Multi Moment Onderzoek: de kwantificering van werkprocessen met behulp van steekproeven

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Multi Moment Onderzoek: de kwantificering van werkprocessen met behulp van steekproeven"

Transcriptie

1 Multi Moment Onderzoek: de kwantificering van werkprocessen met behulp van steekproeven door: Ronald de Roos, Ydo organisatie-adviseurs VERDIENEN MET HET ANTWOORD OP VRAGEN Waar besteden mensen die aan het werk zijn hun tijd aan? Welk deel van hun inspanning is werkelijk gericht op het creëren van waarde? En welk deel van hun tijd besteden zij aan het verhelpen van gebreken in de organisatie? Waar ligt het verbeterpotentieel? En hoe groot is dan het verbeterpotentieel? Hoe zit dat met de machinebenutting? Kan dat ook niet hoger? En hoe verloopt de samenwerking tussen mensen en machines? Vragen die passen in een lean of six-sigma aanpak. Maar ook vragen die beantwoord kunnen worden met behulp van arbeidskundig onderzoek. Een relatief bekende techniek voor het uitvoeren van arbeidskundig onderzoek betreft het Multi Moment Onderzoek (MMO, in de Angelsaksische wereld bekend onder de naam sampling study ). Deze techniek leent zich uitstekend om snel inzicht te krijgen in de vraag waar mensen en machines hun tijd aan besteden. In deze bijdrage wil ik een beeld schetsen van de resultaten, die met dit type onderzoek zijn te behalen. Ook zal ik stilstaan bij de wijze waarop dit onderzoek moet worden voorbereid en uitgevoerd en op welke wijze de resultaten geïnterpreteerd kunnen worden. Zoals met elk gereedschap het geval is, zijn er verschillende manieren om het te gebruiken. Wat daarom zeker ook aandacht verdient is de vraag hoe deze techniek op een vruchtbare manier kan worden ingezet om medewerkers niet het gevoel te geven dat zij slachtoffer zijn van dit onderzoek. De kunst van een juiste toepassing van de onderzoekstechniek is met name gelegen in het bieden van mogelijkheden om hen actief te betrekken bij het opsporen van verbeteringen. Verbeteringen, die vervolgens ook nog eens door iedereen worden aanvaard en ingevoerd. En ook daar biedt de MMO-techniek kansen. Ongeacht hoe ingrijpend die verbeteringen ook zullen zijn. DE TECHNIEK Tweedeling Globaal zijn er twee groepen van arbeidskundige technieken ontwikkeld, die onder diverse namen in de wereld bekend zijn. De eerste techniek valt onder de noemer processtudies en bestaat uit het continu observeren en registreren van de mens aan het Ydo organisatie-adviseurs 20 augustus 2009 Excellente Bedrijfsvoering pag. 1

2 werk. De stopwatch was vanouds het belangrijkste meetgereedschap, inmiddels vervangen door videocamera of handterminal (op PDA). In een later artikel ga ik op dit type onderzoek in. De andere groep van onderzoeken is gebaseerd op de techniek van steekproeven en noemen wij daarom frequentiestudie. Het is gebaseerd op statistische principes, die zeggen dat op basis van een steekproef geldige uitspraken gedaan kunnen worden over het grotere geheel. Het Multi Moment Onderzoek of MMO is een belangrijke vertegenwoordiger van dit type onderzoek. Bij Ydo organisatieadviseurs is dit type onderzoek verder uitgewerkt tot een zogenaamd Onderzoek Tijdbesteding (OT) dat uitgebreider is in de soort waarnemingen die verricht worden, waardoor er ook verbeteringen aan het licht komen op het gebied van werkplaatsinrichting, outillage en organisatie. Maar het wezenlijke kenmerk is nog steeds dat uitsluitend gekeken wordt naar de mens en zijn werk. Meer recent hebben we bij Ydo dit type onderzoek verder ontwikkeld voor onderzoek naar de samenwerking tussen en de onderlinge afhankelijkheden van mensen en machines en onderzoek naar de bezetting van machines. Met dit type onderzoek blijken vaak ook verrassende zaken aan het licht te komen. Het principe van de frequentiestudie In zijn meest basale vorm bestaat de frequentiestudie uit het doen van een steekproef, bestaande uit een reeks van waarnemingen over wat de werkende mens voor soort activiteit verricht. Door op meerdere, willekeurig verspreidde momenten een waarneming te doen (wij noemen dat ook wel een foto maken, een opname) over wat iemand doet, wordt er set data verzameld over de activiteiten van de werkenden. Door ervoor te zorgen dat deze opnames of waarnemingen op een correcte wijze gespreid zijn over meerdere dagen en ook over alle betrokken medewerkers (vaak betreft dit onderzoek één afdeling) ontstaat er een dataset, die representatief geacht mag worden voor wat er in die afdeling gebeurt. Een nadere analyse van die dataset levert vervolgens uitspraken op die ook kwantitatief onderbouwd kunnen worden. Een veelgebruikte indeling in het werk ontstaat door het werk in te delen in productief werk en inproductief werk. Ik wil hiervoor echter andere termen gebruiken, bijvoorbeeld een indeling in activiteiten die waarde toevoegen (WT) versus activiteiten die niet direct waarde toevoegen (NWT). Verderop zal ik duidelijk maken waarom ik een juiste keuze van de deze terminologie zo belangrijk vind. In de volgende figuur is essentie de kern van de frequentiestudie weergegeven. Ydo organisatie-adviseurs 20 augustus 2009 Excellente Bedrijfsvoering pag. 2

3 De brede horizontale lijn vormt de tijdas, welke ook weergeeft waaraan een werkende mens zijn tijd besteed. Uiteraard is een deel van de activiteiten waardetoevoegend (het lichtblauw gekeurde deel WT), maar er zal ongetwijfeld ook een deel zijn dat niet waardetoevoegend is (NWT, de witte vlakken). Dit kunnen verstoringen zijn in de uitvoering van het proces (een stokkende toevoer van onderdelen, ontbrekende maatvoering op de bijbehorende tekening, een machinestoring, een collega die nog in de weg staat, enzovoort). Ook de binnen lean bekende oorzaken van verspilling kunnen leiden tot activiteiten die geen waarde toevoegen. Maar dat kunnen ook andersoortige activiteiten zijn, zoals omkleden, lezen van de bedrijfs s die de leiding aan haar medewerkers stuurt, koffiedrinken, roken, etcetera. De conclusies Er zijn in dit voorbeeld in totaal 25 waarnemingen gedaan. Vijf van deze waarnemingen betreffen NWT en 20 ervan WT. Het principe van de frequentiestudie is nu gebaseerd op de premisse dat de onderlinge verhouding in aantal waarnemingen ook vertaald mag worden naar een onderlinge verdeling van de tijd in beide categorieën, dus: 1/5 van de waarnemingen betreft NWT, dus NWT vormt 1/5 van de totale tijd, m.a.w.: de werker is 20% van zijn tijd bezig met activiteiten uit de categorie NWT. Als deze set waarnemingen representatief is voor de normale gang van zaken in deze afdeling, mag kennelijk de conclusie getrokken worden dat van ieder dag van acht uur er 96 minuten besteed worden aan niet-waardetoevoegende activiteiten. VOORBEELD CASE LEPE LOGISTIEK BV: In het bedrijf Lepe Logistiek BV wil men weten hoeveel tijd er nu daadwerkelijk aan de waardetoevoegende activiteiten in het magazijn wordt besteed. Het magazijn heeft primair een distributiefunctie. Het bedrijfsproces bestaat in feite uit vier deelprocessen: 1. het ontvangen van de goederen en het plaatsen ervan in een bufferlocatie 2. het aanvullen van de picklocaties vanuit de bufferlocaties 3. het orderverzamelen van klantspecifieke orders 4. het beladen van de vrachtwagens Het onderzoek richt zich in eerste instantie op de heftruckchauffeurs, die het aanvulproces verzorgen en de orderverzamelaars, die met een orderverzameltruck de klantorders verzamelen. De indeling in soorten werk is als volgt: WT o aanvullen o rijden o collopakken o verpakken o laden ladingdrager Ydo organisatie-adviseurs 20 augustus 2009 Excellente Bedrijfsvoering pag. 3

4 o lossen ladingdrager NWT o kijken o lopen o zoeken o wachten o afwezig Dit zijn de waarneembare activiteiten of symptomen. De achterliggende oorzaken van deze NWT-activiteiten kunnen de volgende zijn: o aanvoer goederen o lege picklocatie o blokkade gang o verpakkingsmateriaal o aanvultruck o orderverzameltruck Na enige tijd waarnemingen te hebben gedaan hebben we het volgende beeld: Activiteit Aantal waarn. Aandeel (%) 202. collo pakken rijden 13 23, aanvullen 8 14, laden ladingdrager 5 8, zoeken 5 8, verpakken 4 7, lossen ladingdrager 2 3, wachten 2 3, kijken 1 1, lopen 1 1, afwezig 1 1,79 Totaal % In deze tabel staan de waarnemingen voor de heftruck chauffeurs en de orderverzamelaars nog door elkaar. Voor een totaal beeld is dit prima. Zo zien we nu al dat het totale aandeel NWT vs WT 18% vs 82% is, zie bijgaande figuur. Ydo organisatie-adviseurs 20 augustus 2009 Excellente Bedrijfsvoering pag. 4

5 Als dit beeld juist is (zie echter ook de paragraaf over representativiteit en aantal waarnemingen verderop) betekent dit dat iedere medewerker gemiddeld 18% van zijn tijd bezig is met activiteiten, die in de categorie NWT vallen. Ofwel iedere medewerker besteedt per dag ca. 1,45 uur aan niet-waarde toevoegende activiteiten. En dat geldt dan wel voor iedere medewerker iedere dag weer opnieuw. We kunnen vervolgens ook nog bekijken welke oorzaken ten grondslag liggen aan de NWT activiteiten: Een lege picklocatie is verantwoordelijk voor 6 van de in totaal 10 waarnemingen NWT (in de figuur: de kolom oorzaak oponthouden), ofwel 60% van het totaal aan NWT (in tijd uitgedrukt: ca. 0,9 uur ofwel 55 minuten per dag per medewerker). De blokkade in de gang is verantwoordelijk voor 30% van het aandeel NWT. Ofwel een klein half uur per medewerker per dag. In principe ligt er een verbeterpotentieel tot maximaal 22%, zijnde 18% / 82%. 1% minder kosten is 1% meer winst De verbetering wordt niet bereikt door harder te werken, maar door ervoor te zorgen dat er doorgewerkt kan worden, m.a.w. door de procesbeheersing te verbeteren. Iedere procent die daarmee van de NWT afgehaald kan worden, mag direct vertaald worden in een evenredig lagere kostprijs en dus in een hogere winstgevendheid van de organisatie in totaal. Dus als er hiermee 1% op de kosten wordt bespaart, kun je die direct bij de winst optellen. Als de winst nu 4% is, betekent deze operationele verbetering een margevergroting van 25% (namelijk van 4 naar 5%). En om dat te bereiken zal een financieel ingestelde directeur best wel wat investeringsbudget willen vrijmaken. Het wordt echter interessanter om naar de afzonderlijke verdeling van bijvoorbeeld de orderverzamelaars te kijken. Ydo organisatie-adviseurs 20 augustus 2009 Excellente Bedrijfsvoering pag. 5

6 Die aparte verdelingen zeggen meer over het werk en de wijze waarop de afzonderlijke processen van aanvullen en orderverzamelen van elkaar afhankelijk zijn. Samengevat kan de conclusie worden getrokken dat die afstemming nog sterk verbeterd kan worden, gezien de waargenomen oorzaken oponthoud (lege picklocatie en blokkade gang). DE EIS VAN REPRESENTATIVITEIT Om betrouwbare conclusies uit de frequentiestudie te trekken is de eis van representativiteit een belangrijke basisvoorwaarde. Er dient gewaarborgd te worden dat de dataset van opnamen of waarnemingen ook inderdaad representatief is voor de gang van zaken in de afdeling waar het onderzoek is uitgevoerd. Om aan de eis van representativiteit te voldoen zal aan meerdere voorwaarden moeten worden voldaan. Ydo organisatie-adviseurs 20 augustus 2009 Excellente Bedrijfsvoering pag. 6

7 1. Een eerste en zeer belangrijke voorwaarde voor representativiteit is dat iedere waarneming op willekeurige momenten is gedaan. Dit zal dus in het onderzoek moeten worden ingebouwd. Indien het onderzoek met pen en papier wordt uitgevoerd zal dus bekeken moeten worden hoe dit gewaarborgd kan worden. Het vooraf bepalen van tijdstippen van iedere waarneming kan hierbij helpen, zeker als deze tijdstippen vooraf zijn vastgesteld op basis van een willekeurige verdeling. In een moderne PDA applicatie zoals WorkStudy zit een ingebouwde random generator, die ervoor zorgt dat waarnemingen ook inderdaad willekeurig worden gedaan. 100 % aandeel NWT 2. In de uitwerking van het onderzoek zal vervolgens nagegaan moeten worden wat de nauwkeurigheid en betrouwbaarheid zijn van de uitkomsten. Een belangrijk criterium hiervoor is het minimaal noodzakelijk aantal waarnemingen. In feite is de frequentiestudie gebaseerd op de wet van de grote getallen. (zie onderstaande figuur) Als we naar de uitkomsten van de afzonderlijke meetdagen kijken, zullen we zien dat deze van dag tot dag sterk kunnen verschillen; de ene dag is het aandeel NWT hoog, een volgende dag is het weer aanmerkelijk lager. In veel processen blijkt dat (per dag bekeken) de verdeling WT versus NWT een volkomen willekeurig patroon te hebben. Er is geen peil op te trekken. Als we echter niet naar de dagelijkse uitkomsten kijken, maar naar de cumulatieve uitkomsten, dan wordt het beeld steeds preciezer. Naarmate we meer waarnemingen hebben (meer dagen gemeten), zullen we zien dat de optredende variaties in de cumulatieve verdeling WT / NWT steeds kleiner worden. nauwkeurigheid relatief aandeel aandeel WT 0 % aandeel WT cum. aantal waarnemingen Naarmate het aantal waarnemingen groter is, is er (statistisch gesproken) een afnemende kans dat de gemeten waarde afwijkt van de werkelijkheid. Een extra dag meten zal dus niet zoveel effect meer hebben op het totaal. De uiteindelijke verdeling zal na die extra dag meten maar een gering effect hebben op de totale Ydo organisatie-adviseurs 20 augustus 2009 Excellente Bedrijfsvoering pag. 7

8 verdeling over de gehele periode. Het effect wordt zelfs kleiner naarmate we meer waarnemingen doen. Met andere woorden, met een groter aantal waarnemingen neemt de nauwkeurigheid van de uitspraak over de verhouding WT/NWT toe. Dit is gevisualiseerd met de kromme gestippelde lijnen in bovenstaande figuur. In deze figuur geven die stippellijnen de grenzen aan waarbinnen het zeker is dat het werkelijke aandeel zal liggen, gegeven de waargenomen aandeel WT t.o.v. NWT en gegeven het aantal waarnemingen. Het is gebruikelijk om deze zekerheid op 95% te kiezen. Dan is het 95% zeker dat de verhouding WT/NWT ook werkelijk binnen de gestippelde lijnen ligt. Aangezien deze grenslijnen steeds dichter bij elkaar komen te liggen, kan op gegeven moment geconcludeerd worden dat er voldoende waarnemingen zijn gedaan om zeker te zijn van de onderlinge verhouding WT/NWT. De berekening van dit noodzakelijke aantal waarnemingen gebeurt met statistische formules, welke hieronder zijn weergegeven: Absolute afwijking = T x p x ( 1 - p) n Aantal benodigde waarnemingen = p x ( 1 p ) x T 2 s De absolute afwijking geeft het interval weer, waarbinnen het tot op heden waargenomen aandeel van één bepaalde activiteit met een bepaalde zekerheid (vaak 95%) zal liggen. Dit interval is te berekenen door de absolute afwijking op te tellen bij het waargenomen aandeel (de bovengrens) of af te trekken van het waargenomen aandeel (de ondergrens). In de formule is p het in het onderzoek tot dusver waargenomen aandeel van één bepaalde activiteit in het totaal. Met n wordt het aantal waarnemingen tot dusver van één bepaalde activiteit bedoeld. T is de betrouwbaarheidswaarde (bij 95% betrouwbaarheid is dit 1,96) en s = de vereiste nauwkeurigheid (vaak 2%, maar dit mag ook anders worden gekozen). In het voorbeeld van Lepe Logistiek BV kunnen we dit in de volgende uitwerking zien: Ydo organisatie-adviseurs 20 augustus 2009 Excellente Bedrijfsvoering pag. 8

9 Activiteit Aantal waarn. Aandeel (%) Abs. afwijking (%) Rel. afwijking (%) Ondergrens (%) Bovengrens (%) Abs. nauwk. bij 202. collo pakken 13 37,14 16,01 43,1 21,13 53, rijden 5 14,29 11,59 81,15 2,69 25, laden ladingdrager 5 14,29 11,59 81,15 2,69 25, verpakken 4 11,43 10,54 92,23 0,89 21, zoeken 3 8,57 9,27 108,2 0 17, lossen ladingdrager 2 5,71 7,69 134, , wachten 2 5,71 7,69 134, , lopen 1 2,86 5,52 193,18 0 8, Totaal % 0% 0% 100% 100% - We zien hier de volledige resultaten voor de waarnemingen aan de orderverzamelaars. Totaal zijn er dus in de onderzoeksperiode 35 waarnemingen gedaan. 13 waarnemingen betreffen het collo pakken (ofwel 37% van het totaal). Statistisch gesproken is er echter geen absolute zekerheid dat in werkelijkheid dit aandeel ook echt 37% is. Op basis van de meetuitkomsten tot dusver moeten we vaststellen dat we met 95% zekerheid weten dat het aandeel collo pakken tussen de 53,1% en 21,1 % ligt. De nauwkeurigheid bedraagt 16% ofwel er is een onzekerheidsmarge van 16% boven en onder de 37%. Deze 16% nauwkeurigheid (of absolute afwijking) betekent echter een relatieve afwijking van 43,1%, ofwel een foutmarge die in de buurt van de helft van de gemeten waarde ligt. (t.o.v. het aandeel van 37%). Deze nauwkeurigheid (of onzekerheidsmarge) is ook grafisch weer te geven in deze figuur met de rode lijnen. De resultaten van deze uitwerking betreffen in totaal 35 waarnemingen. In dit geval is de onzekerheidsmarge dus nog groot. Er is maar één mogelijkheid om deze onzekerheidsmarge te verkleinen en die bestaat uit het doen van meer waarnemingen. Om zeker te zijn van de uitkomsten, moeten we meer gegevens verzamelen, ofwel Ydo organisatie-adviseurs 20 augustus 2009 Excellente Bedrijfsvoering pag. 9

10 nog langer onderzoek doen. We kunnen nu al een inschatting maken van de omvang van het onderzoek. Met de hierboven vermelde formules kunnen we het aantal waarnemingen berekenen dat nodig is om ervoor te zorgen dat we 95% zekerheid hebben dat de nauwkeurigheid 2% is. In de voorgaande tabel is dit berekende noodzakelijk aantal waarnemingen weergegeven in de laatste kolom. Kennelijk moeten we ervoor zorgen dat we in totaal 2242 waarnemingen hebben voor we kunnen concluderen dat we aan de eis van 2% nauwkeurigheid voldoen. Dus nog even doorgaan met metingen doen, is de conclusie. Indien gewenst kunnen we ook de zekerheid veranderen (een hogere eis betekent 99% zekerheid, een lagere eis is 90% zekerheid). We kunnen natuurlijk ook de eis van de vereiste nauwkeurigheid veranderen, bijvoorbeeld naar 5%. In onderstaande figuur zijn de uitkomsten te zien bij een eis van 90% zekerheid met 5% nauwkeurigheid. Het minimaal noodzakelijk aantal waarnemingen is dan gedaald tot 251. Ydo organisatie-adviseurs 20 augustus 2009 Excellente Bedrijfsvoering pag. 10

11 3. Tenslotte zal zeker gesteld moeten worden dat de periode waarin het onderzoek is uitgevoerd ook representatief is voor het betreffende werk. Indien er seizoenseffecten kunnen optreden (zoals de sinterklaas- of kerstdrukte in een winkelbedrijf of de bietencampagne in de suikerindustrie) is het raadzaam onderzoek uit te voeren dat ook gespreid is over de verschillende periodes. Of de uitkomsten moeten alleen geldig zijn voor de periode waarin is gemeten, met uitsluiting van die andere perioden. Een goede check kan gebeuren aan bijvoorbeeld de omvang en de samenstelling van de orderstroom. Is die in de meetperiode gelijk aan die over het gehele jaar? Maar ook de samenstelling van het personeelsbestand (meer of minder uitzendkrachten) en andere indicatoren zullen in deze beoordeling moeten worden meegenomen. De indicatoren die in dit deel van de beschouwing van de representativiteit worden meegenomen zullen per bedrijf en per proces zeer verschillend zijn. BIJDRAGE AAN VERANDERINGSPROCES Een Multi Moment Onderzoek zal vrijwel altijd onderdeel zijn van een programma gericht op het opsporen van verbeteringen. Maar ook in die gevallen dat het alleen maar nodig is voor kwantificering (bijvoorbeeld om toeslagen te bepalen) is het een groot voordeel als de uitkomsten van het onderzoek door alle betrokkenen als feitelijk juist worden aanvaard. Het scheiden van feiten en meningen of interpretaties is daarbij een eerste en belangrijke stap. Wat zijn dan die feiten? Om die vraag te beantwoorden dient het Multi Moment Onderzoek. E = K x A Met deze formule geven we aan dat het effect van een voorgestelde verandering ( E ) het product is van de kwaliteit van het voorstel (de K ) en de mate van acceptatie (de A ). Een voorstel kan nog zo goed zijn (K is hoog), als A = 0 dan is het effect nog steeds nihil ( E = 0 ). Door de betrokken medewerkers en leidinggevenden vanaf het begin bij het onderzoek te betrekken wordt bereikt dat de acceptatie sterk wordt vergroot. Als dat op een goede manier gebeurt zal bovendien ook nog eens blijken dat bovendien (door het meedenken van alle betrokkenen) ook de K in kwaliteit toeneemt, m.a.w. de te bereiken verbetering wordt nog groter dan oorspronkelijk verwacht. Al bij het kiezen van de terminologie die in het onderzoek gebruikt wordt moet zorgvuldig met dit organisatiekundige aspect worden omgegaan. Door termen als inproductief te gebruiken, loop je het risico medewerkers voor het hoofd te storen. Je noemt hun werk inproductief, terwijl ze in feite hun uiterste best doen om effecten te verhelpen van gebreken, die elders in de organisatie zijn ontstaan. Liever gebruik ik de term onregelmatige handeling. Die is tenminste neutraal in gevoelslading. En die term heeft bovendien iets in zich van het toevallige karakter, dat vaak aan dergelijke oponthouden is verbonden. Een belangrijk moment voor de realisatie van E = K x A wordt gevormd door de introductie van het onderzoek bij de Ydo organisatie-adviseurs 20 augustus 2009 Excellente Bedrijfsvoering pag. 11

12 medewerkers. Daarbij zal in duidelijke bewoordingen moeten worden uitgelegd wat het doel is van het onderzoek, gebaseerd op een analyse van de situatie in het bedrijf, die door iedereen wordt herkend. Het waarom van het onderzoek zal iedereen moeten kennen. Vervolgens moet de introductie duidelijkheid verschaffen over de wijze waarop het onderzoek uitgevoerd gaat worden, wat ieders rol daarin is, wanneer het onderzoek gaat spelen en wat de spelregels zijn tussen onderzoekers en medewerkers. In de introductie zal ook al duidelijkheid gegeven moeten worden over de wijze van rapporteren. Ik ben een groot voorstander om de uitkomsten als eerste met de medewerkers te bespreken. Deze eerste bespreking van de resultaten heeft tot doel: overeenstemming te krijgen over de waargenomen feiten, medewerkers gelegenheid te geven hun eigen inkleuring te geven aan de omstandigheden, het accepteren van conclusies, het genereren van voorstellen voor verbetering. Daarna zullen we de uitkomsten pas bespreken met de leiding van het bedrijf. Daarbij zullen de opmerkingen van de werkenden zeker worden meegenomen. De betrokkenheid van medewerkers hoeft zich niet te beperken tot de start en het eind van het onderzoek. Ook bij de uitvoering van het onderzoek kunnen de medewerkers betrokken zijn door actief mee te doen met het verzamelen van de benodigde waarnemingen. Een groot voordeel is dat het uitvoeren van een Multi Moment Onderzoek goed geprogrammeerd kan worden. Met een beperkte instructie kunnen gemotiveerde mensen goed bij het onderzoek worden ingeschakeld. Ik heb zelf de ervaring dat het gebruik van een goede PDA applicatie ook helpt doordat het doen van waarnemingen in feite het doorlopen van een geprogrammeerde instructie is. Via een duidelijke dialoog wordt de onderzoeker door de schermen geleid, waarbij de onderzoeker slechts een beperkte keuze heeft uit mogelijke antwoorden. Dit maakt het nog makkelijker om medewerkers uit de eigen organisatie of tijdelijke krachten als stagiairs of uitzendkrachten bij het onderzoek in te schakelen. Juist de inschakeling van de eigen medewerkers maakt dat het onderzoek door de afdeling ook als hun eigen onderzoek zal worden ervaren. VOOR WELKE DOELEN BRUIKBAAR? Benchmarken en een Quick Scan De uitvoering van een frequentiestudie of Multi Moment Onderzoek geeft snel inzicht geven in de prestatie van een fabrieks-, logistiek of een kantoorproces. Juist in een vergelijking tussen verschillende organisaties krijg je snel een beeld hoe je het zelf doet ten opzichte van anderen. En dat blijkt in veel gevallen inspirerend om verbeteringen te identificeren en in te voeren. CASE: Samenwerking aan boord Ydo organisatie-adviseurs 20 augustus 2009 Excellente Bedrijfsvoering pag. 12

13 Aan boord van een offshore schip werken veel ploegen op het oog onafhankelijk van elkaar aan een gemeenschappelijk eindresultaat. Het gaat dan om: twee aparte teams met surveyors van de opdrachtgever en de aannemer, die de kwaliteit van het geleverde werk beoordelen, De ploeg die een ROV (een op afstand bedienbare duikboot) bedient, de teams, die zorgen voor het eigenlijke off-shore werk en de bemanning, die het vaartuig gaande houdt. De kosten van een dergelijk vaartuig zijn uitzonderlijk hoog, reden om ervoor te zorgen dat de samenwerking aan boord tussen de verschillende teams optimaal verloopt. Ydo heeft (gebruik makend van Sampling Study) in opdracht van de reder onderzocht hoe die samenwerking verloopt. Tot geruststelling van de reder kon vastgesteld worden dat die samenwerking aan boord goed verliep en dat het schip geen tijd verloor door afstemmingsverliezen tussen de afzonderlijke teams. Een ander goed voorbeeld hiervan is het er onderzoek dat in de professionele onderhoudswereld is uitgevoerd, waarbij de Hands On Tool Time centraal staat. In dit onderzoek bleek de duur dat monteurs ook daadwerkelijk aan het sleutelen zijn, sterk te verschillen. De oorzaken waren helder, een onvoldoende werkvoorbereiding, gebreken in de aansturing van de verschillende onderaannemers waren bijvoorbeeld interessante ontdekkingen die opvolging verdienen. Aan de andere kant bleek ook dat bepaalde oorzaken van stilstand in de praktijk minder erg bleken dan verwacht. Zo bleek het wachten op vergunning krijgen minder in omvang te zijn, een illustratie van het psychologische fenomeen dat wachten in onze beleving- meer tijd kost dan werkelijk het geval is. Zie ook Case: Grip op de productie Ydo organisatie-adviseurs 20 augustus 2009 Excellente Bedrijfsvoering pag. 13

14 Ydo heeft bij een fabrikant van klantspecifieke overslagmiddelen een onderzoek uitgevoerd naar manieren om de productiviteit in de productiehal te verhogen. Daarbij is een Onderzoek Tijdbesteding (OT) uitgevoerd met WorkStudy Sampling. Uit het onderzoek kwam naar voren dat circa tweederde van de productietijd werd besteed aan waardetoevoegende activiteiten. Ongeveer een kwart van de tijd besteedden de medewerkers aan activiteiten, die voor een belangrijk deel vermeden konden worden. Het gaat dan om bijvoorbeeld heen- en weer lopen, het achterhalen van en het overleggen over de benodigde productie informatie. Maar ook het interne transport kostte veel tijd als gevolg van de slechte toestand van de productievloer. Ook het (ongepande) onderhoud aan enkele oude machines vergde onevenredig veel tijd. Er was ook nogal wat discussie over de werk- en rusttijden (recuperatie) die samenhingen met het fysiek zware werk onder belastende omstandigheden. Met de uitkomsten van het Onderzoek Tijdbesteding kon duidelijk gemaakt worden dat het aandeel rust niet nodeloos hoog was. Sterker nog: in een enkel geval bleek een medewerker minder goed voor zichzelf te zorgen. De kans op blessures door overbelasting was daarbij niet denkbeeldig. Door de presentatie van deze feiten was dit onderwerp niet langer een heikel punt, dat het overleg tussen management en personeel nodeloos bezwaarde. In een ander voorbeeld waar ik bij betrokken ben, bleek dat er nogal wat verschil was in de prestatie van verschillende bedrijfsonderdelen ondanks dat de logistieke processen identiek geacht werden te zijn. Dat viel in de praktijk toch wel tegen. Maar positief geformuleerd, kun je er ook uit afleiden dat er nog wel wat verbeterd kan worden. Maar wat bovendien bleek was, dat het onderdeel dat overall het beste presteerde (de kolom rechts in onderstaande figuur), op bepaalde deelterreinen (zoals procescontrol) het slechter deed dan andere bedrijfsonderdelen. Zelfs het bedrijfsonderdeel dat het beste functioneerde kon dus nog wel het één en ander verbeteren. minutes lost per person per day delays misc worker collegue equipment aisle blocked voice procescontrol 0 warehouse Ydo organisatie-adviseurs 20 augustus 2009 Excellente Bedrijfsvoering pag. 14

15 Verbetering van de organisatie en inzicht in de faalkosten. De adviseurs van Ydo beschouwen de organisatie als: de samenwerking van mensen voor een gemeenschappelijk doel. Nogal eens blijkt echter dat de effecten van die samenwerking niet altijd even goed tot hun recht komen. De productie heeft urenverlies doordat engineering of werkvoorbereiding niet optimaal werkt. In de montage loopt men tegen gebreken aan, die voorkomen hadden kunnen worden bij de aanmaak van de bouwdelen, etcetera, etcetera. Dit geldt niet alleen in productieorganisaties. Ook in logistieke processen komt dit voor. Lege picklocaties, zoeken naar de juiste aanvulpallet, ontbrekende labels, printers of scanners die gebreken vertonen, dit zijn allemaal symptomen van hetzelfde fenomeen in de logistiek. Op kantoor kennen we natuurlijk ook dit soort situaties. Trage computersystemen, printers die om welke reden niet functioneren, aanvragen die niet volledig zijn ingevuld, autorisaties die ontbreken; dit zijn de symptomen in kantoorprocessen van verbetermogelijkheden in een kantoor omgeving. Plezier in het werk Een Onderzoek Tijdbesteding levert zo een schat aan informatie over allerlei zaken die niet lopen, zoals ze zouden moeten. En indien dit onderzoek ook juist is opgezet, geeft het ook inzicht in de mogelijkheden tot verbetering. En dan blijkt dat het werk niet alleen productiever verloopt, maar dat het werk ook tot een grotere medewerkertevredenheid leidt. Want het zijn juist die verstoringen, die en de productiviteit en het plezier in het werk belemmeren. Het vaststellen van normtijden Door gebruik te maken van de relatieve verdeling van de tijd en de totale tijd per dag, die aan die activiteiten besteed wordt, kan herleid worden hoeveel tijd men totaal per dag aan een bepaalde activiteit besteedt. Als dat ook nog wordt gecombineerd met het aantal producten, dat in die tijd is gerealiseerd, is het mogelijk dit gegeven te herleiden tot een normtijd per product. Niet alleen in fabrieks- of onderhoudsprocessen, maar juist ook in administratieve processen of bij service desks is dit een manier om normen te bepalen. Juist in het soort situaties, waarin veel activiteiten elkaar willekeurig afwisselen, kan op deze manier goed inzicht verkregen worden in de tijd per afhandeling. Bepaling van toeslagen In veel werkprocessen bestaat het werk maar ten dele uit voorspelbare activiteiten (d.w.z. voorspelbaar in moment van voorkomen of in de duur ervan). Zelfs aan een lopende band treden nogal eens onvoorspelbare handelingen op, als is het maar dat ene onderdel dat net niet goed past. Indien de normtijden zijn bepaald met tijdstudies (als continue observatiemethode, gebruik makend van tijd waarneemapparatuur als stopwatch, PDA of videocamera) zal er in aanvulling op de normtijden ook rekening gehouden moeten worden met deze toevallig optredende activiteiten. De Multi Moment Studie is bij uitstek geschikt voor het kwantificeren van de effecten van deze toevalligheden. Door middel van het vaststellen van een toeslag, gebaseerd op de MMO, kan bepaald worden hoeveel tijd er extra in de berekening van de kostprijs en Ydo organisatie-adviseurs 20 augustus 2009 Excellente Bedrijfsvoering pag. 15

16 in de planning moet worden meegenomen om uiteindelijk de juiste kostprijs te hanteren of de planning ook werkelijk te kunnen realiseren. Machinebezetting en debottlenecking Zeker als de afhankelijkheid tussen verschillende productiemachines en de mensen die er mee moeten samenwerken complex wordt, is het moeilijk om goed inzicht te krijgen in de werkelijke bottleneck van het geheel. Door de grote flexibiliteit van de indeling in activiteiten is een applicatie als WorkStudy Sampling ook een uitstekend hulpmiddel voor het vergaren van feitelijke, kwantitatieve informatie bij het verhogen van machinebezetting (als Overall Equipment Effectiveness, afgekort als OEE). oorzaak stilstand Station 1 Station 2 Station 3 Station 4 Station 5 Station 6 Station 7 Station 8 Geen aanvoer 10% 9% 40% 33% 25% 50% 22% 19% Geen afvoer 31% 6% 12% 7% 36% 8% Geen werk 9% 5% 2% 1% 1% 2% 1% 1% Storing 3% 1% 4% 1% 7% 5% Bediening 6% 2% 1% 1% 1% 1% Overig 1% 1% 2% Defect 1% 1% Geen hulpmateriaal 1% Totale stilstand 59% 24% 60% 44% 72% 66% 23% 20% Case: De verpakking van metalen Bij een producent en groothandel van metaalproducten was de verwachting dat de afzet de komende jaren sterk zou stijgen. De verwachte groei zou moeten worden opgevangen door te investeren in het machinepark. Maar welke investering zou zin hebben? De lijnen, waarin het product wordt gemaakt en verpakt bestaan uit verschillende bewerkingstations, met ieder hun eigen bewerkingscyclus. Aanpassingen aan een station dat een bottleneck is werpen direct vruchten af. Maar in andere stations kan een investering zinloos zijn. Om zicht te krijgen op de bottlenecks zijn daarom de cyclustijden van de afzonderlijke stations bepaald met behulp van procestudies (met WorkStudy Time&Method). In aanvulling hierop is met de techniek van frequentiestudies (WorkStudy Sampling) onderzoek uitgevoerd naar de feitelijke bezetting van ieder station afzonderlijk (en in relatie tot de andere stations). Van ieder station kon worden vastgesteld of deze wel of niet waardetoevoegende werkzaamheden verrichtte. Door tegelijk ook vast te leggen wat de oorzaak daarvan was (zoals: geen aanvoer, geen afvoer mogelijk, geen bediener aanwezig) was het ook mogelijk de oorzaak van de onderbenutting aan te geven. Juist de onderlinge afhankelijkheid van de verschillende stations van de lijn en de beschikbaarheid van de operators bepalen de uiteindelijke capaciteit van de lijn als geheel. Hiermee kon duidelijk gemaakt worden hoe de productie van de lijn als geheel kon worden verhoogd. En nog meer (met wat creativiteit) Een minder bekende, maar zeker zo interessante toepassing was die ik tegenkwam bij een productiedirecteur. Hij gebruikte de onderzoekstechniek om zijn management by walking around te objectiveren. Steevast maakte hij gedurende de week op willekeurige momenten een rondje door de productie en noteerde Ydo organisatie-adviseurs 20 augustus 2009 Excellente Bedrijfsvoering pag. 16

17 (met behulp van een vaste methodiek) wat er zoal in zijn fabriek gebeurde. Na verloop van tijd kon hij afwijkingen direct signaleren. In het kader van ergonomisch onderzoek is het mogelijk om onderzoek te doen naar de fysieke belasting (hoe lang werkt men in welke condities van fysieke belasting). Een laatste toepassing is er één waar ik op de Landbouw Universiteit Wageningen mee in aanraking kwam. Voor het onderzoek aan de melkproductie van koeien is het onder meer noodzakelijk te weten hoe de koe zich gedraagt. Voor dit gedragsonderzoek werd ook gebruik gemaakt van de hier besproken methode. Het resultaat was een verhouding van graastijd (voeden), rusttijd en tijd besteed aan lopen, melken, e.d. gemeten op betrekkelijk eenvoudige wijze. Al met al (en vooral met wat creativiteit en durf) zijn er ongetwijfeld nog veel meer toepassingen te bedenken van deze onderzoeksmethodiek. Die het dan ook verdient om tot de standaardgereedschappen van iedere bedrijfskundige en blackbelt te behoren. Niet voor niets is een passend motto in dit kader: Als je het kunt zien, kun je het meten. Ronald de Roos Ydo organisatie-adviseurs Heteren Augustus 2009 Dit artikel is gepubliceerd in het handboek Excellente Bedrijfsvoering Praktische oplossingen voor kwaliteitsverbetering in uw organisatie, van WEKA Uitgeverij B.V., september Ydo organisatie-adviseurs 20 augustus 2009 Excellente Bedrijfsvoering pag. 17

Kwantitatief inzicht in de bedrijfsprocessen. programma. inzicht door arbeidskundig onderzoek. het Work.Study team. Ronald de Roos.

Kwantitatief inzicht in de bedrijfsprocessen. programma. inzicht door arbeidskundig onderzoek. het Work.Study team. Ronald de Roos. Kwantitatief inzicht in de bedrijfsprocessen het Work.Study team 31 mei 2007 programma 14:00 14:30 inzicht door Arbeidskundig Onderzoek 14:30 15:00 bedrijfscase NedTrain 15:00 15:15 discussie 15:15 15:30

Nadere informatie

CONSTANT ONDERHANDEN WERK ZORGT VOOR STABIELE DOORLOOPTIJDEN

CONSTANT ONDERHANDEN WERK ZORGT VOOR STABIELE DOORLOOPTIJDEN CONSTANT ONDERHANDEN WERK ZORGT VOOR STABIELE DOORLOOPTIJDEN Klanten verwachten tegenwoordig een grotere leverbetrouwbaarheid, tegen lagere kosten, met betere kwaliteit en dat allemaal tegelijk. Diegenen

Nadere informatie

Agenda. Hands On Tools 2010. Introductie & aanleiding Benchmark HoTT 2008 Resultaten 2010 Vergelijk 2008 2010 Sharing best practices Conclusies

Agenda. Hands On Tools 2010. Introductie & aanleiding Benchmark HoTT 2008 Resultaten 2010 Vergelijk 2008 2010 Sharing best practices Conclusies Hands On Tools 2010 Joost van den Brekel Ronald de Roos PDM www.pdm-group.com Ydo organisatie-adviseurs www.ydo.eu Agenda Introductie & aanleiding Benchmark HoTT 2008 Resultaten 2010 Vergelijk 2008 2010

Nadere informatie

Hands On Tools 2011. Kick-off Meeting 14 april 2011. Agenda

Hands On Tools 2011. Kick-off Meeting 14 april 2011. Agenda Hands On Tools 2011 Kick-off Meeting 14 april 2011 Agenda Introductie & aanleiding resultaten vorige benchmarks aanpak 2011 groepsgesprek aanpak o.l.v. coaches 14 april 2011 Kick-off Profion Benchmark

Nadere informatie

TIJDSTUDIES IN DE PRAKTIJK

TIJDSTUDIES IN DE PRAKTIJK NUT VAN TIJDSTUDIES VOOR HET METEN VAN VERSPILLINGEN Good enough never is TIJDSTUDIES IN DE PRAKTIJK Het nut van tijdstudies voor het meten van verspillingen Auteur Drs. Carla van der Weerdt RA is managing

Nadere informatie

Kengetallen. E-5 MPR-Kwaliteit. Inleiding. MPR 24 uur. 4 Betekenis van MPR 24 uur

Kengetallen. E-5 MPR-Kwaliteit. Inleiding. MPR 24 uur. 4 Betekenis van MPR 24 uur Kengetallen E-5 MPR-Kwaliteit Inleiding Via Melkproductieregistratie (MPR) worden gegevens over de melk-, vet en eiwitproductie van de veestapel verzameld. Deze gegevens zijn de basis van managementinformatie

Nadere informatie

Waarom de planning uw productie in de war schopt. Arie Pieter van Wensveen Henk Moerman

Waarom de planning uw productie in de war schopt. Arie Pieter van Wensveen Henk Moerman Waarom de planning uw productie in de war schopt Arie Pieter van Wensveen Henk Moerman Deze sessie Wat kunt u verwachten? De blik van Lean Improvers Inspiratiesessie over planning Lean Improvers Ons speelveld

Nadere informatie

Operationeel technicus

Operationeel technicus Doel Uitvoeren van onderhoudswerkzaamheden, alsmede bedienen van installaties/machines, binnen geldende werkprocessen en -afspraken en volgens wet- en regelgeving en interne richtlijnen, teneinde een bijdrage

Nadere informatie

De 17 principes van lean working

De 17 principes van lean working De 17 principes van lean working Lean working kan samengevat worden in 17 basis principes. De totale aanpak is hieruit opgebouwd. Het kennen en beheersen van de principes is belangrijk voor de continu

Nadere informatie

MEDEWERKERS VRAGENLIJST BRANCHE-RIE TECHNISCHE GROOTHANDEL

MEDEWERKERS VRAGENLIJST BRANCHE-RIE TECHNISCHE GROOTHANDEL 1 Betrekken medewerkers bij de uitvoering van de RI&E. Medewerkers zijn een belangrijke bron van informatie over veiligheid en gezondheid op het werk. Zij hebben belang bij veilige en gezonde werkomstandigheden.

Nadere informatie

ProduPlus. Wat is ProduPlus

ProduPlus. Wat is ProduPlus ProduPlus Wat is ProduPlus ProduPlus is een machine monitoring systeem welke ook functies heeft voor order registratie, product data beheer en preventief onderhoud. ProduPlus is ontwikkeld voor gebruik

Nadere informatie

Plaats in de - Ressorteert onder de bedrijfsleider en wordt jaarlijks door hem

Plaats in de - Ressorteert onder de bedrijfsleider en wordt jaarlijks door hem Afdeling: - Productie Functie: - LASEROPERATOR C IN PLOEGENDIENST (PLUS NIVEAU B EN A EN 1 E OPERATOR) Doel: - Het efficiënt produceren van producten door bedienen van lasersystemen voor snijden, lassen

Nadere informatie

Medewerkerstevredenheidsonderzoek Fictivia 2008.V.

Medewerkerstevredenheidsonderzoek Fictivia 2008.V. Medewerkerstevredenheidsonderzoek Fictivia 2008.V. Opdrachtgever: Uitvoerder: Plaats: Versie: Fictivia B.V. Junior Consult Groningen Fictief 1 Inhoudsopgave Inleiding 3 Directieoverzicht 4 Leiderschap.7

Nadere informatie

Functieprofiel: Medewerker Gebouw en Techniek Functiecode: 0702

Functieprofiel: Medewerker Gebouw en Techniek Functiecode: 0702 Functieprofiel: Techniek Functiecode: 0702 Doel Uitvoeren van onderhoudswerkzaamheden, het doen van aanpassingen, alsmede bedienen van installaties/machines, binnen geldende werkprocessen en afspraken

Nadere informatie

Functiebeschrijving. Hajnadi Klimaattechniek BV Service Coördinator Printdatum 17-09-2012

Functiebeschrijving. Hajnadi Klimaattechniek BV Service Coördinator Printdatum 17-09-2012 Bedrijf Hajnadi Klimaattechniek BV Functie Service Coördinator Printdatum 17-09-2012 Functiebeschrijving Functiekenmerken Taken kennis en vaardigheden Opleidingsmogelijkheden bij functie Functiekenmerken

Nadere informatie

DE MMO. De Lean verbetertool voor procesoptimalisatie door (verpleeg)teams. zorgadviseurs

DE MMO. De Lean verbetertool voor procesoptimalisatie door (verpleeg)teams. zorgadviseurs DE MMO De Lean verbetertool voor procesoptimalisatie door (verpleeg)teams zorgadviseurs pak nieuwe kaart Is dit wenselijk? ACTIVITEIT Is dit wenselijk? pak nieuwe kaart onnodige handeling z.o.z. CONTINU

Nadere informatie

Werken met OEE (Overall Equipment Effectiveness)

Werken met OEE (Overall Equipment Effectiveness) Werken met OEE (Overall Equipment Effectiveness) H.S.T. LeanKMO www.leankmo.be Email: info@leanschmitz.be Tel 016 44 84 64 GSM 0475 964098 BTW BE 0865.205.257 Eric Schmitz Inleiding Goed bezig zijn kan

Nadere informatie

Onderzoek naar termijnoverschrijding bij afhandeling WOZ-bezwaren

Onderzoek naar termijnoverschrijding bij afhandeling WOZ-bezwaren WAARDERINGSKAMER Onderzoek naar termijnoverschrijding bij afhandeling WOZ-bezwaren Een onderzoek naar overschrijding van de jaargrens bij de afhandeling van WOZ-bezwaarschriften 18 juli 2014 Inhoudsopgave

Nadere informatie

5S: de vijf stappen nader uitgelegd

5S: de vijf stappen nader uitgelegd 1. Stap 1 van 5S: de eerste stap: Selecteren Met geringe inspanning een aanzienlijke besparing De kracht van eenvoud wordt in bedrijven onderschat, je kunt je er twee zaken bij voorstellen: de vereenvoudiging

Nadere informatie

Energiebesparing koffieverpakkingen

Energiebesparing koffieverpakkingen Op CE Delft CE lossingen Delft voor Oplossingen milieu, econom voor ie milieu, en technolog economie ie en technologie Oude Delft 180 Oude Delft 180 2611 HH Delft 2611 HH Delft tel: tel: 015 015 2 150

Nadere informatie

Procesmanagement Examennummer: 19646 Datum: 19 november 2011 Tijd: 15:00 uur - 16:30 uur

Procesmanagement Examennummer: 19646 Datum: 19 november 2011 Tijd: 15:00 uur - 16:30 uur Procesmanagement Eamennummer: 19646 Datum: 19 november 2011 Tijd: 15:00 uur - 16:30 uur Dit eamen bestaat uit 8 pagina s. De opbouw van het eamen is als volgt: - 40 meerkeuzevragen (maimaal 40 punten)

Nadere informatie

Het toepassen van LEAN op het laboratorium. Hoe doe je dat?

Het toepassen van LEAN op het laboratorium. Hoe doe je dat? Het toepassen van LEAN op het laboratorium. Hoe doe je dat? Michiel de Ruiter De wereld verandert 1 Crisis?%Welke%crisis?% Toepassen van Lean 2 WAT is LEAN Lean is een andere wijze van denken. Lean bestaat

Nadere informatie

Green-Consultant - info@green-consultant.nl - Tel. 06-51861495 Triodos Bank NL17TRIO0254755585 - KvK 58024565 - BTW nummer NL070503849B01 1

Green-Consultant - info@green-consultant.nl - Tel. 06-51861495 Triodos Bank NL17TRIO0254755585 - KvK 58024565 - BTW nummer NL070503849B01 1 Bestemd voor: Klant t.a.v. de heer GoedOpWeg 27 3331 LA Rommeldam Digitale offerte Nummer: Datum: Betreft: CO 2 -Footprint & CO 2 -Reductie Geldigheid: Baarn, 24-08-2014 Geachte heer Klant, Met veel plezier

Nadere informatie

Functievergelijking. Liesbeth BV. Chef Monteur Gas en verwarming Vergelijking met functie Monteur Gas en Verwarming Printdatum 31-01-2014

Functievergelijking. Liesbeth BV. Chef Monteur Gas en verwarming Vergelijking met functie Monteur Gas en Verwarming Printdatum 31-01-2014 Liesbeth BV Bedrijf Liesbeth BV Functie Chef Monteur Gas en verwarming Vergelijking met functie Monteur Gas en Verwarming Printdatum 31-01-2014 Functievergelijking Taken Kennis en vaardigheden Diploma's

Nadere informatie

Produceren met een filosofie! Verkorten en beheersen van doorlooptijden middels QRM en Polca

Produceren met een filosofie! Verkorten en beheersen van doorlooptijden middels QRM en Polca Produceren met een filosofie! Verkorten en beheersen van doorlooptijden middels QRM en Polca BOSCH Scharnieren in het kort Producent van klantspecifieke scharnieroplossingen (maatwerk) voor industriële

Nadere informatie

Wiskunde A. Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Woensdag 17 mei 13.30 16.30 uur

Wiskunde A. Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Woensdag 17 mei 13.30 16.30 uur Wiskunde A Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Woensdag 17 mei 13.30 16.30 uur 20 00 Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening vereist is, worden aan het antwoord

Nadere informatie

Prijsindexcijfers advocatuur, 2002 2004

Prijsindexcijfers advocatuur, 2002 2004 Centraal Bureau voor de Statistiek Telefoon: 0900-0227 ( 0,50 p/m) E-mail: infoservice@cbs.nl Bron: CBS Prijsindexcijfers advocatuur, 2002 2004 Mw. M. Noordam en mw. R. Vleemink Centraal Bureau voor de

Nadere informatie

Wat bepaalt succes van een APS?

Wat bepaalt succes van een APS? Wat bepaalt succes van een APS? INLEIDING Ooit stond ik aan het hoofd van een bedrijf waar de invoering van een planningssysteem mislukt is. Inmiddels zijn er nieuwe planningssystemen: zou het daar wel

Nadere informatie

Operational Excellence

Operational Excellence Operational Excellence Totaal oplossing voor Operational Excellence biedt inzage in verbeteringspotentieel For more information visit us at www.novotek.com 12/02/2015 Page 2 Agenda Wat is Operational Excellence?

Nadere informatie

Werkbelevingsonderzoek 2013

Werkbelevingsonderzoek 2013 Werkbelevingsonderzoek 2013 voorbeeldrapport Den Haag, 17 september 2014 Ipso Facto beleidsonderzoek Raamweg 21, Postbus 82042, 2508EA Den Haag. Telefoon 070-3260456. Reg.K.v.K. Den Haag: 546.221.31. BTW-nummer:

Nadere informatie

MKB-ondernemers met oog voor de toekomst

MKB-ondernemers met oog voor de toekomst M200803 MKB-ondernemers met oog voor de toekomst Bedrijfsstrategieën in het MKB drs. M. Mooibroek Zoetermeer, juli 2008 MKB-ondernemers met oog voor de toekomst Ongeveer de helft van de MKB-ondernemers

Nadere informatie

Kwaliteitskosten onderzoek. Aanpak. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V.

Kwaliteitskosten onderzoek. Aanpak. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Kwaliteitskosten onderzoek Aanpak Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 8 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER... 3 2 KWALITEITSKOSTEN...

Nadere informatie

WAARDERINGSKAMER RAPPORT. Betreft: Datum: 1 februari 2012. Onderzoek invloed "no-cure-no-pay-bezwaren" op uitvoering Wet WOZ

WAARDERINGSKAMER RAPPORT. Betreft: Datum: 1 februari 2012. Onderzoek invloed no-cure-no-pay-bezwaren op uitvoering Wet WOZ WAARDERINGSKAMER RAPPORT Betreft: Onderzoek invloed "no-cure-no-pay-bezwaren" op uitvoering Wet WOZ Datum: 1 februari 2012 1 1. Inleiding De Waarderingskamer heeft in opdracht van de staatssecretaris van

Nadere informatie

Opvallend in deze figuur is het grote aantal bedrijven met een vergunning voor exact 340 stuks melkvee (200 melkkoeien en 140 stuks jongvee).

Opvallend in deze figuur is het grote aantal bedrijven met een vergunning voor exact 340 stuks melkvee (200 melkkoeien en 140 stuks jongvee). Ontwikkeling melkveebedrijven in Utrecht, Gelderland en Brabant Analyse van mogelijke groei van melkveebedrijven op basis van gegevens van CBS en provincies Het CBS inventariseert jaarlijks de feitelijk

Nadere informatie

Examen VWO. Wiskunde A1,2 (nieuwe stijl)

Examen VWO. Wiskunde A1,2 (nieuwe stijl) Wiskunde A1,2 (nieuwe stijl) Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Donderdag 31 mei 13.30 16.30 uur 20 01 Voor dit examen zijn maximaal 0 punten te behalen; het examen bestaat uit

Nadere informatie

Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking

Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking Nederlandse Associatie voor Examinering 1 Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking Met de scriptie voor Compensation & Benefits Consultant (CBC) toont de kandidaat een onderbouwd advies

Nadere informatie

b Kerntaak gekoppeld aan het werkprogramma van het college Financiën helder en op orde

b Kerntaak gekoppeld aan het werkprogramma van het college Financiën helder en op orde gemeente Eindhoven Inboeknummer 12bst01585 Dossiernummer 12.38.651 18 september 2012 Commissienotitie Betreft startnotitie over Sturen met normen: domein 'flexibiliteit'. Inleiding Op 28 augustus is in

Nadere informatie

3.1 Procenten [1] In 1994 zijn er 3070 groentewinkels in Nederland. In 2004 zijn dit er nog 1625.

3.1 Procenten [1] In 1994 zijn er 3070 groentewinkels in Nederland. In 2004 zijn dit er nog 1625. 3.1 Procenten [1] In 1994 zijn er 3070 groentewinkels in Nederland. In 2004 zijn dit er nog 1625. Absolute verandering = Aantal 2004 Aantal 1994 = 1625 3070 = -1445 Relatieve verandering = Nieuw Oud Aantal

Nadere informatie

HOE LAAT IK MEDEWERKERS

HOE LAAT IK MEDEWERKERS MANAGEMENT Een zelfstandige medewerker is een tevreden medewerker HOE LAAT IK MEDEWERKERS ZELFSTANDIG FUNCTIONEREN? De ene mens is de andere niet. Sommigen zijn blij met een chef die aan hen geducht leiding

Nadere informatie

Netwerkdiagram voor een project. AOA: Activities On Arrows - activiteiten op de pijlen.

Netwerkdiagram voor een project. AOA: Activities On Arrows - activiteiten op de pijlen. Netwerkdiagram voor een project. AOA: Activities On Arrows - activiteiten op de pijlen. Opmerking vooraf. Een netwerk is een structuur die is opgebouwd met pijlen en knooppunten. Bij het opstellen van

Nadere informatie

5.0 Voorkennis. Er zijn verschillende manieren om gegevens op een grafische wijze weer te geven: 1. Staafdiagram:

5.0 Voorkennis. Er zijn verschillende manieren om gegevens op een grafische wijze weer te geven: 1. Staafdiagram: 5.0 Voorkennis Er zijn verschillende manieren om gegevens op een grafische wijze weer te geven: 1. Staafdiagram: De lengte van de staven komt overeen met de hoeveelheid; De staven staan meestal los van

Nadere informatie

Minder logistieke zorgen én efficiëntere zorg

Minder logistieke zorgen én efficiëntere zorg Minder logistieke zorgen én efficiëntere zorg De logistieke scan van CB ontdekt het verbeterpotentieel van uw goederenlogistiek Een efficiëntere logistiek levert (soms onverwacht) belangrijke bijdragen

Nadere informatie

Montage van apparaten en

Montage van apparaten en Montage van apparaten en machines Y8110 1 Montage van apparaten en machines J. C. de Wit 1. Inleiding Y8110 3 2. Algemeen Y8110 3 3. Veiligheidsaspecten Y8110 3 4. Bepalen van de montagekosten Y8110 4

Nadere informatie

Netwerkdiagram voor een project. AON: Activities On Nodes - activiteiten op knooppunten

Netwerkdiagram voor een project. AON: Activities On Nodes - activiteiten op knooppunten Netwerkdiagram voor een project. AON: Activities On Nodes - activiteiten op knooppunten Opmerking vooraf. Een netwerk is een structuur die is opgebouwd met pijlen en knooppunten. Bij het opstellen van

Nadere informatie

Praktijkinstructie Externe transportplanning 3 (CLO12.3/CREBO:50196)

Praktijkinstructie Externe transportplanning 3 (CLO12.3/CREBO:50196) instructie Externe transportplanning 3 (CLO12.3/CREBO:50196) pi.clo12.3.v2 ECABO, 1 september 2003 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd, overgenomen, opgeslagen

Nadere informatie

BedrijfsGezondheidsIndex 2006

BedrijfsGezondheidsIndex 2006 BedrijfsGezondheidsIndex 2006 Op het werk zijn mannen vitaler dan vrouwen Mannen zijn vitaler en beter inzetbaar dan vrouwen. Dit komt mede doordat mannen beter omgaan met stress. Dit blijkt uit de jaarlijkse

Nadere informatie

Effecten van Mobility Mixx voor de BV Nederland

Effecten van Mobility Mixx voor de BV Nederland Effecten van Mobility Mixx voor de BV Nederland Indicatie van het potentieel van Mobility Mixx wanneer toegepast op het gehele Nederlandse bedrijfsleven Notitie Delft, november 2010 Opgesteld door: A.

Nadere informatie

Beoordeling van investeringsvoorstellen

Beoordeling van investeringsvoorstellen Beoordeling van investeringsvoorstellen C2010 1 Beoordeling van investeringsvoorstellen Ir. drs. M. M. J. Latten 1. Inleiding C2010 3 2. De onderneming C2010 3 3. Investeringen G2010 3 4. Selectiecriteria

Nadere informatie

Bedrijfskundige opbrengsten van investeren in Vitaliteit en Gezondheid. Prof. Dr. Gerard I.J.M. Zwetsloot

Bedrijfskundige opbrengsten van investeren in Vitaliteit en Gezondheid. Prof. Dr. Gerard I.J.M. Zwetsloot Bedrijfskundige opbrengsten van investeren in Vitaliteit en Gezondheid Prof. Dr. Gerard I.J.M. Zwetsloot Programma Workshop Eerste deel: Presentatie Visie op Gezond Ondernemen Een paar voorbeelden van

Nadere informatie

4.1 Simulatie in de analysefase

4.1 Simulatie in de analysefase 1 Bijlage 4 Simulatietechnieken Simulatie is een toetstechniek waarmee door middel van het nabootsen van een bepaalde situatie (bijvoorbeeld een herontworpen bedrijfsproces) in een afgeschermde omgeving

Nadere informatie

gegevens analyseren Welk onderzoekmodel gebruik je? Quasiexperiment ( 5.5) zonder controle achtergronden

gegevens analyseren Welk onderzoekmodel gebruik je? Quasiexperiment ( 5.5) zonder controle achtergronden een handreiking 71 hoofdstuk 8 gegevens analyseren Door middel van analyse vat je de verzamelde gegevens samen, zodat een overzichtelijk beeld van het geheel ontstaat. Richt de analyse in de eerste plaats

Nadere informatie

VEILIGHEIDSVOORRADEN BEREKENEN

VEILIGHEIDSVOORRADEN BEREKENEN VEILIGHEIDSVOORRADEN BEREKENEN 4 Soorten berekeningen 12 AUGUSTUS 2013 IR. PAUL DURLINGER Durlinger Consultancy Management Summary In dit paper worden vier methoden behandeld om veiligheidsvoorraden te

Nadere informatie

Wat is de impact van operationele KPI s op uw productie?

Wat is de impact van operationele KPI s op uw productie? Discussieforum Productie Rapportering Deel uw ervaringen en leer uit die van anderen! Wat is de impact van operationele KPI s op uw productie? Johannes Cottyn, XiaK-UGent Doelstelling van de presentatie

Nadere informatie

Lean denken in de Zorg

Lean denken in de Zorg Lean denken in de Zorg Dag van de Zorglogistiek 13 December 2012 1 Even voorstellen Adviesbureau Maruna Process Improvement Specialisatie: Lean en Six Sigma Focus: realiseren van operationele verbeteringen

Nadere informatie

Productiviteit Benchmark Analyse (PBA)

Productiviteit Benchmark Analyse (PBA) Productiviteit Benchmark Analyse (PBA) Doel De PBA wordt voor een drietal doelstellingen gebruikt: Benchmarken productiviteit van operaties binnen bedrijven ten opzichte van de best practice mogelijk voor

Nadere informatie

De kwaliteit van educatieve activiteiten meten. Universiteitsmuseum Utrecht

De kwaliteit van educatieve activiteiten meten. Universiteitsmuseum Utrecht De kwaliteit van educatieve activiteiten meten Universiteitsmuseum Utrecht De kwaliteit van educatieve activiteiten meten Universiteitsmuseum Utrecht Claudia de Graauw Bo Broers Januari 2015 1 Inhoudsopgave

Nadere informatie

FUNCTIEFAMILIE 5.2 Operationeel leidinggeven

FUNCTIEFAMILIE 5.2 Operationeel leidinggeven Doel van de functiefamilie Aansturen van medewerkers en organiseren en superviseren van hun dagelijkse werkzaamheden teneinde een efficiënte en continue werking van het eigen team te garanderen en zodoende

Nadere informatie

Case study. Verhoog je werkkapitaal: tips voor goed debiteurenbeheer

Case study. Verhoog je werkkapitaal: tips voor goed debiteurenbeheer Case study Verhoog je werkkapitaal: tips voor goed debiteurenbeheer Debiteurenbeheer is één van de grootste zorgen van managers in het bedrijfsleven. De moeilijke economische tijden van nu zien we terug

Nadere informatie

Kengetallen. E-1 Voorspelling Dagproductie

Kengetallen. E-1 Voorspelling Dagproductie Kengetallen E-1 Voorspelling Dagproductie Inleiding Ter ondersteuning van de fokkerij en het bedrijfsmanagement berekent NRS diverse kengetallen. Te denken valt aan bijvoorbeeld de fokwaarden van koeien

Nadere informatie

Voortgangsverslag 3.2

Voortgangsverslag 3.2 Voortgangsverslag 3.2 Paulo Lopes de Barros Voortgangsverslag 3.2 Paulo Lopes de Barros G. Rook (Werkplekcoach) M. kras (Docentbegeleider) Zaandam 30-02-2014 Haagse Hogeschool Voorwoord Dit voortgangsverslag

Nadere informatie

Sector- en keteninitiatieven 2014-2016 CO 2 -prestatie

Sector- en keteninitiatieven 2014-2016 CO 2 -prestatie Sector- en keteninitiatieven 2014-2016 CO 2 -prestatie Cable Partners B.V. Venneveld 34 4705 RR ROOSENDAAL tel. 0031 165 523 000 fax 0031 165 520 033 www.cablepartners.nl Opgesteld d.d.: Mei 2015 Revisie:

Nadere informatie

Fysieke Vaardigheid Toets DJI

Fysieke Vaardigheid Toets DJI Fysieke Vaardigheid Toets DJI Naar normering van toetstijden dr. R.H. Bakker dr. G.J. Dijkstra TGO, februari 2013 TGO Fysieke Vaardigheid Toets DJI: naar normering van toetstijden 1 TGO Fysieke Vaardigheid

Nadere informatie

Rapport WPV Normatief

Rapport WPV Normatief Rapport WPV Normatief Naam Adviseur Jan Voorbeeld Adviseur van Organisatie Datum 18/12/2014 Inleiding Vooraf Dit rapport is een hulpmiddel om tot zelfinzicht te komen. Wij kunnen daarom geen verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Beter licht met minder energie

Beter licht met minder energie Beter licht met minder energie Toelichting bij de scan voor bedrijfshallen Doe de slim licht scan! 1 Toelichting bij de slim licht scan voor bedrijfshallen De Slim Licht Scan is een instrument waarmee

Nadere informatie

PROJECTPLAN UMICORE OLEN

PROJECTPLAN UMICORE OLEN PROJECTPLAN UMICORE OLEN Naam studenten: Cescia Vanhout, Sofie Vandoninck, Lise Verachtert, Tinne Oostvogels, Michiel Janssens, Stijn Peeten Datum: 14 december 2009 INHOUD 1 Inleiding 3 2 Probleemstelling

Nadere informatie

Checklist voor peilingen Jelke Bethlehem

Checklist voor peilingen Jelke Bethlehem Checklist voor peilingen Jelke Bethlehem Versie 2.0 (6 juli 2010) Een checklist voor peilingen Inleiding Er wordt in Nederland heel veel gepeild. Dat is vooral te merken in de periode voor de Tweede Kamerverkiezingen.

Nadere informatie

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting xvii Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting Samenvatting IT uitbesteding doet er niet toe vanuit het perspectief aansluiting tussen bedrijfsvoering en IT Dit proefschrift is het

Nadere informatie

Rapport Intake Loopbaantraject

Rapport Intake Loopbaantraject Rapport Intake Loopbaantraject Naam Adviseur Jan Voorbeeld Adviseur van Organisatie Datum 20/02/2015 Inleiding In het kader van een loopbaantraject hebt u een tweetal vragenlijsten ingevuld die u inzicht

Nadere informatie

Eindexamen wiskunde A1-2 vwo 2004-I

Eindexamen wiskunde A1-2 vwo 2004-I Examenresultaten Voor de invoering van de tweede fase bestonden de vakken wiskunde A en wiskunde B. In 2 werden deze vakken voor het laatst op alle VWO-scholen geëxamineerd. Bij het Centraal Examen wiskunde

Nadere informatie

TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN

TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN Tentamen Biostatistiek voor BMT (2S390) op 17-11-2003 U mag alleen gebruik maken van een onbeschreven Statistisch Compendium (dikt. nr. 2218) en van een zakrekenmachine.

Nadere informatie

Depersonaliseren. Onderdeel van het boek Testdata management Geschreven door Bert Nienhuis DATPROF. Depersonaliseren

Depersonaliseren. Onderdeel van het boek Testdata management Geschreven door Bert Nienhuis DATPROF. Depersonaliseren Onderdeel van het boek Testdata management Geschreven door Bert Nienhuis DATPROF Blz 1 (6) 1 Het beveiligen van persoonsgegevens kan op verschillende manieren worden gewaarborgd; hardware- en softwarematige

Nadere informatie

SITUATIONEEL LEIDERSCHAP EN VERZUIM

SITUATIONEEL LEIDERSCHAP EN VERZUIM Trefwoorden Leiderschapsstijl Leidinggeven Verzuim JORINDE MOEKE SITUATIONEEL LEIDERSCHAP EN VERZUIM Waarom wordt er binnen het ene bedrijf of op die ene afdeling veel meer verzuimd dan bij een andere

Nadere informatie

Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een systematische review. Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 2

Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een systematische review. Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 2 Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een systematische review Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 2 Toelichting bij de criteria voor het beoordelen van de kwaliteit van een

Nadere informatie

Logistiek & E-commerce

Logistiek & E-commerce Logistiek & E-commerce SLOTTING PROCES Houten, 19 juni 2014 9026X102 versie 1.1 De in dit rapport genoemde conclusies, aanbevelingen en adviezen zijn gebaseerd op door de opdrachtgever verstrekte informatie

Nadere informatie

Wie is EVO. EVO behartigt de logistieke belangen van 20.000 bedrijven die goederen te vervoeren hebben. landbouw en visserij.

Wie is EVO. EVO behartigt de logistieke belangen van 20.000 bedrijven die goederen te vervoeren hebben. landbouw en visserij. Wie is EVO dienstverlening landbouw en visserij EVO behartigt de logistieke belangen van 20.000 bedrijven die goederen te vervoeren hebben 18% 39% 9% 17% 17% industrie bouw handel Wie is EVO Onze leden

Nadere informatie

IMPRESSIE ICT BENCHMARK GEMEENTEN 2011

IMPRESSIE ICT BENCHMARK GEMEENTEN 2011 IMPRESSIE ICT BENCHMARK GEMEENTEN 2011 Sparrenheuvel, 3708 JE Zeist (030) 2 270 500 offertebureau@mxi.nl www.mxi.nl Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 1.1 Zevende ronde ICT Benchmark Gemeenten 2011 3 1.2 Waarom

Nadere informatie

PRODU-TECH ALGEMEEN:

PRODU-TECH ALGEMEEN: Produ-Tech De enige aanvaardbare norm voor verliezen is nul! Pagina 1 van 5 De start voor een hogere productiviteit. Produ-Tech helpt productieteams maximaal te presteren. Methodes en technieken richten

Nadere informatie

De samenvatting van de belangrijkste bevindingen van de onderzoekers en hun conclusies luiden:

De samenvatting van de belangrijkste bevindingen van de onderzoekers en hun conclusies luiden: Bijlage 1: samenvatting en conclusies HCG voor ProRail De samenvatting van de belangrijkste bevindingen van de onderzoekers en hun conclusies luiden: 1. Met betrekking tot onderzoeksvraag 1 Sluit de conceptuele

Nadere informatie

Zoeken naar ketengerichte verbeteringen door prestatiemeting

Zoeken naar ketengerichte verbeteringen door prestatiemeting pag.: 1 van 6 Zoeken naar ketengerichte verbeteringen door prestatiemeting Bron: Inkoop & Logistiek, nr. 11, november 1999 Auteur(s): J.C.H. Vos, W.J. Keulemans & J.H.R. v. Duin Corus, voorheen Hoogovens

Nadere informatie

CRM. in Nederland. a teasing summary. CRM in Nederland. augustus 2009. Augustus 2009 pagina 0

CRM. in Nederland. a teasing summary. CRM in Nederland. augustus 2009. Augustus 2009 pagina 0 Augustus 2009 pagina 0 CRM in Nederland augustus 2009 a teasing summary Augustus 2009 pagina 1 Introductie Onlangs hebben ruim 1.000 managers meegewerkt aan een grootschalig onderzoek uitgevoerd door MarketCap

Nadere informatie

Stoppen als huisarts: trends in aantallen en percentages

Stoppen als huisarts: trends in aantallen en percentages Dit rapport is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen worden gebruikt met bronvermelding. Stoppen als huisarts: trends in aantallen en percentages Een analyse van de huisartsenregistratie over de

Nadere informatie

6 TIPS DIE HET PRESTEREN VAN UW WERKOMGEVING VERBETEREN

6 TIPS DIE HET PRESTEREN VAN UW WERKOMGEVING VERBETEREN 6 TIPS DIE HET PRESTEREN VAN UW WERKOMGEVING VERBETEREN INLEIDING Het Nieuwe Werken is in de afgelopen jaren op vele plekken geïntroduceerd om slimmer om te gaan met de beschikbare middelen binnen organisaties

Nadere informatie

Het Management Skills Assessment Instrument (MSAI)

Het Management Skills Assessment Instrument (MSAI) Het Management Skills Assessment Instrument (MSAI) Het zelfbeoordelingsformulier Het doel van deze evaluatie is om u te helpen bij het bepalen van de belangrijkste aandachtsvelden van uw leidinggevende

Nadere informatie

Succesvolle toepassing van 360 graden feedback: De keuze van het 360 instrument en de voorbereiding op het 360 traject

Succesvolle toepassing van 360 graden feedback: De keuze van het 360 instrument en de voorbereiding op het 360 traject Succesvolle toepassing van 360 graden feedback: De keuze van het 360 instrument en de voorbereiding op het 360 traject Augustus 2011 Waar werknemers onderdeel zijn van een organisatie, wordt beoordeeld.

Nadere informatie

De invoering van nieuwe waarnemingsmethoden in de Consumentenprijsindex (CPI) Nieuwe methoden voor vliegtickets en pakketreizen

De invoering van nieuwe waarnemingsmethoden in de Consumentenprijsindex (CPI) Nieuwe methoden voor vliegtickets en pakketreizen Centraal Bureau voor de Statistiek Economie, Bedrijven en NR Overheidsfinanciën en Consumentenprijzen Postbus 24500 2490 HA Den Haag De invoering van nieuwe waarnemingsmethoden in de Consumentenprijsindex

Nadere informatie

Bijlage 1 Toelichting kwantitatieve analyse ACM van de loterijmarkt

Bijlage 1 Toelichting kwantitatieve analyse ACM van de loterijmarkt Bijlage 1 Toelichting kwantitatieve analyse ACM van de loterijmarkt 1 Aanpak analyse van de loterijmarkt 1. In het kader van de voorgenomen fusie tussen SENS (o.a. Staatsloterij en Miljoenenspel) en SNS

Nadere informatie

Factoren in de relatie tussen angstige depressie en het risico voor hart- en vaatziekten

Factoren in de relatie tussen angstige depressie en het risico voor hart- en vaatziekten Factoren in de relatie tussen angstige depressie en het risico voor hart- en vaatziekten In dit proefschrift werd de relatie tussen depressie en het risico voor hart- en vaatziekten onderzocht in een groep

Nadere informatie

Haal meer uit uw productie en logistiek

Haal meer uit uw productie en logistiek De Clercq Solutions Efficiency Flexibility Traceability Quality Time-to-market Haal meer uit uw productie en logistiek De Clercq Solutions Productievloer, magazijn en medewerkers... De Clercq Solutions

Nadere informatie

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Donderdag 31 mei 13.30 16.30 uur

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Donderdag 31 mei 13.30 16.30 uur Wiskunde A (oude stijl) Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Donderdag 31 mei 13.30 16.30 uur 20 01 Voor dit examen zijn maximaal 0 punten te behalen; het examen bestaat uit 21

Nadere informatie

Info gereedschapbeheer, Doetinchem 10-04-2002. Gereedschapbeheer

Info gereedschapbeheer, Doetinchem 10-04-2002. Gereedschapbeheer Info gereedschapbeheer, Doetinchem 10-04-2002 Gereedschapbeheer Zoals u weet is KIM Komeetstaal leverancier van een compleet pakket gereedschappen ten behoeve van de metaalindustrie. Deze gereedschappen

Nadere informatie

P7 4D voortgangsregistratie

P7 4D voortgangsregistratie Het 4D Voortgangsregistratiesysteem is een systeem dat op elk gewenst moment van alle onderdelen inzicht kan geven waar ze zich bevinden en wat de status is. Er wordt gebruik gemaakt van bestaande informatie

Nadere informatie

3B1 Reductiebeleid en Doelstellingen. Datum : 3 jul. 2014 Door : Sandra Kleef Functie : KAM-manager Versie : 2014.1

3B1 Reductiebeleid en Doelstellingen. Datum : 3 jul. 2014 Door : Sandra Kleef Functie : KAM-manager Versie : 2014.1 3B1 Reductiebeleid en Doelstellingen Datum : 3 jul. 2014 Door : Sandra Kleef Functie : KAM-manager Versie : 2014.1 INHOUDSOPGAVE INHOUDSOPGAVE 2 INLEIDING 3 01. HET CO2-REDUCTIEBELEID VAN ONS BEDRIJF 3

Nadere informatie

Hoe haalt u het maximale rendement uit uw WMS? Arjen Lagerweij a.lagerweij@evo.nl +31 6 2191 7307

Hoe haalt u het maximale rendement uit uw WMS? Arjen Lagerweij a.lagerweij@evo.nl +31 6 2191 7307 Hoe haalt u het maximale rendement uit uw WMS? Arjen Lagerweij a.lagerweij@evo.nl +31 6 2191 7307 Wat gaan we doen? 1. Introductie 2. Wat willen we bereiken met WMS? 3. Voorbereiding aanschaf WMS 4. Samenvatten

Nadere informatie

Examen VWO. wiskunde A1

Examen VWO. wiskunde A1 wiskunde A1 Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Woensdag 25 mei 13.30 16.30 uur 20 05 Voor dit examen zijn maximaal 83 punten te behalen; het examen bestaat uit 21 vragen. Voor

Nadere informatie

Toetstermen en taxonomiecodes

Toetstermen en taxonomiecodes Toetstermen en taxonomiecodes Door middel van toetstermen is vastgelegd wat deelnemers moeten kennen en kunnen. Een toetsterm is bepalend voor de inhoud van de opleiding en de toetsing. Dit betekent dat

Nadere informatie

IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM

IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM De tijd dat MVO was voorbehouden aan idealisten ligt achter ons. Inmiddels wordt erkend dat MVO geen hype is, maar van strategisch belang voor ieder

Nadere informatie

Wat betekent het twee examens aan elkaar te equivaleren?

Wat betekent het twee examens aan elkaar te equivaleren? Wat betekent het twee examens aan elkaar te equivaleren? Op grond van de principes van eerlijkheid en transparantie van toetsing mogen kandidaten verwachten dat het examen waarvoor ze opgaan gelijkwaardig

Nadere informatie

Klantonderzoek: statistiek!

Klantonderzoek: statistiek! Klantonderzoek: statistiek! Statistiek bij klantonderzoek Om de resultaten van klantonderzoek juist te interpreteren is het belangrijk de juiste analyses uit te voeren. Vaak worden de mogelijkheden van

Nadere informatie

Whitepaper. Omgaan met risico s in vastgoedportefeuilles van zorginstellingen. bbn adviseurs 2013. www.bbn.nl info@bbn.nl

Whitepaper. Omgaan met risico s in vastgoedportefeuilles van zorginstellingen. bbn adviseurs 2013. www.bbn.nl info@bbn.nl Whitepaper Omgaan met risico s in vastgoedportefeuilles van zorginstellingen bbn adviseurs 2013 www.bbn.nl info@bbn.nl Risico s in vastgoedportefeuille Marktwerking, zorgzwaartepakketten, normatieve huisvestingscomponent

Nadere informatie