Onderzoekend en Ontwerpend Leren bij Natuur en Techniek

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Onderzoekend en Ontwerpend Leren bij Natuur en Techniek"

Transcriptie

1 Onderzoekend en Ontwerpend Leren bij Natuur en Techniek Evalueren van brede ontwikkeling van leerlingen in open onderwijsvormen Februari 2007 Pierre Kemmers Martin Klein Tank Marja van Graft

2

3 Onderzoekend en Ontwerpend Leren bij Natuur en Techniek Evalueren van brede ontwikkeling van leerlingen in open onderwijsvormen Primair onderwijs Februari 2007 Pierre Kemmers Martin Klein Tank Marja van Graft

4 Verantwoording 2007 Stichting leerplanontwikkeling (SLO), Enschede Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enige andere manier zonder voorafgaande toestemming van de uitgever. Auteurs: Pierre Kemmers, Martin Klein Tank, Marja van Graft Eindredactie: Marja van Graft Productie: SLO, Enschede

5 Voorwoord De doelstelling van het project ʹLeren Onderzoekend en Ontwerpend Lerenʹ (LOOL) was bij kinderen de ontwikkeling van een ʹwetenschappelijkeʹ houding te stimuleren. Er is in dit project gekozen voor onderzoekend en ontwerpend leren (OOL) als onderwijsvorm met als onderliggende gedachte, dat kinderen leren kritisch beschouwen over problemen, oplossingen en uitkomsten door ze met elkaar in kleine groepjes en plenair onder leiding van de leraar te laten praten over oplossingen, resultaten en conclusies over organismen, objecten en natuurverschijnselen evenals over behoeften van mensen. Tijdens trainingsbijeenkomsten van het project kwam meerdere malen naar voren dat een instrument om bovenstaande ontwikkelingen te volgen node werd gemist. Zowel de leraren als de projectgroep hadden behoefte aan middelen om de leeropbrengsten van de leerlingen inzichtelijk te maken. Omdat de ontwikkeling van dit leerlingvolgsysteem niet was opgenomen in het LOOL project is hiervoor door de deelnemende scholen een veldaanvraag ingediend bij SLO. De hoofdaanvrager van deze veldaanvraag was Jenaplan basisschool ʹDe Nieuwe Kringʹ uit Diemen, gesteund door de overige deelnemende scholen. De veldaanvraag betrof het ontwikkelen van een instrument om de ontwikkeling van leerlingen inzichtelijk te maken tijdens het onderzoekend en ontwerpend leren. Voor u ligt de opbrengst van deze veldaanvraag. Dit document bestaat uit een observatie instrument en toets suggesties, voorafgegaan door een lerarenhandleiding, en is tot stand gekomen in overleg met de hoofdaanvrager. Er wordt eerst ingegaan op het belang van het evalueren van de ontwikkeling van leerlingen. Vervolgens wordt, als een voorbeeld van een meer open onderwijsvorm, het evalueren bij onderzoekend en ontwerpend leren beschreven. Op welke wijze de leraar kan evalueren, wordt in de hoofdstukken daaropvolgend besproken. Er is onderscheid gemaakt in impliciet en expliciet evalueren en er is een voorbeeld van een notatiesysteem ontwikkeld. Het doel van het product is leraren in staat te stellen de brede ontwikkeling van hun leerlingen bij het natuur en techniekonderwijs te registreren, én de lezer te wijzen op het belang daarvan. 3

6

7 Inhoud Voorwoord 3 1. Inleiding 7 2. Waarom evalueren? Formatief evalueren Beoordeling Onderzoekend en Ontwerpend leren Concept: Drijven en zinken Vaardigheden Houding Vormen van evalueren Impliciete evaluatie Expliciete evaluatie Bronnen voor evaluatie Organisatie van de evaluatie Evaluatie formulier Uitvoering 18 Bronnen 19 Bijlage 1: Lessenserie Drijven en Zinken 21 Bijlage 2: Observeren van de brede ontwikkeling bij onderzoekend en ontwerpend leren 51

8

9 1. Inleiding Kinderen gaan elke dag naar school om iets op te steken: om zich te ontwikkelen; om te leren. Elke leraar moet zichzelf daarom regelmatig de vraag (durven) stellen wat die dag bereikt is. Die vraag kan zij niet beantwoorden door alleen op te sommen wat zij samen met de klas gedaan heeft. Onderdeel van het antwoord moet ook zijn wat de leerlingen ervan opgestoken hebben. Het evalueren van leeropbrengsten behoort een vast onderdeel van het onderwijs te zijn. Bij het werken met methodes, met name voor taal en rekenen, gebeurt dat evalueren min of meer automatisch. De methode kent een logische, chronologische opbouw en er wordt voortdurend op eerder opgedane kennis of vaardigheden voortgeborduurd. Zo lang de kinderen zich naar verwachting ontwikkelen, zijn er geen problemen. Zodra een kind echter ergens mee vastloopt is dat een teken dat het iets niet snapt, en kan er actie worden ondernomen door de eigen leraar of een remedial teacher. De methodes van de zaakvakken kennen deze opbouw niet. De aangeboden kennis is minder samenhangend, en wordt daarom meestal getoetst aan het eind van een hoofdstuk. Het besef groeit echter dat het bij de zaakvakken om meer draait dan kennis: het gaat ook om vaardigheden en houdingen. Maar vaardigheden en houdingen lenen zich niet voor onderwijs via methodes. Als oplossing wordt vaak met meer open vormen van onderwijs gewerkt, zoals thematisch of projectonderwijs. Die meer open vormen van onderwijs kenmerken zich door een scala aan leermogelijkheden. Een dergelijke rijke leeromgeving biedt kansen om vaardigheden, houding en kennis te ontwikkelen. Binnen deze mogelijkheid om zich breed te ontwikkelen zullen kinderen voorkeuren hebben en kunnen leraren kinderen in bepaalde richtingen (bege )leiden. Daardoor is het mogelijk dat er voor elk kind een eigen leertraject ontstaat. Dit maakt de noodzaak tot het evalueren van activiteiten van kinderen en het vastleggen daarvan evident. Daarmee kan de leraar de verschillende ontwikkelingen in de gaten houden om als het nodig is in een vroeg stadium leerlingontwikkeling bij te sturen. Door gebruik van een evaluatiesysteem worden ontwikkelingen van kinderen zichtbaar en leert de leraar het resultaat van open werkvormen te waarderen. In dit project zijn de eerste pogingen ondernomen om een observatie instrument te ontwikkelen dat leraren in staat stelt om de ontwikkelingen van kinderen op de verschillende gebieden vast te leggen. Na enkele tussenstappen, die op praktische problemen stuitten, is uiteindelijk een tweeledige aanpak uitgewerkt. Enerzijds kunnen leraren de kinderen observeren op momenten dat zij werken (hier impliciete evaluatie genoemd). Anderzijds kunnen leraren kinderen specifieke opdrachten geven, die bepaalde vaardigheden of kennis vragen, die dan gericht worden geëvalueerd (hier expliciete evaluatie genoemd). Om conceptuele kennis te toetsen in deze meer open onderwijsvorm is een voorbeeld ontwikkeld hoe deze informatie dan wel observaties vast te leggen door 7

10 bij de lessenserie ʹDrijven en Zinkenʹ van het LOOL project een uitwerking te maken. Uit een gesprek met de directeur en enkele leraren van de hoofdaanvragende school, die ook in het LOOL project hebben meegewerkt, kwam naar voren dat zij vooral het belang inzagen van het specificeren van het inhoudelijke aanbod voor expliciete of impliciete evaluatie. Van het gedrag van een kind dat hoort bij algemenere vaardigheden en houding ontwikkelen leraren in de loop van de jaren gezamenlijk een beeld. Ze zagen (nog) niet direct de noodzaak van een observatieinstrument in, ook niet als (meer) objectief middel om gedrag vast te leggen. 8

11 2. Waarom evalueren? Opener onderwijsvormen kenmerken zich doordat van te voren niet precies vastligt wat kinderen gaan leren. Bij thematisch of projectonderwijs bijvoorbeeld, werken kinderen aan een onderwerp waar ze gaandeweg veel over te weten komen. Ze ontwikkelen, gebruiken en oefenen daarbij doorgaans verschillende kennis en vaardigheden. Er is dus een breed aanbod aan ontwikkelingsmogelijkheden, en de ervaringen van de leerlingen zijn zonder meer waardevol. Elk kind zal zijn eigen ontwikkelingstraject afleggen, dat wil zeggen juist dìe vaardigheden, houding en kennis opdoen die bij hem of haar past, waarmee het verschilt van andere kinderen. De vraag wie wat geleerd heeft is daarmee nog niet beantwoord maar wel enorm belangrijk. Waarom kostbare tijd besteden aan open onderwijsvormen als niet bekend wordt wat de leerling eraan heeft gehad en hoe er vervolg aan gegeven kan worden? Om echter te kunnen reflecteren op de individuele leerwaarde van de onderwijservaring van kinderen is meer nodig dan de constatering dat er een rijke leeromgeving met diverse ontwikkelingsmogelijkheden is. En dat is wanneer de leraar samen met de individuele leerling evalueert wat hij of zij geleerd heeft. Door dit evalueren niet alleen na afloop van een project te doen, maar vooral ook tijdens de activiteiten zelf, kan de leraar het kind met feedback ondersteunen in de individuele ontwikkeling. Een gangbare manier van evalueren bij methodisch onderwijs is toetsen of testen. Vaak zijn vragen (al dan niet in multiple choice vorm) aan het eind van een hoofdstuk van een (zaakvak )methode te vinden, en beoordelen ze de (feiten)kennis van de leerlingen, die ze meestal uit de tekst van de bijbehorende les halen. Op de waarde van deze manier van evalueren valt flink wat af te dingen, echter, op dit moment ontbreken goede toetsen voor opener onderwijsvormen. Het principe dat leerlingontwikkeling wordt vergeleken met een aantal vooraf vastgestelde doelen is wel bruikbaar, én noodzakelijk. Het mag immers verwacht worden dat onderwijsgevenden het als hun plicht zien om resultaten van kinderen (en van hùn inspanning) vast te leggen. Alle vormen van onderwijs, waar geen intenties zijn vastgelegd in doelen, zijn de naam zegt het al per definitie doelloos. Om richting te geven aan onderwijs en de evaluatie ervan, dienen daarom van te voren doelen te worden opgesteld. De leraar evalueert tijdens de lessen, in welke mate de leerlingen die doelen beheersen. Om te kunnen beoordelen in welke mate doelen worden beheerst, moeten die doelen in eerste instantie helder omschreven zijn. Daarbij is het ook erg handig om een interpretatie van de doelen ter beschikking te hebben. ʹWat voor een gedrag of opmerkingen kan ik verwachten die erop wijzen dat deze leerling het doel beheerst?ʹ Deze extra informatie waarin de doelen geoperationaliseerd zijn, worden hier de indicatoren genoemd. Deze doelen kunnen bij meer open onderwijsvormen zeer divers zijn, en zowel kennis, vaardigheids, en houdingsdoelen behelzen. In feite wordt met het bepalen van doelen het brede aanbod in het onderwijs gespecificeerd. 9

12 Een evaluatie instrument moet de leraar in staat stellen de leerlingontwikkeling vast te stellen over die volle breedte. Een goed gelukte poging om die brede ontwikkeling inzichtelijk te maken in indicatoren is te vinden in de SLO publicatie ʹKijk op ontwikkeling in de onderbouwʹ (Jongerius & Markus, 2002). Hiertoe is de brede ontwikkeling uitgesplitst in een vijftal categorieën, te weten de cognitieve, creatieve, sociaal emotionele, zintuiglijke en motorische ontwikkeling. Met enkele aanpassingen zijn deze categorieën ook in dit document gebruikt om de ontwikkeling van algemene of vakoverstijgende vaardigheden en houdingen te evalueren. Het kan echter niet gebruikt worden om specifieke kennisinhouden te evalueren, terwijl dat juist zo belangrijk is voor een goede conceptontwikkeling. En dat is dan ook de makke van het merendeel van de leerlingvolgsystemen. Om inhoudelijke kennisdoelen te evalueren zullen bij elke open onderwijsvorm opnieuw de specifieke kennisdoelen geformuleerd moeten worden. 2.1 Formatief evalueren Het doel van onderwijs is dat kinderen zich ontwikkelen. Dit betekent dat zo veel mogelijk activiteiten die binnen de schooltijden gebeuren, die ontwikkeling van het kind moet ondersteunen. Dat geldt dus ook voor het evalueren van die ontwikkeling zelf. Evalueren is dus niet een doel op zich, maar een middel om de ontwikkeling van het kind te optimaliseren. De ontwikkelende, of vormende, manier van evalueren wordt aangeduid als formatief evalueren. Centraal staat hier de gedachte, dat evalueren niet iets is dat na afloop van een les wordt gedaan, maar juist tijdens de les. In plaats van kinderen te beoordelen, wordt formatieve evaluatie gebruikt als middel om kinderen te ondersteunen in hun vorming. Dat kan als de leraar tijdens de les kinderen zeer nauwgezet observeert, langs de lijnen van de ontwikkelingsrichtingen zoals die voor de les gedefinieerd zijn, en die informatie vervolgens direct inzet bij de ondersteuning van het kind. Door het geven van feedback of andere terugkoppelmechanismen zoals het aanpassen van de eigen instructie, helpt de leraar de leerling bij de ontwikkeling op maat. Formatieve evaluatie staat ten dienste van ontwikkeling. 2.2 Beoordeling Een leerling kan beoordeeld worden ten opzichte van zichzelf, waarbij hij of zij over de eigen ontwikkeling wordt geïnformeerd. Maar de leerling kan ook worden beoordeeld ten opzichte van een bepaalde klassikale of landelijke norm, en leert daardoor hoe hij of zij presteert ten opzichte van een groep leeftijdsgenoten. Dit ontwikkelingsperspectief is ook het licht waarin het geven van cijfers moet worden bezien. Feedback in de vorm van een cijfer vertelt de leerling waar hij of zij in een leerproces staat en kan daarom waardevol zijn. Kinderen verschillen in hun talenten: waar het ene kind voorloopt in de cognitieve ontwikkeling, blinkt het andere kind uit in andere vaardigheden. Deze verschillen komen tot uiting in hun beoordeling. Vanuit een ontwikkelingsperspectief is het veelal contraproductief wanneer beoordeling kinderen leert hoe ze ervoor staan in een ʹranglijstʹ, maar is het juist productief als ze een gevoel krijgen waar hun goede én minder goede kanten zich bevinden en als de beoordeling uitgaat van wat ze al wel kunnen of kennen en bestaat uit positieve ondersteuning hoe zij zich kunnen verbeteren. Het opstellen van normen waarop leerlingen beoordeeld kunnen worden, is een vak apart en voert helaas te ver om in dit document aan de orde te stellen. Voor de geïnteresseerden is bijvoorbeeld relevante informatie te vinden in het Engelstalige boek ʹActive Assessment for Active Scienceʹ (Hein & Price, 1994). 10

13 3. Onderzoekend en Ontwerpend leren In de voorgaande paragrafen zijn de relevantie van evalueren en enkele richtlijnen ervoor beschreven. Ook is er geconstateerd dat het voor een goede evaluatie van belang is de aanpak en doelstellingen van een onderwijsvorm te benoemen. Met name bij meer open onderwijsvormen ontbreken geschikte evaluatievormen. Daar wordt in deze paragraaf gehoor aan gegeven door onderzoekend en ontwerpend leren als voorbeeld te nemen. De didactiek van onderzoekend en ontwerpend leren (OOL) (van Graft & Kemmers, 2006a) is voortgekomen uit de gedachte om het open karakter van de beroepspraktijken technisch ontwerpen en natuurwetenschappelijk onderzoeken te simuleren in de klas. Bij onderzoekend en ontwerpend leren gaat veel aandacht uit naar het doen, denken en praten van kinderen. Kinderen doen science. Ze voeren interactie uit (ʹdoenʹ) met de fysieke wereld (observeren kiemplantjes, meten lengte en tijd, bouwen elektrische circuits, e.d.) en ze bevinden zich in een wereld van ideeën (opzetten van experimenten, formuleren van onderzoeksvragen en ontwerpeisen, het testen van ideeën, voorspellen, argumenteren, e.d.) waarin ze denken en redeneren. Het is belangrijk dat de leraar de informatie die zij uit het evalueren haalt, inzet om leerlingen beter te ondersteunen in hun ontwikkeling in het natuur en techniekonderwijs. Echter, voor de leraar die experimenteert met onderzoekend en ontwerpen leren, is een beeld van de wijze waarop leerlingen zich ontwikkeld hebben eveneens relevant. Om te kunnen verantwoorden waarom voor een alternatieve onderwijsaanpak is gekozen telt dàt als argument naar leerlingen, collegaʹs, directie, inspectie, ouders, én naar de leraar zelf. Bij onderzoekend en ontwerpend leren ontwikkelen kinderen zich op het vlak van conceptuele kennis, algemene en instrumentele vaardigheden en houding. Het bijhouden van deze verschillende dimensies van ontwikkeling in deze rijke leeromgeving is, zoals in eerdere hoofdstukken al uitgelegd, niet mogelijk met pen en papier testen. De enige manier om deze rijkheid en verscheidenheid aan ervaringen te evalueren is door methoden te ontwikkelen om gedrag(ingen) onderdeel te laten zijn van de evaluatie (Hein & Price, 1994). Onderzoekend en ontwerpend leren biedt leerlingen de mogelijkheid om hun begrip van concepten te ontwikkelen. De inhoud van natuur en techniek wordt niet bepaald door losstaande feiten, die eenmalig ʹgeleerdʹ en vervolgens ʹonthoudenʹ worden. In plaats daarvan gaat het om concepten 1 waarvan kinderen hun begrip door terugkerende ervaringen steeds verder ontwikkelen. Juist daarom is het uitermate relevant niet alleen de ontwikkeling van terugkerende algemene vaardigheden en houdingen te evalueren, maar ook die van specifieke, vooraf vastgestelde, concepten. 1 concept: belangrijk idee, waarmee een relevante hoeveelheid specifieke kennis kan worden verbonden 11

14 Bij onderzoekend en ontwerpend leren komt meer aan bod dan specifieke conceptuele doelen. Zo stimuleert het een bepaalde onderzoekende en ontwerpende houding, maar komen er ook verschillende onderzoekende en ontwerpende vaardigheden aan bod. Daarnaast gebruiken leerlingen vaardigheden uit hun taal, reken, en kunstzinnig repertoire, en oefenen ze die vaardigheden dus ook. Het voert te ver om de ontwikkeling van al deze vaardigheden bij te houden, al is dat wel een aardige vingeroefening voor de leraar om de rijkheid van de leeromgeving ʹonderzoekend en ontwerpend lerenʹ te leren waarderen. Dit project voorziet echter alleen in een methodiek om de ontwikkeling van vaardigheden die direct samenhangen met natuur en techniek te evalueren. 3.1 Concept: Drijven en zinken Om de uitwerking van dit SLO veldproject aan te laten sluiten bij het VTB project in het kader waarvan het is aangevraagd, is een evaluatie instrument ontwikkeld ten behoeve van een bestaande lessenserie uit het LOOL project (van Graft & Kemmers, 2006b). Er is gekozen voor de lessenserie ʹDrijven en Zinkenʹ voor groep 3/4. In deze lessenserie ontwikkelen de leerlingen hun conceptuele kennis over drijven en zinken. Deze lessenserie is hier als bijlage (Bijlage 1) opgenomen. Ten behoeve van de evaluatie van de conceptuele kennis zijn er onderdelen aan toegevoegd. Zoals in de paragraaf hiervoor al is aangegeven, is drijven en zinken niet een ʹbegripʹ dat een leerling van het ene op het andere moment aanleert. Iets dat het kind tot het leermoment niet kende en na de lessenserie opeens volledig beheerst. In alle ervaringen (formeel en informeel) die een kind heeft met het drijven en zinken van voorwerpen ontwikkelt zich geleidelijk het concept dat het materiaal én de vorm van een voorwerp bepalen of het blijft drijven. Dat het drijven van een voorwerp bepaald wordt door de gemiddelde dichtheid van het voorwerp in verhouding tot de vloeistof (of gas) waarin het drijft, is niet meer of minder waar dan de bewering hiervoor. De eerste heeft weliswaar een beperkter verklarend vermogen, maar is evenzogoed juist en kan bovendien eerder begrepen worden doordat er nog niet met volume en massa gerekend hoeft te worden. Het zijn wèl twee van elkaar te onderscheiden stadia in de ontwikkeling van het concept drijven en zinken. 3.2 Vaardigheden In navolging van een verdeling zoals die wordt aangegeven in het basisdocument van het LOOL project (van Graft & Kemmers, 2006a, pp , 35 36), worden hier specifieke onderzoeks en ontwerpactiviteiten gegroepeerd tot meer algemene vaardigheden. Voor onderzoeken gaat het dan om; (1) het stellen van vragen; (2) het experimenteren; en (3) het verwerken en concluderen. Met de eerste vaardigheid wordt bedoeld dat kinderen hun nieuwsgierigheid uiten door ideeën te opperen of vragen te stellen waarbij ze zich realiseren dat ze zelf het antwoord kunnen vinden door een klein experiment te doen. Met het in staat zijn tot experimenteren laten kinderen zien dat ze volgens een plan motorisch en zintuiglijk kunnen handelen. De derde vaardigheid behelst het vermogen dat kinderen gegevens afkomstig van het experiment kunnen interpreteren en deze interpretaties kunnen delen met anderen. Vaardigheden die bij ontwerpen horen zijn opgedeeld in het (1) ontwerpen; (2) maken; en (3) gebruiken van producten. Met ontwerpen wordt bedoeld het herkennen van probleembehoeftes en het bedenken en verbeelden van 12

15 oplossingen daarvoor. Het daadwerkelijke maken of produceren van die oplossing wordt aangegeven met de vaardigheid ʹmakenʹ. Gebruiken is het uittesten en vervolgens werken met eigen gemaakte producten of ʹofficiëleʹ apparaten. De concrete gedragingen die op het niveau van groep 3/4 bij de hiervoor beschreven vaardigheden verwacht mogen worden, zijn terug te vinden in de indicatoren in bijlage Houding Ook de houding die hoort bij onderzoeken en ontwerpen is opgedeeld in een paar categorieën. Voor deze opdeling is aansluiting gezocht bij de eerder vermelde SLO publicatie ʹKijk op ontwikkelingʹ (Jongerius & Markus, 2002). Daar zijn echter elementen aan toegevoegd die essentieel zijn voor onderzoeken en ontwerpen. Het resultaat is een opdeling in een (1) cognitief kritische; een (2) nieuwsgierige; een (3) creatieve; en een (4) sociaal emotionele houding. Onder de ontwikkeling van een cognitief kritische houding wordt verstaan de mate waarin een leerling op verstandelijke wijze de informatie uit bronnen, waarnemingen en personen beoordeelt (Ennis, 2002). Nieuwsgierigheid is de wil én actie bereidheid die een kind toont om het onbekende te leren kennen (Berlyne, 1954). Een creatieve houding geeft weer in hoeverre een kind problemen wil oplossen en daarbij verrassend en origineel te werk gaat (De Bono, 1984). Tenslotte gaat het bij onderzoeken en ontwerpen ook om een sociaal emotionele houding die kinderen in staat stelt meningen, gevoelens en feiten te onderscheiden en andere personen te betrekken bij hun proces. Wetenschap is een groepsproces! Net zoals bij de vaardigheden is in bijlage 2 te vinden welke concrete gedragingen verwacht mogen worden bij de verschillende houdingen van leerlingen in groep 3/4. 13

16

17 4. Vormen van evalueren Tijdens het uitvoeren van een les, geven sommige leerlingen vaak al blijk van wat ze weten, door de manier waarop ze ervaringen vertellen, vragen stellen, of ergens mee bezig zijn. Deze schat aan informatie wordt echter vaak te beperkt gebruikt, doordat het weliswaar beelden vormt van leerlingen, maar de leraar die ʹslechtsʹ in haar hoofd opslaat. Pas als er een beoordeling of rapport geschreven moet worden, worden die beelden weer vertaald naar subjectieve beschrijvingen van het gedrag van een leerling. Als de leraar regelmatig gedrag of activiteiten en kennis van leerlingen noteert dan kunnen deze beoordelingen of rapportbeschrijvingen plaatsvinden aan de hand van deze concrete gedragingen en wordt een objectiever beeld van een leerling geschetst. Voorbeelden van concreet gedrag of kennis kunnen in dergelijke beschrijvingen worden opgenomen en ze daarmee ondersteunen. Deze gedragingen en kennisuitingen komen spontaan aan het licht tijdens lessen. Kinderen reageren op elkaar, ze vertellen iets uit eigen beweging of ze zijn bezig met een activiteit. Hiertegenover staat dat de leraar ook gedragingen of kennisuitingen bij leerlingen kan uitlokken door vragen te stellen of opdrachten te geven. Dit onderscheid is van belang. Het evalueren aan de hand van spontane ʹleerlinguitingenʹ zullen we hier aanduiden als impliciete evaluatie. Het achterhalen van leeropbrengsten door met dat doel vragen te stellen of opdrachten te geven zal hier expliciete evaluatie genoemd worden. 4.1 Impliciete evaluatie Op elk moment van de les kan een leerling gedragingen of opmerkingen vertonen die aantonen dat hij of zij een doel in zekere mate beheerst. Het is dan zaak voor de leraar dat zij over een handige werkwijze beschikt om deze evaluaties per kind te kunnen noteren. In sommige onderwijstypen is het bijvoorbeeld heel gebruikelijk, dat de leraar zeer regelmatig (ook tijdens de les!) tijd uittrekt om de evaluaties te noteren. Het grote voordeel van deze methode is dat gedrag en opmerkingen van leerlingen, die vaak een schat aan kennis en kunde laten zien, niet verloren gaan. En het grote voordeel dáárvan is, dat de leraar tijdens het lesverloop al een overzicht krijgt of de lesdoelen behaald gaan worden, of er bepaalde leerlingen achterblijven, of dat sommige (stillere) leerlingen nog niets hebben laten zien. De leraar krijgt direct feedback op haar eigen handelen en kan het indien nodig aanpassen. Met deze zogenaamde impliciete evaluatie kunnen zowel conceptuele kennis, als vaardigheden én houding worden geëvalueerd. 4.2 Expliciete evaluatie Een probleem van impliciete evaluatie is dat leerlingen die weinig uit zichzelf praten, minder blijk geven van hun ontwikkeling, ondanks dat ze die waarschijnlijk wél doormaken. De leraar realiseert zich bijvoorbeeld dat zij van een bepaalde leerling onvoldoende zicht heeft op de ontwikkeling van deze leerling op een bepaald gebied. Of de leraar wil weten hoe het met bepaalde kennisontwikkeling zit, maar de leerlingen beginnen daar niet spontaan over. Dit 15

18 soort gevallen kunnen opgelost worden door expliciet kennis, vaardigheden of houding te activeren bij de leerlingen. Het gaat hier dus om vragen of opdrachten die de leraar geeft, en waar de leerlingen mee aan de slag gaan. Dit kan (maar hoeft niet) klassikaal gebeuren. Een schriftelijke toets met multiple choice vragen is een voorbeeld van expliciete evaluatie, en een manier om (feiten)kennis te evalueren. Maar om houding, vaardigheden, en conceptkennis boven tafel te krijgen zal de leraar meer uit de kast moeten halen. Er is een diversiteit aan opdrachten, gesprekken, activiteiten en vragen te bedenken die de leraar de leerlingen kan voorleggen waarmee de diversiteit van de ervaringen én de diversiteit van de leerlingen recht aangedaan wordt. Expliciete evaluatie is vooral geschikt om conceptuele kennis te evalueren. Niet alle vaardigheden en houdingen laten zich op deze manier evalueren. Het is bijvoorbeeld een raar idee om een vraag of opdracht te geven aan kinderen, die eenduidig hun nieuwsgierigheid laaten. Als voorbeeld zijn in bijlage 1 (zie blz in de Lessenserie Drijven en Zinken) vragen en opdrachten opgenomen om bij kinderen expliciet conceptuele kennis te evalueren over het thema drijven en zinken 4.3 Bronnen voor evaluatie Afhankelijk van de leeftijd maar ook van de leerstijl drukken kinderen zich het beste uit in geschrift of via tekeningen, terwijl andere kinderen beter zijn in vertellen. Een derde kind komt juist het beste tot zijn recht door iets met zʹn handen te doen. Uit al deze activiteiten is informatie te halen die aangeeft waar een kind is in zijn ontwikkeling. De opsomming van bronnen waaruit de leraar evaluatie gegevens kan halen is dan ook onuitputtelijk. Klassikale gesprekken, gesprekken in groepjes, observaties van gedrag of vaardigheden, de producten die kinderen maken (tekeningen, logboeken, presentaties, bouwwerken, etc.), vragen die ze stellen, antwoorden die ze geven op elkaars vragen of die van de leraar, dienen allemaal dit doel. 16

19 5. Organisatie van de evaluatie Het vergt nogal wat organisatie om constant alert te (kunnen) zijn op het (inhoudelijke) doen en laten van de leerlingen. Deze paragraaf doet een poging dit wat makkelijker te maken. Ten eerste wordt het bij de lesvoorbereiding essentieel om de doelen en de operationalisering daarvan helder voor ogen te krijgen. In de herziene lessenserie ʹDrijven en Zinkenʹ voor groep 3/4 is dit uitgewerkt (zie bijlage 1). Ten tweede wordt in deze paragraaf een notatiesysteem gepresenteerd en worden suggesties gedaan hoe leraren in de praktijk ruimte in hun dagelijks werk kunnen vinden om hun observaties daadwerkelijk te noteren. 5.1 Evaluatieformulier De leraar moet een instrument tot haar beschikking hebben waarin systematisch opgemerkte gedragingen en/of kennisuitingen kunnen worden genoteerd. Hiervoor is een evaluatieformulier ontwikkeld (zie Tabel 1). Onder elkaar staan de leerlingen, naast elkaar staan de verschillende doelen van de les. In de kolommen is ook onderscheid gemaakt of een doel expliciet of impliciet is geëvalueerd. Als extra nuancering, wordt niet ʹgevinktʹ met kruisjes, maar met een code. Die code correspondeert met hoe de leerling het doel op dat moment uit (mondeling, schriftelijk, beeldend of handelend). Het kan ook wenselijk zijn om aan te geven wanneer een leerling aangeeft het doel juist niet te beheersen. Hij verkondigt bijvoorbeeld dat zware dingen altijd zinken, of is overduidelijk niet nieuwsgierig. De code kan dan bijvoorbeeld met rode pen worden genoteerd, of juist onderstreept. De lesgebonden doelen (de concepten) staan niet op hetzelfde formulier als de lesoverstijgende doelen. Hiervoor moeten per lessenserie aparte formulieren worden ontwikkeld (als voorbeeld zie bijlage 1, blz ). Op deze manier kan het formulier met lesoverstijgende doelen voortdurend gebruikt worden. Tabel 1: Het evaluatieformulier. Als voorbeeld zijn enkele cellen al ingevuld. Hieruit is af te lezen dat leerling A schriftelijk (impliciet: bijvoorbeeld in zijn logboek: S) zijn begrip van doel B te kennen gaf, en dit bevestigde nadat de juf hem er nog eens om vroeg (mondeling, expliciet: M). Toen de juf om reacties van andere leerlingen vroeg, reageerde leerling B hierop door het tegenovergestelde te beweren (expliciet, mondeling, onjuist): M). Leerling B beheerst doel B dus (nog) niet. Doelen Doel A Doel B Doel C etc. Impl. Expl. Impl. Expl. Impl. Expl. Leerling A S M Leerling B M etc. 17

20 5.2 Uitvoering Om de hoeveelheid werk die continue evaluatie met zich meebrengt behapbaar te houden, is het raadzaam deze evaluatie in enkele stappen op te bouwen door de aandacht aanvankelijk op één groepje (maximaal 4) leerlingen te richten. Als de leraar dit per les wisselt, komen met een aantal lessen toch alle leerlingen aan bod. Soms biedt het evaluatieformulier niet genoeg mogelijkheden. Het kan bijvoorbeeld zijn dat de leraar een bepaalde opmerking of anekdote van een leerling wil bewaren. Of de leraar wil nog een opmerking maken bij wat op een bepaalde plek in het evaluatieformulier is ingevuld. Hier kunnen goed afzonderlijke papiertjes (zoals post its of adresstickers) voor gebruikt worden. Wanneer die van een datum, situatie en opmerking worden voorzien, kunnen ze altijd weer teruggevonden worden. Om evaluatiegegevens overzichtelijk bij elkaar te houden, kan met een file per leerling gewerkt worden. In een klapper is voor elke leerling een eigen rubriek gereserveerd, waarin periodiek gegevens worden ingevuld: in ieder geval wanneer die leerling die les is geobserveerd. Maar ook fotoʹs van producten, of de bovengenoemde post its of stickers kunnen bij de file worden gevoegd. Deze klapper is natuurlijk niet alleen voor het natuur en techniekonderwijs, maar wordt idealiter altijd bijgehouden door de leraar. In de praktijk hebben de meeste leraren al zoʹn klapper. Al met al kost het extra energie en voorbereiding om goed van de verschillende leerlingen hun leeropbrengsten te evalueren. Echter, naarmate de leraar beter wordt in het opmerken van spontane gedrags en kennisuitingen, is er minder tijd nodig voor het geven van extra opdrachten. 18

Introductiecursus Onderzoekend (en ontwerpend) leren op de basisschool

Introductiecursus Onderzoekend (en ontwerpend) leren op de basisschool Introductiecursus Onderzoekend (en ontwerpend) leren op de basisschool Handleiding Algemene disclaimer Dit document is bedoeld ter algemene informatie, en dient als voorbeeld voor een les onderzoekend

Nadere informatie

De didactiek van Onderzoekend en ontwerpend leren

De didactiek van Onderzoekend en ontwerpend leren De didactiek van Onderzoekend en ontwerpend leren De leeromgeving Interactief onderzoeken.nl gaat uit van de didactiek onderzoekend en ontwerpend leren (OOL). Deze didactische aanpak is uitgewerkt en verspreid

Nadere informatie

Lessenserie De hellingbaan

Lessenserie De hellingbaan - Bovenbouw - Lessenserie De hellingbaan Een lessenserie over het experimenteren met de hellingbaan en de strategie controleren van variabelen. Met dank aan leerkrachten en leerlingen van basisschool De

Nadere informatie

Onderzoekend en Ontwerpend Leren bij Natuur en Techniek

Onderzoekend en Ontwerpend Leren bij Natuur en Techniek Onderzoekend en Ontwerpend Leren bij Natuur en Techniek Lesmateriaal Maart 2007 Pierre Kemmers Marja van Graft Verantwoording 2007 Stichting Platform Bèta Techniek, Den Haag Auteurs: Pierre Kemmers en

Nadere informatie

Drijven en zinken. Eerst gaan we het drijfvermogen testen van een paar voorwerpen:

Drijven en zinken. Eerst gaan we het drijfvermogen testen van een paar voorwerpen: Hiernaast zie je een ouderwets duikerspak. Om ervoor te zorgen dat de duiker niet gaat drijven, heeft hij een loden gewicht op zijn borst vastgeknoopt. De slang is voor de luchttoevoer. Op de wal stond

Nadere informatie

En wat nu als je voorwerpen hebt die niet even groot zijn?

En wat nu als je voorwerpen hebt die niet even groot zijn? Dichtheid Als je van een stalen tentharing en een aluminium tentharing wilt weten welke de grootte massa heeft heb je een balans nodig. Vaak kun je het antwoord ook te weten komen door te voelen welk voorwerp

Nadere informatie

Onderzoekend en ontwerpend leren

Onderzoekend en ontwerpend leren Betekenis voor het Jenaplanonderwijs Onderzoekend en ontwerpend leren Marja van Graft Martin Klein Tank Wat gaan we doen? Direct aan de slag Over de aanpak Brede ontwikkeling Taal bij onderzoeken en ontwerpen

Nadere informatie

De kracht van Archimedes

De kracht van Archimedes 1 Studie dag en KVCV De kracht van Archimedes DEEL 1 Korte omschrijving van het lesonderwerp Door een paar originele experimenten, de kracht van Archimedes ontdekken en de gegevens waarnemen die de grootte

Nadere informatie

Wetenschap & Technologie Ontwerpend leren. Ada van Dalen

Wetenschap & Technologie Ontwerpend leren. Ada van Dalen Wetenschap & Technologie Ontwerpend leren Ada van Dalen Wat is W&T? W&T is je eigen leven W&T: geen vak maar een benadering De commissie wil onderstrepen dat wetenschap en technologie in haar ogen géén

Nadere informatie

Lucht Niet niets 9-11. Auteur: Christian Bertsch. jaar. Benaming van de activiteit:

Lucht Niet niets 9-11. Auteur: Christian Bertsch. jaar. Benaming van de activiteit: 9-11 jaar Benaming van de activiteit: Lucht Niet niets Wetenschappelijke inhoud: Natuurkunde Beoogde concepten: Dichtheid van vaste stoffen en vloeistoffen Beoogde leeftijdsgroep: 9-11 jaar oud Duur van

Nadere informatie

0,8 = m / 350 1 = m / 650

0,8 = m / 350 1 = m / 650 EXTRA De dichtheid van een mengsel 39 a 1L = 1000 ml 1% is dus 10 ml 35% is dan 350 ml Zo kan het ook: (1000 / 100) x 35 = 350 ml alcohol (en dus 1000-350 = 650 ml water) b alcohol water m =? V = 350 cm

Nadere informatie

Drents Archief. Het meisje met de hoepel. Groep 2 Thema-overzicht

Drents Archief. Het meisje met de hoepel. Groep 2 Thema-overzicht Drents Archief Het meisje met de hoepel Groep 2 Thema-overzicht Thema-overzicht Het meisje met de hoepel Groep 2 Drents Archief Kern van het thema Een beeld vertelt een verhaal. Om het verhaal te kunnen

Nadere informatie

Beroepsproduct Project Wetenschap en technologie op de basisschool

Beroepsproduct Project Wetenschap en technologie op de basisschool Beroepsproduct Project Wetenschap en technologie op de basisschool In dit beroepsproduct ontwerp je onderwijs op het gebied van Wetenschap en technologie voor de basisschool. Uitgangspunt bij je onderwijsontwerp

Nadere informatie

Onderwijsbehoeften: - Korte instructie - Afhankelijk van de resultaten Test jezelf toevoegen Toepassing en Verdieping

Onderwijsbehoeften: - Korte instructie - Afhankelijk van de resultaten Test jezelf toevoegen Toepassing en Verdieping Verdiepend Basisarrange ment Naam leerlingen Groep BBL 1 Wiskunde Leertijd; 5 keer per week 45 minuten werken aan de basisdoelen. - 5 keer per week 45 minuten basisdoelen toepassen in verdiepende contexten.

Nadere informatie

Lesonderwerp: Hocus pocus circus: Een nieuw dier samenstellen a.d.h.v. verschillende materialen.

Lesonderwerp: Hocus pocus circus: Een nieuw dier samenstellen a.d.h.v. verschillende materialen. Vak: MUVO Lesonderwerp: Hocus pocus circus: Een nieuw dier samenstellen a.d.h.v. verschillende materialen. Doelen: Eindtermen: Muvo 1.2 De leerlingen kunnen door betasten en voelen (tactiel), door kijken

Nadere informatie

De planeten Reis door het zonnestelsel

De planeten Reis door het zonnestelsel De planeten Reis door het zonnestelsel Cgroep 1-2 01 tijdsduur 40 minuten kerndoelen 1, 46 en 54 lesdoelen De leerling: (her)kent de namen van de acht planeten weet dat de planeten om de zon draaien kan

Nadere informatie

Handleiding voor de leerling

Handleiding voor de leerling Handleiding voor de leerling Inhoudopgave Inleiding blz. 3 Hoe pak je het aan? blz. 4 Taken blz. 5 t/m 9 Invulblad taak 1 blz. 10 Invulblad hoofd- en deelvragen blz. 11 Plan van aanpak blz. 12 Logboek

Nadere informatie

De DOELSTELLING van de kunstbv-opdrachten & De BEOORDELING:

De DOELSTELLING van de kunstbv-opdrachten & De BEOORDELING: beeldende vorming De DOELSTELLING van de -opdrachten & De BEOORDELING: Doelstellingen van de opdrachten. Leren: Thematisch + procesmatig te werken Bestuderen van het thema: met een open houding Verzamelen

Nadere informatie

Stap 1 Doelen vaststellen

Stap 1 Doelen vaststellen Stap 1 Doelen vaststellen! Lesdoelen staan altijd in relatie tot langere termijn doelen. Zorg dat je de leerlijn of opbouw van doelen op schoolniveau helder hebt! Groepsdoelen staan altijd in relatie tot

Nadere informatie

11de Vlaams Congres van Leraars Wetenschappen zaterdag 12 november 2005. Jacky Hellemans - Koen Paes

11de Vlaams Congres van Leraars Wetenschappen zaterdag 12 november 2005. Jacky Hellemans - Koen Paes 11de Vlaams Congres van Leraars Wetenschappen zaterdag 12 november 2005 de wet van Jacky Hellemans - Koen Paes Academische Lerarenopleiding Natuurkunde Departement Natuurkunde en Sterrenkunde - K.U.Leuven

Nadere informatie

Dichtheid.info hoort bij de lesserie Dichtheid praktisch gezien. Alle informatie voor leerlingen is hier te vinden.

Dichtheid.info hoort bij de lesserie Dichtheid praktisch gezien. Alle informatie voor leerlingen is hier te vinden. praktisch gezien http://dichtheid.wordpress.com/ praktisch gezien.info.info hoort bij de lesserie praktisch gezien. Alle informatie voor leerlingen is hier te vinden. Docenten krijgen het docentenmateriaal

Nadere informatie

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 In het leven van alle dag speelt Wetenschap en Techniek (W&T) een grote rol. We staan er vaak maar weinig bij stil, maar zonder de vele uitvindingen in de wereld van

Nadere informatie

Workshop voorbereiden Authentieke instructiemodel

Workshop voorbereiden Authentieke instructiemodel Workshop voorbereiden Authentieke instructiemodel Workshop voorbereiden Uitleg Start De workshop start met een echte, herkenbare en uitdagende situatie. (v.b. het is een probleem, een prestatie, het heeft

Nadere informatie

Als huiswerk voor de tweede bijeenkomst moeten de cursisten oefening 03.2 & 03.3 maken

Als huiswerk voor de tweede bijeenkomst moeten de cursisten oefening 03.2 & 03.3 maken Bijeenkomst 1 De trainer stelt zichzelf voor en geeft een korte toelichting over de inhoud en het doel van de training. Licht de afspraken en regels toe die gelden voor deelname. Neemt hier de tijd voor,

Nadere informatie

datum: 7 november 2013 aantal leerlingen: 22 tijd: 13:00-15:05 groep: 3

datum: 7 november 2013 aantal leerlingen: 22 tijd: 13:00-15:05 groep: 3 Lesvoorbereiding Onderbouw Circuitles Zakelijke gegevens naam student: Anouk Bluemink stageschool: RKS De Leer Hengelo (gld) Iselinge klas: VR2B mentor/mentrix: Ria Menting datum: 7 november 2013 aantal

Nadere informatie

HOERA, een meisje Ondertitel: Analyseren

HOERA, een meisje Ondertitel: Analyseren HOERA, een meisje Ondertitel: Analyseren 1. Inleiding Aan de hand van een concept cartoon verdiepen leerlingen zich in de vraag hoe het komt dat een meisje een meisje is. Een concept cartoon is een visuele

Nadere informatie

Drents Museum. Wat als de stoel van meneer Rietveld kon praten? Groep 3 Les 4 De opdracht...

Drents Museum. Wat als de stoel van meneer Rietveld kon praten? Groep 3 Les 4 De opdracht... Drents Museum Wat als de stoel van meneer Rietveld kon praten? Groep 3 Les 4 De opdracht... Les 4 De opdracht... Drents Museum Groep 3 Duur: naar eigen inzicht (evt. te verdelen over meerdere lessen) Lesvoorbereiding

Nadere informatie

Zelf aan de slag. Lesbrief Wetenschap & Techniek-lessen voor kinderen in groep 1 t/m 3 van het basisonderwijs

Zelf aan de slag. Lesbrief Wetenschap & Techniek-lessen voor kinderen in groep 1 t/m 3 van het basisonderwijs Zelf aan de slag Lesbrief Wetenschap & Techniek-lessen voor kinderen in groep 1 t/m 3 van het basisonderwijs kennismaking met Wetenschap & Techniek. Inleiding In deze lesbrief staan suggesties voor een

Nadere informatie

Grip krijgen op de ontwikkeling van leesbegrip

Grip krijgen op de ontwikkeling van leesbegrip Grip krijgen op de ontwikkeling Karin van de Mortel, taal- en leesexpert bij CPS van leesbegrip E-book Grip krijgen op de ontwikkeling van leesbegrip Grip krijgen op de ontwikkeling van leesbegrip karin

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding 9. 5 Planning 83 5.1 Leerdoelen en persoonlijke doelen 84 5.2 Het ontwerpen van het leerproces 87 5.3 Planning in de tijd 89

Inhoud. Inleiding 9. 5 Planning 83 5.1 Leerdoelen en persoonlijke doelen 84 5.2 Het ontwerpen van het leerproces 87 5.3 Planning in de tijd 89 Inhoud Inleiding 9 1 Zelfsturend leren 13 1.1 Zelfsturing 13 1.2 Leren 16 1.3 Leeractiviteiten 19 1.4 Sturingsactiviteiten 22 1.5 Aspecten van zelfsturing 25 1.6 Leerproces vastleggen 30 2 Oriëntatie op

Nadere informatie

Introduceren thema Áchtbanen. Thema: Achtbanen. centraal: 2. Hoe komt het dat de wagentjes toch op de rails blijven zelfs

Introduceren thema Áchtbanen. Thema: Achtbanen. centraal: 2. Hoe komt het dat de wagentjes toch op de rails blijven zelfs Natuur & Techniek Achtbanen Omschrijving van de opdracht: Introductie Thema: Achtbanen In deze les staan de volgende hogere orde denkvragen centraal: 1. Ontwerp een wagentje voor je eigen achtbaan. 2.

Nadere informatie

Project wiskunde: iteratie en fractalen. Naam:

Project wiskunde: iteratie en fractalen. Naam: Project wiskunde: iteratie en fractalen Naam: Klas: 6EW-6LW-6WW 1 Doelstellingen De leerlingen leren zelfstandig informatie verwerven en verwerken over een opgelegd onderwerp. De leerlingen kunnen de verwerkte

Nadere informatie

Van Doelstelling, naar leeractiviteit naar werkvorm

Van Doelstelling, naar leeractiviteit naar werkvorm wwwexpertisecentrum-kunsttheorienl Van Doelstelling, naar leeractiviteit naar werkvorm Dit collegevoorbeeld/lesvoorbeeld laat twee verschillende werkvormen zien, een werkvorm die gericht is op lagere orde

Nadere informatie

Nederlands in Uitvoering

Nederlands in Uitvoering Nederlands in Uitvoering Leerjaar 1 Sport & spel Een mondelinge instructie begrijpen Algemene modulegegevens Leerjaar: 1 Taaltaak: Een mondelinge instructie begrijpen Thema: Sport & spel Leerstijlvariant:

Nadere informatie

9. Schrijfopdrachten

9. Schrijfopdrachten 9.1 Poëzie doel Creatief schrijven activeren voorkennis toepassen kennis wanneer n.v.t. groepssamenstelling individueel duur 20 minuten De leerkracht geeft leerlingen een begrip, apparaat, mening, enzovoort.

Nadere informatie

Lucht als materie 6-8. Auteur : Kristína Žoldošová, Trnavska Univerzita v Trnave, Slovakia. jaar

Lucht als materie 6-8. Auteur : Kristína Žoldošová, Trnavska Univerzita v Trnave, Slovakia. jaar 6-8 jaar Wetenschappelijke inhoud: Natuurkunde Beoogde concepten: Gasvormige aggregatietoestand. Aanwezigheid van lucht in de omgeving. Lucht als materie aanwezig in het universum. Beoogde leeftijdsgroep:

Nadere informatie

Gebruik het vragenmachientje en bedenk een onderzoeksvraag

Gebruik het vragenmachientje en bedenk een onderzoeksvraag Instructieblad Gebruik het vragenmachientje en bedenk een onderzoeksvraag Onderzoeken is leuk omdat je wat over jezelf leert: wat je kunt en hoe creatief je bent. Ook leer je over je omgeving en de wereld.

Nadere informatie

Beoordelingseenheid A Proeve van Bekwaamheid. Leg het fundament. Crebonummer 91370. Opleiding Sociaal Cultureel Werker Kwalificatieniveau 4 BOL/BBL

Beoordelingseenheid A Proeve van Bekwaamheid. Leg het fundament. Crebonummer 91370. Opleiding Sociaal Cultureel Werker Kwalificatieniveau 4 BOL/BBL Beoordelingseenheid A Proeve van Bekwaamheid Leg het fundament Crebonummer 91370 Opleiding Sociaal Cultureel Werker Kwalificatieniveau 4 BOL/BBL EXAMENBANK PROVE2MOVE 2 Inhoudsopgave Inleiding 3 Opdrachten

Nadere informatie

Kleuters met een A. En nu?

Kleuters met een A. En nu? Leerlingvolgsysteem Toets Team Kleuters met een A. En nu? Toetsresultaten bij kleuters zijn voor u aanleiding om te handelen, in actie te komen. De noodzaak tot actie geldt voor alle kleuters. Er moet

Nadere informatie

REKENMODULE INHOUD. Rekenen voor vmbo-groen en mbo-groen

REKENMODULE INHOUD. Rekenen voor vmbo-groen en mbo-groen REKENMODULE INHOUD Rekenen voor vmbo-groen en mbo-groen Colofon RekenGroen. Rekenen voor vmbo- groen en mbo- groen Extra Rekenmodule Inhoud Leerlingtekst Versie 1.0. November 2012 Auteurs: Mieke Abels,

Nadere informatie

Werkgroep portfolio & coaching. portfolio handleiding

Werkgroep portfolio & coaching. portfolio handleiding portfolio handleiding Werkgroep portfolio & coaching 1 De plaats van portfolio in het leren op het VMBO. In enkele notities en werkdocumenten is het kader voor het nieuwe onderwijs geschetst. Dit komt

Nadere informatie

Waarom een samenvatting maken?

Waarom een samenvatting maken? Waarom een samenvatting maken? Er zijn verschillende manieren om actief bezig te zijn met de leerstof. Het maken van huiswerk is een begin. De leerstof is al eens doorgenomen; de stof is gelezen en opdrachten

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

Ontwikkelingsgericht onderwijs

Ontwikkelingsgericht onderwijs Ontwikkelingsgericht onderwijs Leren op de John F. Kennedyschool De basisschool van onze zoon, de John F. Kennedyschool te Zutphen, is dit schooljaar begonnen met een nieuwe manier van werken. Ze zijn

Nadere informatie

Nationaal Gevangenismuseum

Nationaal Gevangenismuseum Nationaal Gevangenismuseum Gevangen in beeld Groep 8 Thema-overzicht Thema-overzicht Gevangen in beeld Groep 8 Gevangenismuseum Kern van het thema Als je iets fout doet, krijg je straf. Onze gevangenissen

Nadere informatie

Vaardigheidsmeter Communicatie

Vaardigheidsmeter Communicatie Vaardigheidsmeter Communicatie Persoonlijke effectiviteit Teamvaardigheden Een goede eerste indruk Zelfempowerment Communiceren binnen een team Teambuilding Assertiviteit Vergaderingen leiden Anderen beïnvloeden

Nadere informatie

Drents Museum. Wat als de stoel van meneer Rietveld kon praten? Groep 3 Thema-overzicht

Drents Museum. Wat als de stoel van meneer Rietveld kon praten? Groep 3 Thema-overzicht Drents Museum Wat als de stoel van meneer Rietveld kon praten? Groep 3 Thema-overzicht Thema-overzicht Drents Museum Groep 3 Essentie van het thema Beeldcultuur kan omschreven worden als een maatschappelijke

Nadere informatie

Drijven en zinken. tabel met dichtheden

Drijven en zinken. tabel met dichtheden Drijven en zinken 1 Massa, volume en dichtheid 2 Archimedes 3 Homogene voorwerpen in een vloeistof 4 Drijvende voorwerpen 5 Zwaartekracht 6 Opwaartse kracht; wet van Archimedes 7 Samenvatting en schematisch

Nadere informatie

op (afnemende) sturing Een interventie gericht op docenten bij het opleiden en begeleiden van studenten naar zelfstandig beroepsbeoefenaars.

op (afnemende) sturing Een interventie gericht op docenten bij het opleiden en begeleiden van studenten naar zelfstandig beroepsbeoefenaars. op (afnemende) sturing Een interventie gericht op docenten bij het opleiden en begeleiden van studenten naar zelfstandig beroepsbeoefenaars. Auteur: Anneke Lucassen Zelfevaluatie begeleiden bij zelfstandig

Nadere informatie

Montessori High School Minor

Montessori High School Minor Montessori High School Minor Titel: Eén hand aanpassing Korte beschrijving van de Minor: Bij heel veel dagelijkse handelingen heb je eigenlijk twee handen nodig. Er zijn nog steeds niet genoeg gebruiksvoorwerpen

Nadere informatie

Technisch gesproken reken ik daarop. Taal, techniek en rekenen-wiskunde bij jonge kinderen.

Technisch gesproken reken ik daarop. Taal, techniek en rekenen-wiskunde bij jonge kinderen. Technisch gesproken reken ik daarop. Taal, techniek en rekenen-wiskunde bij jonge kinderen. In dit document lees je wat het beroepsproduct Technisch gesproken reken ik daarop inhoudt. De vakken rekenen-wiskunde,

Nadere informatie

Reflectie en feedback

Reflectie en feedback Reflectie en feedback Doelen bijeenkomst Kennis uitbreiden over reflectie en feedback Vaardigheden oefenen met stimuleren van reflectie Hoe in te bedden in de organisatie (wie, wanneer, teamoverzicht,

Nadere informatie

Reflectiegesprekken met kinderen

Reflectiegesprekken met kinderen Reflectiegesprekken met kinderen Hierbij een samenvatting van allerlei soorten vragen die je kunt stellen bij het voeren van (reflectie)gesprekken met kinderen. 1. Van gesloten vragen naar open vragen

Nadere informatie

Ik beweeg! Lessenserie: Ik beweeg!

Ik beweeg! Lessenserie: Ik beweeg! Ik beweeg! Lessenserie over de invloed van sport en beweging op lichaamsprocessen voor groep 5/6 Gebaseerd op de didactiek van onderzoekend en ontwerpend leren 1 Inhoudsopgave bladzijde Organisatie 3 Context

Nadere informatie

SECTORWERKSTUK 2013-2014

SECTORWERKSTUK 2013-2014 SECTORWERKSTUK 2013-2014 1 HET SECTORWERKSTUK Het sectorwerkstuk is een verplicht onderdeel voor alle leerlingen uit het Mavo. Het maken van een sectorwerkstuk is een manier waarop je, als eindexamenkandidaat,

Nadere informatie

De Taxonomie van Bloom Toelichting

De Taxonomie van Bloom Toelichting De Taxonomie van Bloom Toelichting Een van de meest gebruikte manier om verschillende kennisniveaus in te delen, is op basis van de taxonomie van Bloom. Deze is tussen 1948 en 1956 ontwikkeld door de onderwijspsycholoog

Nadere informatie

Over Mad Science TV WWW.MADSCIENCE.ORG/NEDERLAND. Lesbrief Materie :

Over Mad Science TV WWW.MADSCIENCE.ORG/NEDERLAND. Lesbrief Materie : Lesbrief Materie : Voor u ligt een begeleidende lesbrief van Mad Science die u in uw eigen klas kunt gebruiken. De les bevat enkele experimenten die de kinderen zelf in de klas uit kunnen proberen. Bij

Nadere informatie

i n s t a p h a n d l e i d i n g

i n s t a p h a n d l e i d i n g jaargroep 7 reken-wiskundemethode voor het basisonderwijs i n s t a p h a n d l e i d i n g k o l o m s g e w i j s d e l e n Inleiding Het programma laat de leerlingen kennismaken met vernieuwende elementen

Nadere informatie

Speels oefenen. Relaties tussen vermenigvuldigsommen. Vermenigvuldigen

Speels oefenen. Relaties tussen vermenigvuldigsommen. Vermenigvuldigen Speels oefenen Relaties tussen vermenigvuldigsommen Vermenigvuldigen Speels oefenen Relaties tussen vermenigvuldigsommen Auteur Els van Herpen www.fi.uu.nl/speciaalrekenen Freudenthal Instituut, Utrecht

Nadere informatie

LESSENSERIE VLIEGTUIGEN GROEP 3/4

LESSENSERIE VLIEGTUIGEN GROEP 3/4 LESSENSERIE VLIEGTUIGEN GROEP 3/4 1. Inhoudsopgave Inhoudsopgave 2 De lessenserie in het kort 3 Doelstellingen 3 Benodigdheden 3 Trefwoorden en kernbegrippen 3 Overzicht lesinhouden 4 Les 1 Probleem constateren

Nadere informatie

Regen en het weer voorspellen

Regen en het weer voorspellen Uitdager van de maand Regen en het weer voorspellen Natuur en Techniek, Groep 7/8 Algemeen Titel Regen en het weer voorspellen Cognitieve doelen en vaardigheden voor excellente leerlingen Het maken van

Nadere informatie

QUESTIONBOXLES ZONNECELLEN EN ELEKTRICITEIT

QUESTIONBOXLES ZONNECELLEN EN ELEKTRICITEIT QUESTIONBOXLES ZONNECELLEN EN ELEKTRICITEIT Colofon Auteur: Amy Beerens Contact: Maarten Reichwein, WKUU, wetenschapsknooppunt@uu.nl of 030-25 33 717 INHOUDSOPGAVE Inhoud 1 Doel van de les 2 2 Opzet lesplan

Nadere informatie

Wondverzorging. Let op: het is belangrijk om precies deze schrijfwijze aan te houden, dus met tussenstreepjes.

Wondverzorging. Let op: het is belangrijk om precies deze schrijfwijze aan te houden, dus met tussenstreepjes. M Wondverzorging Website In de oorspronkelijke uitgave van Wondverzorging was een cd-rom toegevoegd met aanvullend digitaal materiaal. Vanaf deze editie is echter al dit aanvullende materiaal vindbaar

Nadere informatie

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken?

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken? Werkblad: 1. Wat is je leerstijl? Om uit te vinden welke van de vier leerstijlen het meest lijkt op jouw leerstijl, kun je dit simpele testje doen. Stel je eens voor dat je zojuist een nieuwe apparaat

Nadere informatie

Sociale en recreatieve activiteiten

Sociale en recreatieve activiteiten Sociale en recreatieve activiteiten Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur(s): Richard Prins Inhoudelijke redactie: Patricia Streng Eindredactie: Astrid

Nadere informatie

VOLLEDIGE INSTRUCTIES LEESVAARDIGHEID

VOLLEDIGE INSTRUCTIES LEESVAARDIGHEID VOLLEDIGE INSTRUCTIES LEESVAARDIGHEID Maak een mindmap of schema van een tekst ga je dan doen? Naar aanleiding van een titel, ondertitel, plaatjes en of de bron van de tekst ga je eerst individueel (en

Nadere informatie

Introduceren thema Broeikaseffect. Startopdracht. gekeken. http://bit.ly/1vqs19u. Thema: Broeikaseffect. laten stoppen? centraal:

Introduceren thema Broeikaseffect. Startopdracht. gekeken. http://bit.ly/1vqs19u. Thema: Broeikaseffect. laten stoppen? centraal: Natuur & Techniek het broeikaseffect Omschrijving van de opdracht: Introductie Thema: Broeikaseffect In deze les staan de volgende hogere- orde denkvragen centraal: 1. Hoe zou je het broeikaseffect kunnen

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Inleiding 4. Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10. Les 2. Denken Kunnen dieren denken?

Inhoudsopgave. Inleiding 4. Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10. Les 2. Denken Kunnen dieren denken? >> Inhoudsopgave Inleiding 4 Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10 Les 2. Denken Kunnen dieren denken? 14 Les 3. Geluk Wat is het verschil tussen blij zijn en gelukkig zijn?

Nadere informatie

Handleiding Werkvormen Vragen stellen

Handleiding Werkvormen Vragen stellen Handleiding Werkvormen Vragen stellen Inhoud 1. Inleiding 2. Vragen stellen 3. Werkvormen 3.1. Vragenvuurtje 3.2. Geen Ja / Geen Nee 3.3. Doorzagen 3.4. De onbekende weg 1. Inleiding Voor de dialoog is

Nadere informatie

EVALUATIE EN PLANNING

EVALUATIE EN PLANNING EVALUATIE EN PLANNING Introductie Versie januari 2001 Docentendeel HUISARTS- OPLEIDING Algemene gegevens Dit onderwijsprogramma is ontwikkeld door de staf van de afdeling Huisartsopleiding van de Vrije

Nadere informatie

PTA kunstvakken II beeldend GL, deelvak tekenen Media cohort 14-15-16 PTA grafimedia GL, deelvak tekenen Media cohort 14-15-16

PTA kunstvakken II beeldend GL, deelvak tekenen Media cohort 14-15-16 PTA grafimedia GL, deelvak tekenen Media cohort 14-15-16 Deel-PTA voor twee vakken Let op: dit PTA voor het deelvak tekenen telt mee bij 2 hoofdvakken: bij het hoofdvak grafimedia en het vak kunstvakken II beeldend. In dit PTA wordt in afzonderlijke paragrafen

Nadere informatie

Exact periode 2: Dichtheid

Exact periode 2: Dichtheid Exact periode 2: Dichtheid 1 Definitie Met dichtheid wordt bedoeld: de massa per volume-eenheid. Formule: m V : (spreek uit: ro) de dichtheid ( in kg.m -3 ) m: massa (in kg) V: volume (in m 3 ) Volume

Nadere informatie

Onderwijstechnieken.nl. Opbrengstgericht Werken zonder Groepsplan? Dat Kan!

Onderwijstechnieken.nl. Opbrengstgericht Werken zonder Groepsplan? Dat Kan! Opbrengstgericht Werken zonder Groepsplan? Dat Kan! 1 Inhoudsopgave: Voorwoord pagina 3 Inleiding pagina 4 Hoofdstuk 1 Hoe een middel een doel werd pagina 5 Hoofdstuk 2 Waar het eigenlijk om gaat pagina

Nadere informatie

1 De leraar creëert een veilig pedagogisch klimaat

1 De leraar creëert een veilig pedagogisch klimaat KIJKWIJZER PEDAGOGISCH-DIDACTISCH HANDELEN IN DE KLAS School : Vakgebied : Leerkracht : Datum : Groep : Observant : 1 De leraar creëert een veilig pedagogisch klimaat (SBL competenties 1 en 2) 1.1* is

Nadere informatie

En, wat hebben we deze les geleerd?

En, wat hebben we deze les geleerd? Feedback Evaluatie Team 5 En, wat hebben we deze les geleerd? FEED BACK in de klas En, wat hebben we deze les geleerd? Leerkracht Marnix wijst naar het doel op het bord. De leerlingen antwoorden in koor:

Nadere informatie

energie Natuur & Techniek Bespreek met de kinderen waar in huis allemaal energie voor alleen nadenken over de verschillende soorten energie, maar

energie Natuur & Techniek Bespreek met de kinderen waar in huis allemaal energie voor alleen nadenken over de verschillende soorten energie, maar Natuur & Techniek energie Omschrijving van de opdracht: Introductie Thema: Energie In dit thema staat de volgende hogere orde denkvraag centraal: Hoeveel bespaar je met een energiezuinig huis in vergelijking

Nadere informatie

Begeleide interne stage

Begeleide interne stage Ik, leren en werken Begeleide interne stage Deel 2 Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Marian van der Meijs Inhoudelijke redactie: Titel: Ik, leren

Nadere informatie

Differentiëren met een groepsplan

Differentiëren met een groepsplan Differentiëren met een groepsplan Dolf Janson 1 verschil maken recht doen aan verschillen afstemmen op verschillen adaptief onderwijs inspelen op onderwijsbehoeften onderwijs passend maken Recht doen aan

Nadere informatie

VERSLAG VIERJAARLIJKS BEZOEK. Visio Onderwijs Rotterdam

VERSLAG VIERJAARLIJKS BEZOEK. Visio Onderwijs Rotterdam VERSLAG VIERJAARLIJKS BEZOEK Visio Onderwijs Rotterdam Plaats : Rotterdam BRIN nummer : 25HE OKE 03 SO Onderzoeksnummer : 276409 Datum onderzoek : 24 juni 2014 Datum vaststelling : 20 augustus 2014 Pagina

Nadere informatie

werken met water - waterbladen

werken met water - waterbladen werken met water - waterbladen inhoud inhoud VVaterblad 1 Waterblad 2 Waterblad 3 Waterblad 4 Waterblad 5 Waterblad 6 Waterblad 7 Een boot laden De stevigheid van het wateroppervlak Een gat in de waterleiding

Nadere informatie

Een glas water uit de ijskast en met ijsklontjes wordt op tafel gezet. De buitenkant wordt nat. Waarom?

Een glas water uit de ijskast en met ijsklontjes wordt op tafel gezet. De buitenkant wordt nat. Waarom? Docentversie (24/05/2012) Natte Glazen Benodigdheden -glazen -ijsklontjes -koud water in kan of thermos of plastic flessen -maatbeker -weegschaal Een glas water uit de ijskast en met ijsklontjes wordt

Nadere informatie

Les 1 Probleem verkennen, ideeën verzinnen en kiezen

Les 1 Probleem verkennen, ideeën verzinnen en kiezen en Casus Tafels leren in samenwerking met OBS Het Galjoen, Den Hoorn Wetenschapsknooppunt Zuid-Holland TU Delft en ontwerpbureau Meeple In deze casus ontwerpen leerlingen een leuke manier om tafels te

Nadere informatie

O&O cyclus. Onderzoeken en ontwerpen

O&O cyclus. Onderzoeken en ontwerpen O&O cyclus Onderzoeken en ontwerpen O&O cyclus Waslijn O&O Deze platen kun je aan de muur hangen bij een onderzoeksopdracht of ontwerpopdracht. Tijdens het onderzoeken of ontwerpen staat het leerproces

Nadere informatie

Vincent-stripverhaal MAKEN VOELEN SAMENWERKEN KIJKEN. Expertisecentrum Kunsttheorie Primair Onderwijs www.expertisecentrum-kunsttheorie-po.

Vincent-stripverhaal MAKEN VOELEN SAMENWERKEN KIJKEN. Expertisecentrum Kunsttheorie Primair Onderwijs www.expertisecentrum-kunsttheorie-po. Vincent-stripverhaal Expertisecentrum Kunsttheorie Primair Onderwijs Vincent-stripverhaal Een opdracht voor groep 5 of 6 gericht op inleven en maken. Leerlingen maken samen een stripverhaal, gebaseerd

Nadere informatie

Lesopbouw Onderzoekend Leren Wetenschap in het basisonderwijs

Lesopbouw Onderzoekend Leren Wetenschap in het basisonderwijs Lesopbouw Onderzoekend Leren Wetenschap in het basisonderwijs Routekaart Algemene disclaimer Dit document is bedoeld ter algemene informatie, en dient als voorbeeld voor een les onderzoekend leren in het

Nadere informatie

DEEL 2: Leerdoelenoverzicht (groep 3-4)

DEEL 2: Leerdoelenoverzicht (groep 3-4) Excellente gespreksvoering met excellente leerlingen DEEL 2: Leerdoelenoverzicht (groep 3-4) Deze uitgave maakt onderdeel uit van het product Excellente gespreksvoering met excellente leerlingen. Dit product

Nadere informatie

Nationaal Gevangenismuseum Gevangen in beeld

Nationaal Gevangenismuseum Gevangen in beeld Nationaal Gevangenismuseum Gevangen in beeld Groep 8 Les 1. Boeven in beeld Les 1. Boeven in beeld Nationaal Gevangenismuseum Groep 8 120 minuten Samenvatting van de les De les begint met een klassikaal

Nadere informatie

Opbrengstgericht omgaan met verschillen. Bijeenkomst 1 Oriëntatie opbrengstgericht differentiëren en stellen van doelen

Opbrengstgericht omgaan met verschillen. Bijeenkomst 1 Oriëntatie opbrengstgericht differentiëren en stellen van doelen Opbrengstgericht omgaan met verschillen Bijeenkomst 1 Oriëntatie opbrengstgericht differentiëren en stellen van doelen Hoe gaan we met elkaar om? Maak contact Vertrouwelijkheid Niets is gek Zorg goed voor

Nadere informatie

Wetenschap & Technologie en zaakvakonderwijs. [naam trainer]

Wetenschap & Technologie en zaakvakonderwijs. [naam trainer] Wetenschap & Technologie en zaakvakonderwijs [naam trainer] Inhoud Startactiviteit Ideeën genereren voor onderzoeksvragen / ontwerp problemen Intervisie / mini-les aan de hand van uitgevoerde les / lesontwerp

Nadere informatie

kunstbv beeldende vorming Afsluiting kunstbv 5 Havo / 6VWO afsluiting Naam:... Klas...

kunstbv beeldende vorming Afsluiting kunstbv 5 Havo / 6VWO afsluiting Naam:... Klas... Naam:... Klas... Afsluiting 5 Havo / 6VWO In periode 2, 3 en 4 gaan jullie werken aan een eigen thema om het vak af te sluiten. De volgende onderdelen zullen aan bod komen: - eigen werk rond thema + logboek

Nadere informatie

21. Lichaamslengte, deel 2: in een grafiek

21. Lichaamslengte, deel 2: in een grafiek 21. Lichaamslengte, deel 2: in een grafiek Leeftijdsgroep Ongeveer 12-16 jaar Kerndoel Deze les levert een bijdrage aan kerndoel 4: De leerlingen leren meten en leren omgaan met meetinstrumenten, gangbare

Nadere informatie

Rekenvaardigheden toetsen in een mbo koksopleiding

Rekenvaardigheden toetsen in een mbo koksopleiding Rekenvaardigheden toetsen in een mbo koksopleiding Mark Hoogenboezem, ROC Midden Nederland (met aanvullingen vanuit de docenten opleiding rekenen mbo: Vincent Jonker, Fokke Munk, Rinske Stelwagen, Monica

Nadere informatie

Rekenen met verhoudingen

Rekenen met verhoudingen Rekenen met verhoudingen Groep 6, 7 Achtergrond Leerlingen moeten niet alleen met de verhoudingstabel kunnen werken wanneer die al klaar staat in het rekenboek, ze moeten ook zelf een verhoudingstabel

Nadere informatie

12. Leerstof samenvatten

12. Leerstof samenvatten 12.1 Samenvatten van tekst(gedeelt)en doel Hoofdzaken uit een tekst halen en samenvatten in steekwoorden wanneer kern les(senserie) groepssamenstelling individueel, tweetallen voorbereiding: - De leerling

Nadere informatie

China Pagina 1. - Wie nodig jij uit voor een Chinese maaltijd? -

China Pagina 1. - Wie nodig jij uit voor een Chinese maaltijd? - China Pagina 1 Colofon Uitnodiging voor maaltijd in Chinees Les voor groep 6-8 150-180 minuten Handvaardigheid Let op! In deze les opzet werken leerlingen in tweetallen, en maken samen 1 werkstuk, maar

Nadere informatie

Feedback. Soorten feedback Evaluatieve feedback: Goed gewerkt. Descriptieve feedback: Goed gewerkt. Je hebt alle belangrijke elementen opgenomen.

Feedback. Soorten feedback Evaluatieve feedback: Goed gewerkt. Descriptieve feedback: Goed gewerkt. Je hebt alle belangrijke elementen opgenomen. Feedback Wat is feedback? Feedback gaat over het terugkoppelen van informatie. Nicolien van Hamel 1 legt het kort en bondig uit: Feedback betekent letterlijk: terugkoppeling. Bij feedback hoor je van de

Nadere informatie

Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen.

Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen. Zelfstandig werken Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen. Visie Leerlinggericht: gericht op de mogelijkheden van

Nadere informatie

DEEL 2: Leerdoelenoverzicht (groep 5-8)

DEEL 2: Leerdoelenoverzicht (groep 5-8) Excellente gespreksvoering met excellente leerlingen DEEL 2: Leerdoelenoverzicht (groep 5-8) Deze uitgave maakt onderdeel uit van het product Excellente gespreksvoering met excellente leerlingen. Dit product

Nadere informatie