. Met behulp van elkaar vaak uitsluitende ismen trachten

Nadere informatie

Wijziging pagina 5: het centraal examen duurt 180 minuten FILOSOFIE HAVO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2018 V

Wijziging pagina 5: het centraal examen duurt 180 minuten FILOSOFIE HAVO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2018 V Wijziging pagina 5: het centraal examen duurt 180 minuten FILOSOFIE HAVO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2018 V17.09.1 De vakinformatie in dit document is vastgesteld door het College voor Toetsen en Examens

Nadere informatie

PROCESDOEL 2 MOREEL DENKEN TEGEN ONVERSCHILLIGHEID, VOOR BETROKKENHEID

PROCESDOEL 2 MOREEL DENKEN TEGEN ONVERSCHILLIGHEID, VOOR BETROKKENHEID PROCESDOEL 2 MOREEL DENKEN TEGEN ONVERSCHILLIGHEID, VOOR BETROKKENHEID Bijzondere procesdoelen 2.1 Exploreren, verkennen en integreren van waarden 2.2 Ontdekken van morele problemen 2.3 Ontwikkelen van

Nadere informatie

Leren Filosoferen. Zesde avond

Leren Filosoferen. Zesde avond Leren Filosoferen Zesde avond Het gedachte-experiment Bekende gedachte-experimenten: De grot van Plato De veil of ignorance van John Rawls Achilles en de schildpad van Zeno Jan Bransen: Betono Denkende

Nadere informatie

Ethiek en welzijn. Helicon Opleidingen MBO Nijmegen

Ethiek en welzijn. Helicon Opleidingen MBO Nijmegen Ethiek en welzijn Helicon Opleidingen MBO Nijmegen Jos Hendriks, docent dierenhouderij Prof.Dr. Hub Zwart, ethicus Radboud Universiteit Prof.Dr. Johan de Tavernier, ethicus K.U. Leuven Mens dier relatie

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2010 - II

Eindexamen filosofie vwo 2010 - II Opgave 2 Religie in een wetenschappelijk universum 6 maximumscore 4 twee redenen om gevoel niet te volgen met betrekking tot ethiek voor Kant: a) rationaliteit van de categorische imperatief en b) afzien

Nadere informatie

FILOSOFIE TUSSEN DE PALMEN II EMMANUEL LEVINAS

FILOSOFIE TUSSEN DE PALMEN II EMMANUEL LEVINAS FILOSOFIE TUSSEN DE PALMEN II EMMANUEL LEVINAS onderwijs trainingen gesprekken EMMANUEL LEVINAS filosofische en maatschappelijk-historische context Emmanuel Levinas - leven - werk leren luisteren naar

Nadere informatie

TIJD VOOR VOLWASSEN DEMOCRATEN

TIJD VOOR VOLWASSEN DEMOCRATEN TIJD VOOR VOLWASSEN DEMOCRATEN Een autonome samenleving kiest haar eigen doelen Jeroen Flipse (3866351), november 2014 Universiteit Utrecht, Faculteit Geesteswetenschappen, Wijsbegeerte Begeleiding door:

Nadere informatie

Sessie 1 De eudaimonistische ethiek van Aristoteles

Sessie 1 De eudaimonistische ethiek van Aristoteles Sessie 1 De eudaimonistische ethiek van Aristoteles Wat vertelde Aristoteles lang geleden in Athene in zijn colleges aan het Lyceum over ethiek? Wat beschouwde hij als het doel van handelen? Wat verstond

Nadere informatie

LEVINAS EN SPINOZA EEN (ONVERWACHTSE) ONTMOETING

LEVINAS EN SPINOZA EEN (ONVERWACHTSE) ONTMOETING LEVINAS EN SPINOZA EEN (ONVERWACHTSE) ONTMOETING Emmanuel Levinas Een kennismaking Bento de Spinoza Een geheugensteuntje Levinas en Spinoza Een ontmoeting Discussie EMMANUEL LEVINAS EMMANUEL LEVINAS LEVEN

Nadere informatie

Eindexamen filosofie havo I

Eindexamen filosofie havo I Beoordelingsmodel Opgave 1 De graaf van Monte-Cristo 1 maximumscore 3 een uitleg van welke primaire hartstocht haat kan worden afgeleid: de droefheid 1 de opvatting van Spinoza over haat: de wil tot verwijderen

Nadere informatie

VIER TYPEN VAN ETHISCHE THEORIE een encyclopedisch overzicht

VIER TYPEN VAN ETHISCHE THEORIE een encyclopedisch overzicht VIER TYPEN VAN ETHISCHE THEORIE een encyclopedisch overzicht Paul van Tongeren In de vorige vier hoofdstukken zijn niet alle bestaande vormen van ethische theorie besproken, maar wel de meest belangrijke.

Nadere informatie

AANDACHT VOOR PEDAGOGIEK

AANDACHT VOOR PEDAGOGIEK AANDACHT VOOR PEDAGOGIEK Gert Biesta Brunel University London Universiteit voor Humanistiek NLA University College Noorwegen ArtEZ Hogeschool voor de Kunsten Gefeliciteerd! Het is vooral in Nederland belangrijk

Nadere informatie

Overzicht vandaag. Filosofie van de geest: WB3027 Joel Anderson ( , blok 2) Tussentoets. Eindtoets

Overzicht vandaag. Filosofie van de geest: WB3027 Joel Anderson ( , blok 2) Tussentoets. Eindtoets Filosofie van de geest: WB3027 Joel Anderson (2008-09, blok 2) Hoorcollege #10 (6 jan 2009) Rationalititeit en emoties: Harry Frankfurt & Robert Solomon (over Solomon zijn de sheets wat mager) Overzicht

Nadere informatie

Over Plantinga s argument voor de existentie van een noodzakelijk bestaand individueel ding. G.J.E. Rutten

Over Plantinga s argument voor de existentie van een noodzakelijk bestaand individueel ding. G.J.E. Rutten 1 Over Plantinga s argument voor de existentie van een noodzakelijk bestaand individueel ding G.J.E. Rutten Introductie In dit artikel wil ik het argument van de Amerikaanse filosoof Alvin Plantinga voor

Nadere informatie

De Verlichting. Maar voor de helft geslaagd?

De Verlichting. Maar voor de helft geslaagd? De Verlichting Maar voor de helft geslaagd? Moderne wetenschap Moderne filosofie Moderne cultuur De Verlichting methodische twijfel God garandeert rede scepticisme optimisme kritiek ongeduld ik denk rede

Nadere informatie

WIJSGERIGE ETHIEK F R ANK R EB EL (R ED. ) ISVW UITGEVERS

WIJSGERIGE ETHIEK F R ANK R EB EL (R ED. ) ISVW UITGEVERS B A S I S B O E K WIJSGERIGE ETHIEK F R ANK R EB EL (R ED. ) ISVW UITGEVERS Inhoudsopgave Inleiding 6 1 Normatieve ethiek: Susan Wolf over de motivatie tot moreel handelen 10 2 Deugdethiek: het aristotelisme

Nadere informatie

Waarom welzijn? Over de ethiek van diergebruik en de waarde van welzijn

Waarom welzijn? Over de ethiek van diergebruik en de waarde van welzijn Waarom welzijn? Over de ethiek van diergebruik en de waarde van welzijn Dr. Franck L.B. Meijboom Ethiek Instituut & Faculteit Diergeneeskunde Universiteit Utrecht Welzijn We zijn niet de eerste! Welzijn

Nadere informatie

Eindexamen Filosofie vwo 2001 - I

Eindexamen Filosofie vwo 2001 - I Eindexamen Filosofie vwo 00 - I 3 Antwoordmodel Opgave Het ontstaan van leven Een juist antwoord bevat de volgende elementen: een goede uitleg van wat inductie is; een goede uitleg van het inductieprobleem

Nadere informatie

Deel I Ethische theorieën 25

Deel I Ethische theorieën 25 Woord vooraf 13 Introductie 17 Deel I Ethische theorieën 25 I DE TELEOLOGISCHE TRADITIE: ARISTOTELES 27 Paul van Tongeren Introductie 27 1 Historische en systematische situering 27 1.1 De polis in het

Nadere informatie

Levensbeschouwing hoofdstuk 2.

Levensbeschouwing hoofdstuk 2. Levensbeschouwing hoofdstuk 2. Boek Menswaardigheid In deze module ging het om de vraag hoe je kunt bepalen waardoor/waarom bepaalde levenshoudingen niet deugen. We hebben ontdekt dat het begrip menswaardigheid

Nadere informatie

Vraag Antwoord Scores

Vraag Antwoord Scores Opgave 2 Waanzin 6 maximumscore 2 een weergave van de overeenkomst tussen Descartes benadering van emoties en de beschreven opvatting over melancholie in de Oudheid: een fysiologische benadering 1 een

Nadere informatie

Artificiële Intelligentie En De Menselijke Maatschappij

Artificiële Intelligentie En De Menselijke Maatschappij Artificiële Intelligentie En De Menselijke Maatschappij door : Carlo Tijmons CMGT1A docent: Maaike Harbers datum: 08-07-016 vak: Filosofie 01-3: Ons Brein en Bewustzijn Abstract De film Her is wat mij

Nadere informatie

Thinking War in the 21st Century. Introducing Non-State Actors in Just War Theory H.A. Noorda

Thinking War in the 21st Century. Introducing Non-State Actors in Just War Theory H.A. Noorda Thinking War in the 21st Century. Introducing Non-State Actors in Just War Theory H.A. Noorda Thinking War in the 21 st Century Introducing Non-State Actors in Just War Theory Hadassa Noorda Samenvatting

Nadere informatie

Toekomstgericht toezicht: het ontwikkelen van moreel kapitaal

Toekomstgericht toezicht: het ontwikkelen van moreel kapitaal Toekomstgericht toezicht: het ontwikkelen van moreel kapitaal Congres Toezicht in Toekomst 29 mei 015 Harry Kunneman Universiteit voor Humanistiek Inleiding Startpunt: zorgen over de economie van het dikke-ik

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord 11 Inleiding 17. Deel I Ethische reflectie 19

Inhoud. Voorwoord 11 Inleiding 17. Deel I Ethische reflectie 19 Voorwoord 11 Inleiding 17 Deel I Ethische reflectie 19 1 Wat is ethische reflectie en waarom is het belangrijk? 21 1.1 Eigen welzijn 22 1.2 Algemeen welzijn 25 1.2.1 Afhankelijkheid van andere mensen 25

Nadere informatie

1. Waarom wetenschapsleer... 2

1. Waarom wetenschapsleer... 2 INHOUDSOPGAVE 1. Waarom wetenschapsleer... 2 1.1. Introductie... 2 1.2. De vijf eigenschappen van wetenschappelijk kennis... 2 1.3. Misopvattingen met betrekking tot managementwetenschappen... 2 1.4. Het

Nadere informatie

I nhoud. Voorwoord 5. Inleiding 11

I nhoud. Voorwoord 5. Inleiding 11 I nhoud Voorwoord 5 Inleiding 11 1 Ruziën of discussiëren 13 1.1 Wie beweert, moet bewijzen 13 1.2 Het belemmeren van het geven van een mening 16 1.2.1 Het taboe verklaren van een standpunt 17 1.2.2 Het

Nadere informatie

Thuiswerktoets Filosofie, Wetenschap en Ethiek Opdracht 1: DenkTank De betekenis van Evidence Based Practice voor de verpleegkunde

Thuiswerktoets Filosofie, Wetenschap en Ethiek Opdracht 1: DenkTank De betekenis van Evidence Based Practice voor de verpleegkunde Thuiswerktoets Filosofie, Wetenschap en Ethiek Opdracht 1: DenkTank De betekenis van Evidence Based Practice voor de verpleegkunde Universitair Medisch Centrum Utrecht Verplegingswetenschappen cursusjaar

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo II

Eindexamen filosofie vwo II Opgave 2 Over wetenschap en religie: zij die uit de hemel kwamen 7 maximumscore 2 een argumentatie waarom wetenschappelijke kennis niet als probleemloze bron van vooruitgang kan worden beschouwd: wetenschap

Nadere informatie

Tom Regans pleidooi voor dierenrechten als basis voor ethisch veganisme door Titus Rivas Zoals veel lezers van Vega! al zullen weten, bestaat er

Tom Regans pleidooi voor dierenrechten als basis voor ethisch veganisme door Titus Rivas Zoals veel lezers van Vega! al zullen weten, bestaat er Tom Regans pleidooi voor dierenrechten als basis voor ethisch veganisme door Titus Rivas Zoals veel lezers van Vega! al zullen weten, bestaat er sinds enkele maanden een leesclubje van veganisten met belangstelling

Nadere informatie

Hebben wij plichten jegens dieren?

Hebben wij plichten jegens dieren? Hebben wij plichten jegens dieren? Het doel-in-zich volgens Korsgaard en volgens Kant. Universiteit Utrecht Departement Wijsbegeerte Bachelor-scriptie Marlies Rijkers Studentnummer 3400271 Begeleidend

Nadere informatie

Wat is de mens? - Context. De opkomst van de filosofische antropologie

Wat is de mens? - Context. De opkomst van de filosofische antropologie De menselijke natuur, week 9 De opkomst van de filosofische antropologie Overzicht van reeds behandelde mensbeelden en de mechanistische visie uit de late 19e eeuw Wat is de mens? - Context Plato / Descartes

Nadere informatie

DE PROFESSIONALITEIT VAN MAATSCHAPPELIJK WERK

DE PROFESSIONALITEIT VAN MAATSCHAPPELIJK WERK DE PROFESSIONALITEIT VAN MAATSCHAPPELIJK WERK Over de morele identiteit van het beroep en het belang van morele oordeelsvorming Jaarcongres NVMW (10-11-2011) Ed de Jonge INTRODUCTIE: thematiek en spreker

Nadere informatie

BEÏNVLOEDINGSSTIJLEN. Tegenbewegende stijlen. Meebewegende stijlen. = duwen = trekken. evalueren aansporen en onder druk zetten

BEÏNVLOEDINGSSTIJLEN. Tegenbewegende stijlen. Meebewegende stijlen. = duwen = trekken. evalueren aansporen en onder druk zetten BEÏNVLOEDINGSSTIJLEN Er zijn verschillende beïnvloedingsstijlen te onderscheiden. De stijlen kunnen worden onderverdeeld in: TEGENBEWEGENDE STIJLEN MEEBEWEGENDE STIJLEN = duwen = trekken Tegenbewegende

Nadere informatie

Opgave 3 Roken en vrije wil

Opgave 3 Roken en vrije wil Opgave 3 Roken en vrije wil 13 maximumscore 4 een uitleg dat het substantiedualisme van Descartes in tekst 7 is te herkennen: denkende substantie versus uitgebreidheid Er zijn twee soorten verslavingen:

Nadere informatie

DISCUSSIE OVER BEWUSTZIJN BIJ DIEREN EN DE NOODZAAK VAN HET ANALOGIE-POSTULAAT door Titus Rivas In de discussie rond bewustzijn (d.w.z.

DISCUSSIE OVER BEWUSTZIJN BIJ DIEREN EN DE NOODZAAK VAN HET ANALOGIE-POSTULAAT door Titus Rivas In de discussie rond bewustzijn (d.w.z. DISCUSSIE OVER BEWUSTZIJN BIJ DIEREN EN DE NOODZAAK VAN HET ANALOGIE-POSTULAAT door Titus Rivas In de discussie rond bewustzijn (d.w.z. subjectieve beleving) bij dieren wordt soms geopperd dat het analogie-principe

Nadere informatie

Het Beeld van Onszelf

Het Beeld van Onszelf Het Beeld van Onszelf Onze natuurlijke staat van zijn is bewust-zijn, een bewustzijn dat niet van iets is, maar een allesomvattende staat van zuiver ervaren. Binnen dit bewustzijn is onze geest evenwichtig,

Nadere informatie

Programma vandaag: Invullen vragenlijst Hoe werken we met wiskunde? Rooster en planning Introductievraag aan de slag

Programma vandaag: Invullen vragenlijst Hoe werken we met wiskunde? Rooster en planning Introductievraag aan de slag Invullen vragenlijst Hoe werken we met wiskunde? Rooster en planning Introductievraag aan de slag 1 Invullen vragenlijst maken plattegrond 10 min Invullen vragenlijst Hoe werken we met wiskunde? Rooster

Nadere informatie

Een ander domein is de wetenschap. Wetenschap kan men als volgt omschrijven:

Een ander domein is de wetenschap. Wetenschap kan men als volgt omschrijven: Pagina B 1 Samenvatting inleidende les ethiek 8/02/06 ETHIEK. Filosofie is denken, hard nadenken over vanalles en nog wat, en hoort eigenlijk bij ethiek. Ethiek zelf kan me ook een beetje vergelijken met

Nadere informatie

Kapitaliseren van verborgen potentieel

Kapitaliseren van verborgen potentieel Kapitaliseren van verborgen potentieel Een nieuw perspectief op accounting & control Dr. Kees Tillema Kies je nummer 1. Ik houd van.... Mensen! Contact maken, samenwerken, Luisteren naar bezwaren, Anderen

Nadere informatie

Consequentialisme (Gevolgenethiek)

Consequentialisme (Gevolgenethiek) 22 oktober 2016 Ethiek Ethische theorieën Deontologie (Plichtethiek) Consequentialisme (Gevolgenethiek) Deugdethiek Casus bespreking Conclusies Filosofie van het juiste handelen. Systematische bezinning

Nadere informatie

Het leven leren. De theorie en visie achter het levo lesmateriaal

Het leven leren. De theorie en visie achter het levo lesmateriaal Het leven leren De theorie en visie achter het levo lesmateriaal Waar gaat kaderdocument Het leven leren (2003) over? De levensbeschouwelijke ontwikkeling èn beroepsethische vorming van onderwijsdeelnemers

Nadere informatie

Liefde alleen is niet genoeg

Liefde alleen is niet genoeg Liefde alleen is niet genoeg Wanneer je niet weet hoe je binnen de relatie de behoeften van je partner kunt vervullen, zul je worstelen met iedere relatie. Veranderingen kunnen alleen plaatsvinden, wanneer

Nadere informatie

Correctievoorschrift. Voorbeeld van een goed antwoord: Nagel volgt Kant door op te merken dat het vreemd en onwenselijk is

Correctievoorschrift. Voorbeeld van een goed antwoord: Nagel volgt Kant door op te merken dat het vreemd en onwenselijk is Toets Vrije Wil en 2 Correctievoorschrift Correctievoorschrift Maximumscore 3 Een correcte uitleg van Kants analyse van morele verantwoordelijkheid Een correcte uitleg van waarom we het bestaan van de

Nadere informatie

Contract Law as Fairness. A Rawlsian Perspective on the Position of SMEs in European Contract Law J.G. Klijnsma

Contract Law as Fairness. A Rawlsian Perspective on the Position of SMEs in European Contract Law J.G. Klijnsma Contract Law as Fairness. A Rawlsian Perspective on the Position of SMEs in European Contract Law J.G. Klijnsma Samenvatting Contract Law as Fairness geeft een Rawlsiaans perspectief op de positie van

Nadere informatie

Over de volmaakte plicht van mensen om altijd de waarheid te spreken

Over de volmaakte plicht van mensen om altijd de waarheid te spreken Over de volmaakte plicht van mensen om altijd de waarheid te spreken Kant s Fundering voor de metafysica van de zeden Naam : Thom Versteeg (5873525) Opleiding : Bèta-Gamma (2008 2012) Instituut Docent:

Nadere informatie

CAT B / Cursusafhankelijke toets

CAT B / Cursusafhankelijke toets Oefentoets CAT B1.2.4 0809 / Cursusafhankelijke toets Cursus B1.2 4 0708 het verhaal van de patiënt Cursuscoördinator dr. A.K. Oderwald 4 Opdrachten, gesloten boek, open vragen, MET antwoord aanwijzingen

Nadere informatie

Autonoom als vak De zelf

Autonoom als vak De zelf Aangezien ik de indruk heb gekregen dat er een opkomst is van een nieuw vakgebied dat nog niet zodanig als vak bestempelt wordt, wil ik proberen dit vak te expliceren, om het vervolgens te kunnen betitelen

Nadere informatie

plaats in dat systeem. De mens verschijnt daarbij als de rationele beslisser die reflecteert op en oordeelt over zijn plaats in het milieu.

plaats in dat systeem. De mens verschijnt daarbij als de rationele beslisser die reflecteert op en oordeelt over zijn plaats in het milieu. SAMENVATTING Deze studie gaat over de Nederlandse natuur- en milieu-educatie (NME). NME staat de laatste jaren volop in de belangstelling. In gesprekken en discussies over NME worden in het algemeen twee

Nadere informatie

Het lichaam-geest probleem

Het lichaam-geest probleem Het lichaam-geest probleem Wouter Bouvy 3079171 November 5, 2006 Abstract Dit artikel behandelt het lichaam-geest probleem. Het bestaat uit een uitleg over het lichaam-geest probleem, en schrijft deze

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I Beoordelingsmodel Opgave 1 Het bestaan van God en het voortbestaan van religie 1 maximumscore 3 een uitleg hoe het volgens Anselmus mogelijk is dat Pauw en Witteman het bestaan van God ontkennen: het zijn

Nadere informatie

NUMMER 6 DECEMBER 2014 VAKBLAD VOOR MAATSCHAPPELIJK WERK. Maatwerk THEMA DE AMBACHTELIJKE KERN VAN HET VAK

NUMMER 6 DECEMBER 2014 VAKBLAD VOOR MAATSCHAPPELIJK WERK. Maatwerk THEMA DE AMBACHTELIJKE KERN VAN HET VAK NUMMER 6 DECEMBER 2014 VAKBLAD VOOR MAATSCHAPPELIJK WERK Maatwerk THEMA DE AMBACHTELIJKE KERN VAN HET VAK FOTO S: ARJAN VAN DE DOOLAAR De eerste prijs marie kamphuis prijs ANDRIES BAART SPREEKT OP HET

Nadere informatie

filosofie havo 2015-II

filosofie havo 2015-II Opgave 2 Het kosmopolitisme van Amartya Sen 6 maximumscore 2 een uitleg dat het volgens Cicero medemenselijk is dat de jonge Sen de zwaargewonde man helpt: de hulp van Sen aan de man levert geen nadeel

Nadere informatie

Opnieuw beginnen. Amsterdam, juli Beste Donald Trump,

Opnieuw beginnen. Amsterdam, juli Beste Donald Trump, Opnieuw beginnen Amsterdam, juli 2017 Beste Donald Trump, Geschiedenis vertelt, hoop niet Aan deze kant van het graf, Maar dan, eens in een mensenleven Kan de verlangde getijdegolf Van rechtvaardigheid

Nadere informatie

Eindtermen centraal examen filosofie vwo 2008 en 2009

Eindtermen centraal examen filosofie vwo 2008 en 2009 CEVO-mededeling Algemeen Verbindend Voorschrift Betreft de onderwijssector(en) Informatie CFI/ICO Voorgezet onderwijs vo 079-3232.444 Eindtermen centraal examen filosofie vwo 2008 en 2009 Bestemd voor

Nadere informatie

Je eigen persoon zijn

Je eigen persoon zijn Je eigen persoon zijn Artikel Een reactie op Lynne Rudder Bakers On Being One s Own Person Christiane E. Seidel In On Being One s Own Person (2004) presenteert Lynne Rudder Baker haar zienswijze op de

Nadere informatie

Verschenen in Radix, Tijdschrift over geloof en wetenschap, Jaargang 38, #4, 2012

Verschenen in Radix, Tijdschrift over geloof en wetenschap, Jaargang 38, #4, 2012 Verschenen in Radix, Tijdschrift over geloof en wetenschap, Jaargang 38, #4, 2012 Repliek op Gijsbers Emanuel Rutten Trefwoorden Metafysica, Theïsme, Eerste Oorzaak, Kenbaarheid, Mogelijke werelden Victor

Nadere informatie

Hume s Moraal Filosofie

Hume s Moraal Filosofie Hume s Moraal Filosofie Wijsgerige Ethiek G.J.E. Rutten Hume s conceptie van de menselijke geest De menselijke geest is een bundel van percepties (voorstellingen) Iedere perceptie is een idee (mentaal

Nadere informatie

Oosterse filosofie. Over de denktradities in India en China

Oosterse filosofie. Over de denktradities in India en China Oosterse filosofie Over de denktradities in India en China Inhoudsopgave Geschiedenis - Ontstaan van de filosofie India en het hindoeisme De leer van de Boeddha Mahayana, de leer van de leegte China en

Nadere informatie

Wel of geen kind? 12 redenen om aan de slag te gaan

Wel of geen kind? 12 redenen om aan de slag te gaan Wel of geen kind? 12 redenen om aan de slag te gaan Wat leuk dat je mijn keuzeboek hebt gedownload! Ik zal me eerst even voorstellen. Ik ben Ida. Bijna zes jaar heb ik getwijfeld over het krijgen van kinderen.

Nadere informatie

Van huidige situatie ------------ naar --------------------------------- gewenste situatie

Van huidige situatie ------------ naar --------------------------------- gewenste situatie Doelen stellen NLP is een doelgerichte, praktische en mensvriendelijke techniek. NLP = ervaren, ervaren in denken, voelen en doen. Middels een praktisch toepasbaar model leren we om de eigen hulpmiddelen,

Nadere informatie

De vergeefse zoektocht naar de definitie van kunst

De vergeefse zoektocht naar de definitie van kunst De vergeefse zoektocht naar de definitie van kunst Bram Poels, 3868788 Wat is tijd? Als niemand het me vraagt, dan weet ik het. Maar als ik het moet uitleggen aan iemand die het me vraagt, dan weet ik

Nadere informatie

Moreel Beraad. Roelie Dijkman, specialist ouderengeneeskunde SHDH

Moreel Beraad. Roelie Dijkman, specialist ouderengeneeskunde SHDH Moreel Beraad Roelie Dijkman, specialist ouderengeneeskunde SHDH Wat is goed handelen? Wat en wie bepaalt dat? Ethiek Het systematisch nadenken over normen en waarden die in handelings- en beslissituaties

Nadere informatie

Eindexamen Filosofie vwo I

Eindexamen Filosofie vwo I 4 Beoordelingsmodel Opgave 1 Alledaagse deugden 1 Een goed antwoord bevat de volgende elementen: verschil van de deugdethiek met andere ethische benaderingen: de deugdethiek richt zich op de persoon en

Nadere informatie

Wetenschaps- filosofie. Wolter Kaper AMSTEL-instituut

Wetenschaps- filosofie. Wolter Kaper AMSTEL-instituut Wetenschaps- filosofie Wolter Kaper AMSTEL-instituut Wetenschap en methode Vandaag: Wetenschapsfilosofie Wat is wetenschap? Hoe wordt vooruitgang geboekt? Zoeken naar waarheid? Bestaat er een tijdloze

Nadere informatie

Geluk & wijsheid. Zesde avond

Geluk & wijsheid. Zesde avond Geluk & wijsheid Zesde avond Het man-vrouw probleem Geen twee mensen zijn gelijk Toch hebben we veel gemeenschappelijk Biologische overeenkomsten wijzen niet op psychologische overeenkomsten In hoeverre

Nadere informatie

Hele fijne feestdagen en een gezond en vrolijk 2017! Raymond Gruijs. BM Groep ARBO West Baanzinnig

Hele fijne feestdagen en een gezond en vrolijk 2017! Raymond Gruijs. BM Groep ARBO West Baanzinnig De tijd vliegt voorbij en voor je weet zijn we al weer een jaar verder. Ik zeg wel eens: mensen overschatten wat je in een jaar kunt doen, maar onderschatten wat je in 3 jaar kan realiseren. Laten we naar

Nadere informatie

Worksheet EFT bij Emoties

Worksheet EFT bij Emoties Worksheet EFT bij Emoties Inleiding Ik wil af van mijn angst, dit verdriet, deze onzekerheid, die twijfel.! Zo n bekende en begrijpelijke wens, sommige gevoelens en negatieve gedachten lijken soms al zo

Nadere informatie

RITUEEL. schrijven. Word de persoon die je altijd al had willen zijn.

RITUEEL. schrijven. Word de persoon die je altijd al had willen zijn. RITUEEL schrijven d a g b o e k Word de persoon die je altijd al had willen zijn. Welkom De persoon worden die je altijd al had willen zijn. Daarom schrijf ik. Door ritueel te schrijven kom je in verbinding

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2009 - I

Eindexamen filosofie vwo 2009 - I Beoordelingsmodel Opgave 1 Religieuze ervaring 1 maximumscore 5 een bruikbare definitie van religie 1 drie problemen die zich kunnen voordoen bij het definiëren van religie 3 meerdere religieuze tradities;

Nadere informatie

Je waarden zijn o.a. bepalend voor de dingen die je doet. Ze vormen als het ware de onderlaag van waaruit je de keuzes maakt in het leven.

Je waarden zijn o.a. bepalend voor de dingen die je doet. Ze vormen als het ware de onderlaag van waaruit je de keuzes maakt in het leven. Waarden oefening Je waarden zijn o.a. bepalend voor de dingen die je doet. Ze vormen als het ware de onderlaag van waaruit je de keuzes maakt in het leven. Bekijk de waarden die hieronder vermeld staan.

Nadere informatie

Genieten, ontwikkeling en moraliteit: een juiste verhouding

Genieten, ontwikkeling en moraliteit: een juiste verhouding Genieten, ontwikkeling en moraliteit: een juiste verhouding Over de vraag in hoeverre iemand mag genieten op niet moreel vlak en zich mag ontwikkelen op niet moreel gebied als hij daarnaast moreel juist

Nadere informatie

W I K K E N & W E G E N

W I K K E N & W E G E N W I K K E N & W E G E N Voor je ligt het leerwerkboek Wikken en Wegen, basisbegrippen levensbeschouwing. Een leerwerkboek is een boek om uit te leren en om in te werken. Het is van jezelf, verzorg het

Nadere informatie

Bijzonder procesdoel7: Exploreren, verkennen en integreren van het geluk in het bestaan

Bijzonder procesdoel7: Exploreren, verkennen en integreren van het geluk in het bestaan Bijzonder procesdoel7: Exploreren, verkennen en integreren van het geluk in het bestaan Eerste leerjaar B Beroepsvoorbereidend leerjaar 7.1. Herkennen en verkennen Wat ik versta onder geluk Ik ben gelukkig

Nadere informatie

Moeten we altijd doen wat goed is? Harry Frankfurt en de fundering van de moraal

Moeten we altijd doen wat goed is? Harry Frankfurt en de fundering van de moraal Moeten we altijd doen wat goed is? Harry Frankfurt en de fundering van de moraal Katrien Schaubroeck; Katholieke Universiteit Leuven In: Nys, T. & Schaubroeck, K. (eds.) Vrijheid, noodzaak en liefde. Een

Nadere informatie

Het (gedeeld) beroepsgeheim

Het (gedeeld) beroepsgeheim Reling Sint-Truiden, 20 januari 2015 Het (gedeeld) beroepsgeheim Axel Liégeois KU Leuven Broeders van Liefde Morele intuïtie Probleemstelling en ethische reflectie Patiëntenrechten: recht op informatie

Nadere informatie

Identiteit en ethiek intro

Identiteit en ethiek intro Welkom Identiteit en ethiek intro Hello hello We re at a place called Vertigo Lights go down and all I know Is that you give me something I can feel your love teaching me how Your love is teaching me how,

Nadere informatie

PROCESDOEL 1 VRIJ EN ZELFSTANDIG LEREN DENKEN EN HANDELEN

PROCESDOEL 1 VRIJ EN ZELFSTANDIG LEREN DENKEN EN HANDELEN PROCESDOEL 1 VRIJ EN ZELFSTANDIG LEREN DENKEN EN HANDELEN Bijzondere procesdoelen 1.1. Groei naar volwassenheid 1.2. Zelfstandig denken 1.3. Zelfstandig handelen 1.4. Postconventionele instelling 1.1 Groei

Nadere informatie

filosofie havo 2015-I

filosofie havo 2015-I Opgave 3 Wat is de Wat 11 maximumscore 1 Een goed antwoord bevat het volgende element: een uitleg dat Eggers zich met morele vraagstukken bezighoudt: hij vraagt zich af wat hij zelf vanuit zijn eigen normen

Nadere informatie

Plaats op de kwalificatiekaart

Plaats op de kwalificatiekaart Gespreks- en overlegvaardigheden Handout Plaats op de kwalificatiekaart Instructie Motivatie Correctie Informatie (ouders) Feedback Slecht nieuws Vergaderingtechniek Spelregels overleg (stemrecht/- procedure

Nadere informatie

Ontwerponderzoek Paper 3 Onderzoeksinstrumenten

Ontwerponderzoek Paper 3 Onderzoeksinstrumenten Ontwerponderzoek Paper 3 Onderzoeksinstrumenten Student Graziella de Guytenaere (studentnummer: 0409170) Docenten Abdul A. Rezaei Vakdidacticus Jannet P. van Drie Onderwijskundige Femke Boesenkool - Onderwijskundige

Nadere informatie

Kiezen kun je leren KIEZEN. Stimuleer keuzebewustzijn, vergroot keuzevaardigheden. Hoofdartikel

Kiezen kun je leren KIEZEN. Stimuleer keuzebewustzijn, vergroot keuzevaardigheden. Hoofdartikel Kiezen kun je leren Gundalyn Hemmink Stimuleer keuzebewustzijn, vergroot keuzevaardigheden Gundalyn Hemmink Steeds vaker hoor je het woord keuzestress vallen: de spanning rondom het maken van keuzes. Er

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/19116 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/19116 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/19116 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Dartel, Hans van Title: Naar een handelingsgericht ethiekbeleid voor zorgorganisaties

Nadere informatie

trage vragen als uitdaging voor organisatieadviseurs

trage vragen als uitdaging voor organisatieadviseurs trage vragen als uitdaging voor organisatieadviseurs Harry Kunneman, OOA dubbel college met Hans Vermaak UvH, februari 2012 Opbouw De tweede postmoderniteit De biologische wortels van trage vragen De terugkeer

Nadere informatie

Instructie bij het leggen van de eigen-waarden kaartjes

Instructie bij het leggen van de eigen-waarden kaartjes 1. Maak ruimte op een tafel 2. Knip de kaartjes uit en leg ze op een stapeltje 3. Leg aan de linkerzijde van je werkveld de 4 categoriekaartjes Op dit moment het meest belangrijk, Op dit moment ook belangrijk,

Nadere informatie

Proeftentamen 2010-2011 deel Wetenschapsfilosofie. 20102011proef_deel_Wetenschapsfilosofie.pdf

Proeftentamen 2010-2011 deel Wetenschapsfilosofie. 20102011proef_deel_Wetenschapsfilosofie.pdf Proeftentamen 2010-2011 deel Wetenschapsfilosofie 20102011proef_deel_Wetenschapsfilosofie.pdf Tilburg University Sociale Filosofie en Wetenschapsfilosofie Proeftentamen Sociale Filosofie en wetenschapsfilosofie

Nadere informatie

De mens en het religieuze

De mens en het religieuze 1 De mens en het religieuze Een humanistisch-antropocentrische fundering van een spiritueel-monotheïstische wereldbeschouwing Initiële opzet van driedelig project G.J.E. Rutten Opmerking vooraf: Het is

Nadere informatie

NBA handreiking xxxx. Opdrachten uitgevoerd ter ondersteuning van een standpunt bij (potentiële) geschillen 7 oktober 2013

NBA handreiking xxxx. Opdrachten uitgevoerd ter ondersteuning van een standpunt bij (potentiële) geschillen 7 oktober 2013 NBA handreiking xxxx een standpunt bij (potentiële) geschillen 7 oktober 2013 Consultatieperiode loopt tot 15 november 2013 NBA-handreiking xxxx NBA-handreiking nr. Van toepassing op: Onderwerp een standpunt

Nadere informatie

COMMUNICATIE DE AXIOMATA

COMMUNICATIE DE AXIOMATA COMMUICATIE DE AXIOMATA Mireille Jacobs Gezins en relatietherapie Bemiddeling, in familiezaken www.familiekwesties.be CAW oost Vlaanderen Vormingscentrum VCOK lid Forum voor Bemiddeling. Jozef Plateaustraat,

Nadere informatie