Van zaadje tot uitvoering: plannen zonder verrassingen

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Van zaadje tot uitvoering: plannen zonder verrassingen"

Transcriptie

1 Van zaadje tot uitvoering: plannen zonder verrassingen

2 Even scherpstellen: WAAROM DOEN WE HET?

3 Waarom een groene speelplaats?

4 Waarom vergroenen? Verbondenheid met de natuur Respect voor de natuur Gedragsverandering

5 Het waarom van De Leerheide De Leerheide (Asse) gelooft dat natuur (op school): rust brengt, een gevoel van vrijheid geeft, uitnodigt tot exploreren en experimenteren, het speelgedrag verhoogt, een goed hulpmiddel tegen pesten is.

6 Hoe verbondenheid ontwikkelen? a. Betekenisvolle levenservaringen b. Aard gebruik van groen

7 a. Betekenisvolle levenservaringen Veel tijd in openlucht en de natuur ervaren in de kindertijd Invloed van ouders, familie, vrienden, jeugdbeweging, Invloed van leerkrachten en het formeel onderwijs

8 b. Aard van groen gebruik Aanwezigheid + Ruimtelijk gebruik ++ Didactisch gebruik +++

9 HOE PLANNEN? 1. Visie bepalen 2. Inventariseer 3. Brainstorm 4. Grondplan 5. Aftoetsen 6. Aanleg 7. Onderhoud

10 1 Visie bepalen Waarom willen we een groen schooldomein/speelplaats? Hoe willen we de vergroening gebruiken? Siergroen? Ruimtelijk gebruik? Educatief? Aandacht voor praktische afspraken: vuile kleren ouders Modder/aarde in de klas kuisploeg-leerkracht Platlopen van de planten draagkracht groen Draagvlak schoolteam en ouders!

11 2. Inventariseer In den beginne was er Wat is reeds aanwezig? Bomen, struiken, moestuin, Nestkastjes, Wat doen we al? In welke lessen/thema s komt natuur aan bod? Zijn er reeds specifieke leerlijnen uitgewerkt? Welke uitstappen doen we reeds?

12 3.De brainstormfase Wat willen we nog? Durf te dromen! Verzamelen van nieuwe ideeën GOUDEN TIP! Grijp de kans om van bij de start leerlingen en ouders te betrekken!

13 3.De brainstormfase Kansen? Leerlingen ècht betrekken Bij het ontwerpen Bij het onderzoeken Bij de werken Bij de (tussentijdse) evaluatie en bijsturing Pedagogisch Grijp die (leer)kans en toets af aan de leerplannen! Maak gebruik van dit levend didactisch materiaal Uitstraling Als marketinginstrument Concretisering waar jullie voor staan (schooleigen visie)

14 3.De brainstormfase Wie kan ons helpen? Kunnen we dit zelf of hebben we hulp nodig? (groot)ouders Buren Gemeente NGO s (Regionaal Landschap, Natuurpunt, ) MOS-begeleider Waar halen we de centen vandaan? Oudercomité Scholengroep Subsidies (gemeente, provincie, ) Acties (bloembollenverkoop, veggieavond, )

15 4. Het grondplan Waar komt wat? Rekening houden met: De juiste plant op de juiste plaats (zon/schaduw, grondsoort, ) Waar liggen er leidingen? Riolering? Branddoorgang? Is er een vergunning nodig? heuvel, amfibieënpoel, Is het technisch en financieel haalbaar?

16 5. Aftoetsen aan de visie Klopt het nog? 6. De aanleg Wie doet wat? 7. Het onderhoud Wie doet wat? Wanneer?

17 Planning 1. Visie bepalen 2. Inventariseer 3. Brainstorm 4. Grondplan 5. Aftoetsen 6. Aanleg 7. Onderhoud

18 En Actie! Of toch niet? https://www.youtube.com/watch?v=spngbxhq6pg

19 Het actieplan Een oefening in SMART Kinderen respect bijbrengen voor de natuur NIET Planten van 50m inheemse, gemengde haag WEL Verhogen van de ouderbetrokkenheid NIET 10 ouders organiseren een beurtrol om tijdens de weekends en vakanties voor de kippen te zorgen. WEL Minstens één keer/maand over ons vergroeningsproject (via FB, blog, nieuwsbrief, ) communiceren. WEL

20 Het actieplan ook een educatief plan Wie leert over wat? specifieke leerlijnen! Wie legt wat aan? Wie onderhoudt wat? Wie communiceert over wat?

21 MINDMAP educatieve opbouw

22 Buitenruimte EDUCATIE leergebied 2,5-3 j 4- j 5- j 1 ste lj 2 de lj 3 de lj 4 de lj 5 de lj 6 de lj Vogels op school! Inleefmoment: Waarnemen van vogels in de 4 seizoenen Vogelgeluiden beluisteren Natuurgids laten komen Onderzoeksmoment: soorten vogels; trekvogels, standvogels de delen van de vogel sporen van een vogel vogels in de verschillende seizoenen vogelzoekkaarten leren gebruiken Kleuren van vogels Vogels leggen eieren Voeding van vogels ( eten en gegeten worden) Soorten Vogelhuisjes en nesten Natuursites Geluksvogels-pechvogels Speciale vogels (koekoek, uil, Actiemoment Natuur -ruimte natuur Natuur-MO Natuur -tijd MO Natuur ICT taal natuur Nestkastjes /voederplankjes bouwen techniek Haag/bessendragende struiken aanplanten techniek Zonnebloemen zaaien Vogelopvangcentrum bezoeken Deelnemen aan vogelteldag Oogsten zaden/vruchten Wintervoeding voor vogels maken Verzorgen /onderhoud Toonmoment Artikel in schoolkrantje, gemeenteinfoblad, website Fotoreportage aan de inkom Schoolfeest in teken van Spreekbeurt in de eigen klas of andere klassen wisk taal ICT-MO Taal

23 Het actieplan Een MOS-voorbeeld Eén A3-tje voor een heel schooljaar Visualiseert wat, hoe, en met wie je welk doel wil bereiken Stimuleert het uitwerken van specifieke leerlijnen Een duidelijke leidraad voor het ganse team OPGELET! Vermijd volzinnen! Dit verzwaart het plan nodeloos. Formuleer bondig. Gebruik bv. sleutelwoorden.

24 Belangrijk dat iedereen hier zoveel mogelijk bij betrokken is! Actie 1 - Wat hebben we nodig? (planning) - Wie betrekken we? (draagvlak) - Hoe en wanneer communiceren we? - Wat is reeds (langer) verankerd? Actie 2 Potentiële leerlijnen en educatieve onderzoekskansen (voorafgaand aan de acties)! LET OP! Acties steeds aftoetsen aan de vooropgestelde doelstellingen! Actie 3 Inleefmoment toonmoment Bv. tijdens schoolfeest, open-deur, (mag ook tussentijds!)

25

26 Het actieplan Meer voorbeelden

27 VRAGEN?

Vergroening integreren in het educatief project?

Vergroening integreren in het educatief project? MOS Vergroening integreren in het educatief project? Programma: 1. Waarom? 10 2. Hoe? 10 3. Aan de slag!: a) Welke buitenruimte? 5 b) Opbouw onderzoekend leren 5 c) Wereldcafé 30 4. Plenum: activiteiten

Nadere informatie

SINT JOOST AAN ZEE. Natuur op school BIODIVERSITEIT BEVORDEREN EN ERVAN LEREN EN GENIETEN

SINT JOOST AAN ZEE. Natuur op school BIODIVERSITEIT BEVORDEREN EN ERVAN LEREN EN GENIETEN SINT JOOST AAN ZEE Natuur op school BIODIVERSITEIT BEVORDEREN EN ERVAN LEREN EN GENIETEN Ouders en kinderen brengen eigenhandig meer natuur binnen de schoolmuren, ze beleven de natuur in de stad en samen

Nadere informatie

Projectfiche 16 Maria Assumptalyceum Brussel

Projectfiche 16 Maria Assumptalyceum Brussel Projectfiche 16 Maria Assumptalyceum Brussel ((Interventie preventiecoaches geestelijke gezondheid) (gezondheidsthema welbevinden) 1 Schoolkenmerken Maria Assumptalyceum Stalkruidlaan 1 1020 Brussel Directie:

Nadere informatie

Techniek Explora leerplan GO! 2015

Techniek Explora leerplan GO! 2015 Techniek Explora leerplan GO! 2015 Wat wil ik u met deze presentatie vertellen? Techniek Explora conform nieuw leerplan: een analyse - Visie - Competenties - Ondersteunende kennis - Begrippen - Evaluatie

Nadere informatie

VEILIG DE WERELD ROND EVALUATIEFORMULIER

VEILIG DE WERELD ROND EVALUATIEFORMULIER EILIG DE WERELD ROND ELUTIEFORMULIER NM N DE LEERLING: Thema eilig de ctiviteiten Evalueren van attitudes, vaardigheden en kennis -- Observaties - opmerkingen - datum 1. De tijd Hoek: Hoe lang nog? Hoekopdrachten

Nadere informatie

Naverwerking BosStratEgo s

Naverwerking BosStratEgo s Naverwerking BosStratEgo s Leerdoelen: Leerlingen kunnen de wet van eten en gegeten worden illustreren aan de hand van minstens twee met elkaar verbonden voedselketens. Leerlingen kunnen illustreren dat

Nadere informatie

PROJECTAANVRAAG WEDSTRIJDTOELAGE ECOSCHOLEN VOORBEELD

PROJECTAANVRAAG WEDSTRIJDTOELAGE ECOSCHOLEN VOORBEELD PROJECTAANVRAAG WEDSTRIJDTOELAGE ECOSCHOLEN Vul deze projectaanvraag volledig in. U kunt in deze aanvraag ook verwijzen naar bijlagen die u toevoegt. Voor een volledige projectaanvraag moet u volgende

Nadere informatie

PROJECTFORMULIER PIMP JE SPEELPLAATS 2.0

PROJECTFORMULIER PIMP JE SPEELPLAATS 2.0 PROJECTFORMULIER PIMP JE SPEELPLAATS 2.0 Cera, GoodPlanet, KBC, Klasse, ANB en MOS geven ondersteuning aan scholen om via een doordachte visie de speelplaats boeiender en natuurrijker te maken. Het welbevinden

Nadere informatie

Je school vogelvriendelijk! Voor vogel én mens

Je school vogelvriendelijk! Voor vogel én mens VOOR DE LEERKRACHT Je school vogelvriendelijk! Voor vogel én mens Spreeuw Vogelbescherming Nederland organiseert de Tuinvogeltelling voor Scholen. Leer de vogels rondom je school kennen, tel hoeveel er

Nadere informatie

Als één blok samen. Laat 's morgens bij het binnenkomen de clip van de Phillibustas zien: http://www.youtube.com/watch?

Als één blok samen. Laat 's morgens bij het binnenkomen de clip van de Phillibustas zien: http://www.youtube.com/watch? Lesvoorbereiding Als één blok samen Diversiteit 3 e graad Beluister het lied Iedereen is anders van de Phillibustas: http://www.youtube.com/watch?v=13md0gd6sec Voorzie een speelgoedauto, huis, of ander

Nadere informatie

Je school vogelvriendelijk! Voor vogel én mens

Je school vogelvriendelijk! Voor vogel én mens Vogeltelweek voor scholen: VOOR DE LEERKRACHT Je school vogelvriendelijk! Voor vogel én mens Natuurpunt organiseert de Vogeltelweek voor Scholen. Leer de vogels rondom je school kennen, tel hoeveel er

Nadere informatie

Checklist afsprakenkader en actieplan Brede School in Brussel

Checklist afsprakenkader en actieplan Brede School in Brussel Checklist afsprakenkader en actieplan Brede School in Brussel De 'Checklist voor afsprakenkader en actieplan Brede School is een instrument om Brede Schoolcoördinatoren en hun partners te ondersteunen

Nadere informatie

Het mysterie van ons bord

Het mysterie van ons bord Voeding graad 1 Het mysterie van ons bord Lesvoorbereiding Print Simon de kleine detective uit. Verzend de mail naar je eigen mailadres en laat deze dan op het smartboard zien (zonder de afzender te laten

Nadere informatie

Duurzaamheid op School Aanbod 2013-3014. Basisscholen

Duurzaamheid op School Aanbod 2013-3014. Basisscholen Duurzaamheid op School Aanbod 2013-3014 Basisscholen Milieuzorg op School 2013-2014 Vanaf dit schooljaar worden duurzame ondersteund door de stad. projecten op school gerichter Alle basisscholen kunnen

Nadere informatie

1 Doe jij ook mee?! Team in beweging - Nu beslissen Steunpunt Diversiteit & Leren

1 Doe jij ook mee?! Team in beweging - Nu beslissen Steunpunt Diversiteit & Leren Nu beslissen De motieven om te starten met leerlingenparticipatie kunnen zeer uiteenlopend zijn, alsook de wijze waarop je dit in de klas of de school invoert. Ondanks de bereidheid, de openheid en de

Nadere informatie

Knipje en Oogje op zoek naar natuur. Speelplaatsproject VBS De Knipoog

Knipje en Oogje op zoek naar natuur. Speelplaatsproject VBS De Knipoog Knipje en Oogje op zoek naar natuur Speelplaatsproject VBS De Knipoog Stappenplan 1. Onze visie: het waarom van de vergroening 2. Inventariseren: wat hebben we, wat is goed, wat doen we al? 3. Brainstormfase:

Nadere informatie

SAMENWERKEN MET EEN SCHOOL UIT AFRIKA, AZIË OF LATIJNS-AMERIKA

SAMENWERKEN MET EEN SCHOOL UIT AFRIKA, AZIË OF LATIJNS-AMERIKA ACTIEFICHE - BASIS/SECUNDAIR SAMENWERKEN MET EEN SCHOOL UIT AFRIKA, AZIË OF LATIJNS-AMERIKA VVOB Scholenbanden www.scholenbanden.be - info@scholenbanden.be Het is waar, we gaan de wereld niet spectaculair

Nadere informatie

Ecologisch Beheer. Speeldernis.nl, Rotterdam

Ecologisch Beheer. Speeldernis.nl, Rotterdam Ecologisch Beheer Speeldernis.nl, Rotterdam Inleiding Koen van der Hauw Ecologisch: Aandacht voor mens Aandacht voor inheemse planten en dieren Aandacht voor milieu Groenling: Ecologisch Beheer 2 Opbouw

Nadere informatie

Evalueren van attitudes, vaardigheden en kennis in Veilig de wereld rond

Evalueren van attitudes, vaardigheden en kennis in Veilig de wereld rond van attitudes, vaardigheden en kennis in eilig de van een groeiproces van wereldoriëntatie is meer dan alleen maar het toetsen van kennis. Behalve kennis zijn ook vaardigheden en attitudes heel belangrijk,

Nadere informatie

Kinderparticipatie op de speelplaats Inspiratie, methodieken en praktijksuggesties Marlies Marreel

Kinderparticipatie op de speelplaats Inspiratie, methodieken en praktijksuggesties Marlies Marreel Kinderparticipatie op de speelplaats Inspiratie, methodieken en praktijksuggesties Marlies Marreel Prijsuitreiking Pimp je speelplaats 2.0-11/05/2016 Kind & Samenleving vzw Onafhankelijk kennis- en expertisecentrum

Nadere informatie

Hoe begeleiden we praktijkonderzoek in BNBSON? Jan Labbe

Hoe begeleiden we praktijkonderzoek in BNBSON? Jan Labbe Hoe begeleiden we praktijkonderzoek in BNBSON? Jan Labbe Verhaal 1 Leerlingen ondervinden veel moeilijkheden in het eerste leerjaar Mijn collega s willen niet samenwerken Eerste oriëntatie: Er blijkt een

Nadere informatie

Aanwezigheidslijst: Agenda: Volgende vergaderingen: VERSLAG Vergadering Oudercomité GO! De Blokkendoos - Aartselaar

Aanwezigheidslijst: Agenda: Volgende vergaderingen: VERSLAG Vergadering Oudercomité GO! De Blokkendoos - Aartselaar VERSLAG Vergadering Oudercomité GO! De Blokkendoos - Aartselaar 18.01.2016 Aanwezigheidslijst: Aanwezigen: Verontschuldigd: Uitgenodigd: Gastspreker: (D) Directie - (L) Leerkracht Agenda: Agenda Onderwerpen

Nadere informatie

Opvoedingsproject. A. ONS OPVOEDINGSPROJECT p. 2. A.1 De christelijke identiteit p. 2. A.2 Gevarieerd en goed begeleiden p. 3

Opvoedingsproject. A. ONS OPVOEDINGSPROJECT p. 2. A.1 De christelijke identiteit p. 2. A.2 Gevarieerd en goed begeleiden p. 3 Opvoedingsproject A. ONS OPVOEDINGSPROJECT p. 2 A.1 De christelijke identiteit p. 2 A.2 Gevarieerd en goed begeleiden p. 3 A.3 Zorg voor elk kind = accent op talent p. 4 A.4 Een sterke teamspirit, een

Nadere informatie

SOK-congres - 5 juni

SOK-congres - 5 juni Een output-gestuurd beleidsplan SOK-congres - 5 juni Twee praktijkvoorbeelden Vanuit output komen tot beleidsplan voor een vakwerkgroep (Handel Kantoor). Vanuit omgevingsanalyse wervingsbeleid aanpassen.

Nadere informatie

Ouderavond 16 november. 7 mei 2007

Ouderavond 16 november. 7 mei 2007 Ouderavond 16 november 7 mei 2007 Durf te stralen, je dient de wereld niet door je klein te houden! Durf te ervaren wat je kunt! Kijk naar mogelijkheden, dat motiveert om het beste naar boven te halen!

Nadere informatie

Gemeentelijk basisonderwijs: Pedagogisch project

Gemeentelijk basisonderwijs: Pedagogisch project : Het pedagogische project geeft de kenmerken aan die de school hanteert bij de opvoeding en het onderwijs van de kinderen. De missie en visie die het schoolbestuur, de directie en de leerkrachten nastreven,

Nadere informatie

milieu- en natuureducatie

milieu- en natuureducatie algemene informatie milieu- en natuureducatie contact: adres: Natuur Educatief Centrum (NEC) 09 210 32 72 NEC Waterrijk Verlorenbroodstraat 106 A 9820 Merelbeke Praktische info De lessen vinden plaats

Nadere informatie

AANVRAAGFORMULIER PIMP JE SPEELPLAATS 3.0

AANVRAAGFORMULIER PIMP JE SPEELPLAATS 3.0 AANVRAAGFORMULIER PIMP JE SPEELPLAATS 3.0 Cera, GoodPlanet, KBC, ANB en MOS geven ondersteuning aan scholen om via een doordachte visie de speelplaats boeiender en natuurrijker te maken. Vorm, verfijn,

Nadere informatie

Voorbeeld van actieplan

Voorbeeld van actieplan Voorbeeld van actieplan Wat Wie Wanneer Ondersteuning Evaluatie Wat beogen we? Wat gaan we concreet doen? grondopties van de school realiseren door oa gebruik van voet in, projecten alle info omtrent voet

Nadere informatie

Je school vogelvriendelijk! Voor vogel én mens

Je school vogelvriendelijk! Voor vogel én mens VOGELWEEK VOOR SCHOLEN: VOOR DE LEERKRACHT Je school vogelvriendelijk! Voor vogel én mens Natuurpunt organiseert de Grote Vogelweek voor Scholen. Leer de vogels rondom je school kennen, tel hoeveel er

Nadere informatie

Voorbereiding Methodiek 5

Voorbereiding Methodiek 5 Methodiek 4 Voorbereiding Methodiek 5 Wat bedoelen we met een ervarings- of belevingswandeling? Wandeling waar verwondering, ontmoeting en plezier centraal staat Voorbeelden: Bushcraft technieken: lepel

Nadere informatie

Kennisdag Groene schoolpleinen Geen groenplan zonder Onderhoudsplan!

Kennisdag Groene schoolpleinen Geen groenplan zonder Onderhoudsplan! Kennisdag Groene schoolpleinen 2013 Geen groenplan zonder Onderhoudsplan! Welkom! Waarom deze presentatie over onderhoud en beheer van groene schoolpleinen? Onderhoud blijkt een drempel bij scholen om

Nadere informatie

Natuur en milieueducatie

Natuur en milieueducatie algemene informatie Natuur en milieueducatie contact: adres: Natuur Educatief Centrum (NEC) Praktische info 09 210 32 72 NEC Waterrijk De lessen vinden plaats tijdens weekdagen in de voormiddag tussen

Nadere informatie

Land Art. Samenvatting: Leerdoel: Uitgewerkte activiteit:

Land Art. Samenvatting: Leerdoel: Uitgewerkte activiteit: Land Art Meeste mogelijkheden met kleur, maar in principe mogelijk in elk seizoen. Afhankelijk van het ontwerp Themawandeling Herfst Samenvatting: Voor kunstenaars en knutselaars biedt het bos een schat

Nadere informatie

Doorstart schoolraad / overgang nieuwe werkgroep. Richtvragen bij het bepalen van de visie en werking :

Doorstart schoolraad / overgang nieuwe werkgroep. Richtvragen bij het bepalen van de visie en werking : 1 Richtvragen bij het bepalen van de visie en werking : o Basisvisie en doelen : Wat is het idee achter deze werkgroep X? Wat willen we hiermee bereiken? Hoe wordt de school er sterker/beter van? Wat is

Nadere informatie

Slimmer in de Zon Brigitte Boonen Workshop 7 mei

Slimmer in de Zon Brigitte Boonen Workshop 7 mei Slimmer in de Zon Brigitte Boonen Workshop 7 mei Inhoud Waarom huidkankerpreventie in scholen? Voorstellen van bestaande materialen Voorstellen workshop: Wat betekent een Zonneslim scholenbeleid? Gezondheidsmatrix

Nadere informatie

INFO educatief programma

INFO educatief programma Stad Mechelen INFO educatief programma VOOR SCHOLEN EN PARTICULIEREN Domein Tivoli - Kinderboerderij 1-1-2014 Openingsuren Het domein is alle dagen open van 7.30 u tot zonsondergang. De kinderboerderij

Nadere informatie

Speelnatuur op school. Bouwstenen voor Waterproef schoolpleinen 9 november 2015

Speelnatuur op school. Bouwstenen voor Waterproef schoolpleinen 9 november 2015 Speelnatuur op school Bouwstenen voor Waterproef schoolpleinen 9 november 2015 Inhoud! Waarom groene schoolspeelplaatsen: visie! Hoe pak je het aan?! Even aanstippen: klimaat en water op school! WORKSHOP:

Nadere informatie

Een duurzame school = een school met hoop voor de toekomst. NME-dag 13 februari 2014

Een duurzame school = een school met hoop voor de toekomst. NME-dag 13 februari 2014 Een duurzame school = een school met hoop voor de toekomst NME-dag 13 februari 2014 Welkom Wie zijn we? VSKO Dienst Vakoverschrijdende Thema s Thema duurzame ontwikkeling en Info en contact: http://dvt.vsko.be

Nadere informatie

Stappenplan voor Brede Schoolcoördinatoren Het proces van een Brede School: van evaluatie tot afsprakenkader & actieplan

Stappenplan voor Brede Schoolcoördinatoren Het proces van een Brede School: van evaluatie tot afsprakenkader & actieplan Stappenplan voor Brede Schoolcoördinatoren Het proces van een Brede School: van evaluatie tot afsprakenkader & actieplan Van evaluatie Evaluatie op actieniveau Wanneer? Heel het jaar door, op de momenten

Nadere informatie

10/12/2015. Uit evaluaties en klachten: nog nood aan tips voor communicatie en voor mogelijke interventies nog heel wat misverstanden.

10/12/2015. Uit evaluaties en klachten: nog nood aan tips voor communicatie en voor mogelijke interventies nog heel wat misverstanden. Studiedag peer-mediation 15 december 2015 Argumenten om voor een extra publicatie te zorgen Heel wat beleidsinstrumenten voor het voorkomen en aanpakken van vormen van geweld op scholen door scholen niet

Nadere informatie

Leidraad leerkracht 5 de en 6 de leerjaar

Leidraad leerkracht 5 de en 6 de leerjaar Leidraad leerkracht 5 de en 6 de leerjaar INLEIDING 2 Beste leerkracht U plant een buurtboostactie met de kinderen van uw klas. Deze actie wil: kinderen bewust laten worden van wat er in de buurt speelt

Nadere informatie

Samenwerkingsafspraken tussen voorschool (..) en basisschool.

Samenwerkingsafspraken tussen voorschool (..) en basisschool. Samenwerkingsafspraken tussen voorschool (..) en basisschool. Een sterke doorgaande lijn valt of staat bij de samenwerking tussen de voorschoolse locatie en de basisschool. Dit borgingsdocument is een

Nadere informatie

EEN MOESTUIN EN EEN COMPOSTVAT OP DE SPEELPLAATS

EEN MOESTUIN EN EEN COMPOSTVAT OP DE SPEELPLAATS EEN MOESTUIN EN EEN COMPOSTVAT OP DE SPEELPLAATS INSTITUUT DE MOT-COUVREUR MIDDELBAAR ONDERWIJS Groenten telen op een speelplaats, ze geduldig zien groeien en als de tijd rijp is, smullen van de oogst

Nadere informatie

AABOD VORMING

AABOD VORMING NIEUWE SESSIES muzische vorming frans zorg ict AABOD VORMING 2009-2010 NIEUW AANBOD BASISSCHOOL!! CREATIEVE MUZISCHE VORMING!!! WIJ SPREKEN FRANS!!!! WERKEN MET FRANSE VERTELBOEKEN!! CREATIVITEIT IN FORMEEL!

Nadere informatie

Borgingsdocument doorgaande lijn: bepaling van de samenwerkingsafspraken tussen de voorschoolse locatie en de basisschool in verband met VVE beleid

Borgingsdocument doorgaande lijn: bepaling van de samenwerkingsafspraken tussen de voorschoolse locatie en de basisschool in verband met VVE beleid Borgingsdocument doorgaande lijn: bepaling van de samenwerkingsafspraken tussen de voorschoolse locatie en de basisschool in verband met VVE beleid Samenwerkingsafspraken tussen voorschool (..) en basisschool.

Nadere informatie

ICT-visie GBS Linden

ICT-visie GBS Linden ICT-visie GBS Linden 1. Algemene inleiding en context Onze school situeert zich in de dorpskern van Linden, Martelarenplaats 1 3210 Linden en telt 420 leerlingen van de peuterklas tot het zesde leerjaar.

Nadere informatie

(omgeving) kleuters Graad 1 Graad 2 Graad 3 kleuters Graad 1 Graad 2 Graad 3 verzamelen + info opzoeken waarneming van bomen

(omgeving) kleuters Graad 1 Graad 2 Graad 3 kleuters Graad 1 Graad 2 Graad 3 verzamelen + info opzoeken waarneming van bomen Algemeen Actieplan Thema Afvalpreve entie sept. okt. nov. dec. jan. feb. maart april MOS-ACTIES (schoolniveau) de groene omgeving, een milieubewuste school bijsturing van de tetrabrik, sensibilisering

Nadere informatie

OUDERBETROKKENHEID : Inleiding. Openbare basisschool

OUDERBETROKKENHEID : Inleiding. Openbare basisschool OUDERBETROKKENHEID : Inleiding Een beleidsplan ouderbetrokkenheid vormt de grondslag voor de activiteiten die een school met en voor ouders ontplooit. Het is niet alleen een agenda met te ontplooien activiteiten,

Nadere informatie

Verslag Leerlingenenquête 2010 2011.

Verslag Leerlingenenquête 2010 2011. Verslag Leerlingenenquête 2010 2011. In het kader van de kwaliteitszorg op de RK Daltonbasisschool St. Plechelmus houden we eenmaal per 4 jaar een leerlingenenquête. In het schooljaar 2010-2011 is deze

Nadere informatie

Achtergrond informatie Toolkit Ouderbetrokkenheid vakantieschool

Achtergrond informatie Toolkit Ouderbetrokkenheid vakantieschool Achtergrond informatie Toolkit Ouderbetrokkenheid vakantieschool De vakantieschool is een bijzonder moment, waarbij de sfeer op school anders is dan anders. Er is extra aandacht voor de leerlingen en de

Nadere informatie

Educatief arrangeren rond LOB

Educatief arrangeren rond LOB Educatief arrangeren rond LOB Vorige week Contact met de docent deze week NAW-gegevens via CF Afspraken met begeleider Maken van het Werkplan Voorbereiden van het interview Vragen naar aanleiding van vorig

Nadere informatie

Thema: Pinksteren. Nieuwsbrief april 2016 nummer 5

Thema: Pinksteren. Nieuwsbrief april 2016 nummer 5 Nieuwsbrief april 2016 nummer 5 Thema: Pinksteren In deze weken ontdekken we dat Petrus verder ging met de dingen die Jezus altijd gedaan had. Met Pinksteren vieren we dat de heilige Geest bij de leerlingen

Nadere informatie

LESDOEL MATERIALEN STEM-REFLECTIE. WO ST Zuren en mijn tanden SCIENCE TECHNOLOGY ENGENEERING MATH

LESDOEL MATERIALEN STEM-REFLECTIE. WO ST Zuren en mijn tanden SCIENCE TECHNOLOGY ENGENEERING MATH WO ST Zuren en mijn tanden SCIENCE TECHNOLOGY ENGENEERING MATH LESDOEL De leerlingen kunnen: -Voorbeelden geven van welke voedingsmiddelen er goed/niet goed zijn voor je tanden. -Verwoorden dat zuren,

Nadere informatie

HULPMIDDEL OUDERCOMPONENT VVE ACTIEPLAN STANDAARD OUDERPROGRAMMA GROEP NUL HOE VULT U HET ACTIEPLAN IN? WANNEER VULT U HET ACTIEPLAN IN?

HULPMIDDEL OUDERCOMPONENT VVE ACTIEPLAN STANDAARD OUDERPROGRAMMA GROEP NUL HOE VULT U HET ACTIEPLAN IN? WANNEER VULT U HET ACTIEPLAN IN? NUL: ACTIEPLAN KEIDOSCOOP ACTIEPLAN STANDAARD OUDERPROGRAMMA GROEP NUL Het actieplan standaard ouderprogramma is een handvat om te komen tot de standaard ouderbetrokkenheid die hoort bij groep nul. Gebruik

Nadere informatie

Doe- pad Watertorenweg

Doe- pad Watertorenweg Doe- pad Watertorenweg Achtergrond informatie voor de begeleider. Groep 3-4 Colofon Deze lesbrief in opgesteld door De Hortus, Centrum voor Natuur en Mileu, in opdracht van de Gemeente Harderwijk. Wij

Nadere informatie

Educatief pakket duurzame energie Didactische onderbouwing

Educatief pakket duurzame energie Didactische onderbouwing Educatief pakket duurzame energie Didactische onderbouwing Inhoud Welkom Doelen Profielschetsen Materialen Bijlagen Met het Solly Systeem worden kinderen al op jonge leeftijd geïntroduceerd in de wereld

Nadere informatie

Voeding: Leerlingen gaan op school evenwichtig om met tussendoortjes

Voeding: Leerlingen gaan op school evenwichtig om met tussendoortjes Ijzersteenweg 10 3600 Genk 089/ 65 60 31 Gezondheidsbeleid 2015 2017 Voeding: Leerlingen gaan op school evenwichtig om met tussendoortjes Beleidscomponenten Educatie zodat ze instaat zijn (organisatie

Nadere informatie

groep aug sept okt nov dec jan feb mrt apr mei juni juli

groep aug sept okt nov dec jan feb mrt apr mei juni juli Lesaanbod 2016-2017 Bokkesprong Les groep aug sept okt nov dec jan feb mrt apr mei juni juli Kleine beestjes 1/2 X X X Alles voor een pannenkoek 1/2 X X Melk 3/4 X X X In de sloot, uit de sloot 3/4 X X

Nadere informatie

Ons opvoedingsproject

Ons opvoedingsproject Ons opvoedingsproject Vrije Zelfstandige Kleuterschool Melsele Een school met kiemkracht Inhoud van dit opvoedingsproject: Vijf opdrachten van een katholieke basisschool Woordbeeld van onze school Belangrijke

Nadere informatie

Fluitend naar school. obs de Zandheuvel

Fluitend naar school. obs de Zandheuvel Fluitend naar school obs de Zandheuvel is een openbare school voor basisonderwijs, heeft veel aandacht voor normen en waarden, streeft naar hoge resultaten, vindt de relatie met ouders belangrijk, leert

Nadere informatie

Word jij leerkracht op de Tienerschool?

Word jij leerkracht op de Tienerschool? Word jij leerkracht op de Tienerschool? Op 1 september 2018 opent de Tienerschool van Anderlecht de deuren. Op 1 september 2019 is de Tienerschool van Schaarbeek aan de beurt. De vzw Sint-Goedele rekruteert

Nadere informatie

Draaiboek voor het uitwerken van activiteiten 1

Draaiboek voor het uitwerken van activiteiten 1 Draaiboek voor het uitwerken van activiteiten 1 Je hebt als groep ouders een idee van wat je rond cultuur, ouderbetrokkenheid en taalstimulering zou willen doen op de school van je kind(eren)? Dit doe

Nadere informatie

Voorbeelddraaiboek ondersteuning door sectiebegeleider

Voorbeelddraaiboek ondersteuning door sectiebegeleider Voorbeelddraaiboek ondersteuning door Toelichting draaiboek Dit draaiboek is een voorbeeld van hoe ondersteuning door de vorm zou kunnen krijgen. Er is voor gekozen om een aantal activiteiten meerdere

Nadere informatie

OLVA De Meersen. Een school waar ieder het geluk plukt. OLVA DE MEERSEN

OLVA De Meersen. Een school waar ieder het geluk plukt. OLVA DE MEERSEN OLVA De Meersen Een school waar ieder het geluk plukt. OLVA DE MEERSEN ontwerp folder: spoetnik.be (pieterjan lefever) 0476 70 10 98 druk: vcp graphics 3 Olva De Meersen In elke basisschool: leren kleuters

Nadere informatie

MOS duurzame scholen straffe scholen GoodPlanet Belgium I I I

MOS duurzame scholen straffe scholen GoodPlanet Belgium I I I Mijn natuurbeleving MOS duurzame scholen straffe scholen I www.mosvlaanderen.be GoodPlanet Belgium I Edinburgstraat 26 Rue d Edimbourg I Brussel 1050 Bruxelles I T +32 (0)2 893 08 08 I www.goodplanet.be

Nadere informatie

Bontepietenpad. Bijenkorf

Bontepietenpad. Bijenkorf Bijenkorf Bontepietenpad Onderbouw De wereld om je heen verkennen met je zintuigen. Natuurpaden en ander lesmateriaal voor natuurbeleving in de klas of in de buurt van je school voor leerlingen van. Poppenkastspel

Nadere informatie

KINDERRECHTEN IN UW KLAS?

KINDERRECHTEN IN UW KLAS? KINDERRECHTEN IN UW KLAS? Doe een beroep op UNICEF België voor gratis lesmateriaal, thematische gastlessen en concrete acties over kinderrechtenen ontwikkelingseducatie. Over UNICEF België UNICEF (het

Nadere informatie

Kwaliteitsindicatoren en aandachtspunten

Kwaliteitsindicatoren en aandachtspunten Kwaliteitsindicatoren en aandachtspunten Op elke school participeren leerlingen al op verschillende manieren. Maar hoe kan je dit participatiegehalte systematisch verhogen bij elke actie die je doet? Er

Nadere informatie

Leerlijn ICT VIJFDE LEERJAAR 1 Kennismaken - aanzetten - occasioneel opbouwen - regelmatig VERWERVEN - systematisch herhalen - verdiepen - verbreden -

Leerlijn ICT VIJFDE LEERJAAR 1 Kennismaken - aanzetten - occasioneel opbouwen - regelmatig VERWERVEN - systematisch herhalen - verdiepen - verbreden - Leerlijn ICT VIJFDE LEERJAAR 1 Kennismaken - aanzetten - occasioneel opbouwen - regelmatig VERWERVEN - systematisch herhalen - verdiepen - verbreden - 1.a. De leerlingen hebben een positieve houding tegenover

Nadere informatie

Verslag over de opvolgingsdoorlichting van BuBao van het gemeenschapsonderwijs Lentekind te Lennik

Verslag over de opvolgingsdoorlichting van BuBao van het gemeenschapsonderwijs Lentekind te Lennik Vlaams Ministerie van Onderwijs en Vorming Onderwijsinspectie Hendrik Consciencegebouw Koning Albert II-laan 15 1210 BRUSSEL doorlichtingssecretariaat@ond.vlaanderen.be www.onderwijsinspectie.be Verslag

Nadere informatie

Ook de inleidende hoofdstukken hebben een kleurtje gekregen:

Ook de inleidende hoofdstukken hebben een kleurtje gekregen: 1 AAN DE SLAG 1 AAN DE SLAG 1.1 Zes stappen Met het MOS-themapakket Water op school realiseert de hele school in zes stappen milieuzorg in verband met water. Die stappen zijn gebaseerd op de laatste zes

Nadere informatie

Public Relations Plan 2012 Harmonie De Drie Horens Horn

Public Relations Plan 2012 Harmonie De Drie Horens Horn Public Relations Plan 2012 Harmonie De Drie Horens Horn Opdrachtgever: Uitvoerder: Bestuur Harmonie De Drie Horens Paul van Kempen (bestuurslid PR) Datum: 01 Oktober 2011 Versie: H3H.PR.2012.01 Inhoudsopgave

Nadere informatie

TOOLKIT SOCIAL MEDIA SPORTWEKEN

TOOLKIT SOCIAL MEDIA SPORTWEKEN TOOLKIT SOCIAL MEDIA SPORTWEKEN Introductie Iedereen is tegenwoordig sociaal en dat maakt Social Media een krachtig middel om het proefsporten op jouw sportclub te promoten. Jij weet als geen ander hoe

Nadere informatie

Competentie Werkplan Resultaat Tijd

Competentie Werkplan Resultaat Tijd CONCEPT STAGE WERKPLAN Student: Sofie van Gils Studentnummer: 249676@student.fontys.nl Jaar: 2VT Stageschool: (Nog niet zeker) CKE Eindhoven Stagebegeleider: (Nog niet zeker) Frits Achten B Niveau 2 B3

Nadere informatie

Nascholingsaanbod muzische opvoeding op maat van kinderen en leerkrachten

Nascholingsaanbod muzische opvoeding op maat van kinderen en leerkrachten Nascholingsaanbod muzische opvoeding op maat van kinderen en leerkrachten Geachte, biedt een nascholingsaanbod muzische opvoeding op maat van uw school aan. Als ervaren onderwijzer, organisator en begeleider

Nadere informatie

De aarde viert feest

De aarde viert feest Landbouw graad 1 Lesvoorbereiding De aarde viert feest Zoek een mooi potje, vul het met (bos)grond en versier het. Print en knip de vriendenkaartjes 1 keer uit. Print de vriendenverhalen 1 keer uit. Print

Nadere informatie

Deze leidraad helpt om het gesprek in team aan te gaan rond kwaliteit, vooraleer je de sjablonen in de digitale leermodules invult.

Deze leidraad helpt om het gesprek in team aan te gaan rond kwaliteit, vooraleer je de sjablonen in de digitale leermodules invult. Deel 2 Kwaliteitsbeleid Deze leidraad is gebaseerd op de digitale leermodules van Kind & Gezin. Die modules zijn bedoeld om de verschillende onderdelen van het kwaliteitshandboek uit te werken. Die modules

Nadere informatie

Gemeentelijke Lagere School Jongslag

Gemeentelijke Lagere School Jongslag Gemeentelijke Lagere School Jongslag Betreft: Ons pedagogisch project Een pedagogisch project is een opvoedingsproject. Bij het opstellen ervan moet je niet over één nacht ijs gaan. Er wordt over nagedacht.

Nadere informatie

Kinderrechten- en ontwikkelingseducatie voor uw toekomstige leerkrachten!

Kinderrechten- en ontwikkelingseducatie voor uw toekomstige leerkrachten! Kinderrechten- en ontwikkelingseducatie voor uw toekomstige leerkrachten! samen voor kinderen 2 2 Waarom is het belangrijk om leerlingen en leerkrachten te sensibiliseren over de Rechten van het Kind?

Nadere informatie

Visie ICT bij de SJB. Waarom, wie, wat, wanneer en hoe? Werkgroep ICT Jenaplanscholen Bollenstreek

Visie ICT bij de SJB. Waarom, wie, wat, wanneer en hoe? Werkgroep ICT Jenaplanscholen Bollenstreek Visie ICT bij de SJB Waarom, wie, wat, wanneer en hoe? 1 Missie, visie en strategie Ambitie? Doelen? Plannen? Kennisstand organisatie? Budget? 2 Kikker- of Vogelperspectief? conservatie Missie? innovatie

Nadere informatie

Overzicht cursusaanbod Groen en Doen

Overzicht cursusaanbod Groen en Doen Overzicht cursusaanbod Groen en Doen Veilig werken als basis voor vrijwilligerswerk (1 module) 1 Maaien met de zeis (3 modules) 1 Leren zeisen 2 Leren haren 3 Zeistechnieken voor gevorderden Snoeien fruitbomen

Nadere informatie

Een educatief programma voor groep 8 (en 7) Handleiding Deel 2 Draaiboek Woordvoerders van de Eendenkooi

Een educatief programma voor groep 8 (en 7) Handleiding Deel 2 Draaiboek Woordvoerders van de Eendenkooi Een educatief programma voor groep 8 (en 7) Handleiding Deel 2 Draaiboek Woordvoerders van de Eendenkooi Inhoudsopgave Deel 2: programma Eendenkooi 1. Planning en organisatie 1.1. Voordat u begint 1.2.

Nadere informatie

123rf.com - Sergey Novikov. MOS duurzame scholen straffe scholen. Handleiding ECO-Schools

123rf.com - Sergey Novikov. MOS duurzame scholen straffe scholen. Handleiding ECO-Schools 123rf.com - Sergey Novikov MOS duurzame scholen straffe scholen Handleiding ECO-Schools 1 Deze brochure is een uitgave van MOS. MOS valt onder de bevoegdheid van de Vlaamse overheid. Het Departement Omgeving

Nadere informatie

Onze visie. Wij willen bewust inspanningen leveren om de ontwikkelingsdoelen en eindtermen met betrekking tot het verkeer en mobiliteit na te streven.

Onze visie. Wij willen bewust inspanningen leveren om de ontwikkelingsdoelen en eindtermen met betrekking tot het verkeer en mobiliteit na te streven. Onze visie Onze school investeert veel in veilig verkeer. Wij willen ons als school doelgericht en systematisch inzetten om onze leerlingen te laten groeien tot zelfstandige weggebruikers die hun verantwoordelijkheid

Nadere informatie

De beginnende leerkracht in het basisonderwijs

De beginnende leerkracht in het basisonderwijs De beginnende leerkracht in het basisonderwijs 1. Hoe pak je de aanvangsbegeleiding aan? 1.1 De taken en de aanpak van de aanvangsbegeleiding werden opgesteld en/of besproken met alle personeelsleden die

Nadere informatie

Educatief pakket Solly

Educatief pakket Solly Educatief pakket Solly Natuur, techniek en duurzaamheid Gastles Workshop Januari 2016 1 Met het educatief pakket Solly worden kinderen al op jonge leeftijd geïntroduceerd in de wereld van duurzame energie.

Nadere informatie

1 Waarover gaat natuuronderwijs? 1.1 Natuuronderwijs op school 1.2 Waarom natuur en techniek? 1.3 De centrale doelstelling van natuuronderwijs

1 Waarover gaat natuuronderwijs? 1.1 Natuuronderwijs op school 1.2 Waarom natuur en techniek? 1.3 De centrale doelstelling van natuuronderwijs 1 Inhoud Inleiding Deel A Achtergronden 1 Waarover gaat natuuronderwijs? 1.1 Natuuronderwijs op school 1.2 Waarom natuur en techniek? 1.3 De centrale doelstelling van natuuronderwijs 2 Doen en denken 2.1

Nadere informatie

Een educatief programma voor groep 7 en 8 Handleiding Deel 2 Nationaal Park Lauwersmeer

Een educatief programma voor groep 7 en 8 Handleiding Deel 2 Nationaal Park Lauwersmeer Een educatief programma voor groep 7 en 8 Handleiding Deel 2 Nationaal Park Lauwersmeer Inhoudsopgave Deel 2: programma Nationaal Park Lauwersmeer 1. Planning en organisatie 1.1. Voordat u begint 1.2.

Nadere informatie

Blijde Wei. Lesaanbod 2016-2017

Blijde Wei. Lesaanbod 2016-2017 Lesaanbod 2016-2017 Blijde Wei Les groep aug sept okt nov dec jan feb mrt apr mei juni juli Beestenboel 1/2 X X Kleine Beestjes 1/2 X X X In de sloot, uit de sloot 3/4 X X X Huisdieren 3/4 X X Amfibieën

Nadere informatie

EEN ECO-SCHOOL? Je school is een MOS-school en engageerde zich om als duurzame school, straffe school te willen meewerken aan een duurzame toekomst.

EEN ECO-SCHOOL? Je school is een MOS-school en engageerde zich om als duurzame school, straffe school te willen meewerken aan een duurzame toekomst. HOE WORDT EEN MOS-SCHOOL EEN ECO-SCHOOL? Je school is een MOS-school en engageerde zich om als duurzame school, straffe school te willen meewerken aan een duurzame toekomst. Je school wil dit engagement

Nadere informatie

Waar staan de letters voor?

Waar staan de letters voor? De PDCA cirkel laat (jou) jullie sneller leren, helpt de kwaliteit continu te verbeteren en kan er ook voor zorgen dat je onderweg wijzigingen kunt aanbrengen. Waar staan de letters voor? 1. Plan : in

Nadere informatie

Graag willen we jullie de conclusies van het tevredenheidsonderzoek van de onderbouw meedelen.

Graag willen we jullie de conclusies van het tevredenheidsonderzoek van de onderbouw meedelen. Tevredenheidsonderzoek onderbouw (1 ste, 2 de en 3 de leerjaar) Graag willen we jullie de conclusies van het tevredenheidsonderzoek van de onderbouw meedelen. Hier worden de resultaten in percenten uitgedrukt

Nadere informatie

Lesmap bij de voorstelling Geluk voor kinderen door De Verhalenkat

Lesmap bij de voorstelling Geluk voor kinderen door De Verhalenkat Lesmap bij de voorstelling Geluk voor kinderen door De Verhalenkat De Verhalenkat, september 2016 info@deverhalenkat.be 0499 16 34 02 Gebaseerd op het boek Geluk voor kinderen van Leo Bormans Geïnspireerd

Nadere informatie

Techniek Explora 1 TECHNIEK EXPLORA. Techniek Explora = nieuw, nieuw, nieuw

Techniek Explora 1 TECHNIEK EXPLORA. Techniek Explora = nieuw, nieuw, nieuw Techniek Explora 1 Techniek Explora = nieuw, nieuw, nieuw Techniek Explora Nieuw concept i.f.v. de nieuwe ET en leerplannen Techniek Explora = onderzoeksgericht leren Techniek Explora Opzoekboek Techniek

Nadere informatie

Uitwerking en advisering Workshop Visie en Doelen.

Uitwerking en advisering Workshop Visie en Doelen. Uitwerking en advisering Workshop Visie en Doelen. Uitwerking Groepsresultaten Groep 1: V4: Met ICT kun je leerlingen die wat extra aandacht nodig hebben, heel goed laten oefenen met bepaalde leerstof.

Nadere informatie

Parallellen tussen de peilingtoetsen en de OVSG-toets. Walter Dons Pedagogisch adviseur

Parallellen tussen de peilingtoetsen en de OVSG-toets. Walter Dons Pedagogisch adviseur Parallellen tussen de peilingtoetsen en de OVSG-toets Walter Dons Pedagogisch adviseur inhoud De OVSG-toets -Wat? Waarom? Hoe? -Voor wie? -Evolutie in onze toets Parallellen met de peilingstoetsen OVSG-toets

Nadere informatie

Verslag over de opvolgingsdoorlichting van Basisschool Molenveld te Denderhoutem

Verslag over de opvolgingsdoorlichting van Basisschool Molenveld te Denderhoutem Vlaams Ministerie van Onderwijs en Vorming Onderwijsinspectie Hendrik Consciencegebouw Koning Albert II-laan 15 1210 BRUSSEL doorlichtingssecretariaat@ond.vlaanderen.be www.onderwijsinspectie.be Verslag

Nadere informatie

Actieplan Duurzame Inzetbaarheid

Actieplan Duurzame Inzetbaarheid plan Duurzame Inzetbaarheid Stappenplan en format Dit actieplan Duurzame Inzetbaarheid is gemaakt door Berenschot in opdracht van A+O in het kader van het Sectorplan Metalektro. Introductie Voor je ligt

Nadere informatie

Simeacongres 12 december. Handelingsgericht werken (ppt gebaseerd op Pameijer en 1 zorgroute, zie beschrijving workshop Aartje Bouman Fontys OSO

Simeacongres 12 december. Handelingsgericht werken (ppt gebaseerd op Pameijer en 1 zorgroute, zie beschrijving workshop Aartje Bouman Fontys OSO Simeacongres 12 december Handelingsgericht werken (ppt gebaseerd op Pameijer en 1 zorgroute, zie beschrijving workshop Aartje Bouman Fontys OSO Programma Welkom en toelichting: interactie!!!! Inventarisatie

Nadere informatie