Van Zonnestelsel tot Ontstaan Heelal Leeuwarden, jan-april Melkwegstelsels. Paul Wesselius, 18 maart Melkwegstelsels, HOVO 1

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Van Zonnestelsel tot Ontstaan Heelal Leeuwarden, jan-april Melkwegstelsels. Paul Wesselius, 18 maart Melkwegstelsels, HOVO 1"

Transcriptie

1 Van Zonnestelsel tot Ontstaan Heelal Leeuwarden, jan-april 2013 Melkwegstelsels Paul Wesselius, 18 maart Melkwegstelsels, HOVO 1

2 Achtergrond Informatie Deze presentatie is een aangepaste versie van 2 powerpoints van professor Peter Barthel van het Kapteyn Instituut van de RUG te Groningen: extragalactische heelal en sterrenstelsels, van 2010 Blz (Melkweg) en (Sterrenstelsels) in Handboek Sterrenkunde, Govert Schilling, Fontaine Uitgevers, vijfde druk onderaan staat de link: Meten aan melkwegstelselsleerlingmateriaal, gecertificeerde versie 1.0 (Word 12 MB) Datum: 11 september Melkwegstelsels, HOVO 2

3 De Melkweg Melkwegstelsels, HOVO 3

4 De Melkweg in infrarood Licht met langere golflengte gaat wel door stof Melkwegstelsels, HOVO 4

5 Schematisch bovenaanzicht van de Melkweg Melkwegstelsels, HOVO 5

6 Melkwegcentrum massaconcentratie in centrum van 3 miljoen zonsmassa s Melkwegstelsels, HOVO 6

7 De Melkweg samengevat Melkweg: grote pannenkoek met 20 miljard sterren, honderdduizend lichtjaar diameter Verschillende theorieën voor spiraalarmen Tussen de sterren zit gas, stof, en donkere materie van nog volstrekt onbekende aard In het centrum van de Melkweg zit een zwaar zwart gat Melkwegstelsels, HOVO 7

8 EDWIN HUBBLE (1924): VARIABELE STERREN IN M31 LIETEN ZIEN DAT DEZE NEVELVLEK ZICH OP EEN PAAR MILJOEN LICHTJAAR AFSTAND BEVOND MET ANDERE WOORDEN: IN HET EXTRA-GALACTISCHE HEELAL Melkwegstelsels, HOVO 8

9 DEZE MONTAGE TOONT DE SCHIJNBARE AFMETING VAN DE MAAN, M31 EN DIENS TWEE BEGELEIDERS M32 EN NGC Melkwegstelsels, HOVO 9

10 STERRENSTELSELS KOMEN VOOR IN VORMEN EN MATEN, MET AL DAN NIET GROTE STER-VORMINGSACTIVITEIT Stervorming NGC Melkwegstelsels, HOVO 10

11 NGC Melkwegstelsels, HOVO 11

12 Het zgn. grand-design spiraalstelsel Messier Melkwegstelsels, HOVO 12

13 Door de ijle buitenste lagen zijn andere sterrenstelsels te zien M104, het zgn. Sombrero-stelsel, foto van Peter Barthel met de VLT; zeer succesvol in de verkoop bij ESO Melkwegstelsels, HOVO 13

14 NGC4013: omdat we dit stelsel op zijn kant bekijken zien we het stof in de schijf goed (en stervorming er vlak boven) Edge on Melkwegstelsels, HOVO 14

15 RUGBYBAL- EN SIGAARVORMIGE ELLIPTISCHE STELSELS VORMEN EEN ANDERE BELANGRIJKE KLASSE: ZE ZIJN ARM AAN GAS EN AAN JONGE STERREN M Melkwegstelsels, HOVO 15

16 EDWIN HUBBLE BRACHT SYSTEMATIEK IN DE STERRENSTELSELS: DOMINANTIE VAN BULGE /SPIRAALARMEN AANWEZIGHEID VAN GAS EN JONGE STERREN Melkwegstelsels, HOVO 16

17 DE HUBBLE-STEMVORK, GEILLUSTREERD MET ECHTE STERRENSTELSELS: Melkwegstelsels, HOVO 17

18 NGC1365 IS EEN PRACHTIG VOORBEELD VAN EEN BALKSPIRAAL Melkwegstelsels, HOVO 18

19 VREEMDE EENDEN IN DE BIJT: ONREGELMATIGE STELSELS ZOALS DE MAGELHAENSE WOLKEN Van: Melkwegstelsels, HOVO 19

20 MET NAME DIE ONREGELMATIGE STELSELS ZIJN ZEER RIJK AAN GAS EN JONGE STERREN HIER DE GROTE MAGELHAENSE WOLK Foto van Eckhard Slawik, op website van ESA Melkwegstelsels, HOVO 20

21 STERRENSTELSELS ZIJN DE BOUWSTENEN VAN HET HEELAL. ZE KOMEN NET ALS STERREN IN HET ALGEMEEN NIET GEÏSOLEERD VOOR, MAAR VEELAL IN GROEPEN OF CLUSTERS VIRGO- CLUSTER ( nl/wp6/2011 /12/virgocluster) staat dichtstbij, beslaat 5 graden aan de hemel, omvat meer dan 2000 sterrenstel sels Melkwegstelsels, HOVO 21

22 HUBBLE ONTDEKTE DE EXPANSIE VAN HET HEELAL RECESSIESNELHEDEN ZIJN AFHANKELIJK VAN DE AFSTAND HET HEELAL DIJT UIT (BLAAST ZICHZELF OP, ZONDER CENTRUM) EXTRAGALACTISCHE AFSTANDEN WORDEN DAAROM WEERGEGEVEN MET DE ZGN. ROODVERSCHUIVING- PARAMETER z (MAAT VOOR DE RECESSIESNELHEID) Melkwegstelsels, HOVO 22

23 RECESSIESNELHEDEN (DUS ROODVERSCHUIVINGEN) MEET MEN BIJVOORBEELD DOOR GEBRUIK TE MAKEN VAN DE ABSORPTIELIJNEN IN DE SPECTRA VAN STERRENSTELSELS (Dit zijn de z.g. H en K lijnen van Calcium) Melkwegstelsels, HOVO 23

24 DANKZIJ VERRE STERRENSTELSELS KUNNEN WE TERUGKIJKEN IN DE TIJD: Nette stelsels nu, steeds chaotischer in het verleden, dit vertelt ons iets over de vorming van sterrenstelsels Melkwegstelsels, HOVO 24

25 HUBBLE DEEP FIELD: STERRENSTELSELS TOT IN DE VERSTE VERTEN Melkwegstelsels, HOVO 25

26 NIEUW EXTRAGALACTISCH FENOMEEN DE ZWAARTEKRACHT ALS LENS! Melkwegstelsels, HOVO 26

27 Principe zwaartekrachtslens (Wikipedia) Bronvlak Lensvlak Vlak van waarnemer Het licht van de lichtbron links volgt de volle pijlen, onder en boven de lens in het midden tot bij de waarnemer rechts. Die ziet de beelden van de lichtbron - volg de stippellijnen terug van rechts naar links - als twee afzonderlijke afbeeldingen Melkwegstelsels, HOVO 27

28 TOT 1950: HET SERENE HEELAL: Andromedanevel Melkwegstelsels, HOVO 28

29 HET EERSTE STEENTJE IN DE SERENE VIJVER: M87 toont een jet! FATH, Melkwegstelsels, HOVO 29

30 MEER STENEN IN DE VIJVER: Ultraviolet KERNEN en EMISSIELIJNEN VAN HEET GAS NGC1068 SEYFERT, Melkwegstelsels, HOVO 30

31 GIGANTISCHE RADIO-WOLKEN ROND STERRENSTELSELS WORDEN GEMETEN Cygnus A sterrenstelsel in het midden Het íets 1954: radio metingen aan CYGNUS A; alleen de beide gebieden rondom iets zijn gemeten Melkwegstelsels, HOVO 31

32 CENTAURUS A Centrale deel van linker plaatje Optisch beeld (ESO) Radio straling van Centaurus A (= NGC 5128) ( Melkwegstelsels, HOVO 32

33 VIRGO A Virgo A Optisch plaatje met jet Radio plaatje Melkwegstelsels, HOVO 33

34 Cygnus A: RADIO LICHT STERKTEN BEDRAGEN ~10 40 W Dat is 3 x L zon = 3000 L ons melkwegstelsel Melkwegstelsels, HOVO 34

35 IN DE JAREN ZESTIG EN DAARNA BLIJKEN ACTIEVE STELSELS OOK STERKE BRONNEN VAN HOOG-ENERGETISCHE RÖNTGEN- EN GAMMASTRALING TE ZIJN IN EEN ACTIEF STELSEL HUIST, NAAST DE THERMONUCLEAIRE ENERGIEBRON IN ZIJN STERREN EEN KRACHTIGE, CENTRALE ENERGIEBRON Melkwegstelsels, HOVO 35

36 QUASARS WORDEN ONTDEKT IN HOEWEL ZE ONTDEKT ZIJN ALS STERKE RADIOBRONNEN BLIJKT DAT LATER EERDER UITZONDERING DAN REGEL TE ZIJN Quasars blijken in zeer zwakke actieve stelsels te zitten! Ontdekt door onze landgenoot Maarten Schmidt Melkwegstelsels, HOVO 36

37 DE EMISSIELIJNEN IN QUASARSPECTRA VERTONEN FORSE ROODVERSCHUIVINGEN Melkwegstelsels, HOVO 37

38 HOOFDBESTANDDELEN VAN ACTIEVE STELSELS ZIJN: Ultraviolette KERN, SOMS VARIABEL HEET GAS, TOT OP 1000-lichtjaar SCHAAL RADIO-EMISSIE, op schaal van een lichtjaar TOT miljoenen lichtjaren INFRAROOD-EMISSIE RÖNTGEN-STRALING (VAR.) GAMMA-STRALING (VAR.) GERICHT ZOEKEN! Melkwegstelsels, HOVO 38

39 INTERMEZZO: STARBURST GALAXIES in snel tempo condenseert interstellair gas tot dichte sterclusters, met veel jonge, zware sterren M Melkwegstelsels, HOVO 39

40 WISSELWERKINGEN TUSSEN STELSELS KOMEN DUS RELATIEF VAAK VOOR VROEGER WELLICHT NOG VAKER HST plaatje NGC4038/39 (ANTENNAE) Melkwegstelsels, HOVO 40

41 Sterrenstelsels zijn leeg Sinaasappel in hand = onze Zon Volgende sinaasappel (= dichtsbijzijnde ster) is in Parijs!! Als 2 sterrenstelsels botsen raken de honderden miljarden sterren elkaar zeer zelden Gas en stof in sterren raakt elkaar wel en ze kunnen uit beide botsende stelsels geveegd worden In verre infrarood zien we soms een nieuw stervormend stelsel naast de 2 oorspronkelijke Alle sterren van een geheel sterrenstelsel beïnvloeden elkaar via de zwaartekracht Sterren in een cluster staan veel dichter bij elkaar Sterrenstelsels staan i.h.a. veel dichter bij elkaar dan sterren Melkweg is lichtjaar groot, Andromedanevel op 2,5 miljoen lj (25 keer verder, sinaasappel paar meter verderop) Melkwegstelsels, HOVO 41

42 VERDUISTERDE STARBURST GALAXIES! Arp220 STARBURST GALAXIES VERTONEN NIET ZELDEN TEKENEN VAN RECENTE INTERACTIE einde Intermezzo Melkwegstelsels, HOVO 42

43 WE BEGRIJPEN DE INGREDIENTEN VAN HUN SPECTRALE ENERGIE-VERDELINGEN STEEDS BETER Meer dan 90% van energie van Arp 220 in het verre infrarood! Melkwegstelsels, HOVO 43

44 WELKE BLOEMEN STAAN ER IN DE ACHTERTUIN? LINER = low ionisation narrow emission region STERRENSTELSELS IN HET NABIJE HEELAL Normale stelsels Overgangsobjecten LINERs Seyfert stelsels Melkwegstelsels, HOVO 44

45 SERENE SCHIJN BEDRIEGT.. Sombrero sterrenstelsel = M Melkwegstelsels, HOVO 45

46 ER SLUIMERT IETS IN DE SOMBRERO.. K band (nabij infrarood), IRAS 60 micrometer, radio, röntgen EEN RADIO- EN RÖNTGENKERN! Melkwegstelsels, HOVO 46

47 EVENALS IN M81: Melkwegstelsels, HOVO 47

48 EEN RADIO- EN RÖNTGENKERN (EN OOK NOG EEN SUPERNOVA!) Melkwegstelsels, HOVO 48

49 DEZE ZGN. LINER- STELSELS HEBBEN ACTIEVE KERNEN DIE ZO N 10 TOT 50 KEER STERKER ZIJN DAN DE KERN VAN ONZE EIGEN MELKWEG Melkwegstelsels, HOVO 49

50 DE BRON ZIT DIEP IN DE KERN Kernen zijn slechts een paar lichtdagen groot Melkwegstelsels, HOVO 50

51 OP DE LICHTDAG- SCHAAL AGN Melkwegstelsels, HOVO 51

52 WAT WETEN WE NU, ANNO 2013: ACTIEVE STELSELS, OF BETER: STELSELS MET ACTIEVE KERNEN KOMEN TAMELIJK FREQUENT VOOR IN EXOTISCHE EN MINDER EXOTISCHE VERSCHIJNINGSVORM DE SUBKLASSE VAN EXTREEM RADIO-HELDERE OBJECTEN ( TURBO MODEL) HUIST I.H.A. IN ELLIPTISCHE MOEDERSTELSELS ER IS SPRAKE VAN KOSMISCHE EVOLUTIE VAN HET FENOMEEN Melkwegstelsels, HOVO 52

53 DE AANWIJZINGEN DAT ER EEN FYSISCH VERBAND IS MET CIRCUM-NUCLEAIRE STERVORMING NEMEN TOE Seyfert galaxy NGC Melkwegstelsels, HOVO 53

54 SEYFERT GALAXY NGC1068 PROTOTYPE VAN DE SYMBIOSE VAN AGN EN STERVORMING Melkwegstelsels, HOVO 54

55 QUASAR MOEDERSTELSELS: OPNIEUW INTERACTIE? Melkwegstelsels, HOVO 55

56 DE RECORD HOUDER in Hubble ultra deep field (UDF) UDFy bij z = 8.6, 600 miljoen jaar na Big Bang Melkwegstelsels, HOVO 56

57 DE AARD VAN DE ACTIVITEIT: ZWAAR ZWART GAT HEET GAS RADIO JETS (STRAAL-STROMEN) HETE ACCRETIESCHIJF Hoe je er tegen aan kijkt bepaalt hoe het stelsel er uit ziet Melkwegstelsels, HOVO 57

58 UNIFICATIE- MODELLEN STELLEN ORDE OP ZAKE Barthel, 1989, beroemd artikel! Melkwegstelsels, HOVO 58

59 M31 en M32 hebben grote massaconcentraties in hun centra M Melkwegstelsels, HOVO 59

60 DE CENTRALE MASSA IN M87 WEEGT RUIM een miljard M zon Melkwegstelsels, HOVO 60

61 DIE IN M106 BIJNA 100 miljoen M zon Melkwegstelsels, HOVO 61

62 UIT DE BEWEGING VAN sterren, die dicht om de kern heen bewegen WETEN WE DAT ER EEN CENTRALE MASSA IS VAN ONGEVEER 0,4% VAN DE BULGEMASSA VAN HET STELSEL Melkwegstelsels, HOVO 62

63 ALLE INGREDIENTEN ZIJN DUS BEKEND WAT WE ECHTER NOG NIET WETEN IS: WIE OF WAT ZET DE MOTOR AAN?? Melkwegstelsels, HOVO 63

Sterrenstelsels: een aaneenschakeling van superlatieven

Sterrenstelsels: een aaneenschakeling van superlatieven : een aaneenschakeling van superlatieven Wist u dat! Onze melkweg is een sterrenstelsel! Het bevat zo n 200000000000 sterren! Toch staat de dichtstbijzijnde ster op 4 lichtjaar! Dit komt overeen met 30.000.000

Nadere informatie

Sterrenstelsels. prof.dr. Paul Groot Afdeling Sterrenkunde, IMAPP Radboud Universiteit Nijmegen

Sterrenstelsels. prof.dr. Paul Groot Afdeling Sterrenkunde, IMAPP Radboud Universiteit Nijmegen Sterrenstelsels prof.dr. Paul Groot Afdeling Sterrenkunde, IMAPP Radboud Universiteit Nijmegen Sterrenstelsels Uur 1: Ons Melkwegstelsel Uur 2: Andere sterrenstelsels De Melkweg Galileo: Melkweg bestaat

Nadere informatie

Sterrenstelsels en kosmologie

Sterrenstelsels en kosmologie Sterrenstelsels en kosmologie Inhoudsopgave Ons eigen melkwegstelsel De Lokale Groep Sterrenstelsels Structuur in het heelal Pauze De geschiedenis van het heelal Standaard big bang theorie De toekomst

Nadere informatie

STERREN EN MELKWEGSTELSELS

STERREN EN MELKWEGSTELSELS STERREN EN MELKWEGSTELSELS 6. Piet van der Kruit Kapteyn Astronomical Institute University of Groningen the Netherlands Voorjaar 2007 Outline Afstanden worden in eerste instantie gemeten met Cepheïden.

Nadere informatie

De Melkweg: visueel. sterren, nevels en stof. De Melkweg: atomair waterstof. atomair waterstof straalt bij een golflengte van 21cm

De Melkweg: visueel. sterren, nevels en stof. De Melkweg: atomair waterstof. atomair waterstof straalt bij een golflengte van 21cm 75 50 25 0-25 0 25 50 75 100 125-25 -50-75 2003 Inleiding Astrofysica De Melkweg: visueel De Melkweg: nabij-infrarood Paul van der Werf Sterrewacht Leiden sterren, nevels en stof nabij-infrarood licht

Nadere informatie

Sterrenkundig Practicum 2 3 maart Proef 3, deel1: De massa van het zwarte gat in M87

Sterrenkundig Practicum 2 3 maart Proef 3, deel1: De massa van het zwarte gat in M87 Proef 3, deel1: De massa van het zwarte gat in M87 Sterrenkundig Practicum 2 3 maart 2005 Vele sterrenstelsels vertonen zogenaamde nucleaire activiteit: grote hoeveelheden straling komen uit het centrum.

Nadere informatie

Spectroscopie en centrale dynamica van starburst-stelsels

Spectroscopie en centrale dynamica van starburst-stelsels Nederlandse samenvatting: Spectroscopie en centrale dynamica van starburst-stelsels 1. Sterrenstels/melkwegstelsels(galaxies) Een sterrenstelsel is een enorme verzameling van sterren, zo n paar honderd

Nadere informatie

11/15/16. Inleiding Astrofysica College 8 14 november Ignas Snellen. De melkweg

11/15/16. Inleiding Astrofysica College 8 14 november Ignas Snellen. De melkweg Inleiding Astrofysica College 8 14 november 2016 15.45 17.30 Ignas Snellen De melkweg 1 De melkweg Anaxagoras (384-322 BC) en Democritus (500-428 BC): Melkweg bestaat uit verwegstaande sterren Galilei

Nadere informatie

Samenvatting. Sterrenstelsels

Samenvatting. Sterrenstelsels Samenvatting Sterrenstelsels De Melkweg, waarin de Zon één van de circa 100 miljard sterren is, is slechts één van de vele sterrenstelsels in het Heelal. Sterrenstelsels, ook wel de bouwstenen van het

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Spiraalstelsels Het heelal wordt bevolkt door sterrenstelsels die elk uit miljarden sterren bestaan. Er zijn verschillende soorten sterrenstelsels. In het huidige heelal zien we

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Chapter 1 Nederlandse samenvatting 1. Elementen van de sterrenkunde Het heelal is bezaaid met miljarden sterrenstelsels die als eilanden van vele soorten en maten in een donkere oceaan van onvoorstelbare

Nadere informatie

Het nieuwe heelal. de mooiste resultaten van de. Hubble Space Telescope. HST Copernicus, 21 febr 2013. Edwin Hubble. Edwin Hubble.

Het nieuwe heelal. de mooiste resultaten van de. Hubble Space Telescope. HST Copernicus, 21 febr 2013. Edwin Hubble. Edwin Hubble. Het nieuwe heelal de mooiste resultaten van de Hubble Space Telescope Edwin Hubble 1889-1953 Prof. Henny J.G.L.M. Lamers Universiteit van Amsterdam h.j.g.l.m.lamers@uu.nl 1923 Ontdekte dat Andromeda nevel

Nadere informatie

Melkwegstelsels. Eigenschappen en ruimtelijke verdeling. - morfologie - sterpopulaties - ISM eigenschappen - massa, afmeting en helderheid

Melkwegstelsels. Eigenschappen en ruimtelijke verdeling. - morfologie - sterpopulaties - ISM eigenschappen - massa, afmeting en helderheid Melkwegstelsels Eigenschappen en ruimtelijke verdeling - morfologie - sterpopulaties - ISM eigenschappen - massa, afmeting en helderheid Messier 51, de draaikolknevel, door de jaren heen Lord Rosse (1845)

Nadere informatie

Interstellair Medium. Wat en Waar? - Gas (neutraal en geioniseerd) - Stof - Magneetvelden - Kosmische stralingsdeeltjes

Interstellair Medium. Wat en Waar? - Gas (neutraal en geioniseerd) - Stof - Magneetvelden - Kosmische stralingsdeeltjes Interstellair Medium Wat en Waar? - Gas (neutraal en geioniseerd) - Stof - Magneetvelden - Kosmische stralingsdeeltjes Neutraal Waterstof 21-cm lijn-overgang van HI Waarneembaarheid voorspeld door Henk

Nadere informatie

HOVO cursus Kosmologie

HOVO cursus Kosmologie HOVO cursus Kosmologie Voorjaar 2011 prof.dr. Paul Groot dr. Gijs Nelemans Afdeling Sterrenkunde, Radboud Universiteit Nijmegen HOVO cursus Kosmologie Overzicht van de cursus: 17/1 Groot Historische inleiding

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting Extreme Stervorming in Starburststelsels

Nederlandse Samenvatting Extreme Stervorming in Starburststelsels Nederlandse Samenvatting Extreme Stervorming in Starburststelsels Botsende sterrenstelsels Vlak na de Big Bang, zo n 13,7 miljard jaar geleden, vulde een hete, dichte oersoep het hele Universum (wat toen

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Hoofdstuk 10 Nederlandse samenvatting 10.1 Actieve melkwegstelsels Melkwegstelsels bestaan uit vele miljarden sterren die door zwaartekracht bijeen gehouden worden. Het licht van de meeste melkwegstelsels

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Hoewel sterren op het eerste gezicht willekeurig verdeeld lijken, zijn ze in werkelijkheid gegroepeerd in collecties van miljarden sterren. Dergelijke eilanden van sterren, in

Nadere informatie

Gravitatie en kosmologie

Gravitatie en kosmologie Gravitatie en kosmologie FEW cursus Jo van den Brand Sferische oplossingen: 10 november 2009 Ontsnappingssnelheid Mitchell (1787); Laplace (± 1800) Licht kan niet ontsnappen van een voldoend zwaar lichaam

Nadere informatie

Clusters van sterrenstelsels

Clusters van sterrenstelsels Nederlandse samenvatting In dit proefschrift worden radiowaarnemingen en computer simulaties van samensmeltende clusters van sterrenstelsels besproken. Om dit beter te begrijpen wordt eerst uitgelegd wat

Nadere informatie

SPACE. Een visuele verkenningstocht naar de rand van het heelal en het begin van de tijd. Govert Schilling

SPACE. Een visuele verkenningstocht naar de rand van het heelal en het begin van de tijd. Govert Schilling SPACE Een visuele verkenningstocht naar de rand van het heelal en het begin van de tijd Govert Schilling Copyright 2014 Govert Schilling en Fontaine Uitgevers bv Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Actieve Galactische Kernen We weten nu dat er een super-massief zwart gat in het centrum van elk sterrenstelsel aanwezig is. In de meeste sterrenstelsels, bevat het zwarte gat

Nadere informatie

De mooiste waarnemingen van de

De mooiste waarnemingen van de De mooiste waarnemingen van de Hubble Space Telescope Prof. Henny J.G.L.M. Lamers Universiteit van Amsterdam h.j.g.l.m.lamers@uu.nl Edwin Hubble 1889-1953 1923 Ontdekte dat Andromeda nevel buiten ons melkweg

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Het vraagstuk van onze oorspong fascineert mensen van jong tot oud. Binnen dit vraagstuk specialiseert de extragalactische sterrenkunde zich op het ontstaan van sterrenstelsels

Nadere informatie

Soorten nevels. Planetaire nevels: afgestoten buitenlagen van dode ster

Soorten nevels. Planetaire nevels: afgestoten buitenlagen van dode ster Soorten nevels Planetaire nevels: afgestoten buitenlagen van dode ster Soorten nevels HII gebieden (emissienevels) Soorten nevels Open sterhopen Soorten nevels Bolhopen Soorten nevels Spiraalstelsels Soorten

Nadere informatie

RADIO-STELSELS zijn op het eerste gezicht normale sterrenstelsels, totdat je ze gaat bekijken

RADIO-STELSELS zijn op het eerste gezicht normale sterrenstelsels, totdat je ze gaat bekijken Nederlandse Samenvatting Gebaseerd op: Emonts, B. 2005, ZENIT, september nummer RADIO-STELSELS zijn op het eerste gezicht normale sterrenstelsels, totdat je ze gaat bekijken met een radiotelescoop. Dan

Nadere informatie

Stof en gas in de Melkweg

Stof en gas in de Melkweg Stof en gas in de Melkweg Stofwolken Galactische centrum Onzichtbaar door interstellair stof. Extinctie bij visuele golflengten: AV ~ 30 mag (factor 10 12!) http://home.arcor-online.de/axel.mellinger/

Nadere informatie

naarmate de afstand groter wordt zijn objecten met of grotere afmeting of grotere helderheid nodig als standard rod of standard candle

naarmate de afstand groter wordt zijn objecten met of grotere afmeting of grotere helderheid nodig als standard rod of standard candle Melkwegstelsels Ruimtelijke verdeling en afstandsbepaling Afstands-ladder: verschillende technieken nodig voor verschillend afstandsbereik naarmate de afstand groter wordt zijn objecten met of grotere

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting TWINKLE TWINKLE LITTLE STAR, HOW I WONDER WHAT YOU ARE. UP ABOVE THE WORLD SO HIGH, LIKE A DIAMOND IN THE SKY.... WHEN THE BLAZING SUN IS GONE, WHEN HE NOTHING SHINES UPON, THEN

Nadere informatie

De evolutie van het heelal

De evolutie van het heelal De evolutie van het heelal Hoe waar te nemen? FERMI (gamma array space telescope) op zoek naar de specifieke gamma straling van botsende WIMP s: Nog niets waargenomen. Met ondergrondse detectoren in de

Nadere informatie

Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden

Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden 22 oktober 2010 STERREWACHT LEIDEN ASTROCHEMIEGROEP Prof. Ewine van Dishoeck Prof. Xander Tielens Prof. Harold Linnartz Dr. Michiel Hogerheijde 10 postdocs 12 promovendi

Nadere informatie

Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden

Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden Ruud Visser Postdoc, Sterrewacht Leiden 30 oktober 2009 Sterrewacht Leiden Astrochemiegroep Prof. Ewine van Dishoeck Prof. Harold Linnartz Dr. Michiel Hogerheijde 5 postdocs 12 promovendi (aio s) Stervorming

Nadere informatie

Afstanden tot Melkwegstelsels

Afstanden tot Melkwegstelsels Afstanden tot Melkwegstelsels De afstandsladder: reeks van relatieve afstandsindicatoren In de Melkweg: km 10 20!! Mpc Afstanden op Aarde Venus-overgang Parallax Convergentiepunt Hoofdreeks-fitten Cepheiden

Nadere informatie

Prof.dr. A. Achterberg, IMAPP

Prof.dr. A. Achterberg, IMAPP Prof.dr. A. Achterberg, IMAPP Hoorcollege: Woensdag 10:45-12:30 in HG00.308 Data: 13 april t/m 15 juni; niet op 27 april & 4 mei Werkcollege: Vrijdag, 15:45-17:30, in HG 03.053 Data: t/m 17 juni; niet

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 9.1 De hemel Wanneer s nachts naar een onbewolkte hemel wordt gekeken is het eerste wat opvalt de vele fonkelende sterren. Met wat geluk kan ook de melkweg worden gezien als een

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/24302 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/24302 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/24302 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Verdolini, Silvia Title: Modeling interstellar bubbles : near and far Issue Date:

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting De titel van dit proefschrift is Growing up in the city: a study of galaxy cluster progenitors at z > 2. Dit kan in het Nederlands ongeveer vertaald worden als Opgroeien in de

Nadere informatie

Ruud Visser Promovendus, Sterrewacht Leiden

Ruud Visser Promovendus, Sterrewacht Leiden Ruud Visser Promovendus, Sterrewacht Leiden 19 februari 2009 Sterrewacht Leiden Astrochemiegroep Prof. Ewine van Dishoeck Prof. Harold Linnartz Dr. Michiel Hogerheijde 5 postdocs 12 promovendi (aio s)

Nadere informatie

Donkere Materie. Bram Achterberg Sterrenkundig Instituut Universiteit Utrecht

Donkere Materie. Bram Achterberg Sterrenkundig Instituut Universiteit Utrecht Donkere Materie Bram Achterberg Sterrenkundig Instituut Universiteit Utrecht Een paar feiten over ons heelal Het heelal zet uit (Hubble, 1924); Ons heelal is zo n 14 miljard jaar oud; Ons heelal was vroeger

Nadere informatie

O NSHEELALisongeveer13,7miljardjaargeledenontstaantijdensdeoerknal1.

O NSHEELALisongeveer13,7miljardjaargeledenontstaantijdensdeoerknal1. Nederlandse Samenvatting De Oorsprong en Eigenschappen van Sterrenstelsels O NSHEELALisongeveer13,7miljardjaargeledenontstaantijdensdeoerknal1. VanafditmomentishetHeelalgaanuitdijenenafkoelen. Indebegintijdvan

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting T IJDENS het aanschouwen van de pracht van de sterrenhemel bekruipt menigeen een gevoel van verwondering en nietigheid, waarna al gauw vragen rijzen omtrent haar oorsprong, samenstelling

Nadere informatie

Newtoniaanse Kosmologie Newtonian Cosmology

Newtoniaanse Kosmologie Newtonian Cosmology Newtoniaanse Kosmologie Newtonian Cosmology Jörg Hörandel Afdeling Sterrenkunde IMAPP http://particle.astro.ru.nl/goto.html?cosmology1011 1.0 Het doel van dit college: Ontstaan en ontwikkeling van het

Nadere informatie

Hoe meten we STERAFSTANDEN?

Hoe meten we STERAFSTANDEN? Hoe meten we STERAFSTANDEN? (soorten sterren en afstanden) Frits de Mul Jan. 2017 www.demul.net/frits 1 Hoe meten we STERAFSTANDEN? (soorten sterren en afstanden) 1. Afstandsmaten in het heelal 2. Soorten

Nadere informatie

Mid-infrared imaging of dust in galaxies van der Wolk, Guido

Mid-infrared imaging of dust in galaxies van der Wolk, Guido Mid-infrared imaging of dust in galaxies van der Wolk, Guido IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document

Nadere informatie

Newtoniaanse kosmologie 4

Newtoniaanse kosmologie 4 Newtoniaanse kosmologie 4 4.2 De leeftijd van het heelal Liddle Ch. 8 4.1 De kosmologische constante Liddle Ch. 7 4.3 De dichtheid en donkere materie Liddle Ch. 9 1.0 Overzicht van het college Geschiedenis

Nadere informatie

De mooiste waarnemingen van de

De mooiste waarnemingen van de De mooiste waarnemingen van de Hubble Space Telescope Edwin Hubble 1889-1953 Prof. Henny J.G.L.M. Lamers Universiteit van Amsterdam h.j.g.l.m.lamers@uu.nl www.hennylamers.nl 1923 Ontdekte dat Andromeda

Nadere informatie

Hoe meten we STERAFSTANDEN?

Hoe meten we STERAFSTANDEN? Hoe meten we STERAFSTANDEN? Frits de Mul voor Cosmos Sterrenwacht nov 2013 Na start loopt presentatie automatisch door 1 Hoe meten we STERAFSTANDEN? 1. Afstandsmaten in het heelal 2. Soorten sterren 3.

Nadere informatie

Newtoniaanse Kosmologie Newtonian Cosmology

Newtoniaanse Kosmologie Newtonian Cosmology Newtoniaanse Kosmologie Newtonian Cosmology Jörg Hörandel Afdeling Sterrenkunde IMAPP http://particle.astro.ru.nl/goto.html?cosmology1112 Newtoniaanse Kosmologie Newtonian Cosmology Jörg Hörandel Afdeling

Nadere informatie

Newtoniaanse kosmologie De kosmische achtergrondstraling Liddle Ch Het vroege heelal Liddle Ch. 11

Newtoniaanse kosmologie De kosmische achtergrondstraling Liddle Ch Het vroege heelal Liddle Ch. 11 Newtoniaanse kosmologie 5 5.1 De kosmische achtergrondstraling Liddle Ch. 10 5.2 Het vroege heelal Liddle Ch. 11 1.0 Overzicht van het college Geschiedenis Het uitdijende Heelal Terug in de tijd: de oerknal

Nadere informatie

Big Bang ontstaan van het heelal

Big Bang ontstaan van het heelal Big Bang ontstaan van het heelal Alfred Driessen Amsterdam A.Driessen@utwente.nl 910-heelal.ppt slide 1 datum: 2 oktober 2009 A. Driessen@utwente.nl ESO's Very Large Telescope (VLT) 910-heelal.ppt slide

Nadere informatie

Newtoniaanse kosmologie 5

Newtoniaanse kosmologie 5 Newtoniaanse kosmologie 5 5.1 De kosmische achtergrondstraling Liddle Ch. 10 5.2 Het vroege heelal Liddle Ch. 11 1 1.0 Overzicht van het college Geschiedenis Het uitdijende Heelal Terug in de tijd: de

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/36145 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/36145 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/36145 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Turner, Monica L. Title: Metals in the diffuse gas around high-redshift galaxies

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting Summary in Dutch

Nederlandse samenvatting Summary in Dutch Nederlandse samenvatting Summary in Dutch Mysterieuze nevels Astronomen zijn al een paar eeuwen op de hoogte van het bestaan van nevels tussen de sterren. Kleine, wazige vlekjes, die in bijna alle gevallen

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting Summary in Dutch

Nederlandse samenvatting Summary in Dutch Nederlandse samenvatting Summary in Dutch Mysterieuze nevels Astronomen zijn al een paar eeuwen op de hoogte van het bestaan van nevels tussen de sterren. Kleine, wazige vlekjes, die in bijna alle gevallen

Nadere informatie

ERGENS in een hoekje van ons adembenemend grote en uitdijende heelal bevindt

ERGENS in een hoekje van ons adembenemend grote en uitdijende heelal bevindt Nederlandse samenvatting ERGENS in een hoekje van ons adembenemend grote en uitdijende heelal bevindt zich een kleine blauwe planeet, onder haar inwoners ook wel bekend als Aarde. De Aarde draait om de

Nadere informatie

Huygens Institute - Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences (KNAW)

Huygens Institute - Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences (KNAW) Huygens Institute - Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences (KNAW) Citation: J.H. Oort, Levensbericht W.H.W. Baade, in: Jaarboek, 1960-1961, Amsterdam, pp. 281-284 This PDF was made on 24 September

Nadere informatie

Hoe werkt een astronoom Achter de schermen van de sterrenkunde

Hoe werkt een astronoom Achter de schermen van de sterrenkunde Hoe werkt een astronoom Achter de schermen van de sterrenkunde Prof. Henny J.G.L.M. Lamers Astronomisch Instituut Universiteit van Amsterdam h.j.g.l.m.lamers@uu.nl www.hennylamers.nl Overveen 15 october

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting: Hoe ondoorzichtig is de schijf van. van melkwegstelsels

Nederlandse Samenvatting: Hoe ondoorzichtig is de schijf van. van melkwegstelsels Nederlandse Samenvatting: Hoe ondoorzichtig is de schijf van een melkwegstelsel? Niet alles wat verborgen is, is verloren. (vrij naar J.R.R. Tolkien) Melkwegstelsels zijn heldere eilandjes van licht in

Nadere informatie

HOVO cursus Kosmologie

HOVO cursus Kosmologie HOVO cursus Kosmologie Voorjaar 2011 prof.dr. Paul Groot dr. Gijs Nelemans Afdeling Sterrenkunde, Radboud Universiteit Nijmegen HOVO cursus Kosmologie Overzicht van de cursus: 17/1 24/1 31/1 7/2 14/2 21/2

Nadere informatie

Inleiding Astrofysica College 8 9 november Ignas Snellen

Inleiding Astrofysica College 8 9 november Ignas Snellen Inleiding Astrofysica College 8 9 november 2015 13.45 15.30 Ignas Snellen De chemische verrijking van het heelal o In het begin bestaat het heelal alleen uit waterstof, helium, en een beetje lithium o

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/38874 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Martinez-Barbosa, Carmen Adriana Title: Tracing the journey of the sun and the

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Context I n de wetenschap zijn de ontstaansvragen meestal de moeilijkste te beantwoorden vragen. Denk maar aan de volgende nog openstaande vragen: hoe ontstaat zelfbewustzijn,

Nadere informatie

Presentatie bij de cursusbrochure Sterrenkunde voor Jongeren

Presentatie bij de cursusbrochure Sterrenkunde voor Jongeren JongerenWerkGroep voor Sterrenkunde Presentatie bij de cursusbrochure Sterrenkunde voor Jongeren 1 Inhoud Wat is de JWG Sterren en dwaalsterren Alles draait! De zon en de maan Het zonnestelsel Buiten het

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Op een heldere avond kunnen we aan de hemel een witte, op sommige plekken onderbroken band van licht tegenkomen. Wat we zien zijn miljoenen sterren die samen de schijf van ons eigen sterrenstelsel, de

Nadere informatie

Het Bode sterrenstelsel, een LINER

Het Bode sterrenstelsel, een LINER Het Bode sterrenstelsel, een LINER Hugo Van den Broeck Gedurende de wekelijkse kijkavond op woensdag 24 mei 2017 op de volkssterrenwacht Armand Pien mochten wij een talrijk opgekomen publiek verwelkomen.

Nadere informatie

De Fysica van Sterren. Instituut voor Sterrenkunde

De Fysica van Sterren. Instituut voor Sterrenkunde De Fysica van Sterren Overzicht Sterrenkunde en de universaliteit van de natuurwetten Astro-fysica: wat is een ster? De kosmische cyclus van ontstaan en vergaan De vragen over het heelal zijn ook vragen

Nadere informatie

Het draait allemaal om de Zon!

Het draait allemaal om de Zon! Het draait allemaal om de Zon! De zon: een doodgewone ster Henny J.G.L.M. Lamers Sterrenkundig Instituut Universiteit Utrecht lamers@astro.uu.nl astro.uu.nl Een reusachtige gloeiend hete gasbol De zon

Nadere informatie

Op zoek naar de zwaarste ster III: Geboorte, leven en dood

Op zoek naar de zwaarste ster III: Geboorte, leven en dood Op zoek naar de zwaarste ster III: Geboorte, leven en dood Claude Doom WE ZIEN UIT WAARNEmingen dat de zwaarste sterren blijkbaar bij elkaar gaan zitten in bepaalde open sterrenhopen, terwijl andere open

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/28962 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Sande, Jesse van de Title: Dawn of the red and dead stellar kinematics of massive

Nadere informatie

Uitdijing van het heelal

Uitdijing van het heelal Uitdijing van het heelal Zijn we centrum van de expansie? Nee Alles beweegt weg van al de rest: Alle afstanden worden groter met zelfde factor a(t) a 4 2 4a 2a H Uitdijing van het heelal (da/dt) 2 0 a(t)

Nadere informatie

Contents. Nederlandse samenvatting 1. Bibliography 6

Contents. Nederlandse samenvatting 1. Bibliography 6 Contents Nederlandse samenvatting 1 Bibliography 6 1 De terugkoppeling van protosterren op hun omgeving. Een onderzoek naar heet moleculair gas met Herschel Stervorming Het ontstaan van ons eigen zonnestelsel

Nadere informatie

TE TAME I LEIDI G ASTROFYSICA WOE SDAG 6 FEBRUARI 2013,

TE TAME I LEIDI G ASTROFYSICA WOE SDAG 6 FEBRUARI 2013, TE TAME I LEIDI G ASTROFYSICA WOE SDAG 6 FEBRUARI 2013, 14.00-17.00 LEES O DERSTAA DE GOED DOOR: DIT TE TAME OMVAT VIER OPGAVES OPGAVE 1: 2.5 PU TE OPGAVE 2: 2.5 PU TE OPGAVE 3: 2.5 PU TE OPGAVE 4: 2.5

Nadere informatie

Hoofdstuk 8. Samenvatting. 8.1 Sterren en sterrenhopen

Hoofdstuk 8. Samenvatting. 8.1 Sterren en sterrenhopen Hoofdstuk 8 Samenvatting Een verlaten strand en een onbewolkte lucht, zoals op de voorkant van dit proefschrift, zijn ideaal om te genieten van de sterren: overdag van de Zon de dichtstbijzijnde ster en

Nadere informatie

Supernova SN2014J in M82 gefotografeerd door VSRUG leden.

Supernova SN2014J in M82 gefotografeerd door VSRUG leden. Supernova SN2014J in M82 gefotografeerd door VSRUG leden. Hugo Van den Broeck Supernovae oefenen een aantrekkingskracht uit op de astrofotografen van de VSRUG. Vorig jaar werd supernova SN2013am in M65

Nadere informatie

HOVO cursus Kosmologie

HOVO cursus Kosmologie HOVO cursus Kosmologie Voorjaar 2011 prof.dr. Paul Groot dr. Gijs Nelemans Afdeling Sterrenkunde, Radboud Universiteit Nijmegen HOVO cursus Kosmologie Overzicht van de cursus: 17/1 Groot Historische inleiding

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 143 Nederlandse samenvatting Sterrenstelsels komen in alle maten en soorten aan de hemel voor. Sommige hebben indrukwekkende spiraalarmen en stofschijven, andere zijn elliptisch

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/42923 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Krause-Feldmeier, A. Title: The assembly history of the milky way nuclear star

Nadere informatie

Zwarte gaten: klein, middel(?) en groot. Peter Jonker SRON, Radboud Universiteit Nijmegen & Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics E PA E N T Y

Zwarte gaten: klein, middel(?) en groot. Peter Jonker SRON, Radboud Universiteit Nijmegen & Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics E PA E N T Y I Zwarte gaten: klein, middel(?) en groot Peter Jonker SRON, Radboud Universiteit Nijmegen & Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics D RA M T R E PA DBO U D T E N UNI OF V E R AST I S RO T Y P NIJ

Nadere informatie

De Melkweg. - Sterverdeling - Structuur - Gas verdeling - Kinematica

De Melkweg. - Sterverdeling - Structuur - Gas verdeling - Kinematica De Melkweg - Sterverdeling - Structuur - Gas verdeling - Kinematica Groothoek opname van de zuidelijke hemel met daarin de Melkweg Omdat de melkweg een afgeplatte sterverdeling is waar we midden in zitten

Nadere informatie

STERREN EN MELKWEGSTELSELS

STERREN EN MELKWEGSTELSELS STERREN EN MELKWEGSTELSELS 5. Piet van der Kruit Kapteyn Astronomical Institute University of Groningen the Netherlands Voorjaar 2007 Outline Differentiële rotatie Massavedeling Ons Melkwegstelsel ontleent

Nadere informatie

De Melkweg groep 3-4. Lesbeschrijving De Melkweg. Inleiding 15 minuten. 1 Bron: www.ruimtevaartindeklas.nl

De Melkweg groep 3-4. Lesbeschrijving De Melkweg. Inleiding 15 minuten. 1 Bron: www.ruimtevaartindeklas.nl De Melkweg groep 3-4 Als je naar de sterren kijkt, komen als vanzelf veel vragen op. Hoeveel sterren zijn er? Waar bestaan al die sterren uit? Hoe ver weg zijn ze? De sterren die wij vanaf de aarde zien,

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/31602 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Cuylle, Steven Hendrik Title: Hydrocarbons in interstellar ice analogues : UV-vis

Nadere informatie

Astrobiologie: Van Kosmologie tot Planeten

Astrobiologie: Van Kosmologie tot Planeten Astrobiologie: Van Kosmologie tot Planeten Prof. Marco Spaans Kapteyn Instituut, RUG Email: spaans@astro.rug.nl Overzicht College Inhoud 1 Overzicht + Wat is Astrobiologie? Inleiding, wetenschappelijke

Nadere informatie

Overzicht. Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2014. uitdijing heelal theorie: ART afstands-ladder nucleo-synthese 3 K achtergrond.

Overzicht. Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2014. uitdijing heelal theorie: ART afstands-ladder nucleo-synthese 3 K achtergrond. Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2014 Kosmologie Overzicht uitdijing heelal theorie: ART afstands-ladder nucleo-synthese 3 K achtergrond Boek: n.v.t. Frank Verbunt (Sterrenkunde Nijmegen) Het

Nadere informatie

Astrofotografie - Kunst voor aan uw muur?

Astrofotografie - Kunst voor aan uw muur? Astrofotografie - Kunst voor aan uw muur? Astrofotografie is de kunst van het fotograferen van alles wat er aan onze nachtelijke hemel zichtbaar is. De sterrenhemel, en alle objecten die zich daarin bevinden,

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting Summary in Dutch

Nederlandse samenvatting Summary in Dutch Nederlandse samenvatting Summary in Dutch W IE s nachts op een donkere plek naar de hemel kijkt, kan behalve de maan, de planeten en de sterren ook een lichtgevende band zien die de hele hemel omspant:

Nadere informatie

Lichtsnelheid Eigenschappen

Lichtsnelheid Eigenschappen Sterrenstelsels Lichtsnelheid Eigenschappen! Sinds eind 19 e eeuw is bekend dat de lichtsnelheid:! In vacuüm 300.000km/s bedraagt! Gemeten met proeven! Berekend door Maxwell in zijn theorie over EM golven!

Nadere informatie

Vlaamse Sterrenkunde Olympiade 2010

Vlaamse Sterrenkunde Olympiade 2010 Vlaamse Sterrenkunde Olympiade 2010 15 januari 2010 Welkom bij de Vlaamse Sterrenkunde Olympiade 2010! Zoals uitgelegd in het reglement op de website mag je deze Olympiade thuis oplossen, met al het opzoekwerk

Nadere informatie

Sterren en sterevolutie Edwin Mathlener

Sterren en sterevolutie Edwin Mathlener Sterren en sterevolutie Edwin Mathlener Kosmische raadselen? Breng ze in voor de laatste les! Mail uw vragen naar info@edwinmathlener.nl, o.v.v. Sonnenborghcursus. Uw vragen komen dan terug in de laatste

Nadere informatie

Je weet dat hoe verder je van een lamp verwijderd bent hoe minder licht je ontvangt. Een

Je weet dat hoe verder je van een lamp verwijderd bent hoe minder licht je ontvangt. Een Inhoud Het heelal... 2 Sterren... 3 Herzsprung-Russel-diagram... 4 Het spectrum van sterren... 5 Opgave: Spectraallijnen van een ster... 5 Verschuiving van spectraallijnen... 6 Opgave: dopplerverschuiving...

Nadere informatie

University of Groningen. The nearby field galaxy survey Jansen, Rolf Arthur

University of Groningen. The nearby field galaxy survey Jansen, Rolf Arthur University of Groningen The nearby field galaxy survey Jansen, Rolf Arthur IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check

Nadere informatie

178 Het eerste licht

178 Het eerste licht 178 Het eerste licht Het eerste licht et ontstaan van het heelal heeft de mensheid al sinds de vroegste beschavingen bezig H gehouden. Toch heeft het tot de vorige eeuw geduurd voor een coherent model

Nadere informatie

RIETVELD-LYCEUM. les 3. dd. 20 NOVEMBER 2012 HET ZONNESTELSEL NU. de compononenten. V.s.w. Corona Borealis, Zevenaar

RIETVELD-LYCEUM. les 3. dd. 20 NOVEMBER 2012 HET ZONNESTELSEL NU. de compononenten. V.s.w. Corona Borealis, Zevenaar RIETVELD-LYCEUM les 3. dd. 20 NOVEMBER 2012 HET ZONNESTELSEL NU de compononenten V.s.w. Corona Borealis, Zevenaar de Zon KERNFUSIE: waterstof >> helium. t.g.v. de ZWAARTEKRACHT >> temperatuur inwendig

Nadere informatie

Het Seyfert sterrenstelsel NGC Hugo Van den Broeck

Het Seyfert sterrenstelsel NGC Hugo Van den Broeck Het Seyfert sterrenstelsel NGC 1068. Hugo Van den Broeck De Amerikaanse astronoom Carl Keenan Seyfert onderzocht in 1943 de kern van een aantal speciale sterrenstelsels. Hij vond dat de kern van een zeer

Nadere informatie

Radioastronomie Marijke Haverkorn

Radioastronomie Marijke Haverkorn Radioastronomie Marijke Haverkorn Sterrenkunde onderzoekt alle soorten straling in het electromagnetisch spectrum gamma röntgen ultraviolet infrarood radio zichtbaar licht Eén melkwegstelsel, vele gezichten

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/18643 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Voort, Frederieke van de Title: The growth of galaxies and their gaseous haloes

Nadere informatie

Nederlandstalige samenvatting

Nederlandstalige samenvatting 6 Nederlandstalige samenvatting Wanneer we naar de nachtelijke sterrenhemel kijken is deze bezaaid met sterren. Kijken we nog beter dan zien we structuur aan de hemel: een band met meer sterren dan de

Nadere informatie

Newtoniaanse kosmologie De singulariteit in het begin Liddle Ch De toekomst 7.3 Het standaardmodel Liddle Ch. 15

Newtoniaanse kosmologie De singulariteit in het begin Liddle Ch De toekomst 7.3 Het standaardmodel Liddle Ch. 15 Newtoniaanse kosmologie 7 7.1 De singulariteit in het begin Liddle Ch. 14 7.2 De toekomst 7.3 Het standaardmodel Liddle Ch. 15 1.0 Overzicht van het college Geschiedenis Het uitdijende Heelal Terug in

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Introductie: stervorming De zon is slechts één onbeduidend exemplaar van de circa 200 miljard sterren die onze Melkweg rijk is en de Aarde is één van de acht planeten die hun baantjes rond de zon draaien.

Nadere informatie

Eindpunt van een ster Project voor: middelbare scholieren (profielwerkstuk) Moeilijkheidsgraad: Categorie: Het verre heelal Tijdsinvestering: 80 uur

Eindpunt van een ster Project voor: middelbare scholieren (profielwerkstuk) Moeilijkheidsgraad: Categorie: Het verre heelal Tijdsinvestering: 80 uur Eindpunt van een ster Project voor: middelbare scholieren (profielwerkstuk) Moeilijkheidsgraad: Categorie: Het verre heelal Tijdsinvestering: 80 uur Inleiding Dit is een korte inleiding. Als je meer wilt

Nadere informatie