Help! een bu rger i nit iatief

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Help! een bu rger i nit iatief"

Transcriptie

1 Help! een bu rger i nit iatief commissie innovatie openbaar bestuur

2 voorwoord het barst van de mooie initiatieven InAxis stimuleert innovaties in de publieke sector in Nederland. Die innovaties komen niet alleen van binnen de overheid, maar ook en steeds vaker van daarbuiten, van betrokken burgers. Maar wie zijn dat toch, die betrokken burgers? En hoe gaan onze betrokken ambtenaren daar eigenlijk mee om? Daarover gaat dit boekje.

3 Als je goed kijkt, zie je dat het barst van de mooie initiatieven en ideeën van creatieve burgers binnen het publiek domein. Het afgelopen jaar heb ik een groot aantal mensen ontmoet die een initiatief hebben ondernomen in hun wijk, op internet of voor een zaak die hen raakt. Kleine acties om elkaar te helpen, maar ook grote projecten zoals een restaurantketen voor mensen in isolement (Van Harte Resto), inrichting van een polder waar bewoners de gemeente inspraak geven (Broekpolder), een nieuwe zorginstelling voor specifieke zorgvragen (Thomashuizen), of een nieuwbouwwijk ontwikkeld door bewoners (Reduzum). En kijk ook eens op internet (bijvoorbeeld op menlijke zoektocht naar de faciliterende ambtenaar. Ik heb bijvoorbeeld geleerd dat het vooral gaat om een houding: goed luisteren, aandacht geven, een podium bieden, schouderklopjes enzo. En ik heb geleerd dat er al heel veel praktijkvoorbeelden zijn. Steden met een initiatievenfonds of -makelaar, een aanjager of een initiatievenprijsvraag. Surf bijvoorbeeld eens naar naar of naar Of vraag eens hoe het Oranjefonds werkt, kijk op TV naar De Club van 100 of bel met GreenWish, een bureau dat al een paar jaar duurzame initiatieven ondersteunt. Uit al die voorbeelden blijkt in ieder geval één ding: het kan wel! (zie daar bruist het helemaal van de maatschappelijke initiatieven. In dit boekje nemen we de lezer mee op een zoektocht naar de faciliterende ambtenaar ; hoe kan je omgaan met initiatieven van burgers? Vooral ter Maar wat kan ik als ambtenaar met al die prachtige initiatieven van burgers? inspiratie en innovatie. Ik heb er eigenlijk geen tijd voor, het past niet altijd binnen de beleidskaders en er is geen geldpotje voor. Ik wil wel helpen of faciliteren, maar ben bang Met dank aan vele collega-ambtenaren en initiatiefnemers. voor precedentwerking, voor rechtsongelijkheid en trouwens, wat is dat eigenlijk: faciliteren? Jornt van Zuylen initiatiefnemer en ambtenaar Het afgelopen jaar heb ik gemerkt dat ik niet de enige ben die hiermee InAxis, commissie innovatie openbaar bestuur worstelt. Samen met collega-ambtenaren uit verschillende steden heb ik een leertraject gedaan om hierover ideeën uit te wisselen. Het was een geza- P.S. Heeft u zelf een innovatief idee om initiatieven te faciliteren?

4 6

5 NRC Handelsblad Donderdag 7 december 2006 Voorpagina 7 Dick van Eijk Niet alles gaat slecht in Nederland Het Sociaal en Cultureel Planbureau publiceert vandaag een rapport over positieve ontwikkelingen in Nederland. Veelal zijn die te danken aan initiatieven van burgers. (...) De overheid zou lering kunnen trekken uit de onorthodoxe aanpak van het zeventiende Sociaal en Cultureel Rapport. De meeste van de succesvolle en kansrijke ontwikkelingen die het rapport opsomt, zijn immers door burgers zelf ingezet. En vaak zonder overheidssteun. Sterker nog, blijkt uit het rapport, de overheid hinderde vaak meer dan dat ze hielp. En als ze al steun bood, bestond die vooral uit mooie woorden. Het Sociaal en Cultureel Rapport 2006 is daarmee een rapport met een onverwacht liberale inslag: geef ruimte aan het burgerinitiatief. Het geloof in de maakbare samenleving is niet verdwenen. Maar het maakwerk dat altijd aan politici wordt overgelaten, doen burgers ook uit eigen beweging. En waarom doen ze dat? Soms uit eigenbelang. Bijvoorbeeld als ze voor weinig geld een huis kopen in een achterstandsbuurt en dat opknappen. Materieel voordeel is volgens de onderzoekers zeker niet de drijfveer van het grote leger vrijwilligers en mantelzorgers. Voor hen zijn solidariteit en naastenliefde het uitgangspunt. Maar met hun belangeloze inzet besparen zij de samenleving wél miljarden. De overheid, zegt het rapport, moet zich meer openstellen voor burgerinitiatieven: er gaat te weinig aandacht en geld naartoe. Politici geven geld uit om problemen op te lossen, niet om kansen te creëren. Het rapport is een pleidooi om de ambities en de ondernemingszin van de bevolking beter te benutten. Dát zijn de belangrijkste hulpbronnen van Nederland in de 21ste eeuw. (...)

6 Inhoudsopgave Prikkeling 4 Voorwoord 8 Inhoudsopgave 1 2 Inleiding 108 Colofon 29 Liever zelf dan goed! 34 Zegt ú het maar! 42 Competentietest 50 Bekende vragen... Lastige antwoorden De Ja - cultuur 76 Het woonerf en de schijtschep graden feedback 106 Tien redenen... Derde generatie burgerparticipatie 16 Derde generatie burgerparticipatie: Wat is dat dan? 80 Wat is de toekomst van derde generatie burgerparticipatie? 87 Nog meer initiatieven, organisaties en andere weetjes 9 9 Literatuurlijst Nawoord Pieter Winsemius 102 Tot slot 103 Over de auteurs Columns 1 4 Menno Hurenkamp 2 0 Ronald Vis 25 Ankie Feldbrugge 31 Imrat Verhoeven 38 Jaap Pleeging 54 Jurgen van der Heijden 61 Age Niels Holstein 72 Leo Birza & Femke Wiersma 80 Ingo Pröpper 84 Hendrik Wagenaar 9 4 André Meiresonne

7 Praktijkvoorbeelden 22 Burger verandert vuilnisbelt in buurtpark - Geleen 26 De Slinger krijgt een slinger - Ridderkerk 46 Burger en gemeente behalen samen label verkeersveiligheid - Delfzijl 52 Jongerenvereniging wil ook een eigen locatie - Nieuwerkerk a/d IJssel 6 6 Sporthal krijgt nieuw plein dankzij actieve burger - Zaandam 78 Aanjager helpt klusjesproject - Nieuwendam Noord Lessen uit het leertraject 24 Hoe ga je als overheid om met burgerinitiatieven? 28 Problemen waar ambtenaren mee worstelen 3 0 Het genereren van burgerinitiatieven 32 Waarom gaat het vaak mis 36 Geld en grenzen 40 Faciliterende houding 44 Ruimte, lessen en tips 48 Rollen voor de faciliterende ambtenaar Het perspectief van de initiatiefnemer 56 Wie zijn dat nou, die actieve burgers? 62 Verschillende initiatieven, verschillende behoeften 70 Ervaringen van Greenwish 74 Barrières waar initiatiefnemers tegenaan lopen

8 10

9 Speech tijdens het symposium Wat burgers bezielt; burgerinitiatieven in civil society Den Haag, 2 november 2006 J.P. Balkenende, minister-president 11 Wat bindt ons? De discussie over grote vragen als wat bindt ons? wordt op heel veel plaatsen gevoerd. Dat is goed en nodig. Tegelijkertijd is er ook veel aandacht voor wat mensen samen op kleine schaal, dichtbij huis, tot stand brengen. Voor initiatieven die mensen nemen in hun straat of buurt. Het is leerzaam om alle initiatieven te bestuderen en van daaruit verder te denken. We leren als overheid steeds beter om initiatieven van burgers de aandacht, de waardering en de steun te geven die ze verdienen. En de praktijkervaring die de afgelopen jaren is verzameld, zal ook in de toekomst van grote waarde zijn. J.P. Balkenende, minister-president

10 inleiding Lange tijd was het openbaar beleid alleen het terrein van politieke en ambtelijke bestuurders. De doorsnee burger hield zich er verre van. De laatste tien tot vijftien jaar echter nemen burgers steeds vaker zelf het initiatief. Problemen die ze vroeger door de overheid lieten opknappen, pakken ze nu zelf aan. Zij hebben het bestuur misschien nog nodig voor regelgeving of financiële middelen, maar als het even kan, doen ze het zelf. Zowel bestuurders als ambtenaren worstelen met de vraag hoe ze moeten omgaan met die vele burgerinitiatieven. Vandaar de titel van dit boekje: Help! Een burgerinitiatief. De kernvraag in dit boekje luidt dan ook: hoe moet de (lokale) overheid omgaan met burgerinitiatieven? We geven geen eenduidig antwoord op deze vraag, voor ons is het ook een zoektocht. Wel geven we inzicht in een groot aantal praktijkvoorbeelden en we schetsen verschillende rollen, perspectieven en suggesties. met de vraag hoe ze met burgerinitiatieven kunnen omgaan. De publicatie beschrijft een groot aantal praktijkvoorbeelden, ondersteuningsvormen, rollen en suggesties. Ter inspiratie. Dwars door dit boekje lopen verschillende draden. U zult ze door de gehele publicatie heen tegenkomen en herkennen: - De rode draad: De ambtenaar en de derde generatie burgerparticipatie - De blauwe draad: Over initiatieven en initiatiefnemers - De gele draad: praktijkvoorbeelden We hebben ook een nieuwe naam bedacht voor het faciliteren van burgerinitiatieven door de overheid: de derde generatie burgerparticipatie. Deze - Columns - Prikkelingen - Snapshots vorm bestaat naast inspraak (eerste generatie) en interactieve beleidsvorming (tweede generatie), waar het initiatief bij de overheid ligt. Bij de derde generatie burgerparticipatie ligt het initiatief bij de burger, de overheid participeert eigenlijk. De rode draad gaat over de rol van de ambtenaar bij burgerinitiatieven. Waar moet de ambtenaar op letten bij het faciliteren, wat zijn de do s en wat zijn nu juist de don ts? De aandachtspunten, de valkuilen en tips om In 2006 organiseerde InAxis een leertraject voor gemeenten over de derde generatie burgerparticipatie. Deze publicatie is het resultaat van de bevindingen uit dit leertraject, vooral bedoeld voor ambtenaren die worstelen burgerinitiatieven te stimuleren. En bekijk de tien rollen die een ambtenaar kan aannemen in het contact met een initiatiefrijke burger. De rode draad is mede gebaseerd op de lessen van het leertraject.

11 Maar wie zijn dat nu eigenlijk, die initiatiefrijke burgers? In de blauwe draad leert u hen kennen. Wat zijn hun motivaties en hun ambities met het initiatief en wat verwachten zij daarbij van de overheid? U kunt immers pas echt goed als lezer en als ambtenaar, direct wordt aangesproken. Hoe is het bijvoorbeeld gesteld met uw competentie Omgaan met burgerinitiatieven? Management trainer en strategisch adviseur André Meiresonne daagt u uit om na te denken hoe ú staat tegenover burgerinitiatieven. faciliteren, als u weet voor wie u het allemaal doet. Veel van de bijdragen uit deze draad komen uit de publicatie Wat burgers bezielt, over een onderzoek naar spontane burgerinitiatieven. Ook zijn door de gehele publicatie heen heel veel zogenaamde snapshots verspreid. Voorbeelden van projecten waarbij burgerinitiatieven worden gefaciliteerd: de derde generatie burgerparticipatie in praktijk. Achterin de De gele draad laat zes praktijkvoorbeelden zien van burgerinitiatieven. publicatie hebben we al deze projecten op een rijtje gezet. Ter inspiratie. Zowel de burger als de ambtenaar zijn aan de tand gevoeld over het proces. Soms zijn beiden tevreden, vaak heeft de burger wel wat te klagen over de samenwerking. Moet de betreffende ambtenaar nodig dit boekje lezen, of verwacht de burger teveel van de overheid? Wat vindt u níet in deze publicatie? - een geloof of politiek statement voor de derde generatie burgerparticipatie [wel: boekje vol met voorbeelden over derde generatie, zonder oordeel over andere vormen. De drie generaties bestaan naast elkaar.] In dit boek zijn 10 columns van deskundigen opgenomen. Zo was Ronald Vis projectleider Lokale Democratie van het Instituut voor Publiek en Politiek (IPP) en doet Menno Hurenkamp als socioloog voor de UvA onderzoek naar de praktijk van burgerinitiatieven. Jaap Pleeging is als ambtenaar in Zwolle - een inventarisatie van maatschappelijke initiatieven [wel: centraal staat de rol van de overheid bij die initiatieven] - een stappenplan [wel: een verslag van een zoektocht] - theoretisch verhaal [wel: veel praktijkvoorbeelden] betrokken bij een experiment met wijkbudgetten. Kennis en ervaring te over dus. Bent u na het lezen van dit boekje hongerig naar meer informatie? Achterin vindt u een lijst met voorbeelden, organisaties en publicaties over de derde Door de tekst heen is een aantal prikkelende stukjes opgenomen waarbij u, generatie burgerparticipatie.

12 14 Door Menno Hurenkamp Trimethylchloroform Trimethylchloroform. Autoïmmuuncoefficiënt. Overdraagbare emissierechten. Lapsis van de wervelkolom. Derde generatie burgerparticipatie. U mag zelf zeggen welke van de termen a) bestaat b) geen ziekte is c) begrijpelijk is Geef een beleidsambtenaar de Nederlandse taal in handen en hij gedraagt zich als de tovenaarsleerling die de kunstjes van de meester afkijkt - zonder na te denken over de krachten die vrijkomen. Derde generatie burgerparticipatie: is het een kwaal, is het een zegen, gaat het vanzelf over? Heeft derde generatie burgerparticipatie dezelfde trekken als derde generatie migranten kinderen? Of als de derde Golf generatie, waarin voor het eerst ook een turbodiesel in het Volkswagenprogramma zat? (1,9 liter, 90 pk!) Wat wel duidelijk is: er zijn eerdere generaties, anders was er geen sprake van derde. Het is ook iets met burgers, want dat wordt letterlijk gezegd. En het is iets met burgers die meedoen, want dat is de inhoud van participatie. Meedoen is zelfs erg belangrijk, als je eens kijkt naar de voorbeelden die gegeven worden, gezellig samen meedoen met elkaar. Wee de burger die niet gezellig samenwerkt, samen denkt, samen komt, samen eet, samen sport, weer samen naar school gaat, samen naar de kerk en de moskee gaat, samen leeft, samen zorgt, samen in de buurt woont, samen inburgert. Maar wat het verder is, derde generatie burgerparticipatie? Mijn fantasie laat me in de steek. Die onbegrijpelijkheid heeft iets te maken met de tragiek van het Nederlands. Onze taal leent zich niet goed voor de omschrijving van sociale activiteiten. Onze taal is een watertaal, een luchttaal. Piet Hein, Anthony Fokker, Johannes Vermeer, het Nederlands is van hen. Het is een individualistisch en op de fysieke omgeving gericht taaltje, goed voor de omschrijving van dijken, boten en aangeharkte straten. Maar

13 15 Dienaar Dankzij De Da Vinci Code weten we ook weer wat minister betekent: het is Latijn voor... Dienaar. Civil servant, zoals het zo mooi heet in Engeland. Dienaar van de gemeenschap. En bij menig politiekorps heet een agent een diender. zodra het gaat om menselijke verbondenheid loopt het Nederlands spaak. Heb je het over zorg, benoem je dan een probleem ( zorg over ) of los je het dan op ( zorg voor )? Of om terug te komen op de burgerinitiatieven: dat woord roept bij mij een combinatie in gedachten van Deventer Koek en rond een loket gecentreerde menselijke agressie, nette mensen die na veel vijven en zessen toch zélf iets ondernemen. Als ik dus anderen vertel dat ik schrijf over lichte gemeenschappen, verschijnt er al snel een pretglimlachje om de lippen van niet sociologisch ingevoerde gesprekspartners. Is dat onder de douche of op een parkeerplaats? Ga ik vervolgens op de terugtocht door de term het maatschappelijk middenveld te laten vallen, dan lijk ik te suggereren dat in dat hele domein tussen staat en individu geen aanvallers en geen verdedigers te vinden zijn, maar alleen maar Mark van Bommelachtige types, voetballers die wel altijd moe zijn na de wedstrijd maar nooit eens een doelpunt maken. Het Engels kent deze tragiek niet. The civil society. Kijk, dáár kun je over praten. De beschaafde samenleving of de civiele maatschappij. Niet de vermaledijde associaties met de kauwgom van de gezelligheid die wij telkens over ons afroepen door het adjectief burger ergens voor te plakken. Ook the community heeft niet de driedubbele betekenis van gemeenschap, dat niet alleen buurt maar ook voortplanting kan inhouden en dat tot overmaat van ramp ook nog een germaans tintje heeft ( aha, Gemeinschaft...nou, ik hoor de laarzen al stampen! ) Civil servants zijn dienaren: de definitie van hun werk wordt bepaald door hun verhouding tot de maatschappij. Ambtenaren bekleden slechts een ambt: de omschrijving van hun werk is niet meer dan dat ze werken. Het aardige is nu dat onze gebrekkige taal ons niet hindert redelijk sociaal te blijven. We kunnen er misschien niet over spreken, maar we zwijgen er toch niet over. Dat lijkt me voer voor filosofen. Menno Hurenkamp, Universiteit van Amsterdam, mede-auteur van Wat burgers bezielt.

14 Derde generatie burgerparticipatie: wat is dat dan? 16 In de representatieve democratie doen politieke en ambtelijke bestuurders hun werk namens de burgers. In de participatieve democratie werken burgers mee aan de voorbereiding en uitvoering van besluiten, de zogenaamde burgerparticipatie. Vroeger hadden burgers alleen inspraak als instrument om zich met de politiek te bemoeien. Tegenwoordig neigt de participatie meer naar direct burgerbestuur. Voordat we dieper ingaan op de derde generatie burgerparticipatie is het goed eerst een duidelijk onderscheid te maken tussen de eerste, de tweede en de derde generatie.

15 17 Onderscheid tussen generaties Inspraak, de eerste generatie burgerparticipatie, ontstond in de jaren 70 en wordt vooral veel toegepast in de ruimtelijke ordening (inrichtingsplannen). De overheid Zodra de overheid bij zo n initiatief wordt betrokken spreken we over derde generatie burgerparticipatie. Het is eigenlijk een soort omgekeerde participatie want de overheid participeert als het ware in een initiatief van burgers. bereidt een besluit voor en burgers en belanghebbenden geven daarover achteraf hun mening. De tweede generatie burgerparticipatie is interactieve beleidsvorming, ontstaan begin jaren 90. Ook hier ligt het initiatief bij het bestuur, maar de burger krijgt nu de kans om al vooraf mee te denken over de beleids- en besluitvorming. Met deze vorm van participatie heeft de overheid de afgelopen tien jaar veel ervaring opgedaan. De overeenkomst tussen eerste en tweede generatie burgerparticipatie is dat het initiatief bij het bestuur ligt. Dit verschilt van de derde generatie burgerparticipatie, In de participatieladder (zie onder) van Pröpper en Steenbeek wordt onderscheid gemaakt tussen verschillende bestuursstijlen voor burgerparticipatie. De derde generatie burgerparticipatie heeft betrekking op zelfbestuur of direct burgerbestuur. De participant is initiatiefnemer en de overheid heeft een faciliterende bestuursstijl. Het bestuur vraagt van de participant een grotere eigen verantwoordelijkheid en slagvaardigheid en biedt ondersteuning (tijd, geld, kennis, deskundigheid, materiële hulpmiddelen). Voor deze vorm kiezen wij de term derde generatie burgerparticipatie terwijl Pröpper en Steenbeek het ook een vorm van interactief beleid noemen. waarbij de burger zelf het initiatief neemt voor een actie binnen het publieke domein. De participatieladder Partcipatie Rol participant Bestuur vraagt van Bestuur geeft aan Wisselwerking komt tot Bestuursstijl participant participant uitdrukking in Wel interactief Faciliterende stijl Initiatiefnemer Grotere eigen verantwoordelijkheid en slagvaardigheid Ondersteuning (tijd, geld, kennis, deskundigheid, materiële hulpmiddelen) Ondersteuning die wordt aanvaard Samenwerkende stijl Samenwerkings-partner Evenwichtige inbreng Evenwichtige inbreng Binding aan gemeenschappelijke en open besluiten, afspraken en handelingsplannen Delegerende stijl Medebeslisser Beslissing: gesloten besluit, alsmede commitment eraan Beslissingsmacht binnen randvoorwaarden Besluit waarin beide partijen worden gehonoreerd Open participatieve stijl Adviseur Oordeel: open advies Open vraagstelling (over probleem-definitie en oplossingsrichting) Uitwisselen van alternatieve concepties, probleemdefinities en oplossings-richtingen Niet interactief Gesloten participatieve stijl Consultor (geconsulteerde) Oordeel: gesloten advies Gesloten vraagstelling (over probleem-definitie en oplossingsrichting) Uitwisselen van visies en argumentaties Open autoritaire stijl Doelgroep van onderzoek Kennis/informatie over Informatie en voorlichting Afstemmen van of voorlichting gedrag, houdingen en opvat- (onderzoeks)vragen en tingen boodschap op doelgroep Gesloten autoritaire stijl Geen Niets Niets Niets Participatieladder (Pröpper en Steenbeek, 1998: 293)

16 18 Bewonerscomité s-hertogenbosch In een publicat ie van V ROM, genaamd Bet rokken bewoners. Burgerpart icipat ie in de stedelijke vernieuwing (december 2005) wordt een bewonerscomité van het Coehoornplein in s-hertogenbosch genoemd als voorbeeld van de faciliterende stijl waarin bewoners initiatief nemen. Het comité heeft in 2003 een eigen plan ontwikkeld voor de inrichting van een winkelcomplex waarvan de bewoners zelf eigenaar zijn: Plan Wyckel. Dit plan moet ook primair door bewoners zelf worden gefinancierd en uitgevoerd. Het gaat bij de derde generatie burgerparticipatie dus altijd om een burgerinitiatief. Het begrip burgerinitiatief wordt in de Handreiking Burgerinitiatief van het Instituut voor Publiek en Politiek (IPP) omschreven als:...een activiteit van één of meer burgers, die gericht is op bevordering van het algemeen belang, een meerwaarde voor de gemeenschap heeft, in het publiek domein plaatsvindt, waarbij de overheid op enig moment een rol speelt en de initiatiefnemers geestelijk eigenaar van het initiatief blijven. In deze definitie speelt de overheid altijd een rol bij een burgerinitiatief. Dat geldt ook voor deze publicatie; we richten ons specifiek op de rol die de overheid kan spelen bij burgerinitiatieven. Er zijn uiteraard ook vele initiatieven waarbij de overheid geen rol speelt, maar die vallen buiten deze publicatie. Af bakening derde generatie De Overdiepse Polder In de Overdiepse Polder bij Waspik liggen zeventien boerderijen. De overheid besloot enkele jaren geleden dat er wat met de Een zuivere indeling in eerste, tweede en derde generatie burgerparticipatie is onmogelijk. In diverse cases lopen de generaties door elkaar heen. Soms neemt de overheid een burgerinitiatief over waardoor het tot tweede generatie participatie wordt. Andersom polder moest gebeuren om het aanzwellende rivierwater ruimte te bieden. De zeventien boeren in deze Brabantse polder aan de Bergsche Maas kwamen toen zelf met het zogenaamde terpenplan waarbij het de bedoeling was dat acht van de boerderijen stimuleert de overheid burgers soms om zelf initiatieven te nemen, waardoor de grens tussen generaties ook niet geheel duidelijk is. naar hoger gelegen terpen zouden worden verplaatst. Zo worden boerderijen behouden, terwijl de polder kan vollopen bij een hoge waterstand. In eerste instantie waren het ministerie van Verkeer Bij het voorbeeld van de Overdiepse polder komt de eerste actie van het openbaar bestuur, de boeren reageren. Dat gebeurt voorafgaand aan de besluitvorming, dus lijkt dit geval op interactieve beleidsvorming, de tweede generatie dus. De boeren tonen echter & Waterstaat en de provincie Brabant enthousiast en ze betrokken de boeren, verenigd in de Vereniging belangengroep Overdiepse Polder, bij de planvorming. Na verloop van tijd verloor de vereniging echter het overzicht in de planvorming. Uiteindelijk werd een ambtelijke stuurgroep opgericht, die drie plannen ont- initiatief door met het plan voor terpen te komen en de overheid stelt zich daarvoor open. Vervolgens neemt het bestuur een besluit waarbij de boeren net als ieder ander inspraak krijgen. Zo lopen in een enkele casus de eerste, tweede en derde generatie dwars door elkaar heen. wikkelde waarvan het terpenplan er slechts één was. De boeren raakten de grip op hun plan kwijt, hoewel ze nog wel proberen invloed uit te oefenen en regelmatig bij elkaar komen om hun strategie te bepalen.

17 19 Ook het private en publieke domein zijn niet gemakkelijk te onderscheiden. In het Van Harte Resto s Van Harte Resto s runt sinds enkele jaren diverse sociale restaurants om de cirkel van stille armoede en sociale uitsluiting van mensen te doorbreken. De wijkagent, maatschappelijke instellingen en de huisarts zijn aanwezig voor burgers die daar behoefte aan geval van de Van Harte Resto s is de betrokkenheid van het openbaar bestuur klein. De exploitatie van een restaurant is een commerciële activiteit die thuishoort in het private domein. Echter, in het private domein is een initiatief alleen bedoeld voor het profijt van de betrokken partijen, in het publieke domein is een initiatief bedoeld voor de gemeenschap. De Van Harte Resto s bewegen zich dus binnen het publieke domein, omdat het sociale restaurants zijn die zich richten op het welzijn van eenzame mensen. hebben. Enkele burgers maakten zich zorgen over eenzaamheid in de maatschappij. Zij hebben Van Harte Resto s geopend in het hele land, vaak in samenwerking met een school (met keuken). Kenmerken van derde generatie burgerparticipatie Initiatiefnemer Fred Beekers wil vooral onafhankelijk blijven. Hij beseft wel dat hij bij regelgeving over hygiëne of de stichtingsvorm niet aan de overheid ontkomt. Het is lastig, maar we proberen toch om deze vorm van burgerparticipatie iets beter af te bakenen. Daarvoor schetsten we hier een aantal kenmerken in de vorm van een stroomschema: Hiermee wordt vooral een richting aangegeven, het is geen poging tot definitie! Verordening Burgerinitiatief Vanaf 2002 kennen veel gemeenteraden een formele Verordening Burgerinitiatief, bedoeld om burgerideeën een stem te geven in de lokale besluit vorming. Iedereen kan een onderwerp of voorstel op de agenda van de gemeenteraad plaatsen. Zo n formeel burgerinitiatief moet wel Ambtenaren reageren verdeeld op de verordening: sommigen zien het als een zinloze bijdrage aan het werk van de volksvertegenwoordiging, anderen vinden het juist een welkome aanvulling. In 2004 heeft het IPP in opdracht van de Vernieuwingsimpuls dualisme en lokale democratie onderzoek gedaan naar de ervaringen van gemeenten met burgerinitiatieven. Minder dan de helft van alle gemeenten in Nederland had toen een Verordening Burgerinitiatief. In de meeste gemeenten die een verordening hadden, werd daar niet of nauwelijks gebruik van gemaakt. Het formele burgerinitiatief is een manier om de agenda van de gemeenteraad te beïnvloeden. In deze publicatie gaat het vooral over initiatieven die zich los van de gemeenteraad afspelen. aan enkele voorwaarden voldoen. Zo mag het geen onderwerp zijn waar de gemeenteraad net een besluit over heeft genomen, mag het geen klacht of bezwaar inhouden en kan het alleen een onderwerp betreffen waar het gemeentebest uur invloed op heeft. Ook is een minimum aantal handtekeningen nodig, dat overigens per gemeente verschilt. Voorlopers zijn Amersfoort (met een groot aantal initiatieven) en Zoetermeer (eerste met digitale burgerinitiatief ). Een bijzonder burgerinitiatief is in 2006 ingediend in Vlaardingen. Daar hebben burgers zelf een burgernota geschreven en een Federatie opgericht om het poldergebied (De Broekpolder) verder te ont wikkelen. Met een formeel burgerinitiatief is de gemeente gevraagd om te participeren bij de plannen van de Federatie. Hierdoor ontstaat een nieuwe vorm van publiek-maatschappelijke samenwerking t ussen gemeente en burgers, waarbij taken worden overgedragen aan burgers (verzameld in de Stichting Federatie Broekpolder). Het is een vorm van medebestuur. Uniek is ook de organisatievorm in een programmaraad (Federatie) als een soort dynamische net werkorganisatie met een eigen rol van gemeenteraadsleden (als burgers met een gemeenteraadspet op in de Federatie). In de loop van 2007 zal een convenant worden getekend en kan de uit voering beginnen. Het experiment wordt ondersteund door In A xis.

18 20 Door Ronald Vis De burger echt aan zet Nog niet zo lang geleden gedroeg de overheid zich als een partij die het alleenrecht had op de inrichting van de samenleving. De overheid wist wat goed was voor de mensen en de onderdanen schikten zich in het handelen van de overheid. Waren de burgers echt ontevreden, dan kon er gemord en gestaakt worden, kwam het volk in opstand of werd een revolutie ontketend. Maar dat waren uitzonderingen. Tenslotte kon de kiezer om de vier jaar zijn (protest)stem altijd nog kwijt tijdens verkiezingen. En dan kon er voor het gevoel van de burger worden afgerekend met die overheid. In de jaren zestig van de vorige eeuw is onder invloed van de sterke democratiseringsgolf in Nederland inspraak ingevoerd: geef de burgers de gelegenheid om te reageren op voorgenomen plannen van de overheid. Grote groepen burgers pikten het niet langer dat ze eigenlijk niets te zeggen hadden, nauwelijks invloed konden uitoefenen en voortdurend opliepen tegen politieke muren of tegen bureaucratische instituties en belangen. Maar je moet van goede huize komen, wil je als burger in een inspraakproces nog iets wezenlijks veranderd of aangepast krijgen. Inspraak wordt namelijk gehouden aan het eind van de rit en de overheid zit er niet op te wachten om in het zicht van de finish het voorgenomen beleid te veranderen. Daarmee roepen inspraakprocedures vaak nog meer frustratie, onbegrip en lijdzaamheid bij burgers op. En een nog grotere kloof tussen burger en overheid. Met een beetje goede wil kan wel worden gezegd dat met de invoering van inspraak een eerste stap werd gezet in de emancipatie van de burgerparticipatie. Naast de wettelijke inspraak werd in de jaren negentig het begrip interactieve beleidsvorming geïntroduceerd. Als antwoord op bezwaren tegen inspraak aan het eind van de rit, werd naar vormen gezocht om burgers zo vroeg mogelijk bij de voorbereiding van beleid en uitvoering te betrekken. Een sympathiek gebaar van de overheid: probeer vanaf het begin maatschappelijke opvattingen over voornemens goed in kaart

19 Om de betrokkenheid van de burgers bij de stad te versterken heeft de gemeente in 2006 het fonds Een steentje bijdragen opgericht. Dit fonds stelt jaarlijks geld beschikbaar voor kleine investeringen ten behoeve van de leefbaarheid. In totaal was in euro beschikbaar. Andere thematische initiatievenpotjes in 21 Een steentje bijdragen in Den Haag Den Haag zijn het Fonds Burgerschap, waarbij burgers maximaal euro kunnen ontvangen voor een plan dat diverse bevolkingsgroepen samenbrengt, én het project Buurtgroen, dat 1 miljoen euro beschikbaar stelt voor groene voorstellen van burgers. veel fundamentelere stap nodig, een stap die als sluitstuk kan dienen in de emancipatie van de burgerparticipatie: de burger aan zet. Een stap die de houding en het gedrag van de overheid op zijn kop zet door het handelen veel meer in het perspectief te plaatsen van de burger weet wat goed is en heeft het laatste woord. Dat vraagt overlaten en ruimte geven aan de burger, burgers hun verantwoordelijkheid laten nemen, burgers stimuleren en faciliteren bij het maken van plannen en beleid, beslissingsrecht aan burgers geven. De overheid en het politieke bestuur zijn te veel in zichzelf gekeerd, met zichzelf bezig, op zichzelf gericht en niet op de burgers. Ondanks alle mooie woorden en beloften. De overheid leeft te veel in haar eigen wereld en mist de aansluiting met de samenleving. Daarom doe ik een oproep aan de overheid om de samenleving de credits en de kans te geven om het heft in eigen handen te nemen. Te beginnen daar waar grote kansen en mogelijkheden te brengen en zo mogelijk een plek te geven in de uiteindelijke vaststelling van beleid of overheidshandelen. Ontegenzeggelijk is deze stap in de emancipatie van burgerparticipatie een betekenisvolle geweest. Veel meer burgers werden actief en roerden zich, de overheid laat de resultaten van interactieve beleidsvorming veel meer doorklinken in de uiteindelijke plannen, maar de houding van de overheid blijft er een van wij weten het beter en hebben het laatste woord. Ook interactieve beleidsvorming is een top-downbenadering en heeft geen wezenlijke bijdrage geleverd aan het verkleinen van de kloof tussen burger en overheid en aan de versterking van het democratisch functioneren van diezelfde overheid. Voor dat laatste is volgens mij een liggen: in buurten en wijken, op terreinen als onderwijs, de openbare ruimte, verkeer, speelvoorzieningen, wonen, veiligheid, winkels en groen. En hopelijk verschuilt de overheid zich niet achter gelijke monniken, gelijke kappen. Want het verschil maakt juist het verschil. Verschillen aandurven, omdat mensen verschillend zijn, buurten en wijken verschillen en gelijke monniken, kleurrijke kappen een veel toepasselijker perspectief is. Het wordt tijd dat de burger en de buurt nu echt aan zet zijn! Dan krijgt burgerschap, in de zin van maatschappelijke verantwoordelijkheid dragen, echt een kans. Ronald Vis, voormalig projectleider Lokale Democratie van het Instituut voor Publiek en Politiek (IPP)

20 tussen kroonprins Willem-Alexander en Maxima, schenkt geld aan projecten die de sociale samenhang of sociale participatie in de maatschappij bevorderen. Het Oranjefonds streeft naar een leefbare samenleving waarin alle mensen tot hun recht komen. In de afgelopen vijf jaar zijn projecten ondersteund met een totaalbedrag van 80 miljoen. Het Fonds ontvangt geld uit loterijen, giften en legaten. Ieder jaar reikt de organisatie drie Appeltjes van Oranje uit. Het doel van deze Appeltjes is om maatschappelijk welzijn en sociale cohesie te stimuleren. De prijs 22 Burgers veranderen vuilnisbelt in buurtpark Het project: Buurtbewoners van het Chrysantenveld in Geleen hadden genoeg van het puin en de ratten op het veldje achter hun huis. Zij haalden eerst samen achttien ton huisvuil weg, en toverden het veld vervolgens om in een park met een speeltuin en een kinderboerderij. Het project heeft hen zelfs een Appeltje van Oranje van het Oranjefonds opgeleverd. Het Oranjefonds Het Oranjefonds, opgericht ter gelegenheid van het huwelijk bestaat uit ,- en een door Koningin Beatrix gemaakt bronzen beeldje.

Toespraak staatssecretaris Bijleveld (BZK) Festival In actie met burgers! Woensdag 16 december 2009. Dames en heren,

Toespraak staatssecretaris Bijleveld (BZK) Festival In actie met burgers! Woensdag 16 december 2009. Dames en heren, Toespraak staatssecretaris Bijleveld (BZK) Festival In actie met burgers! Woensdag 16 december 2009 Dames en heren, Een maand geleden mocht ik in Utrecht samen met vertegenwoordigers van 47 Europese landen

Nadere informatie

MEER ZIELEN, MEER IDEEËN, MEER OPLOSSINGEN BEWONERSPARTICIPATIE IN STEDELIJKE ONTWIKKELING

MEER ZIELEN, MEER IDEEËN, MEER OPLOSSINGEN BEWONERSPARTICIPATIE IN STEDELIJKE ONTWIKKELING MEER ZIELEN, MEER IDEEËN, MEER OPLOSSINGEN BEWONERSPARTICIPATIE IN STEDELIJKE ONTWIKKELING P5, 30 januari 2014 TU DELFT - BK - RE&H/UAD Wilson Wong INHOUD - Onderwerp en context - Onderzoeksopzet - Theoretisch

Nadere informatie

Participatief leiderschap. Hoe leid je een samenwerkingsverband?

Participatief leiderschap. Hoe leid je een samenwerkingsverband? Participatief leiderschap Hoe leid je een samenwerkingsverband? Mr. Drs. Lucien Stöpler Justice in Practice December 2014 Participatief leiderschap: Hoe leid je een samenwerkingsverband? 2014 Justice in

Nadere informatie

BESTURINGSFILOSOFIE GEMEENTE GOOISE MEREN

BESTURINGSFILOSOFIE GEMEENTE GOOISE MEREN BESTURINGSFILOSOFIE GEMEENTE GOOISE MEREN Projectleider Afdeling Iris van Gils Kerngroep Visie/Missie Datum 28 november 2014 Planstatus Vastgesteld in de Fusieraad 24 november 2014 Opdrachtgever Stuurgroep

Nadere informatie

Benchmark Burgerparticipatie

Benchmark Burgerparticipatie Benchmark Burgerparticipatie meten, vergelijken, leren en ontwikkelen Jaarbijeenkomst 18 juni 2012 13.00 tot 17.30 uur Stadhuis, gemeente Almere hein albeda Jaarrapport De 11 deelnemende gemeenten in beeld

Nadere informatie

Communiceren met de achterban

Communiceren met de achterban 1 Communiceren met de achterban Je wilt weten hoe je het beste communiceert met de achterban. Je wilt direct aan de slag en snel resultaten. Je hebt een hoe-vraag. Zoals iedereen. Maar als je werkelijk

Nadere informatie

Werken aan persoonlijke ontwikkeling en sturen van eigen loopbaan

Werken aan persoonlijke ontwikkeling en sturen van eigen loopbaan 08540 LerenLoopbaanBurgerschap 10-04-2008 08:28 Pagina 1 ontwikkelingsproces 1+2 1 2 3 4 5 6 7 Werken aan persoonlijke ontwikkeling en sturen van eigen loopbaan Leren, Loopbaan en Burgerschap Wat laat

Nadere informatie

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost Beantwoord eerst de volgende vragen: 1. Welke inzichten heb je gekregen n.a.v. het vorige deel en de oefeningen die je hebt gedaan? 2. Wat heb je er in de praktijk mee gedaan? 3. Wat was het effect op

Nadere informatie

BIJLAGE BIJ STAP 8: UITVOERINGSPROTOCOL FACILITERENDE REGIEROL

BIJLAGE BIJ STAP 8: UITVOERINGSPROTOCOL FACILITERENDE REGIEROL BIJLAGE BIJ STAP 8: UITVOERINGSPROTOCOL FACILITERENDE REGIEROL Voorbeeld uitvoeringsprotocol faciliterende regierol Algemeen Het uitvoeringsprotocol heeft betrekking op de volgende onderwerpen: A. Het

Nadere informatie

Wijkplan 2015 Veenendaal-Oost

Wijkplan 2015 Veenendaal-Oost Wijkplan 2015 Veenendaal-Oost Februari 15 De samenwerking van het Wijkteam Pagina 0 Inhoud Inleiding 2 Aandachtspunten Wijkster 3 Speerpunten 2015 5 Doelen 2015 6 Pagina 1 Inleiding Voor u ligt het Wijkplan

Nadere informatie

Werkplan 2014. Adviesraad Sociaal Domein Lopik

Werkplan 2014. Adviesraad Sociaal Domein Lopik Werkplan 2014 Adviesraad Sociaal Domein Lopik 18 februari 2014 Ter introductie De Adviesraad Sociaal Domein Lopik (ASDL) bestaat uit inwoners van Lopik die een actieve verhouding hebben met het sociale

Nadere informatie

Wijkraad Lent - Rekenkamer Nijmegen

Wijkraad Lent - Rekenkamer Nijmegen Wijkraad Lent - Rekenkamer Nijmegen Hieronder een eerste en tweede reactie van de Rekenkamer. 1 Bijlage: Ambitiedocument Burgerparticipatie met bijbehorende Verordening te downloaden via deze link. Eerste

Nadere informatie

elimineer De Burger!

elimineer De Burger! elimineer De Burger! (tegenover de Tweede Kamer in Den Haag) When the winds of change are blowing some people are building shelters, while others are building windmills (Chinees gezegde) Compactere overheid,

Nadere informatie

Aan de raad van de gemeente LEIDSCHENDAM-VOORBURG

Aan de raad van de gemeente LEIDSCHENDAM-VOORBURG Aan de raad van de gemeente LEIDSCHENDAM-VOORBURG Datum 20 december 2011 Onderwerp Raadsbrief: Sociale structuurvisie Categorie B Verseonnummer 668763 / 681097 Portefeuillehouder De heer Rensen en de heer

Nadere informatie

Samenspraak en inspraak

Samenspraak en inspraak Wegwijzer Samenspraak en inspraak De gemeente samen met u aan de slag in uw buurt Maak t mee! Burgerparticipatie in Eindhoven In deze folder leest u hoe u invloed kunt hebben op wat de gemeente doet in

Nadere informatie

Startnotitie. Vrijwilligerswerk Vrijwilligers maken het verschil! 2011 2014. Versie: 21 april 2011 1

Startnotitie. Vrijwilligerswerk Vrijwilligers maken het verschil! 2011 2014. Versie: 21 april 2011 1 Startnotitie Vrijwilligerswerk Vrijwilligers maken het verschil! 2011 2014 Versie: 21 april 2011 1 1. Aanleiding 1.1. Voor u ligt de startnotitie vrijwilligersbeleid, directe aanleiding voor deze startnotitie

Nadere informatie

Oogst Netwerkborrel Samenwerkingspartners Nieuwland

Oogst Netwerkborrel Samenwerkingspartners Nieuwland Oogst Netwerkborrel Samenwerkingspartners Nieuwland 4 februari 2016 Thema: Hoe kunnen wij een stevigere sociale samenwerking en effectieve zorg in de wijk bevorderen? Op 4 februari 2016 werd een netwerkborrel

Nadere informatie

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Meedoen& Meetellen Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Samenstelling trainingsmodule Eline Roelofsen Roel Schulte www.verwondering.nu Illustratie

Nadere informatie

Drie decentralisaties voor gemeenten

Drie decentralisaties voor gemeenten Drie decentralisaties voor gemeenten Onze visie en aanpak Pim Masselink Joost van der Kolk Amersfoort 24 april 2014 Inhoud 1. Inleiding 2. Veranderende rol van de gemeente 3. Veranderopgave: richten, inrichten

Nadere informatie

BURGERPARTICIPATIE April 2013 (2 e versie)

BURGERPARTICIPATIE April 2013 (2 e versie) BURGERPARTICIPATIE April 2013 (2 e versie) Inleiding: De gemeente Zederik wil haar burgers betrekken bij het beleid met als motto: De burger centraal. Deze nota gaat over de rol van de gemeente in relatie

Nadere informatie

Advies. Bewoners Advies Groep. Klantrelaties Nijestee - Huurders / kopers. De klant is koning

Advies. Bewoners Advies Groep. Klantrelaties Nijestee - Huurders / kopers. De klant is koning Bewoners Groep Klantrelaties Nijestee - Huurders / kopers De klant is koning Januari 2014 In november 2013 zijn tijdens de BinnensteBuitendag van Nijestee een drietal Bewoners Groepen (BAG s) van start

Nadere informatie

Burgerkracht in het Groen Relatie burgerinitiatieven en gemeenten

Burgerkracht in het Groen Relatie burgerinitiatieven en gemeenten Burgerkracht in het Groen Relatie burgerinitiatieven en gemeenten Groen Dichterbij 8 november 2014 Jan Hassink, Carlijn Wentink en Evelien Janssen Jan.hassink@wur.nl Voorbeelden van groene burgerinitiatieven

Nadere informatie

Kaders voor burgerparticipatie

Kaders voor burgerparticipatie voor burgerparticipatie 1 Inhoud Pagina Hoofdstuk 3 1. Inleiding 1.1 Doel van deze notitie 1.2 Opbouw van deze notitie 4 2. Algemeen 2.1 Twee niveaus: uitvoering en meedenken over beleid 2.2 Tweerichtingsverkeer

Nadere informatie

het thema kind en natuur waarmee een basis gelegd wordt voor betrokkenheid op latere leeftijd.

het thema kind en natuur waarmee een basis gelegd wordt voor betrokkenheid op latere leeftijd. Plan van Aanpak Vermaatschappelijking van groen, natuur en landschap 2016-2017 23 november 2015 Aanleiding De provincie geeft aan dat draagvlak en betrokkenheid van burgers en maatschappelijke organisaties

Nadere informatie

Verslag werkbijeenkomst (Online) Academy 25 juni 2013

Verslag werkbijeenkomst (Online) Academy 25 juni 2013 Verslag werkbijeenkomst (Online) Academy 25 juni 2013 Vanaf 9.15 werd het druk bij Cubiss in Tilburg. Zo n 45 co-creanten verzamelden zich in de vergaderruimte om mee te denken over de Online Academy,

Nadere informatie

Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap

Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap 10 Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap Kim van der Hoeven 1. Inleiding Ontwikkelingen in maatschappij en samenleving denk met name aan de

Nadere informatie

met de wmo doet iedereen gewoon mee

met de wmo doet iedereen gewoon mee De Wet maatschappelijke ondersteuning eenvoudig verteld Dit boekje met informatie over de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) legt de belangrijkste onderdelen van de Wmo uit. Wilt u meer weten over

Nadere informatie

Rapport Carriere Waarden I

Rapport Carriere Waarden I Rapport Carriere Waarden I Kandidaat TH de Man Datum 18 Mei 2015 Normgroep Advies 1. Inleiding Carrièrewaarden zijn persoonlijke kenmerken die maken dat u bepaald werk als motiverend ervaart. In dit rapport

Nadere informatie

MONITOR BURGERPARTICIPATIE 2013 ENQUÊTE

MONITOR BURGERPARTICIPATIE 2013 ENQUÊTE MONITOR BURGERPARTICIPATIE 2013 ENQUÊTE De Monitor Burgerparticipatie wordt tweejaarlijks uitgevoerd om het gemeentelijk beleid en activiteiten op het gebied van burgerparticipatie landelijk in kaart te

Nadere informatie

Voor en met elkaar : burgerinitiatieven worden beloond

Voor en met elkaar : burgerinitiatieven worden beloond Voor en met elkaar : burgerinitiatieven worden beloond Verenigingen, stichtingen en instellingen barsten doorgaans van de ambities en toekomstplannen. Maar om ze te realiseren heb je financiële middelen

Nadere informatie

Samen Leren: kwaliteit en impact van ondersteuning. Karin Sok Willem-Jan de Gast

Samen Leren: kwaliteit en impact van ondersteuning. Karin Sok Willem-Jan de Gast Samen Leren: kwaliteit en impact van ondersteuning Karin Sok Willem-Jan de Gast Outcome? Impact Effecten Outcome Resultaten Output Activiteiten Outcome en kwaliteit Impact Effecten Outcome Indicatoren

Nadere informatie

SAMENSPEL RAADGEVEND BERAAD SAMENLEVING GEMEENTERAAD GEMEENTERAAD SAMENLEVING ORGANISATIE ORGANISATIE COLLEGE COLLEGE

SAMENSPEL RAADGEVEND BERAAD SAMENLEVING GEMEENTERAAD GEMEENTERAAD SAMENLEVING ORGANISATIE ORGANISATIE COLLEGE COLLEGE SAMENLEVING GEMEENTERAAD SAMENSPEL ORGANISATIE COLLEGE SAMENLEVING GEMEENTERAAD SWOT-analyse Stellingen-discussie Aanpakplan RAADGEVEND BERAAD ORGANISATIE COLLEGE 1 De duale fabriek Draagvlakproductielijn

Nadere informatie

Welkom, dames en heren, in ons Overijsselse provinciehuis.

Welkom, dames en heren, in ons Overijsselse provinciehuis. Openingswoord CdK drs. Ank Bijleveld-Schouten op landelijke bijeenkomst provinciale communicatieprofessionals op donderdag 8 september 2011 in het provinciehuis in Zwolle Welkom, dames en heren, in ons

Nadere informatie

Een korte handleiding

Een korte handleiding Een korte handleiding Inleiding Je gaat deelnemen of bent in elk geval geïnteresseerd in deelname aan een kennisuitwisseling gefaciliteerd door E-motive. Zo n uitwisseling kan bestaan uit het bijwonen

Nadere informatie

Debat: regionaal en nationaal

Debat: regionaal en nationaal Debat: regionaal en nationaal Korte omschrijving werkvorm In deze werkvorm debatteren leerlingen over het verschil tussen een regionale of lokale partij en een landelijke partij. Leerdoelen Leerlingen

Nadere informatie

Visie en Methoden Mondiaal Burgerschap

Visie en Methoden Mondiaal Burgerschap Visie en Methoden Mondiaal Burgerschap De KNVB gelooft in de maatschappelijke meerwaarde van voetbal. Voetbal brengt de samenleving in beweging. Zo n 300.000 vrijwilligers zijn in Nederland actief bij

Nadere informatie

Participatieverslag Nieuw & Anders

Participatieverslag Nieuw & Anders Participatieverslag Nieuw & Anders Op 26 en 31 maart vonden twee bijeenkomsten plaats met de titel Nieuw & Anders plaats. Twee bijeenkomsten die druk bezocht werden door vrijwilligers, verenigingen en

Nadere informatie

De Budget Ster: omgaan met je schulden

De Budget Ster: omgaan met je schulden De Budget Ster: omgaan met je schulden Budget Ster Copyright EffectenSter BV 2014 Budget Ster MOTIVATIE EN VERANTWOORDELIJKHEID STRESS DOOR SCHULDEN BASISVAARDIGHEDEN STABILITEIT FINANCIEEL ADMINISTRATIEVE

Nadere informatie

Het spel der democratische opvoeding Wat vooraf ging: Aan de hand van de 4 pijlers deden de ambassadeurs van Triodus samen goed voor later en de werkgroep wat iedere kindwijzerorganisatie deed, inventariseren!

Nadere informatie

Samen voor een sociale stad

Samen voor een sociale stad Samen voor een sociale stad 2015-2018 Samen werken we aan een sociaal en leefbaar Almere waar iedereen naar vermogen meedoet 2015 Visie VMCA 2015 1 Almere in beweging We staan in Almere voor de uitdaging

Nadere informatie

Inventarisatie van Wmo-raden 2012 - de uitgewerkte antwoorden -

Inventarisatie van Wmo-raden 2012 - de uitgewerkte antwoorden - Inventarisatie van Wmo-raden 2012 - de uitgewerkte antwoorden - 27-9-2012 Vooraf De jaarlijkse inventarisatie van de Koepel van Wmo-raden onder Wmo-raden heeft ook in 2012 een goede respons gekregen. Uitgezet

Nadere informatie

Raad en inwoners naar nieuwe verhoudingen. Samenvatting. Christa van Oorsouw juni 2007

Raad en inwoners naar nieuwe verhoudingen. Samenvatting. Christa van Oorsouw juni 2007 Raad en inwoners naar nieuwe verhoudingen Samenvatting Christa van Oorsouw juni 2007 Thesis in het kader van de opleiding Public Management en Policy Open Universiteit Nederland Engelse titel: City Council

Nadere informatie

Samenwerken èn netwerken

Samenwerken èn netwerken Samenwerken èn netwerken Stappenplan voor versterken van zelforganisaties Auteurs Saskia van Grinsven en Jamila Achahchah Fotografie: Guillermo Dazelle MOVISIE Juni 2012 Inleiding Voor je ligt een stappenplan

Nadere informatie

Wie bestuurt de provincie?

Wie bestuurt de provincie? Wie bestuurt de provincie? Nederland heeft twaalf provincies. En die provincies hebben allemaal hun eigen volksvertegenwoordigers en hun eigen bestuurders. De provincies staan tussen het Rijk en de gemeenten

Nadere informatie

Oasis Training, april 2014 Trainingsprogramma

Oasis Training, april 2014 Trainingsprogramma O Oasis Training, april 2014 De Oasisgame, een unieke manier om samen met bewoners, andere professionals en vrijwilligers aan de slag te gaan in een wijk. Het doel van een Oasis game is het realiseren

Nadere informatie

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen.

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Wat is PDD-nos? 4 PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Eigenlijk vind ik stoornis een heel naar woord. Want zo lijkt het net of er iets niet goed aan me

Nadere informatie

DE KLEINE ONDERNEMER 50% KORTING HEEFT OOK KLEINGELD, ZEG MAAR.

DE KLEINE ONDERNEMER 50% KORTING HEEFT OOK KLEINGELD, ZEG MAAR. DE KLEINE ONDERNEMER 50% KORTING HEEFT OOK KLEINGELD, ZEG MAAR. Die oorspronkelijke bewoners gingen weg omdat, punt 1, geen huizen met een tuin. Drie kamers, vier kinderen, dat werkt allemaal niet. We

Nadere informatie

HET LEIDERDORPPANEL OVER...

HET LEIDERDORPPANEL OVER... HET LEIDERDORPPANEL OVER... Resultaten peiling 13: Meedenken en meedoen in de openbare ruimte april 2015 Inleiding Deze nieuwsbrief beschrijft de resultaten van de 13 e peiling met het burgerpanel van

Nadere informatie

Medezeggenschap van Vrijwilligers

Medezeggenschap van Vrijwilligers Terugkoppeling netwerkbijeenkomst 1 december 2014 Medezeggenschap van Vrijwilligers In deze derde en laatste bijeenkomst keken we opnieuw naar verschillende mogelijkheden om meedenken en meepraten van

Nadere informatie

Iedereen moet kunnen meedoen

Iedereen moet kunnen meedoen Nieuwe wet voor maatschappelijke ondersteuning in uw gemeente Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Inhoud 2 Voorwoord 5 Wat is de Wmo? 5 Waarom is de Wmo belangrijk? 9 Negen taken voor uw

Nadere informatie

Van strategie naar praktijk: een case uit Den Haag

Van strategie naar praktijk: een case uit Den Haag Van strategie naar praktijk: een case uit Den Haag Door: Patrick Rancuret En wat levert het nu op? Dat is de vraag die menig manager in de gemeente Den Haag stelt als het gaat over het gebruik van sociale

Nadere informatie

Teamkompas voor Zelfsturing

Teamkompas voor Zelfsturing Teamkompas voor Zelfsturing Wat is het teamkompas: Met dit instrument kun je inzicht krijgen in de ontwikkeling van je team als het gaat om effectief samenwerken: Waar staan wij als team? Hoe werken wij

Nadere informatie

Spannend: Participatieprocessen in de Bijzondere Jeugdzorg.

Spannend: Participatieprocessen in de Bijzondere Jeugdzorg. Vzw Ondersteuningsstructuur Bijzondere Jeugdzorg info@osbj.be - www.osbj.be Spannend: Participatieprocessen in de Bijzondere Jeugdzorg. Deel 2: aandachtspunten voor organisaties Naar aanleiding van het

Nadere informatie

Toeleg Meedoen & Samenwerken in Breda

Toeleg Meedoen & Samenwerken in Breda Toeleg Meedoen & Samenwerken in Breda 2012-2013 Inleiding M&S Breda bestaat uit acht organisaties die er voor willen zorgen dat de kwetsbare burger in Breda mee kan doen. De deelnemers in M&S Breda delen

Nadere informatie

Index. 1. Waar komen we vandaan? 1. 2. Waar gaan we naartoe? 2. 3. Beleidsthema s 2014-2016 6

Index. 1. Waar komen we vandaan? 1. 2. Waar gaan we naartoe? 2. 3. Beleidsthema s 2014-2016 6 Index 1. Waar komen we vandaan? 1 2. Waar gaan we naartoe? 2 2.1 Missie 2 2.2 Visie 2 2.3 Doelstellingen 3 2.4 Strategie 4 2.4.1 Organisatie 4 2.4.2 Aanbod 4 2.4.3 Maatschappelijk rolmodel 4 2.4.4. Marketing

Nadere informatie

Aftellen. Toekomst. naar de. 10 opwindende voorstellen om door te gaan

Aftellen. Toekomst. naar de. 10 opwindende voorstellen om door te gaan Aftellen naar de Toekomst 10 opwindende voorstellen om door te gaan Tekst: Eelco Koolhaas en Kees Le Blansch Vormgeving: Machiel Pleijsier en Dennis Wijmer Video: Jasper Masthoff Muziek: Bart Kiers Leve

Nadere informatie

Samen werken aan betere zorg. Handreiking voor begeleiding van cliëntenraden betrokken bij verbetertrajecten

Samen werken aan betere zorg. Handreiking voor begeleiding van cliëntenraden betrokken bij verbetertrajecten Samen werken aan betere zorg van cliëntenraden betrokken bij verbetertrajecten INHOUDSOPGAVE Inleiding... 3 Participatie van cliënten... 4 De rol van de cliëntenraad in verbetertrajecten... 6 Het stappenplan:

Nadere informatie

Investing In Children Durham, Engeland

Investing In Children Durham, Engeland Investing In Children Durham, Engeland Investing In Children (IIC) is een organisatie die zich richt op het verbeteren van de levens van kinderen en jongeren door op te komen voor hun rechten. Ze proberen

Nadere informatie

startertips Opbouw, Financiering, en Uitvoering

startertips Opbouw, Financiering, en Uitvoering 23 EigenWIJze startertips Opbouw, Financiering, en Uitvoering Wil je jouw buren beter leren kennen? Je straat opfleuren met een feestje? Of een oplossing vinden voor problemen in je wijk? De flyer 23 EigenWIJze

Nadere informatie

Interactie in actie 3 Burgerparticipatie in Eindhoven. Eindhoven, 17 september 2013 Dr. Laurens de Graaf

Interactie in actie 3 Burgerparticipatie in Eindhoven. Eindhoven, 17 september 2013 Dr. Laurens de Graaf Interactie in actie 3 Burgerparticipatie in Eindhoven Eindhoven, 17 september 2013 Dr. Laurens de Graaf Recente onderzoeken Interactief beleid en draagvlakontwikkeling Burgerparticipatie in Eindhoven,

Nadere informatie

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Symposium LifeLines, Groningen (UMCG), 1 oktober 2012

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Symposium LifeLines, Groningen (UMCG), 1 oktober 2012 Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Symposium LifeLines, Groningen (UMCG), 1 oktober 2012 Dames en heren, [Inleiding] Ik vind het wel leuk, maar ook een beetje spannend. Maar moet

Nadere informatie

Opleidingsprogramma DoenDenken

Opleidingsprogramma DoenDenken 15-10-2015 Opleidingsprogramma DoenDenken Inleiding Het opleidingsprogramma DoenDenken is gericht op medewerkers die leren en innoveren in hun organisatie belangrijk vinden en zich daar zelf actief voor

Nadere informatie

Verbindingsactietraining

Verbindingsactietraining Verbindingsactietraining Vaardigheden Open vragen stellen Luisteren Samenvatten Doorvragen Herformuleren Lichaamstaal laten zien Afkoelen Stappen Werkafspraken Vertellen Voelen Willen Samen Oplossen Afspraken

Nadere informatie

Mobiliseren van mensen met levenservaring

Mobiliseren van mensen met levenservaring Mobiliseren van mensen met levenservaring Zo lang mogelijk je kennis, kunde en levenservaring inzetten. Dat is de beste manier om gezond en plezierig ouder te worden. Ook de samenleving vaart er wel bij

Nadere informatie

Sociaal Makelen voor Krachtige Wijken Samenvatting van de rapportage tussentijdse evaluatie sociaal makelaarschap augustus 2013 december 2014

Sociaal Makelen voor Krachtige Wijken Samenvatting van de rapportage tussentijdse evaluatie sociaal makelaarschap augustus 2013 december 2014 Sociaal Makelen voor Krachtige Wijken Samenvatting van de rapportage tussentijdse evaluatie sociaal makelaarschap augustus 2013 december 2014 Uitgevoerd door Onderzoeksnetwerk Sociaal Domein Utrecht Initiatieven

Nadere informatie

Initiatiefvoorstel. Status: besluitvormend. Agendapunt: * Instelling Jongerenraad. Datum: 22 juni 2015. Decosnummer: 361

Initiatiefvoorstel. Status: besluitvormend. Agendapunt: * Instelling Jongerenraad. Datum: 22 juni 2015. Decosnummer: 361 Initiatiefvoorstel Status: besluitvormend Agendapunt: * Onderwerp: Instelling Jongerenraad Datum: 22 juni 2015 Portefeuillehouder: drs. H.C.P. Noten Decosnummer: 361 Informant: Jan Rooijakkers j.rooijakkers@dalfsen.nl

Nadere informatie

Handreiking bewonersparticipatie in de wijkplancyclus

Handreiking bewonersparticipatie in de wijkplancyclus Handreiking bewonersparticipatie in de wijkplancyclus Inleiding Het wijkgericht werken heeft in de afgelopen twee decennia een vogelvlucht genomen in Nederland. Veel gemeenten zien in wijkgericht werken

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

De spin in het web. Handreiking. voor werkers die direct. aan de slag willen met. de sociale netwerken van. mensen met verstandelijke

De spin in het web. Handreiking. voor werkers die direct. aan de slag willen met. de sociale netwerken van. mensen met verstandelijke De spin in het web Handreiking voor werkers die direct aan de slag willen met de sociale netwerken van mensen met verstandelijke beperkingen Anne Wibaut, Willy Calis Ad van Gennep Inleiding Wij hebben

Nadere informatie

Burgerparticipatie of Overheidsparticipatie?

Burgerparticipatie of Overheidsparticipatie? Burgerparticipatie of Overheidsparticipatie? Berenschot seminar Hoe dienend is uw gemeente? Even voorstellen Marieke Knobbe Openbaar bestuur Participatie Maaike Zunderdorp Procesmanagement Participatie

Nadere informatie

Op weg naar een dementievriendelijke wijk. Iedereen kan een steentje bijdragen. Jasper Kimenai Alzheimer Nederland

Op weg naar een dementievriendelijke wijk. Iedereen kan een steentje bijdragen. Jasper Kimenai Alzheimer Nederland Op weg naar een dementievriendelijke wijk Iedereen kan een steentje bijdragen Jasper Kimenai Alzheimer Nederland Programma 1. Wensen en behoeften 2. Dementievriendelijk Nederland 3. Programma dementievrienden

Nadere informatie

(Burger) participatie. De raad aan zet!? ZomerRaad Dinsdag 14 juli 2015 Tessa van den Berg

(Burger) participatie. De raad aan zet!? ZomerRaad Dinsdag 14 juli 2015 Tessa van den Berg (Burger) participatie De raad aan zet!? ZomerRaad Dinsdag 14 juli Tessa van den Berg AGENDA - Welke soorten en vormen van (burger)participatie zijn er? - Een korte theoretische introductie - Wat is en

Nadere informatie

Het beste uit jezelf

Het beste uit jezelf Het beste uit jezelf 2 3 Met elkaar bouwen aan het Huis van Philadelphia Philadelphia wil dat mensen met een beperking gelukkig kunnen zijn en het beste uit zichzelf kunnen halen. Daarom doen we ons werk

Nadere informatie

Eigen en WIJze buurten

Eigen en WIJze buurten Eigen en WIJze buurten Swingen met de kracht en kennis van de wijk. Van en Voor wijkbewoners. Marjanne van Ginneken Community en netwerk leider van Makers en Doeners Grote Beer 980, 3067 MB Rotterdam,

Nadere informatie

Is jouw eurocent al gevallen

Is jouw eurocent al gevallen Crisis graad 3 Is jouw eurocent al gevallen Lesvoorbereiding Projecteer de krantenkoppen of verzamel zelf krantenkoppen over de economische crisis. Knip het verhaal van de crisis in 6 stukken (1 deel voor

Nadere informatie

AVI-activiteiten 2015. Transformatieagenda

AVI-activiteiten 2015. Transformatieagenda AVI-activiteiten 2015 Transformatieagenda Januari 2015 Inhoudsopgave Transformatieagenda... 3 Agendapunten transformatie 2015... 5 Aandacht voor iedereen Het programma Aandacht voor iedereen heeft als

Nadere informatie

Mensen willen best meehelpen aan het verbeteren van hun buurt, maar van de gemeente willen ze vooral zo min mogelijk last hebben.

Mensen willen best meehelpen aan het verbeteren van hun buurt, maar van de gemeente willen ze vooral zo min mogelijk last hebben. Mensen willen best meehelpen aan het verbeteren van hun buurt, maar van de gemeente willen ze vooral zo min mogelijk last hebben. David Kok in gesprek met Willem Dudok Burgerparticipatie is een hot topic

Nadere informatie

Speech Josee Gehrke presentatie Rob-advies 15,9 uur, 21 april 2016. Dames en heren,

Speech Josee Gehrke presentatie Rob-advies 15,9 uur, 21 april 2016. Dames en heren, Speech Josee Gehrke presentatie Rob-advies 15,9 uur, 21 april 2016 Dames en heren, Allereerst hartelijk dank aan de Rob voor dit lezenswaardige rapport. Het doet me deugd dat de Rob zo veel punten heeft

Nadere informatie

Gereedschap voor succes

Gereedschap voor succes Gereedschap voor succes magazine voor maximaal buurtgeluk met kunst & cultuur 1 2 Gereedschap voor succes in buurtcultuur Succes! Kunst in de buurt brengt bewoners dichter bij elkaar en verbindt talenten.

Nadere informatie

Rapport Duurzame Inzetbaarheid

Rapport Duurzame Inzetbaarheid Rapport Duurzame Inzetbaarheid Naam Adviseur Piet Pieterse Reinier van der Hel Datum 31-08-2015 Inleiding Duurzame inzetbaarheid is talenten optimaal benutten, gezond en met plezier werken, nu en in de

Nadere informatie

Voor de interne organisatie onderscheiden we drie type speeltuinverenigingen:

Voor de interne organisatie onderscheiden we drie type speeltuinverenigingen: Checklist indicatoren vrijwilligersmanagement speeltuinwerk De NUSO heeft een vragenlijst ontwikkeld om de organisatiestructuur bij speeltuinverenigingen praktisch in kaart te brengen. Aan de hand van

Nadere informatie

Opdracht U bekijkt uw leven tot nu toe en denkt na over wat u allemaal heeft meegemaakt.

Opdracht U bekijkt uw leven tot nu toe en denkt na over wat u allemaal heeft meegemaakt. Uw levensweg U bekijkt uw leven tot nu toe en denkt na over wat u allemaal heeft meegemaakt. a Kijk naar de levensweg. Waar bent u nu? Wat bent u op uw weg tegengekomen? Mist u nog iets op de tekening?

Nadere informatie

U in het middelpunt Die migraine hè Levenservaring verzilveren

U in het middelpunt Die migraine hè Levenservaring verzilveren Welzijn op recept Welkom bij SWOA. Uw huisarts heeft u met ons in contact gebracht. De dokter kan u op dit moment geen passende behandeling (meer) bieden. Toch voelt u zich niet lekker, of heeft u pijn.

Nadere informatie

Voorstel voor een Maatschappelijke Verkenning naar de beleving van het begrip Veiligheid door de inwoners van Maassluis

Voorstel voor een Maatschappelijke Verkenning naar de beleving van het begrip Veiligheid door de inwoners van Maassluis Voorstel voor een Maatschappelijke Verkenning naar de beleving van het begrip Veiligheid door de inwoners van Maassluis Het instrument Een Maatschappelijke Verkenning is een instrument voor de gemeenteraad

Nadere informatie

Kennisdag HAN Sociaal 2013

Kennisdag HAN Sociaal 2013 Kennisdag HAN Sociaal 2013 Praktijkkennis in de aanbieding! Martha van Biene Marion van Hattum 1 HAN Sociaal Bevorderen participatie door, voor en met kwetsbare burgers in de samenleving Meedenken, meedoen,

Nadere informatie

Plattelands Parlement Limburg 22 november 2014 in de Pinnenhof te Nederweert

Plattelands Parlement Limburg 22 november 2014 in de Pinnenhof te Nederweert 1 Plattelands Parlement Limburg 22 november 2014 in de Pinnenhof te Nederweert Dames en heren, Ik heb een mooie baan Nadat ik me hier door u bij dit Plattelands Parlement (overigens is platteland een vreemde

Nadere informatie

Communicatieworkshops

Communicatieworkshops Communicatieworkshops De invulling van de zorg en de dienstverlening aan cliënten verandert en daarmee veranderen ook de taken van de begeleider en verzorgende: Van zorg in ondersteuning Van aanbodgestuurd

Nadere informatie

Belanghoudersbijeenkomst

Belanghoudersbijeenkomst V e r s l a g Belanghoudersbijeenkomst Donderdag 17 november was u met ruim 30 andere genodigden aanwezig bij de belanghoudersbijeenkomst van Woningstichting Bergh. Een bijeenkomst waarbij wij graag twee

Nadere informatie

NAJAAR 2013 MENTALE KRACHT PROGRAMMA POLITIEACADEMIE

NAJAAR 2013 MENTALE KRACHT PROGRAMMA POLITIEACADEMIE Laatste Netwerkbijeenkomst: Het Frame Met veel plezier informeren wij je over onze laatste succesvolle Netwerkbijeenkomst en niet te vergeten de hopelijk vruchtbare uitkomsten van de werkgroepen gerealiseerd

Nadere informatie

Acteren in het krachtenveld

Acteren in het krachtenveld Acteren in het krachtenveld Het uitvoeren van een krachtenveldanalyse is een methode die veel in projectmanagement wordt toegepast. Door het uitvoeren van een krachtenveldanalyse kijk je met andere ogen

Nadere informatie

MEDEZEGGENSCHAP EN SUCCESFACTOREN. Ruysdael onderzoek 2015

MEDEZEGGENSCHAP EN SUCCESFACTOREN. Ruysdael onderzoek 2015 MEDEZEGGENSCHAP EN SUCCESFACTOREN Ruysdael onderzoek 2015 Succes maak je samen Ruysdael is gespecialiseerd in innovatie van mens en organisatie. Vanuit de overtuiging dat je samen duurzame meerwaarde creëert.

Nadere informatie

SPOORBOEKJE. Activiteiten met en voor elkaar! Inspiratie, tips en voorbeelden

SPOORBOEKJE. Activiteiten met en voor elkaar! Inspiratie, tips en voorbeelden SPOORBOEKJE Activiteiten met en voor elkaar! Inspiratie, tips en voorbeelden Elke week wandelen we samen. Inmiddels met meer dan twintig mensen. Als het weer te slecht is, doen we binnen een spelletje.

Nadere informatie

WIE BESTUURT DE GEMEENTE?

WIE BESTUURT DE GEMEENTE? WIE BESTUURT DE GEMEENTE? De gemeente dichtbij Dagelijks heeft u met de gemeente te maken. Zo zorgt de gemeente ervoor dat uw vuilnis wordt opgehaald en dat er wegen en fietspaden worden aangelegd. Bij

Nadere informatie

Onderneem met zin! Hoe komen we aan inkomsten?

Onderneem met zin! Hoe komen we aan inkomsten? Hoe komen we aan inkomsten? Onderneem met zin! Jos van der Horst PABO Andragologie.COM 1956 (goed wijnjaar) 1987: Commissie Dekker Bereidheid tot Verandering Antwoord 1: Waarom zijn wij er? Ons geloof,

Nadere informatie

Opruimen in de praktijk Ruimte voor de professional, die professional dat ben JIJ!

Opruimen in de praktijk Ruimte voor de professional, die professional dat ben JIJ! Opruimen in de praktijk Ruimte voor de professional, die professional dat ben JIJ! Niet alleen toevoegen maar ook opruimen Een handleiding van de Opruimdienst als hulpmiddel voor jouw team Handleiding

Nadere informatie

Nieuwsbrief 4 nazomer 2008

Nieuwsbrief 4 nazomer 2008 Nieuwsbrief 4 nazomer 2008 Van de redactie Hierbij ontvangt u de nazomer nieuwsbrief van Haagse Ontmoetingen Wij houden graag iedereen op de hoogte van de gebeurtenissen in en rond dit bijzondere project.

Nadere informatie

Je steunsysteem is overal om je heen.

Je steunsysteem is overal om je heen. Je steunsysteem is overal om je heen. Kwartiermaken in de wijken in Oss en in de regio. Burgerkracht en Presentie Definitie kwartiermaken: Kwartiermaken gaat over het bevorderen van het maatschappelijk

Nadere informatie

Rapport 833 Derriks, M., & Kat, E. de. (2020). Jeugdmonitor Zeeland Amsterdam: Kohnstamm Instituut.

Rapport 833 Derriks, M., & Kat, E. de. (2020). Jeugdmonitor Zeeland Amsterdam: Kohnstamm Instituut. Samenvatting Rapport 833 Derriks, M., & Kat, E. de. (2020). Jeugdmonitor Zeeland Amsterdam: Kohnstamm Instituut. De Jeugdmonitor Zeeland De Jeugdmonitor Zeeland is een plek waar allerlei informatie bij

Nadere informatie

9 WMO Wet Maatschappelijke Ondersteuning

9 WMO Wet Maatschappelijke Ondersteuning Over de auteur: Wicher Pattje Wicher Pattje is oud-wethouder van de gemeente Groningen en beleidsadviseur in de sociale sector, gericht op overheden en non-profit instellingen. Voor meer informatie: www.conjunct.nl.

Nadere informatie

Verslag basiscursus Wmo d.d. 12 april 2013 LSR in (Utrecht)

Verslag basiscursus Wmo d.d. 12 april 2013 LSR in (Utrecht) Verslag basiscursus Wmo d.d. 12 april 2013 LSR in (Utrecht) De vier cursisten, die aanwezig waren, begonnen zich aan elkaar voor te stellen onder leiding van de cursusleidster. Van de vier cursisten waren

Nadere informatie