Bouwen met visie. De fysieke leeromgeving als stimulerende factor voor leren. Over woorden en daden Ontwikkelingen in het onderwijs

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Bouwen met visie. De fysieke leeromgeving als stimulerende factor voor leren. Over woorden en daden Ontwikkelingen in het onderwijs"

Transcriptie

1 6 Over woorden en daden Ontwikkelingen in het onderwijs Willem van Dam, Ria Timmermans en Cees de Wit Bouwen met visie De fysieke leeromgeving als stimulerende factor voor leren

2 Bouwen met visie De fysieke leeromgeving als stimulerende factor voor leren Willem van Dam, Ria Timmermans en Cees de Wit in samenwerking met Lilianne Heemels, John Vernaus, Vivianne Buteijn en Inge Seuntiëns s-hertogenbosch, KPC Groep, 2010

3 Deze publicatie is ontwikkeld door KPC Groep voor ondersteuning van het regulier en speciaal onderwijs in opdracht van het ministerie van OCW. KPC Groep vervult op het gebied van R&D een scharnierfunctie tussen wetenschap en onderwijsveld. De volgende publicaties maken deel uit van de reeks Over woorden en daden. Ontwikkelingen in het onderwijs : 1 Op eigen vleugels. Autonomie voor kinderen in het basisonderwijs 2 De knop om. Educatietechnologie in leerprocessen 3 Ritsen vanaf hier. Over leren en innoveren 4 Aan het roer. Leidinggeven aan innovaties in het onderwijs 5 Het kwartje valt. Doelgericht rekenen in anders georganiseerd onderwijs 6 Bouwen met visie. De fysieke leeromgeving als stimulerende factor voor leren 7 Wie de schoen past Het belang van de klik tussen leerlingen en school 8 Passen en meten. Over het zichtbaar maken van leeropbrengsten op innovatieve scholen 9 Schieten op het doel. Over leerdoelen en leerbehoeften Eindredactie: Elise Schouten Over de onderzoekers Hevo (Lilianne Heemels) adviseert over huisvesting en ontwerpt, bouwt en exploiteert vastgoed. Samen met de opdrachtgever ontwikkelt Hevo de voor hem/haar meest geschikte huisvesting, waarbij een optimale leefomgeving, een effectieve investering en een verzekerd proces centraal staan. Zie: RO groep (John Vernaus en Vivianne Buteijn) is een bouwmanagementbureau met vestigingen in Maastricht en Arnhem. Het bureau adviseert onder andere scholen en schoolbesturen over scholenbouw, van de ontwikkeling van een visie en een concept, de realisering van het gebouw tot en met het beheer. Zie: KPC Groep (Willem van Dam en Inge Seuntiëns) is een landelijk adviesbureau voor onderwijs- en organisatieontwikkeling. Ze is vooral gespecialiseerd in de organisatie en het verbeteren van leerprocessen, met kennis van de specifieke context waarbinnen scholen en opleidingen opereren. Zie: Foto omslag: istockphoto.com / Alexandr Tovstenko; 123rf.com / Bram Janssens; Corlaercollege Bestelnummer: Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of op enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. 2010, KPC Groep, s-hertogenbosch

4 Over woorden en daden. Ontwikkelingen in het onderwijs Onze samenleving ontwikkelt zich in een snel tempo. We kunnen op vrijwel elke gewenste plaats en op elk gewenst tijdstip beschikken over elke gewenste informatie. De school is al lang niet meer de unieke vindplaats van kennis. Om goed te kunnen functioneren in deze snel veranderende samenleving van nu en straks hebben we andere kennis, deskundigheden en vaardigheden nodig dan in het achter ons liggende industriële tijdperk. Dit alles stelt hoge eisen aan scholen, waarvan we verwachten dat ze leerlingen voorbereiden op een volwaardige plaats in de samenleving. Willen scholen hun taak goed kunnen vervullen, dan zullen ze zich mee moeten ontwikkelen met de samenleving. Dat vraagt van teams dat ze goed nadenken over wat ze willen bereiken met hun onderwijs en hoe dat zo effectief en efficiënt mogelijk kan. Het vraagt om visie, vakmanschap en innovatief vermogen. Maar teams hoeven dat niet alleen te doen. Ze kunnen gebruikmaken van vele inzichten die voortdurend worden opgedaan. Inzichten uit zowel de wetenschap als de praktijk. Het wiel hoeft niet steeds weer helemaal opnieuw te worden uitgevonden. De voorliggende publicatie maakt deel uit van de reeks Over woorden en daden. Ontwikkelingen in het onderwijs. Met deze reeks willen we directeuren, managers en teams van scholen informatie bieden over onderwerpen die het hart van het onderwijs raken. We bespreken per onderwerp belangrijke inzichten uit de wetenschap en inzichten die zijn opgedaan in de praktijk. Daarnaast geven we scholen die morgen aan de slag willen met het onderwerp praktische tips en handreikingen. Elke publicatie is besproken in een forum van deskundigen, bestaande uit vertegenwoordigers van wetenschap en praktijk. Aan het forum namen deel: Jozef Kok, vertegenwoordiger PO-Raad; Rob Martens, hoogleraar/programmaleider Ruud de Moor Centrum (Open Universiteit Nederland), Heerlen; Toine Peerboom, directeur De Nieuwste School, Tilburg; Ton van Rijn, directeur Wittering.nl, Rosmalen; Peter Sleegers, hoogleraar Universiteit Twente; Myra Zweekhorst, vertegenwoordiger VO-raad; Anje Ros, kennismanager KPC Groep en lector Fontys Hogescholen; Ria Timmermans, manager programmalijn Onderwijs Anders Organiseren, KPC Groep. De uiteindelijke verantwoordelijkheid voor de tekst van elke publicatie ligt bij KPC Groep. Wij hopen met deze reeks publicaties een bijdrage te leveren aan de belangrijke rol die uw school vervult bij het geven van onderwijs dat ertoe doet. Anje Ros Ria Timmermans Over woorden en daden. Ontwikkelingen in het onderwijs

5 D ICT verandert het onderwijs

6 Woord vooraf Bouwen doe je met visie en datzelfde geldt voor verbouwen en herinrichten. En met visie doelen we dan vooral op je visie op datgene wat je met je gebouw optimaal wilt faciliteren: het leren en ontwikkelen van kinderen. Op dat punt zien we de laatste jaren een enorme ontwikkeling: het leren van nu is niet meer het leren van vroeger en zal ook afwijken van het leren in een nog verder gedigitaliseerde en met verschillen tussen kinderen rekening houdende wereld. De afgelopen jaren laten verschillende scholen zien dat zij met een inspirerende onderwijsvisie voor ogen hun gebouw hebben aangepast of een bij die visie aansluitend gebouw hebben neergezet. Wij waren benieuwd naar de aanleiding, de achterliggende redenen en hun ervaringen. Deze publicatie vormt de neerslag van een eerste verkenning, niets meer en niets minder. Hoofdstuk 1 bevat een theoretische onderbouwing en verantwoording. We geven onder meer een schets van enkele trends in het denken over onderwijs en de huisvesting en inrichting van scholen. Vervolgens beschrijven we in hoofdstuk 2 een aantal casussen uit primair en voortgezet onderwijs. We sluiten in hoofdstuk 3 af met reflecties van de onderzochte scholen, de onderzoekers en een aantal experts en geven aanbevelingen en praktische tips voor scholen die hun onderwijsvisie willen vertalen in een gebouwelijk concept. Deze publicatie is mede tot stand gekomen door medewerking van diverse mensen en organisaties. Belangrijk is geweest de medewerking van scholen, leraren en leerlingen bij de interviews, waardoor er gegevens konden worden verzameld. Onze dank gaat dan ook allereerst uit naar betrokkenen van de volgende scholen: scholen voor primair onderwijs: - Columbus in Heerhugowaard; - Bösdael in Reuver; - Het Talent in Lent; - De Bras in Den Haag; scholen voor voortgezet onderwijs: - Hervion College in s-hertogenbosch; - Nuborgh College Oostenlicht in Elburg; - Scholengemeenschap Were Di in Valkenswaard. Deze publicatie kon voorts alleen maar tot stand komen dankzij een inspirerende samenwerking met Lilianne Heemels van Hevo, John Vernaus en Vivianne Buteijn, beiden van RO groep, en mijn collega Inge Seuntiëns. Voor meer informatie kunt u contact opnemen met Willem van Dam: Willem van Dam Ria Timmermans Cees de Wit Woord vooraf

7 F De knop om

8 Inhoud Over woorden en daden. Ontwikkelingen in het onderwijs Woord vooraf Inleiding 3 1 Theoretische achtergrond Maatschappelijke trends Visie op onderwijs Bewegingen in onderwijs en architectuur 7 2 Van visie naar gebouw: de praktijk Primair onderwijs Algemene onderzoeksresultaten Basisschool Columbus in Heerhugowaard Basisschool Bösdael in Reuver Basisschool Het Talent in Lent Basisschool De Bras in Den Haag Voortgezet onderwijs Algemene onderzoeksresultaten Hervion College in s-hertogenbosch Nuborgh College Oostenlicht in Elburg Scholengemeenschap Were Di in Valkenswaard 32 3 Conclusies, reflecties en praktische tips Relatie gebouw innovatief onderwijs Visie vertalen in kenmerken van het gebouw Innoveren is loslaten en denken in termen van doelen De omgeving Successen Randvoorwaarden Fasen Betrokkenen Praktische tips 41 Literatuur 43 Inhoud 1

9 2 Bouwen met visie

10 Inleiding Aanleiding en vraagstelling Steeds meer scholen slagen erin hun visie op onderwijs en leren te vertalen in een gebouwelijk concept. Andere opvattingen over leren vragen niet alleen andere organisatievormen, maar bij voorkeur ook een andere indeling en/of inrichting van het gebouw. Deze aanname is de aanleiding voor het onderzoek dat in deze publicatie centraal staat. Hoe werkt het proces van visie naar ontwerp en van ontwerp tot gebruik van het gebouw in de praktijk? Brengt het nieuwe of vernieuwde gebouw ook wat men ervan had verwacht? Deze ogenschijnlijk simpele vragen zijn niet zo eenvoudig te beantwoorden. Daarvoor moeten vele andere vragen worden beantwoord. Waarop zijn de verwachtingen die de gebruikers hebben van het gebouw gebaseerd (visie, onderwijskundig en gebouwelijk ontwerp)? Hoe direct en eenduidig is bijvoorbeeld de vertaling van de visie naar het onderwijskundig ontwerp? En van het onderwijskundig ontwerp naar het ontwerp van het gebouw? En hoe wordt vervolgens het gebouwelijk ontwerp vertaald naar de feitelijke inrichting van het gebouw? Vloeit de manier van werken voort uit visie en ontwerp? Voor scholen die willen leren van de ervaringen van de onderzochte scholen in hun (ver)nieuw(d)e gebouw zijn vooral de volgende vragen interessant: Leiden de ervaringen tot bijstellingen van de visie of het onderwijskundig ontwerp en/of tot (kleine) aanpassingen van het gebouw? De ultieme lakmoesproef: zou men op grond van (eerste) ervaringen het gebouw nu anders inrichten? Zo ja, waarom? De keten van Visie ontwerp verwachtingen gebouw ervaringen wordt door veel factoren beïnvloed. Er is zelden sprake van een in alle opzichten sluitende redenering. De vertaalslagen die nodig zijn om van het één tot het ander te komen, kunnen op verschillende manieren worden ingevuld. Eenzelfde visie kan leiden tot verschillende onderwijskundige en gebouwelijke ontwerpen. En die kunnen weer leiden tot verschillende gebouwen en een verschillende inrichting van het gebouw. Steeds meer scholen zoeken naar mogelijkheden om hun visie op de ontwikkeling en het leren van kinderen te vertalen in een gebouwelijk ontwerp, zodat het gebouw daar naar hun oordeel goed bij aansluit. Ze doen dat in de verwachting dat zij leeromgevingen kunnen vormgeven die het leer- en ontwikkelingsproces van leerlingen optimaal faciliteren. Een in het oog springend kenmerk van veel nieuwe/vernieuwde schoolgebouwen zijn de grotere, open ruimtes (leerwerkruimtes in het primair onderwijs, leerpleinen in het voortgezet onderwijs). Ervaringen hiermee zijn nog nauwelijks in beeld gebracht en gedocumenteerd en er is nauwelijks onderzoek gedaan naar de effecten hiervan op leerlingen en leraren. Daarmee is de centrale onderzoeksvraag gegeven: Heeft het werken in deze nieuwe leeromgeving inderdaad het beoogde positieve effect op het leren en de ontwikkeling van leerlingen en daarmee op de leeropbrengsten? Inleiding 3

11 Leerplein of leerwerkruimte Een leerplein of leerwerkruimte is een leer- en werkomgeving met globaal de volgende algemene kenmerken (die overigens niet altijd allemaal aanwezig hoeven te zijn): bepaalde zones in de ruimte zijn gekoppeld aan functies of activiteiten rond bepaalde vak- of leergebieden, al dan niet met een integrale benadering van leerinhouden; de ruimte bedoeld voor twee of meer basisgroepen leerlingen is geschikt voor verschillende groeperings- en werkvormen; er zijn meerdere leraren/begeleiders betrokken bij het onderwijs; er is sprake van een flexibele roostering. Het onderzoek Deze publicatie geeft scholen, die overwegen de leeromgeving anders in te richten, informatie uit theorie en onderzoek. Op basis van deze informatie kunnen zij meer evidence informed beslissingen nemen. Er is in het onderwijsveld een grote behoefte aan deze informatie. Wat zijn de aanleidingen om de relatie tussen visie en gebouw (c.q. de gebouwelijke vertaling van die visie) op de agenda te plaatsen? En hoe geeft de school hieraan praktisch gestalte? We putten uit literatuur, uit gesprekken met experts en deden zelf onderzoek naar ervaringen van diverse scholen. Dit onderzoek heeft een verkennend karakter en richt zich op de ervaringen van leerlingen, medewerkers en (zijdelings) ouders. We willen ook graag weten wat de winst is op het niveau van de individuele leerling. Is er meer ruimte voor talentontwikkeling? Is er sprake van meer welbevinden en welzijn, een sterkere betrokkenheid en motivatie? En zijn de leeropbrengsten groter? Ons onderzoek kan echter geen betrouwbare antwoorden geven op deze vragen. Er zijn daarvoor verschillende redenen. Allereerst wordt het gebouw meestal nog te kort gebruikt om daarover al betrouwbare uitspraken te kunnen doen. Daarnaast is de inhoud van het begrip leeropbrengst in veel nieuwe onderwijsconcepten sterk verbreed. Een simpele vergelijking van de Cito-scores in de oude en in de nieuwe situatie zou deze onderwijsconcepten tekortdoen. En ten derde zijn er meer factoren dan alleen het gebouw die de individuele leeropbrengsten bepalen. Om de invloed van al die factoren uit te zuiveren is verder onderzoek nodig. We kunnen dus niet precies benoemen welke effecten het (vernieuwde) gebouw heeft op de (leerprestaties van de) individuele leerling. Wel benoemen we indicaties die erop wijzen dat er op het niveau van de individuele leerling winst wordt behaald. Deze komen in deze publicatie aan de orde. In het onderzoek staan de volgende vragen centraal: Hoe ziet het gebouw er qua indeling en inrichting uit? Hoe is het bedoeld: waarom is gekozen voor deze indeling en inrichting? Hoe wordt het gebouw gebruikt en in welke opzichten wijkt dat af van het oorspronkelijke plan? Wat was de aanleiding voor die afwijking(en)? Is het gebouw voldoende flexibel om aanpassingen te realiseren? Wat zou de school achteraf anders hebben gedaan? Er zijn op de scholen vragenlijsten ingevuld door leerlingen, leraren en het management en er zijn (korte) interviews afgenomen aan de hand van de ingevulde vragenlijsten. De vragenlijsten voor leerlingen en leraren bestonden grotendeels uit meerkeuzevragen. Het management werd geïnterviewd aan de hand van een open vragenlijst. Er waren per school circa vijf leerlingen en drie tot vijf leraren betrokken bij het onderzoek. Daarnaast vond een rondgang plaats door het gebouw. 4 Bouwen met visie

12 1 Theoretische achtergrond We bespreken maatschappelijke trends die een herbezinning op de functie en doelen van onderwijs noodzakelijk maken. Vervolgens gaan we in op de consequenties van deze herbezinning voor de onderwijsvisie. Ten slotte wordt aandacht besteed aan bewegingen in onderwijs en architectuur. 1.1 Maatschappelijke trends Er hebben zich de afgelopen vijftig jaar grote veranderingen voltrokken in maatschappelijk, technologisch en economisch opzicht. Op al deze terreinen zijn trends zichtbaar, zoals individualisering, globalisering, de ontwikkeling van ICT en multimedia de toenemende nadruk op wellness en de transformatie naar een kennismaatschappij. Tijdens een expertmeeting bij KPC Groep in oktober 2007 werd de volgende mindmap geconstrueerd (iets aangepast, zie ook Van Dam, 2008). 1 Theoretische achtergrond 5

13 Deze ontwikkelingen brengen de mensheid in beweging en hebben veel invloed op het dagelijks leven. Denk bijvoorbeeld aan de ontwikkeling en de invloed van ICT en multimedia en veranderingen in de communicatie. Er zijn beroepen die voorheen niet bestonden en de economische vooruitgang levert zoveel werkgelegenheid op dat steeds meer schoolgaande jongeren bijbaantjes hebben. Dat heeft invloed op hun vrijetijdsbesteding, maar brengt ook met zich mee dat ze meer geld hebben te besteden. Onder meer als gevolg daarvan is er sprake van een duidelijk te onderscheiden jongerencultuur die zich uit in kleding, muziek, gaming, multimediagebruik, uitgaan, eigen taalgebruik, enzovoort. De opvattingen, normen en waarden zijn de afgelopen decennia sterk veranderd. Denk bijvoorbeeld aan de ontkerkelijking, de veranderde seksuele moraal, de veranderde positie en samenstelling van het gezin, de grotere nadruk op welbevinden en de toegenomen wellness-cultuur. Ook mogen de invloed van de globalisering en de ontwikkeling van de multiculturele samenleving niet onbenoemd blijven. Door de grote verschillen in welvaart lijkt er wereldwijd sprake te zijn van een voortdurende volksverhuizing. Nieuwe bevolkingsgroepen, met hun eigen achtergrond en cultuur, maken deel uit van de samenleving, met alle gevolgen van dien. Ontwikkelingen op het gebied van de informatietechnologie hebben de wereld ontsloten en voelbaar naderbij gebracht. Dit alles heeft tot gevolg dat kinderen vandaag anders worden benaderd en opgevoed dan voorheen. Terwijl kinderen 50 jaar geleden bijvoorbeeld tussen hun vierde en zesde jaar voor het eerst naar school gingen, gaan de meeste kinderen tegenwoordig daarvoor al naar de peuterspeelzaal of kinderopvang. De generatie van nu groeit op in een grotere welvaart dan ooit tevoren en heeft meer toegang tot kennis en informatie dan alle voorgaande generaties. De wereld lijkt voor de huidige generatie open te liggen. Dat brengt legio mogelijkheden met zich mee, maar leidt er ook toe dat jongeren op steeds jongere leeftijd eigen keuzes moeten maken en moeten leren om met alle invloeden die op hen afkomen toch zichzelf te zijn. Deze generatie wordt ook wel de generatie Einstein genoemd (Rohmer, 2007). Kinderen van de generatie Einstein hebben de volgende kenmerken: ze gebruiken allerlei technische snufjes als verlengstuk van het lichaam of de ledematen; ze zijn goed in multitasken, zijn eraan gewend meerdere dingen tegelijk te doen; hun aandacht lijkt een grotere spankracht te hebben dan die van veel volwassenen; ze beschikken over brede sociale netwerken, met name digitaal, zoals msn, hyves, facebook; ze zijn een informatiegeneratie (het delen van informatie is normaal, informatie is eenvoudig te vinden en te analyseren) en ze zijn mediasmart; ze zijn proefondervindelijk ingesteld: ze willen zelf zaken uitzoeken; een uitleg in woorden is vaak niet aan hen besteed; ze zijn visueel ingesteld: beelden zeggen meer dan woorden; ze worden gemakkelijk uitgedaagd door complexe problemen; kant-en-klare boodschappen zijn voor hen niet uitdagend; ze zijn ongeduldig en veeleisend (alles moet onmiddellijk geregeld zijn, ze zijn eraan gewend dat alles kan), zelfverzekerd en optimistisch. Dit alles heeft ontegenzeggelijk gevolgen voor de visie op leren en op onderwijs en daarmee ook voor de onderwijshuisvesting. 6 Bouwen met visie

14 1.2 Visie op onderwijs De geschetste maatschappelijke trends maken het noodzakelijk dat we ons herbezinnen op de functie en doelstellingen van het onderwijs. De kernvraag is: Hoe kunnen leerlingen het beste worden toegerust voor een adequaat, persoonlijk en maatschappelijk functioneren in de steeds sneller veranderende maatschappij? Een maatschappij waarin de school allang niet meer de unieke vindplaats is van kennis en waarin de traditionele onderwijsdoelen niet meer toereikend zijn om jongeren optimaal toe te rusten. Een maatschappij die talentontwikkeling en excelleren van cruciaal belang acht voor het toekomstig economisch functioneren (Teune, 2006) en ook steeds meer aandacht vraagt voor persoonlijke ontwikkeling en individualiteit. In zo n maatschappij voldoet het traditionele, klassikale systeem niet meer, onder andere doordat het onvoldoende differentiatiemogelijkheden biedt. Leraren geven aan dat zij binnen het traditionele onderwijssysteem onvoldoende recht kunnen doen aan verschillen tussen leerlingen (Ros, 2007). De consequenties daarvan zijn zichtbaar: de demotivatie in het onderwijs neemt toe (zowel bij leerlingen als leraren) en het aantal leerlingen dat het onderwijs voortijdig verlaat groeit. Bij een herbezinning op de functie en de doelstellingen van het onderwijs zijn onder meer de volgende twee vragen aan de orde: Welke onderwijsdoelstellingen zijn relevant? Op welke wijze(n) kan de school effectief bijdragen aan het realiseren van deze onderwijsdoelstellingen? De antwoorden op deze vragen vormen de basis voor de onderwijsvisie van een school en vinden hun wortels ook steeds meer in de wetenschap. Ros (2007) definieert goed georganiseerd onderwijs als een professionele praktijk die recente wetenschappelijke inzichten in hoe kinderen leren vertaalt in leerarrangementen en bijbehorend gedrag van professionals, gericht op het aanleren van relevante kennis. Deze professionele praktijk uit zich volgens haar in onderwijsvormen: waarbij naast taal- en rekenvaardigheden veel aandacht is voor de verwerving van conceptuele kennis (inzichten) en vaardigheden op het gebied van communicatie, samenwerken, zelfregulatie, metacognitie, enzovoort; die optimaal zijn afgestemd op het niveau en de behoeften van individuele leerlingen; die uitdagend, gevarieerd en betekenisvol zijn voor leerlingen. Uitgaande van de bestaande inzichten over hoe kinderen leren richten steeds meer scholen zich op de intrinsieke motivatie van kinderen 1 en worden verschillen in leerstijl en leertempo erkend. De differentiatiebehoeften die hieruit voortvloeien, stellen eisen aan de inhoud, de didactiek en pedagogiek, de leeromgeving en aan de indeling en inrichting van het schoolgebouw. 1.3 Bewegingen in onderwijs en architectuur Volgens recent onderzoek van het ITS te Nijmegen heeft ongeveer een vijfde van de scholen voor primair onderwijs het aantal klassikale lessen drastisch verminderd (Smit & Driessen, 2008). Ruim de helft van deze scholen zijn zogenaamde traditionele vernieuwingsscholen (Dalton, Montessori en Jenaplan). De andere helft (zo n 690 basisscholen) voerde de afgelopen jaren een vorm van vernieuwend onderwijs in. Smit en Driessen: Deze scholen bruisen van energie. De leerkrachten en de leerlingen zijn enthousiast en de ouders zijn vaak meer betrokken dan op andere scholen. 1 Een belangrijke wetenschappelijke bron hiervoor is te vinden in de Self Determination Theory (SDT) van Deci & Ryan (1985). 1 Theoretische achtergrond 7

15 Deze scholen bereiden hun leerlingen voor op een maatschappij waarin mensen individueel, zelfstandig werken én in groepen samenwerken, informatie opzoeken en binnenhalen, presentaties geven, enzovoort. 2 Het instituut school maakt steeds nadrukkelijker deel uit van een groter netwerk. Leren vindt steeds meer plaats binnen een kennisinfrastructuur waarin de school wel een spilfunctie vervult, maar niet de enige vindplaats van kennis is. Jongeren leren ook in andere settings en in relatie met anderen. In de groeiende netwerkmaatschappij neemt de behoefte aan ontmoeten toe. Herzberger (2008) zegt hierover: De school moet een afwisselende, stimulerende omgeving zijn waar veel te beleven is en waar je keuzes kunt maken, zoals in een winkel waar alles open uitgestald op je ligt te wachten. En: Kinderen krijgen met andere kinderen te maken; ze leren iets samen te gaan doen, met elkaar af te stemmen, met elkaar overleg te plegen, elkaar te begrijpen. Knoppert (2007) onderschrijft in zijn Edutopia dat de wereld de laatste 50 jaar sterk is veranderd, maar stelt vast dat het onderwijs achterloopt op de maatschappelijke ontwikkelingen. Nieuwe trefwoorden als leerstijlen, meervoudige intelligentie en geheugen zijn in de wetenschap aan de orde van de dag. De cultuur, de waarden en normen, het sociale gedrag en de sociale verhoudingen zijn drastisch veranderd. Knoppert: Als we vervolgens de school van 50 jaar geleden vergelijken met die van nu, dan zijn zeker verschillen vast te stellen. Maar de verschillen zijn veel kleiner dan die in de omringende maatschappij. Het is dus hard nodig het onderwijs te veranderen, niet omwille van de verandering, maar om het onderwijs beter te laten aansluiten bij de maatschappij. Omdat de samenleving zich steeds sneller ontwikkelt, moeten we ons realiseren dat we jongeren opleiden voor een wereld die we nog niet kennen. Doelen, zoals het centraal stellen van de persoonlijke ontwikkeling van leerlingen, verantwoordelijkheid voor eigen handelen, zelfsturing, autonomie en reflectie zijn belangrijke richtinggevers voor het herontwerp van het onderwijs. Het nastreven van deze doelen zien we terug in de competenties, kerndoelen en eindtermen die door de overheid zijn voorgeschreven. Deze nieuwe focus op onderwijs en leren wordt door onderzoek van het ITS herkend (Smit & Driessen, 2008). Vanuit het oogpunt van de leerpsychologie is er behoefte aan een grotere variatie in werkvormen en ruimtes. Volgens Gankema van KPC Groep (weergegeven in Ros, 2007) moeten we bij leren en kennisverwerving rekening houden met het onderscheid in het aanleren van vaardigheden, het verwerven van inzichten en het verwerven van feitenkennis. Aan de verwerving van deze kennisaspecten liggen verschillende leerprocessen ten grondslag die verwijzen naar verschillende leermodellen, respectievelijk het behaviourisme, het sociaal-constructivisme en het cognitivisme. De verschillende leerprocessen vragen niet alleen om andere werkvormen, maar ook om een andere inrichting van de ruimtes. Een inhaalslag? Herzberger (2008) merkt op dat de architectuur het ontwerpen van scholen lange tijd weinig kritisch heeft benaderd. Er werd lange tijd uitgegaan van een tamelijk traditionele inrichting van schoolgebouwen. Ze zijn sinds mensenheugenis hetzelfde: de klaslokalen zijn afgesloten rechthoeken met daarnaast (lange) rechte gangen, bijna uitsluitend bedoeld als circulatieruimte (doorstroom van leerlingen), garderobe en ontmoetingsplaats. Zelfs de traditionele vernieuwingsscholen, zoals Jenaplan, Montessori en Dalton, die voor meer zelfstandigheid van leerlingen pleitten en meer twijfels hadden over de klassikale aanpak, bewerkstelligden aanvankelijk niet de doorbreking van het klaslokaal. Alleen in specifiek voor deze vormen van onderwijs gebouwde scholen is de traditionele ruimtelijke organisatie aangepast. 2 Zie in dit verband ook Een stille revolutie op de basisschool (Trouw De Verdieping, 19 juni 2008). 8 Bouwen met visie

16 Het leek erop dat de architecten hun eigen programma s van eisen volgden en vooral bezig waren met formele uiterlijkheden. Zij stonden er niet bij stil dat ruimtelijke mogelijkheden kunnen leiden tot beter onderwijs en dat zij daarin een rol kunnen spelen. Overigens werd deze houding mede veroorzaakt en in stand gehouden door de weinig kritische houding van onderwijskundigen, pedagogen, leraren en schooldirecties. En ook de beperkte budgetten hebben waarschijnlijk belemmerd dat architecten het ontwerp van schoolgebouwen op creatieve en onderzoekende wijze benaderden. Aanvankelijk beperkte het vernieuwende bouwen van architecten zich tot grotere ramen, meer transparantie, vooral in relatie tot de wereld buiten (openluchtscholen, vensterscholen). Pas de laatste decennia krijgt de toenemende zelfstandigheid van leerlingen ruimtelijke consequenties in de vorm van leerpleinen, open leercentra, techniekpleinen, enzovoort. Hiermee wordt aangesloten bij de behoefte van leerlingen aan meer zeggenschap en meer regie bij het maken van eigen keuzes en bij de vormgeving van het leren. Het gaat daarbij vooral ook om leren door doen, door zelf te ervaren. Het is volgens Herzberger (2008) een fictie te veronderstellen dat een leerling alleen leert in een afgesloten ruimte met behulp van een leraar/begeleider. Het gaat er volgens hem om vormen van onderwijs te realiseren, waarbij ruimte wordt gemaakt voor leren ( leren van en leren aan ). Rohmer (2007) verwoordde de zoektocht als volgt: We zoeken een balans tussen open, flexibele en gedefinieerde ruimte en tussen grootschaligheid en kleinschaligheid. Koning, keizer, admiraal; als leraar ben je baas in het eigen klaslokaal. Op de kweekschool werd zo in de zeventiger jaren duidelijk gemaakt dat het klaslokaal een privédomein was. De ruimtelijke voorwaarden in dat privédomein waren vooral afgestemd op het bevorderen van de concentratie van leerlingen. Langzamerhand zien we dat het privédomein zich ontwikkelt tot een meer gedifferentieerde ruimte met hoeken en werknissen, min of meer afgescheiden plekken waar leerlingen bezig kunnen zijn met verschillende activiteiten. Het klaslokaal wordt kortom een ruimte waarin leerlingen meer eigen keuzes kunnen maken voor activiteiten en werkvormen. Deze ruimtes kunnen ook worden opgerekt, bijvoorbeeld door deze aan elkaar te verbinden of te vergroten. Zeker als zo n ruimte groter is, biedt deze verschillende groepen en individuen de mogelijkheid om verschillende dingen te doen zonder dat zij te veel worden afgeleid. In een dergelijke ruimte kan wel plaats zijn voor 150 leerlingen, zoals bij Slash21 (Van Dieten & Van der Geest, 2006). Op scholen zoals binnen dit onderzoek wordt in bepaalde leerwerkruimtes gewerkt met 90 of 100 leerlingen. Deze ontwikkeling loopt synchroon met de toenemende belangstelling voor professionele leergemeenschappen en de toepassing van principes van teamteaching. Een professionele leergemeenschap verwijst naar een groep mensen die hun praktijk delen en kritisch onderzoeken met het oog op de verbetering ervan, i.c. het leren van de leerlingen en schoolontwikkeling (Verbiest, 2004). Via vormen van teamteaching kunnen leraren samen verantwoordelijk voor een grotere groep leerlingen hun eigen kwaliteiten beter inzetten ten bate van de leerlingen. Het doorbreken van het klaslokaal als privédomein staat in deze ontwikkelingen centraal. Stoll, Bolam, McMahon, Wallace en Thomas (2006) onderscheiden de volgende hoofdkenmerken van een professionele leergemeenschap: gedeelde waarden en een gedeelde visie; gezamenlijke verantwoordelijkheid voor het behalen van de doelen; onderzoekende houding; samenwerking; stimuleren van leren. Deze kenmerken hangen samen met keuzes die worden gemaakt voor de indeling en inrichting van het schoolgebouw. 1 Theoretische achtergrond 9

STICHTING KINDANTE. Visie Personeel

STICHTING KINDANTE. Visie Personeel STICHTING KINDANTE Visie Personeel Visie Personeel 1 Inleiding De onderwijskundige visie van stichting Kindante vormt de basis voor de wijze waarop de Kindantescholen hun onderwijs vormgeven. Dit vraagt

Nadere informatie

Samenwerking. Betrokkenheid

Samenwerking. Betrokkenheid De Missie Het Spectrum is een openbare school met een onderwijsaanbod van hoge kwaliteit. We bieden het kind betekenisvol onderwijs in een veilige omgeving. In een samenwerking tussen kind, ouders en school

Nadere informatie

Colofon. www.teamonderwijs.nl. Dit is een publicatie van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Productie Leo Wijnhoven / Bas Wijnen

Colofon. www.teamonderwijs.nl. Dit is een publicatie van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Productie Leo Wijnhoven / Bas Wijnen Colofon Dit is een publicatie van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap Productie Leo Wijnhoven / Bas Wijnen Vormgeving 2mb - de grafische formule, Rotterdam Druk DeltaHage bv, Den Haag Uitgave

Nadere informatie

EEN SCHOOL MET TALENTUITDAGEND ONDERWIJS

EEN SCHOOL MET TALENTUITDAGEND ONDERWIJS EEN SCHOOL MET TALENTUITDAGEND ONDERWIJS Een school met talentuitdagend onderwijs Een basisschool kiezen is moeilijk. Er is zoveel om op te letten. Is de school wat zij lijkt? Van buiten kan een schoolgebouw

Nadere informatie

Doorlopende leerlijnen. Arjan Clijsen, Wout Schafrat en Suzanne Beek. Competentiescan Handelingsgericht werken in het voortgezet onderwijs

Doorlopende leerlijnen. Arjan Clijsen, Wout Schafrat en Suzanne Beek. Competentiescan Handelingsgericht werken in het voortgezet onderwijs 8 Doorlopende leerlijnen Arjan Clijsen, Wout Schafrat en Suzanne Beek Competentiescan Handelingsgericht werken in het voortgezet onderwijs Competentiescan Handelingsgericht werken in het voortgezet onderwijs

Nadere informatie

Het Loopbaanlab brengt onderwijsprofessionals in beweging

Het Loopbaanlab brengt onderwijsprofessionals in beweging Oktober 2015 Het Loopbaanlab brengt onderwijsprofessionals in beweging Uitkomsten van meerjarig onderzoek naar de effecten van het Loopbaanlab Leestijd 8 minuten Hoe blijf ik in beweging? De kwaliteit

Nadere informatie

2. Waar staat de school voor?

2. Waar staat de school voor? 2. Waar staat de school voor? Missie en Visie Het Rondeel gaat uit van de Wet op het Basisonderwijs. Het onderwijs omvat de kerndoelen en vakgebieden die daarin zijn voorgeschreven. Daarnaast zijn ook

Nadere informatie

Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen.

Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen. Zelfstandig werken Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen. Visie Leerlinggericht: gericht op de mogelijkheden van

Nadere informatie

Ruimte voor Talent in Gelderland Professionaliseringstrajecten Excellentie, Wetenschap en Techniek

Ruimte voor Talent in Gelderland Professionaliseringstrajecten Excellentie, Wetenschap en Techniek Ruimte voor Talent in Gelderland Professionaliseringstrajecten Excellentie, Wetenschap en Techniek - Staat talentherkenning en ontwikkeling bij u op school de komende jaren op de agenda? - Wilt u een rijke

Nadere informatie

COMPETENTIE 1: INTERPERSOONLIJK COMPETENT

COMPETENTIE 1: INTERPERSOONLIJK COMPETENT DE SBL competenties COMPETENTIE 1: INTERPERSOONLIJK COMPETENT De leraar primair onderwijs moet ervoor zorgen dat er in zijn groep een prettig leef- en werkklimaat heerst. Dat is de verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Strategisch beleidsplan Stichting Promes 2015-2018

Strategisch beleidsplan Stichting Promes 2015-2018 Strategisch beleidsplan Stichting Promes 2015-2018 Voorwoord. De planperiode van 2011-2014 ligt bijna achter ons en geeft ons reden tot nadenken over de doelen voor de komende vier jaar. Als we terugdenken

Nadere informatie

Lectoraat natuurbeleving en ontwikkeling kind

Lectoraat natuurbeleving en ontwikkeling kind Lectoraat natuurbeleving & ontwikkeling kind 1 Aanleiding Als kinderen van vijf tot twaalf jaar hun speelplek mogen kiezen, gaat de voorkeur voornamelijk uit naar braakliggende terreinen. Daarbij kijken

Nadere informatie

STRATEGISCH PLAN 20152020. Excellent onderwijs voor een innovatieve regio

STRATEGISCH PLAN 20152020. Excellent onderwijs voor een innovatieve regio STRATEGISCH PLAN 20152020 Excellent onderwijs voor een innovatieve regio introductie Met meer dan 10.000 studenten en ruim 800 medewerkers zijn we het grootste opleidingencentrum voor beroepsonderwijs

Nadere informatie

competentieprofiel groepsleerkracht/ docent algemeen vormend onderwijs Het Driespan

competentieprofiel groepsleerkracht/ docent algemeen vormend onderwijs Het Driespan Samenwerken Omgevingsgericht/samenwerken Reflectie en zelfontwikkeling competentieprofiel groepsleerkracht/ docent algemeen vormend onderwijs Het Driespan Competentieprofiel stichting Het Driespan, (V)SO

Nadere informatie

SKS Alles Kids. Ieder kind is uniek. Onze visie. De 5 speerpunten

SKS Alles Kids. Ieder kind is uniek. Onze visie. De 5 speerpunten GEEF ZE DE VIJF! SKS Alles Kids De wereld om ons heen verandert. Ook in de kinderopvang zijn nieuwe ontwikkelingen aan de orde van de dag. SKS Alles Kids biedt al jaren kinderopvang en loopt voorop als

Nadere informatie

Basisschool De Poolster straalt, vanuit deze gedachte werkt het team samen met de kinderen en ouders aan kwalitatief goed onderwijs op onze school.

Basisschool De Poolster straalt, vanuit deze gedachte werkt het team samen met de kinderen en ouders aan kwalitatief goed onderwijs op onze school. Voorwoord Basisschool De Poolster straalt, vanuit deze gedachte werkt het team samen met de kinderen en ouders aan kwalitatief goed onderwijs op onze school. Onze visie op eigentijds, boeiend onderwijs

Nadere informatie

Competenties en bekwaamheden van een Daltonleerkracht

Competenties en bekwaamheden van een Daltonleerkracht Naam: School: Daltoncursus voor leerkrachten Competenties en bekwaamheden van een Daltonleerkracht Inleiding: De verantwoordelijkheden van de leerkracht zijn samen te vatten door vier beroepsrollen te

Nadere informatie

Vastgesteld november 2013. Visie op Leren

Vastgesteld november 2013. Visie op Leren Vastgesteld november 2013. Visie op Leren Inhoudsopgave SAMENVATTING... 3 1. INLEIDING... 4 1.1 Aanleiding... 4 1.2 Doel... 4 2. VISIE OP LEREN EN ONTWIKKELEN... 6 2.1 De relatie tussen leeractiviteiten

Nadere informatie

2 Algemene doelstelling en visie

2 Algemene doelstelling en visie 2 Algemene doelstelling en visie 2.1 Algemene doelstelling De groene kikker heeft als doel huiselijke en persoonlijke kinderopvang te bieden, die optimaal tegemoet komt aan de behoeften van de kinderen.

Nadere informatie

KINDEREN LATEN LEREN Strategisch beleidsplan 2015-2018. SKO Flevoland en Veluwe. Ontwerpers van onderwijs voor de 21ste eeuw

KINDEREN LATEN LEREN Strategisch beleidsplan 2015-2018. SKO Flevoland en Veluwe. Ontwerpers van onderwijs voor de 21ste eeuw SKO Flevoland en Veluwe Ontwerpers van onderwijs voor de 21ste eeuw KINDEREN LATEN LEREN Strategisch beleidsplan 2015-2018 Strategisch beleidsplan SKO Flevoland en Veluwe 1 KINDEREN LATEN LEREN Onze droomschool

Nadere informatie

ONDERWIJS EN INNOVATIE OP DE LINDERTE

ONDERWIJS EN INNOVATIE OP DE LINDERTE ONDERWIJS EN INNOVATIE OP DE LINDERTE Onderwijs zoals we dat vroeger kenden, bestaat al lang niet meer. Niet dat er toen slecht onderwijs was, maar de huidige maatschappij vraagt meer van de leerlingen

Nadere informatie

Inhoud: Schoolplan 2015-2019. Verantwoording. Motto, missie, visie, overtuigingen. Doelen. Samenvatting strategisch beleid van de vereniging

Inhoud: Schoolplan 2015-2019. Verantwoording. Motto, missie, visie, overtuigingen. Doelen. Samenvatting strategisch beleid van de vereniging Schoolplan 2015-2019 Inhoud: Verantwoording Motto, missie, visie, overtuigingen Doelen Samenvatting strategisch beleid van de vereniging 21 e eeuwse vaardigheden Schematische weergave van de vier komende

Nadere informatie

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 In het leven van alle dag speelt Wetenschap en Techniek (W&T) een grote rol. We staan er vaak maar weinig bij stil, maar zonder de vele uitvindingen in de wereld van

Nadere informatie

Nieuwe didactiek vwo 2 en 3 Connect College: resultaten van een onderzoek. Prof. dr. Perry den Brok

Nieuwe didactiek vwo 2 en 3 Connect College: resultaten van een onderzoek. Prof. dr. Perry den Brok Nieuwe didactiek vwo 2 en 3 Connect College: resultaten van een onderzoek Prof. dr. Perry den Brok Betrokkenen Connect College (opdrachtgever) Kennisnet (subsidie onderzoek) Technische Universiteit Eindhoven

Nadere informatie

Werken met data in de onderzoekende school

Werken met data in de onderzoekende school Werken met in de onderzoekende school SOK-congres Affligem, 6 juni 2014 Meta Krüger Lector leiderschap in het onderwijs Waarom onderzoeksmatig werken? Onderzoekende scholen: perspectieven op werken met

Nadere informatie

Visie onderwijs en huisvesting SPOZ. Visie op onderwijs en huisvesting

Visie onderwijs en huisvesting SPOZ. Visie op onderwijs en huisvesting Visie op onderwijs en huisvesting Stichting Primair Onderwijs Zundert November 2015 0 Visie op onderwijs en huisvesting Aanleiding: Het onderwerp onderwijshuisvesting staat al geruime tijd op de Zundertse

Nadere informatie

Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving

Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving Jouw ervaring Neem iets in gedachten dat je nu goed kunt en waarvan je veel plezier hebt in je werk: Vertel waartoe je in staat bent. Beschrijf

Nadere informatie

Profielschets directeur

Profielschets directeur Profielschets directeur Gevraagd wordt een directeur die: richting kan geven aan het onderwijsproces van De Trieme, gebaseerd op kernwaarden, missie en onderwijskundige visie; een eigen doorleefde onderwijsvisie

Nadere informatie

- Betrokkenheid - Vertrouwen - Verantwoordelijkheid Betrokkenheid is motivatie. Leerlingen die gemotiveerd zijn, ontwikkelen zich.

- Betrokkenheid - Vertrouwen - Verantwoordelijkheid Betrokkenheid is motivatie. Leerlingen die gemotiveerd zijn, ontwikkelen zich. Waarom vinden wij deze kernwaarden belangrijk voor de leerlingen van de Driesprong? Hoe organiseren we ons onderwijs gebaseerd op onze overtuigingen? Wat voor soort onderwijs geven wij op de Driesprong?

Nadere informatie

De ontwikkeling van de Mondriaan methode VISIE OP PROFESSIONALISEREN

De ontwikkeling van de Mondriaan methode VISIE OP PROFESSIONALISEREN M.11i.0419 De ontwikkeling van de Mondriaan methode VISIE OP PROFESSIONALISEREN versie 02 M.11i.0419 Naam notitie/procedure/afspraak Visie op professionaliseren Eigenaar/portefeuillehouder Theo Bekker

Nadere informatie

HET NIEUWE WERKEN IN RELATIE TOT PERSOONLIJKE DRIJFVEREN VAN MEDEWERKERS. Onderzoek door TNO in samenwerking met Profile Dynamics

HET NIEUWE WERKEN IN RELATIE TOT PERSOONLIJKE DRIJFVEREN VAN MEDEWERKERS. Onderzoek door TNO in samenwerking met Profile Dynamics HET NIEUWE WERKEN IN RELATIE TOT PERSOONLIJKE DRIJFVEREN VAN MEDEWERKERS Onderzoek door TNO in samenwerking met Profile Dynamics 1 Inleiding Veel organisaties hebben de afgelopen jaren geïnvesteerd in

Nadere informatie

STRATEGISCH PLAN BASISSCHOOL DE VORDERING 2015-2019

STRATEGISCH PLAN BASISSCHOOL DE VORDERING 2015-2019 STRATEGISCH PLAN BASISSCHOOL DE VORDERING 2015-2019 MISSIE DE VORDERING Vanuit een traditie van katholieke waarden en voor iedereen toegankelijk, verzorgen wij kwalitatief hoogstaand eigentijds basisonderwijs,

Nadere informatie

Colofon Juni 2015. Eindredactie: Dorine van Walstijn, projectleider. EDventure Bezuidenhoutseweg 161 2594 AG Den Haag

Colofon Juni 2015. Eindredactie: Dorine van Walstijn, projectleider. EDventure Bezuidenhoutseweg 161 2594 AG Den Haag Landelijk debat Ons Onderwijs 2032 28 mei 2015 Colofon Juni 2015 Eindredactie: Dorine van Walstijn, projectleider EDventure Bezuidenhoutseweg 161 2594 AG Den Haag 070 315 41 00 info@edventure.nu www.edventure.nu

Nadere informatie

De leerkrachten willen de kinderen het gevoel geven van veiligheid en geborgenheid.

De leerkrachten willen de kinderen het gevoel geven van veiligheid en geborgenheid. 1. Doelen van ons onderwijs De Burchtgaarde wil bereiken dat ieder kind via een ononderbroken leer-en ontwikkelingsproces, die kennis en vaardigheden verwerft die het nodig heeft om een zelfstandig, sociaal

Nadere informatie

1 Interpersoonlijk competent

1 Interpersoonlijk competent 1 Interpersoonlijk competent De leraar primair onderwijs moet ervoor zorgen dat er in zijn groep een prettig leefen werkklimaat heerst. Dat is de verantwoordelijkheid van de leraar primair onderwijs en

Nadere informatie

Verslag ouderavond FIT(s) OP DE KRING

Verslag ouderavond FIT(s) OP DE KRING Verslag ouderavond FIT(s) OP DE KRING In gesprek met elkaar. Uitwerking van de stellingen. De onderstaande stellingen hebben we deze avond besproken onder elke stelling staan een aantal opmerkingen die

Nadere informatie

WAT MAAKT DE VRIJESCHOOL UNIEK?

WAT MAAKT DE VRIJESCHOOL UNIEK? WAT MAAKT UNIEK? WAAROM De vrijeschool heeft een geheel eigen kijk op onderwijs, die gebaseerd is op het mensbeeld uit de antroposofie. Daarbinnen heeft iedere vrijeschool in Nederland een grote mate van

Nadere informatie

Planmatig samenwerken met ouders

Planmatig samenwerken met ouders Ouderparticipatie Team Planmatig samenwerken met ouders Samen vooruit! Tamara Wally Tamara Wally (MSc.) is werkzaam bij de CED- Groep. Ze werkte mee aan de publicatie Samen vooruit, over planmatig werken

Nadere informatie

De belangrijkste voordelen van de nieuwe technologie op een rijtje :

De belangrijkste voordelen van de nieuwe technologie op een rijtje : 1 2 Er wordt in het onderwijs stevig nagedacht over de betekenis van ICT voor het leren. In het primair proces is leren de kernactiviteit. Het kindbelang dient bij het organiseren van het onderwijs voorop

Nadere informatie

Suggesties om de aansluiting van groep 8 naar het voortgezet onderwijs te verbeteren

Suggesties om de aansluiting van groep 8 naar het voortgezet onderwijs te verbeteren Van PO naar VO Suggesties om de aansluiting van groep 8 naar het voortgezet onderwijs te verbeteren SUGGESTIE 1: Informatie van een brugklasleerling Brugklasleerlingen infomeren leerlingen uit groep 8

Nadere informatie

Koers 2016. Ons Middelbaar Onderwijs, sinds 1916

Koers 2016. Ons Middelbaar Onderwijs, sinds 1916 Onze leerlingen! Ze zijn in de leeftijd van 11 tot ongeveer 18 jaar, de periode waarin zij hun identiteit ontwikkelen. Ouders vertrouwen erop dat wij hun kinderen de best denkbare educatieve en pedagogische

Nadere informatie

Scholingsplan 2012-2013. Samen in ontwikkeling

Scholingsplan 2012-2013. Samen in ontwikkeling Scholingsplan 2012-2013 Samen in ontwikkeling Inhoudsopgave Inleiding 3 Pijlers 4 Kader 5 Deskundigheidsbevordering 2012-2013 6 Beschrijvingen van de scholingen 7 Aanmelden voor externe scholingen 9 Inleiding

Nadere informatie

Een balans zoeken. Wat is mogelijk voor onze school. Kijkend naar de mogelijkheden en onderwijsbehoeften van onze kinderen.

Een balans zoeken. Wat is mogelijk voor onze school. Kijkend naar de mogelijkheden en onderwijsbehoeften van onze kinderen. Datum:29-05-2012 Bijeenkomst klankbordgroep Slim Fit Welkom Terug blik Slim Fit: Achtergronden en informatie. Moverende bewegingen: De school werkt opbrengstgericht. Kwaliteit meten. Een dynamisch project;

Nadere informatie

Opleidingsprogramma DoenDenken

Opleidingsprogramma DoenDenken 15-10-2015 Opleidingsprogramma DoenDenken Inleiding Het opleidingsprogramma DoenDenken is gericht op medewerkers die leren en innoveren in hun organisatie belangrijk vinden en zich daar zelf actief voor

Nadere informatie

JENAPLAN BASISONDERWIJS NEDERLAND. Ieder kind is uniek!

JENAPLAN BASISONDERWIJS NEDERLAND. Ieder kind is uniek! JENAPLAN BASISONDERWIJS NEDERLAND Ieder kind is uniek! WAT IS JENAPLANONDERWIJS? Nederland telt circa 7000 scholen voor basisonderwijs. In Nederland heeft iedere school de vrijheid om zijn eigen onderwijsconcept

Nadere informatie

Studenten en leerkrachten leren praktijkgericht onderzoek doen. Anje Ros, Lector Leren & Innoveren Anja van Wanrooij, Basisschool Het Mozaïek

Studenten en leerkrachten leren praktijkgericht onderzoek doen. Anje Ros, Lector Leren & Innoveren Anja van Wanrooij, Basisschool Het Mozaïek Studenten en leerkrachten leren praktijkgericht onderzoek doen Anje Ros, Lector Leren & Innoveren Anja van Wanrooij, Basisschool Het Mozaïek Tijdschema Inleiding Anje (15 minuten) Praktijk casus Anja (10

Nadere informatie

Ontwikkelingen. in zorg en welzijn. Wij houden daarbij onverkort vast aan de Koers 2010-2013,

Ontwikkelingen. in zorg en welzijn. Wij houden daarbij onverkort vast aan de Koers 2010-2013, KOERS 2014-2015 3 Het (zorg)landschap waarin wij opereren verandert ingrijpend. De kern hiervan is de Kanteling, wat inhoudt dat de eigen kracht van burgers over de hele breedte van de samenleving uitgangspunt

Nadere informatie

Laat idealen de lesinhoud bepalen

Laat idealen de lesinhoud bepalen Laat idealen de lesinhoud bepalen Laura Boele-de Bruin Dit materiaal is onderdeel van het compendium christelijk leraarschap dat samengesteld is door het lectoraat Christelijk leraarschap van Driestar

Nadere informatie

Samenvatting pedagogisch beleid Kinderopvang Natuurlijk. Doel Doelstelling Doelgroep

Samenvatting pedagogisch beleid Kinderopvang Natuurlijk. Doel Doelstelling Doelgroep Samenvatting pedagogisch beleid Kinderopvang Natuurlijk. Het pedagogisch beleidsplan is bedoeld als leidraad bij de opvang van de kinderen van Chr. Kinderopvang Natuurlijk. Alle medewerkers van het kinderdagverblijf

Nadere informatie

Nota: de identiteit van het Kleurenorkest

Nota: de identiteit van het Kleurenorkest Nota: de identiteit van het Kleurenorkest Januari 2015 1 INHOUD De identiteit van het Kleurenorkest... 3 Het Didactische uitgangspunt:... 4 Natuurlijk Leren... 4 De Pedagogische PIJLERS:... 6 NLP: taalkracht...

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Dit proefschrift gaat over de invloed van inductieprogramma s op het welbevinden en de professionele ontwikkeling van beginnende docenten, en welke specifieke kenmerken van inductieprogramma s daarvoor

Nadere informatie

Strategisch beleid 2015-2019 Het proces

Strategisch beleid 2015-2019 Het proces Strategisch beleid 2015-2019 Het proces Beleidsjaar 14-15 we maken de balans op Missie en kernwaarden/uitgangspunten Dit zijn wij, hier staan we voor Nadere analyse Wat gaat goed, wat pakken we aan Wat

Nadere informatie

Informatiepakket vacature roostermaker sector havo/vwo 15-06-2015

Informatiepakket vacature roostermaker sector havo/vwo 15-06-2015 Informatiepakket vacature roostermaker sector havo/vwo 15-06-2015 1 Functie- en profielschets roostermaker B havo/vwo Profiel van de school en de sector havo/vwo Het Carmel College Salland maakt deel uit

Nadere informatie

Onderwijs van de 21ste eeuw:

Onderwijs van de 21ste eeuw: Onderwijs van de 21ste eeuw: didactiek, wetenschap en technologie 2015-2016 ACADEMIE PEDAGOGIEK EN ONDERWIJS saxion.nl/apo Onderwijs van de 21 ste eeuw: didactiek, wetenschap en technologie Professionaliseringsaanbod

Nadere informatie

WAT MAAKT DE VRIJESCHOOL UNIEK?

WAT MAAKT DE VRIJESCHOOL UNIEK? WAT MAAKT DE VRIJESCHOOL UNIEK? WAAROM DE VRIJESCHOOL De vrijeschool heeft een geheel eigen kijk op onderwijs, die gebaseerd is op het mensbeeld uit de antroposofie. Daarbinnen heeft iedere vrijeschool

Nadere informatie

Functieprofiel Raad van Toezicht

Functieprofiel Raad van Toezicht Functieprofiel Raad van Toezicht Opgesteld: november 2014 Vastgesteld: 25 november 2014 Functieprofiel Raad van Toezicht SALTO 1 Functieprofiel Raad van Toezicht SALTO Organisatieschets In 2001 zijn de

Nadere informatie

De speerpunten van de SPCO-scholen

De speerpunten van de SPCO-scholen Meerjaren Plan 2012-2015 De speerpunten van de SPCO-scholen Inleiding Strategische speerpunten Hart voor kinderen Met veel genoegen presenteren wij de samenvatting van ons strategisch meerjarenplan Hart

Nadere informatie

Profielschets directeur De Tarissing

Profielschets directeur De Tarissing Gevraagd wordt een directeur die: richting kan geven aan het onderwijsproces van de gehele school, gebaseerd op kernwaarden, missie en onderwijskundige visie; een duidelijke visie op onderwijs heeft, die

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding 9. 5 Planning 83 5.1 Leerdoelen en persoonlijke doelen 84 5.2 Het ontwerpen van het leerproces 87 5.3 Planning in de tijd 89

Inhoud. Inleiding 9. 5 Planning 83 5.1 Leerdoelen en persoonlijke doelen 84 5.2 Het ontwerpen van het leerproces 87 5.3 Planning in de tijd 89 Inhoud Inleiding 9 1 Zelfsturend leren 13 1.1 Zelfsturing 13 1.2 Leren 16 1.3 Leeractiviteiten 19 1.4 Sturingsactiviteiten 22 1.5 Aspecten van zelfsturing 25 1.6 Leerproces vastleggen 30 2 Oriëntatie op

Nadere informatie

Beleid Organisatiestructuur

Beleid Organisatiestructuur Beleid Organisatiestructuur Waarom een andere structuur? Al geruime tijd wordt er door de schoolleiding, het bestuur en het team nagedacht over de meest wenselijke en toekomstbestendige organisatiestructuur,

Nadere informatie

Pedagogisch fundament. handboek ikc leeuwarden

Pedagogisch fundament. handboek ikc leeuwarden Pedagogisch fundament handboek ikc leeuwarden pedagogisch fundament Inhoud Moreel kader IKC Leeuwarden Dit handboek is een hulpmiddel te komen tot een pedagogisch fundament voor een IKC s. Uitgangspunt

Nadere informatie

Directeur Daltonschool Rijnsweerd. Stichting Openbaar Primair Onderwijs Utrecht

Directeur Daltonschool Rijnsweerd. Stichting Openbaar Primair Onderwijs Utrecht Directeur Daltonschool Rijnsweerd Stichting Openbaar Primair Onderwijs Utrecht 1 SPO Utrecht De Stichting Openbaar Primair Onderwijs, kortweg SPO Utrecht genoemd, is verantwoordelijk voor 33 openbare basisscholen

Nadere informatie

VERDER IN LEREN STRATEGISCH BELEIDSPLAN 2011-2015 PUBLIEKSVERSIE

VERDER IN LEREN STRATEGISCH BELEIDSPLAN 2011-2015 PUBLIEKSVERSIE VERDER IN LEREN STRATEGISCH BELEIDSPLAN 2011-2015 PUBLIEKSVERSIE INHOUD Missie & visie 4 Het onderwijs voorbij 5 Kwaliteit vanuit identiteit 7 Werken vanuit passie 8 Elke leerling telt 10 Ondernemend en

Nadere informatie

Wat gaan we doen? Colofon. Almeerse Scholen Groep. Koersplan maart 2015

Wat gaan we doen? Colofon. Almeerse Scholen Groep. Koersplan maart 2015 Colofon De uitgebreide versie van het ASG Koersplan 2015-2018 kunt u vinden op www.almeersescholengroep.nl. Dit is een uitgave van de Almeerse Scholen Groep. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd

Nadere informatie

kempelscan K1-fase Eerste semester

kempelscan K1-fase Eerste semester kempelscan K1-fase Eerste semester Kempelscan K1-fase eerste semester 1/6 Didactische competentie Kern 3.1 Didactisch competent Adaptief omgaan met leerlijnen De student bereidt systematisch lessen/leeractiviteiten

Nadere informatie

Bijeenkomst BICTA Digiborden/KlasseTV

Bijeenkomst BICTA Digiborden/KlasseTV Bijeenkomst BICTA Digiborden/KlasseTV Michel Habraken Peter te Riele Agenda donderdag 19 juni 2008 13.00 13.45 uur Welkom en opening Agenda Startopdracht Doelstelling Presentatie Digitale schoolborden

Nadere informatie

CKV Festival 2012. CKV festival 2012

CKV Festival 2012. CKV festival 2012 C CKV Festival 2012 Het CKV Festival vindt in 2012 plaats op 23 en 30 oktober. Twee dagen gaan de Bredase leerlingen van het voortgezet onderwijs naar de culturele instellingen van Breda. De basis van

Nadere informatie

Wmo-werkplaats Twente. Scholingshandleiding voor cursist en trainer. Samenwerken met vrijwilligers

Wmo-werkplaats Twente. Scholingshandleiding voor cursist en trainer. Samenwerken met vrijwilligers Wmo-werkplaats Twente Scholingshandleiding voor cursist en trainer Samenwerken met vrijwilligers De vrijwilliger als vanzelfsprekende partner in zorg en welzijnswerk juli 2011 Saxion. Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Betreft: Eerste informatiebrief nieuwe school

Betreft: Eerste informatiebrief nieuwe school Betreft: Eerste informatiebrief nieuwe school Inleiding Voor u ligt de eerste gezamenlijke informatiebrief van de en de Overkant. Middels deze brief willen wij de ouders van beide scholen informeren over

Nadere informatie

ONDERWIJSONTWIKKELING - ACTIVERENDE DIDACTIEK

ONDERWIJSONTWIKKELING - ACTIVERENDE DIDACTIEK ONDERWIJSONTWIKKELING - ACTIVERENDE DIDACTIEK Iedereen heeft er de mond van vol: Het beste uit de leerling halen Recht doen aan verschillen van leerlingen Naast kennis en vaardigheden, aandacht voor het

Nadere informatie

Pedagogisch beleid Tussenschoolse opvang

Pedagogisch beleid Tussenschoolse opvang Pedagogisch beleid Tussenschoolse opvang Introductie Introductie Het pedagogisch beleid van de tussenschoolse opvang SKN s Eetclub biedt een kader dat de overblijfkrachten en de coördinatoren tussenschoolse

Nadere informatie

vooral ook het management en HRM bij betrokken hoog op de agenda, omdat ze op zoek zijn

vooral ook het management en HRM bij betrokken hoog op de agenda, omdat ze op zoek zijn goed werken Ons nieuwe kantoor wordt een inspirerende ontmoetingsplek, waarbij we tijden plaatsonafhankelijk werken Klaas Bakker, Manager Facilities en Real Estate TenneT TSO B.V. Het nieuwe werken start

Nadere informatie

Het Tienercollege: een soepele overgang tussen PO en VO

Het Tienercollege: een soepele overgang tussen PO en VO Het Tienercollege: een soepele overgang tussen PO en VO 26 maart 2015 Verbinding Onderwijs en Omgeving Mariska van Wijngaarden, Lenie van Lieverloo en Arjen Smits Een lerende workshop!! Bloemen zijn rood

Nadere informatie

Werkplaats Speciaal Basisonderwijs Samen werken aan de kwaliteitsverbetering van een nieuwe onderwijssoort

Werkplaats Speciaal Basisonderwijs Samen werken aan de kwaliteitsverbetering van een nieuwe onderwijssoort Werkplaats Speciaal Basisonderwijs Samen werken aan de kwaliteitsverbetering van een nieuwe onderwijssoort Roger Meijer Inhoudsopgave Pagina Voorwoord 5 Marja van Bijsterveldt-Vliegenthart, minister van

Nadere informatie

Bijlage 1: Methode. Respondenten en instrumenten

Bijlage 1: Methode. Respondenten en instrumenten Bijlage 1: Methode In deze bijlage doen wij verslag van het tot stand komen van onze onderzoeksinstrumenten: de enquête en de interviews. Daarnaast beschrijven wij op welke manier wij de enquête hebben

Nadere informatie

Pedagogisch beleidsplan

Pedagogisch beleidsplan Pedagogisch beleidsplan Auteur: Ingeborg van der Zanden Bartels Datum: 05 januari 2015 Plaats: Kerkdriel Versie: 0.1 Pedagogisch beleidsplan BSO VillaDriel 12 april 2015 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding...

Nadere informatie

Opleiding Sterk. als Vakleerkracht

Opleiding Sterk. als Vakleerkracht Opleiding Sterk als Vakleerkracht HCO Bezoekadres: Zandvoortselaan 146, Den Haag Postadres: Postbus 53509, 2505 AM Den Haag Telefoon: 070 448 28 28 info@hco.nl www.hco.nl Samenstelling en tekst: HCO Inhoud

Nadere informatie

Stap 3 Leeractiviteiten begeleiden

Stap 3 Leeractiviteiten begeleiden Stap 3 Leeractiviteiten begeleiden Bij het begeleiden van leeractiviteiten kun je twee aspecten aan het gedrag van leerkrachten onderscheiden, namelijk het pedagogisch handelen en het didactisch handelen.

Nadere informatie

Werken aan kwaliteit oog voor onderwijs in de 21e eeuw

Werken aan kwaliteit oog voor onderwijs in de 21e eeuw inspireren motiveren realiseren Werken aan kwaliteit oog voor onderwijs in de 21e eeuw primair onderwijs Klassewijzer BV Lageweg 14c 9698 BN Wedde T 0597-464483 www.klassewijzer.nl info@klassewijzer.nl

Nadere informatie

Alle kinderen barsten van talent! Wetenschap en techniek haalt dit naar boven en prikkelt hun natuurlijke nieuwsgierigheid

Alle kinderen barsten van talent! Wetenschap en techniek haalt dit naar boven en prikkelt hun natuurlijke nieuwsgierigheid Alle kinderen barsten van talent! Wetenschap en techniek haalt dit naar boven en prikkelt hun natuurlijke nieuwsgierigheid Amsterdam, 11 november 2008 Kinderen willen de wereld ontdekken en zichzelf ontwikkelen

Nadere informatie

Locatie Buitenbaan Je doet ertoe!

Locatie Buitenbaan Je doet ertoe! JENAPLAN Locatie Buitenbaan Je doet ertoe! BUITENGEWOON JENA een andere, succesvolle aanpak In Heerenveen kunnen leerlingen sinds 1997 in de onderbouw van Jenaplan-onderwijs volgen in heterogene klassen:

Nadere informatie

Visie in de praktijk

Visie in de praktijk Gastlessen voor studenten 2 e leerjaar PW 3 en 4 Pedagogisch kader kindercentra 0-4 jaar - Docentenhandleiding Visie in de praktijk Gastles visie in de praktijk - Docentenhandleiding Theorie over dit onderwerp:

Nadere informatie

Op weg naar de (academische) opleidingsschool

Op weg naar de (academische) opleidingsschool Discussienota Nationalgeographic.nl Adviescommissie ADEF OidS Mei 2014 1 Inhoudsopgave Inleiding 1. Uitgangspunten Samen Opleiden 2. Ambities van (academische) opleidingsscholen 3. Concept Samen Opleiden

Nadere informatie

VRAGENLIJST LERENDE ORGANISATIE (op basis van Nelson & Burns) 1

VRAGENLIJST LERENDE ORGANISATIE (op basis van Nelson & Burns) 1 VRAGENLIJST LERENDE ORGANISATIE (op basis van Nelson & Burns) 1 Onderstaande diagnostische vragenlijst bestaat uit 12 items. De score geeft weer in welke mate uw organisatie reactief, responsief, pro-actief

Nadere informatie

Souterrain. Voorbeelden metselwerk. Nieuwsbrief 1 Nieuwbouw school Schaesberg schooljaar 2013-2014

Souterrain. Voorbeelden metselwerk. Nieuwsbrief 1 Nieuwbouw school Schaesberg schooljaar 2013-2014 Souterrain Voorbeelden metselwerk Betrokken partijen in de nieuwbouw De nieuwbouw aan de pastoor Schattenstraat biedt huisvesting aan een school voor omstreeks 300 à 330 leerlingen van de huidige basisscholen

Nadere informatie

Recensie: Wat wij moeten weten over jongeren en hun digitale wereld

Recensie: Wat wij moeten weten over jongeren en hun digitale wereld reageren bijlagen attenderen printversie Recensie: Wat wij moeten weten over jongeren en hun digitale wereld Datum 01/02/2007 Auteur publicatie Guus Wijngaards, Jos Fransen, Pieter Swager (INHOLLAND) Titel

Nadere informatie

FUNCTIEBESCHRIJVING EN -WAARDERING. Stichting Talent Leraar basisonderwijs LB

FUNCTIEBESCHRIJVING EN -WAARDERING. Stichting Talent Leraar basisonderwijs LB FUNCTIEBESCHRIJVING EN -WAARDERING Leraar basisonderwijs LB januari 2013 Opdrachtgever Nieuwstraat 23 A 1621 EA Hoorn Auteur Paul Janssen Project 5POBA4560 FUNCTIE INFORMATIE Functienaam Leraar basisonderwijs

Nadere informatie

onderwijs en kinderopvang

onderwijs en kinderopvang School voor onderwijs en kinderopvang Pedagogisch Werker Kinderopvang Onderwijsassistent School voor onderwijs en kinderopvang pedagogisch medewerker kinderopvang / NIVEAU 3 pedagogisch medewerker kinderopvang

Nadere informatie

2013 -. IC T Beleidsplan

2013 -. IC T Beleidsplan 2013 -. IC T Beleidsplan 0 Inhoudsopgave Beschrijving doelgroep... 2 Visie op onderwijs... 2 Basisvisie... 2 Inleiding... 3 Doelstellingen... 3... 3 Plan van aanpak... 3... 3 Schooljaar 2014-2015... 5

Nadere informatie

Mariaschool Reutum tevredenheidsmeting medewerkers 2014-2015

Mariaschool Reutum tevredenheidsmeting medewerkers 2014-2015 Mariaschool Reutum tevredenheidsmeting medewerkers 2014-2015 Aantal respondenten: 10/12 Vensters Voor Verantwoording PO Schoolklimaat 3,7 0% 0% 27% 73% 0% B1. In hoeverre gaan leerlingen graag naar school?

Nadere informatie

Wij gaan met plezier naar school.

Wij gaan met plezier naar school. www.schoolbranst.be Wij gaan met plezier naar school. 3...onze visie Onze school is een landelijk gelegen dorpsschool, een groene school, waar we leven in verbondenheid met de natuur en met elkaar en handelen

Nadere informatie

Het Nieuwe Werken: Transitie van Controle naar Vertrouwen

Het Nieuwe Werken: Transitie van Controle naar Vertrouwen Het Nieuwe Werken: Transitie van Controle naar Vertrouwen Het Nieuwe Werken (HNW) is een van de meest populaire trends op het gebied van organisatieontwikkeling van de laatste jaren; meer dan een kwart

Nadere informatie

2012-2016. Zelfstandig Leren

2012-2016. Zelfstandig Leren 2012-2016 Zelfstandig Leren 0 Inhoud Beschrijving doelgroep... 2 Visie op onderwijs... 2 Basisvisie... 2 Leerinhouden/ activiteiten... 2 Doelen voor het zelfstandig leren... 3 Definitie zelfstandig leren...

Nadere informatie

FUWA-VO Voorbeeldfunctie docent LD Type 1

FUWA-VO Voorbeeldfunctie docent LD Type 1 FUWA-VO Voorbeeldfunctie docent LD Type 1 Functie-informatie Functienaam Docent LD Type 1 Salarisschaal 12 Functiebeschrijving Context De werkzaamheden worden uitgevoerd binnen een instelling voor voortgezet

Nadere informatie

Informatiepakket Leerlabs

Informatiepakket Leerlabs Informatiepakket Leerlabs Informatiepakket Leerlabs De vraag naar gepersonaliseerd onderwijs en het gebruik van ict in de klas groeit. Veel scholen werken aan initiatieven gericht op gepersonaliseerd leren

Nadere informatie

VO RAPPORT VAN BEVINDINGEN OV 2013. Gymnasium Felisenum

VO RAPPORT VAN BEVINDINGEN OV 2013. Gymnasium Felisenum VO RAPPORT VAN BEVINDINGEN OV 2013 Gymnasium Felisenum Plaats : Velsen-Zuid BRIN-nummer : 20DG Onderzoeksnummer : 150930 Datum onderzoek : 17-18 januari 2013 Datum vaststelling : 18 december 2012-14 maart

Nadere informatie

Handelingsgericht werken

Handelingsgericht werken Professionale kwaliteit leraren centraal bij voorbereiding op passend onderwijs Handelingsgericht werken RONALD KARSDORP Medio september 2011 raakten Samenwerkingsverband WSNS 34-02 en OnderwijsAdvies

Nadere informatie

Ouders over kindcentra

Ouders over kindcentra Ouders over kindcentra Oberon, september 2015 Wat vinden ouders eigenlijk van kindcentra? Kennen zij de gedachte achter Kindcentra2020? We besloten om het maar eens aan ze te vragen. Onderzoeksbureau Oberon

Nadere informatie

Opbrengstgericht werken in het Voortgezet onderwijs

Opbrengstgericht werken in het Voortgezet onderwijs Opbrengstgericht werken in het Voortgezet onderwijs Wat is opbrengstgericht werken? Opbrengstgericht werken is het systematisch en doelgericht werken aan het maximaliseren van de prestaties van leerlingen.

Nadere informatie

3 De visie van de Prinses Julianaschool

3 De visie van de Prinses Julianaschool 3 De visie van de Prinses Julianaschool 3.1 Visie op het onderwijs De missie: Prinses Julianaschool, school voor geborgenheid, (basis)kennis en zorg. De Prinses Julianaschool biedt kinderen een veilige

Nadere informatie