Water, schone noodzaak! Profielwerkstuk Havo 5

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Water, schone noodzaak! Profielwerkstuk Havo 5"

Transcriptie

1 Water, schone noodzaak! Profielwerkstuk Havo 5 Naam: Nanouk Meijer & Saskia van der Veen Begeleider: Nmb Datum: Vakken: Scheikunde, Biologie, Aardrijkskunde, Wiskunde, Anw en Economie

2 Inhoud 1. VOORWOORD SAMENVATTING INLEIDING HOOFD- EN DEELVRAGEN PROBLEEMBESCHRIJVING DEFECTEN WATERZUIVERING ALTERNATIEVE WATERZUIVERING ONDERZOEKSVERSLAGEN KEVERDIJK CONCLUSIE EN ADVIES EVALUATIE BRONNENLIJST BIJLAGEN PLANNING

3 1. Voorwoord Ons profielwerkstuk (PWS) gaat over medicijnresten in water. We kregen van mevrouw Nammensma de keuze om ons profielwerkstuk in samenwerking met de Universiteit van Utrecht te maken. Op hadden we keuze uit een aantal onderwerpen voor een profielwerkstuk in de watersector. Uiteindelijk hebben we gekozen voor medicijnen in het water, hoe kunnen we dit beperken?. We wilden graag een onderwerp dat te maken heeft met de gezondheid van de mens, medicijnresten in water heeft daar ook mee te maken. We hadden voorheen nog niet veel gehoord over medicijnresten in het water. We waren daardoor ook nieuwsgierig geworden en hadden gelijk zin om ons hier helemaal in te verdiepen. In dit profielwerkstuk gaan we uitleggen hoe het huidige waterketenmodel eruit ziet. Vervolgens gaan we een aanpassing bedenken waardoor medicijnresten wel uit het water kunnen worden gezuiverd. Dit Profielwerkstuk hebben wij natuurlijk niet geheel zonder hulp voor elkaar gekregen. Daarom willen wij graag de volgende mensen bedanken voor de hulp. Deze mensen hebben ons geholpen met het vinden van informatie, hulp bij ons eigen onderzoek en het nakijken van het uiteindelijke verslag op leesbaarheid en spelling. Nynke Nammensma (begeleidster) Kerim Iskender (waterdeskundige) Martès Willemsen (rondleiding RWZI) Tako Meerding (scheikunde TOA) Damaris Grutter (biologie TOA) Leonie van der Veen (tekstuele controle) 2

4 2. Samenvatting Probleembeschrijving De wereldbevolking neemt toe en de bevolking wordt ouder. Een direct gevolg hiervan is dat er meer medicijnen worden gebruikt in Nederland, maar ook in de rest van de wereld. Medicijnen worden vaak maar gedeeltelijk opgenomen door het lichaam. Via ontlasting komen de medicijnresten in het riool terecht. Van afvalwater wordt oppervlaktewater gemaakt. Het wordt gereinigd bij een zogenaamde RWZI, een rioolwaterzuiveringsinstallatie. Met de huidige installatie worden er niet voldoende tot helemaal geen medicijnresten uit het afvalwater gezuiverd. De medicijnresten komen daardoor in het oppervlaktewater terecht. Dit heeft vervelende gevolgen voor het ecosysteem. Want hoe reageren de dieren op dit vervuilde water? En zijn de medicijnresten schadelijk voor de gezondheid van mensen? De probleemstelling luidt: Medicijnen in het water, hoe kunnen we dit beperken? Defecten Aan het huidige waterketenmodel ontbreekt nog iets, want anders zouden er (bijna) geen medicijnresten meer in het oppervlaktewater terecht komen. Aangezien er nu nog wel medicijnresten in het oppervlaktewater terecht komen, moet er iets veranderen. Want het oppervlaktewater is verontreinigd door de medicijnresten. Maar hoe zorgen we ervoor dat het waterketenmodel zo wordt aangepast dat er ook in het oppervlaktewater zo weinig mogelijk medicijnresten terecht komen? Geschiedenis Het riool In de Romeinse tijd was er een goede riolering, maar die verdween met de Romeinen. In de Middeleeuwen was de hygiëne slecht omdat er geen riolering was. Pas in 1460 werd er bepaald dat iedereen een beerput moest hebben. Tijdens de industriële revolutie was er in de grote steden geen ruimte meer voor de beerputten en moest iedereen verplicht een ton hebben. Dit waren beide voorlopers van het toilet. In 1840 werd ontdekt dat de overdracht van ziekten misschien wel via het vervuilde water werd veroorzaakt. Waterzuivering In 2000 voor Christus moest water bloot worden gesteld aan zonlicht. Later werden ook andere manieren van zuiveren beschreven, zoals het filtreren van water door middel van houtskool. Ook zijn er beschrijvingen van het opslaan van water in zilveren kannen en het zuiveren van water door middel van koper en zelfs elektrolyse. Drinkwater Er werden vroeger manieren bedacht voor het schoon houden van drinkwater, maar dit was vaak zonder succes. In 1840 was er in Amsterdam een plan opgesteld voor het aanleggen van een riool voor drinkwater, maar door geldgebrek werd dit pas in 1851 uitgevoerd. In 1853 werd er voor het eerst schoon drinkwater van een bron in Zandvoort naar Amsterdam vervoerd. Het water bleef door het vervoeren schoon. Hierdoor vielen er veel minder slachtoffers door ziekten in Amsterdam dan in de rest van Nederland. 3

5 Het riool Soorten riolen: Gemengd riool Hemelwater en afvalwater worden via dezelfde buis vervoerd en afgevoerd naar de rioolwaterzuivering. Verbeterd gemend riool Werkt hetzelfde als een gemengd riool, maar is iets aangepast. Na een overstort komt het water in een bezinkingsbak waardoor de grote deeltjes naar de bodem zakken. Gescheiden riool Een aparte buis voor hemelwater en een aparte buis voor afvalwater. Hemelwater hoeft niet meer gezuiverd te worden. Verbeterd gescheiden riool Het eerste hemelwater is vaak vervuild en wordt via een apart pompje overgepompt naar het afvalwater. De rest van het hemelwater wordt apart van het afvalwater vervoerd, net as een gescheiden riool. De drie manieren voor het vervoeren van rioolwater zijn: 1. Vrij verval riolering 2. Persleiding 3. Vacuüm riool Daarnaast is er nog de IBA Individuele Behandeling van Afvalwater. Rioolwaterzuivering 1. Mechanische zuivering 2. Biologische zuivering Drinkwater Drinkwater heeft zijn eigen smaak en kleur door de mineralen die in het water aanwezig zijn. Over de kwaliteit van drinkwater zijn strenge wetten opgesteld. Soorten water: Hard water Zacht water Waterleidingwet Leidingwater mag volgens de waterleidingwet geen risico voor de gezondheid van de bevolking vormen. Deze wet is in 1957 opgesteld. Drinkwaterzuivering Er zijn verschillende soorten manieren voor het zuiveren van water. Voorfiltratie Beluchting (versproeiing, cascade beluchting, plaatbeluchting & beluchtingstorens) Coagulatie Flocculatie Zandfilters Actief kool Nafiltratie Extra zuivering Gevolgen voor het ecosysteem Door medicijnresten in het oppervlaktewater zijn er verschillende negatieve gevolgen voor mens, dier en plant. Zo kunnen sommige hormonen ervoor zorgen dat mannelijke vissen eicellen gaan produceren. 4

6 Alternatieve manieren van zuiveren Scheiden aan de bron Beperken geneesmiddelen gebruik Vernietigen & inzamelen van ongebruikte medicijnen Ontwikkelen geneesmiddelen die beter worden opgenomen in het lichaam en makkelijker worden afgebroken in het milieu Conclusie/advies Er moet iets aan het huidige waterketenmodel aangepast worden om in de toekomst toch alle medicijnresten uit het afvalwater te zuiveren zodat het oppervlakte water schoon is. Een eerste stap is het beperken van medicijngebruik en ongebruikte medicijnen inleveren bij de apotheek. Echter zorgt dit er nog niet voor dat het probleem opgelost is; het vermindert het alleen. Ons advies is urine te scheiden aan de bron. Hierdoor wordt het toiletwater niet vermengd met ander water en is het zuiveren goedkoper omdat niet al het afvalwater op een speciale manier gezuiverd hoeft te worden. Om die speciale zuiveringsstap nog effectiever te maken zouden er nog UV-lampen en ozon aan de zuiveringsinstallatie toe kunnen worden gevoegd, maar dit is erg duur. Toch is dit het beste voor het ecosysteem en dus ook de mens. 5

7 3. Inleiding Drinkwater; waar komt het vandaan? Deze vraag stelden wij onszelf toen we aan ons PWS begonnen. In de krant lazen we het namelijk overal: er zouden teveel medicijnresten in het oppervlaktewater terecht komen. Maar voordat we het probleem op konden lossen, moesten we uitzoeken waar ons drinkwater, in Nederland, precies vandaan komt. Zodra we dat weten, kunnen we kijken welke weg ons drinkwater aflegt. We waren gelijk gemotiveerd. Het onderwerp sprak ons aan, al willen we er later niet iets mee gaan doen. Het is een heel actueel onderwerp en ook vrij nieuw. We moeten namelijk een oplossing vinden voor het beperken van medicijnresten in drinkwater en dat is zeker een uitdaging. Onze motivatie zorgde ervoor dat we ons hoofd niet lieten hangen. Want het is zeker een lastig probleem, anders had ons PWS niet eens bestaan. We hebben namelijk van de gemeente Naarden en de Universiteit Utrecht de opdracht gekregen om te kijken hoe wij medicijnresten in het oppervlaktewater kunnen beperken. Er was voor ons al een opzet gemaakt met het project ikonderzoekwater.nl. Mevrouw Nammensma wees ons op het onderwerp. We hebben gelijk een vliegende start gemaakt en contact opgenomen met onze waterdeskundige in Naarden, die ons zou helpen met onze problemen. We hadden nog een extra opdracht mee gekregen van de waterdeskundige die andere HAVO 5 leerlingen niet hadden. We moesten namelijk een advies uitbrengen, op basis van de gegevens die wij zouden vinden. We mailden veel met onze waterdeskundige en regelden een excursie naar Naarden. Na het gesprek wisten we zeker dat we geen simpel onderwerp hadden gekozen en dat we zo breed mogelijk moesten gaan zoeken. We begonnen bij de bron, de plaats waar ons water vandaan komt. Dat bracht ons vervolgens bij onze deelvraag: Hoe ziet het huidige waterketenmodel in Nederland eruit?. We begonnen bij de plaats waar elk mens een paar keer per dag een bezoekje aan brengt: het toilet. We volgden de weg die dat water aflegt en kwamen uit bij een RWZI. Een RWZI is een rioolwaterzuiveringsinstallatie. Bij het Waterschap Vallei en Eem konden we al snel terecht voor een rondleiding. Daar hebben we in geuren en kleuren geroken en gezien hoe het vervuilde water uit ons toilet gezuiverd wordt tot oppervlaktewater dat vervolgens in de Eem wordt geloosd. Maar dit komt niet uit onze kraan, toch? vroegen wij ons af. En dat klopt, want na de rioolwaterzuivering wordt het nog een keer gezuiverd. Dit proces is veel preciezer en nagenoeg alle schadelijke deeltjes zouden eruit worden gefilterd, op de medicijnresten na. In de loop van de jaren zijn we steeds meer medicijnen gaan gebruiken en de resten daarvan blijven in het drinkwater zitten. Dit leidt tot onze onderzoeksvraag: Medicijnen in het water, hoe kunnen we dit beperken? Medicijnresten in water hebben gevolgen voor de gezondheid van de mens, maar hoe komt het dat deze er nog steeds in zitten? Hoe kunnen we deze eruit zuiveren? Of kan dat ook nog op een alternatieve manier? Ga met ons mee, vanaf het begin tot aan het einde. 6

8 4. Hoofd- en deelvragen Hoofdvraag Hoe kunnen we het waterketenmodel verbeteren waardoor medicijnresten niet meer in het oppervlaktewater terecht komen? Deelvragen Hoe ziet het huidige waterketenmodel in Nederland eruit? o Hoe zuiveren met verschillende zuiveringsmethoden. o Volgorde van zuiveringsmethodes Wat zijn de gevolgen van medicijnresten in water voor het ecosysteem? o Lange termijn o Korte termijn Hoe komt het dat er ondanks het huidige waterketenmodel nog steeds medicijnresten in het drinkwater terecht komen? o Reden van het project Wat zijn alternatieve manieren om medicijn(en)(resten) voortijdig van het drinkwater te scheiden? o Scheiden aan de bron (urine apart inzamelen) o Zwartwater behandeling o Grijswater behandeling o Beperken geneesmiddelen gebruik o Vernietigen & inzamelen van ongebruikte medicijnen o Ontwikkelen geneesmiddelen die beter worden opgenomen in het lichaam en makkelijker worden afgebroken in het milieu 7

9 5. Probleembeschrijving In Nederland en in de rest van de wereld worden steeds meer medicijnen* gebruikt. Het werd eerst niet als een probleem gezien, totdat wetenschappers erachter kwamen dat als medicijnresten in het oppervlaktewater komen, de vissen beïnvloed worden. Het probleem was echter: hoe kwam dat? Waarom komen die medicijnresten in het oppervlaktewater terecht? De wereldbevolking vergrijst en de wereldbevolking neemt toe. Dit zijn de twee belangrijkste factoren als het gaat om het steeds meer gebruiken van geneesmiddelen. Maar als iemand geneesmiddelen gebruikt, worden niet alle stoffen door het lichaam opgenomen. Een deel van de medicijnen komt er via de urine weer uit; medicijnresten. Die medicijnresten komen terecht in het water dat gezuiverd wordt op een RWZI. Een RWZI is een rioolwaterzuiveringsinstallatie. Per regio wordt het rioolwater gezuiverd, zoals in Amersfoort bij rioolwaterzuiveringsinstallatie Vallei en Eem. Het water uit het toilet wordt daarheen gepompt en gezuiverd. Maar de medicijnresten worden in die zuivering niet uit het water gehaald. Ze zijn daarnaast ook nog eens slecht afbreekbaar. Ze komen daardoor in het oppervlaktewater terecht. In het oppervlaktewater komen heel veel verschillende organismen voor. Toen wetenschappers erachter kwamen dat deze organismen beïnvloed werden door de medicijnresten ging er een alarmbel rinkelen. Er moest iets aan gedaan worden. Maar wat? Want op welke manier kunnen de medicijnresten het beste uit het water worden gehaald? En op welke manier is dit het meest betaalbaar? Want in de toekomst zal het medicijngebruik steeds meer toenemen en ook steeds meer effect gaan hebben op de gezondheid van de mens. *Medicijnen = alle chemicaliën die gebruikt worden bij mensen of dieren (zowel voor landbouwkundig gebruik als in de aquacultuur) ter onderhoud of herstel van de gezondheid. (RIVM) 8

10 6. Defecten In ons PWS gaan we onderzoeken wat er ontbreekt aan het huidige waterketenmodel. Er is namelijk geconstateerd dat er nog steeds medicijnresten in het water zitten, zelfs na zuivering van dit water. Wat moet er gedaan worden om ervoor te zorgen dat de medicijnresten uit het water gehaald worden, wat ontbreekt er dus aan het waterketenmodel van nu? Het rioolwater wordt gezuiverd door een rioolwaterzuiveringsinstallatie (RWZI). Het water wordt zo gezuiverd dat het weer terug het oppervlaktewater in kan. Dit water lijkt schoon maar dat is het niet. Het water zit nog vol met medicijnresten die niet uit het water zijn gezuiverd. Wat moet er gedaan worden? Medicijn(en)(resten) moeten uit het water gehaald worden voordat ze in het oppervlaktewater terecht komen. Medicijnresten in oppervlaktewater hebben gevolgen voor het totale ecosysteem, dus niet alleen voor de mens. Medicijnresten moeten uit het gezuiverde rioolwater gehaald worden voordat ze in het oppervlaktewater terecht komen maar dat gebeurt niet. Het gezuiverde water wordt rechtstreeks geloosd in het oppervlaktewater. Op deze manier komen er medicijnresten in het oppervlaktewater terecht. In een drinkwaterzuivering worden er wel een aantal medicijnresten uit het water gehaald. Dit gebeurt eigenlijk een stap te laat. Daarom zou er na de rioolwaterzuivering nog een zuivering moeten komen die ervoor zorgt dat ook de medicijnresten uit het afvalwater worden gezuiverd. 9

11 7. Waterzuivering De Geschiedenis Riool Tussen 2500 en 3500 voor Christus werd er al gebruik gemaakt van het afvoeren van water, maar er was nog geen sprake van waterzuivering. Afvalwater werd in de Romeinse tijd gebruikt als bron van meststoffen. In de Middeleeuwen was er geen riolering. De burgers deden hun behoeften op straat, of thuis op de po. Nadat je je behoefte had gedaan was het gebruikelijk om het gelijk buiten op straat te gooien. Zo belandde alles op straat en uiteindelijk kwam het in de grachten terecht. De grachten raakten hierdoor vervuild. In 1460 werd er bepaald dat iedereen thuis een beerput moest hebben. Deze bestond uit een gat in de grond met daarbovenop een plankje met een gat daarin. Deze put moest regelmatig geleegd worden, de inhoud hiervan werd gebruikt voor het bemesten van het land. De beerput is eigenlijk een voorloper van het toilet. Door de industriële revolutie kwamen veel arbeiders in de stad wonen. Er werden veel huizen gebouwd zonder binnenhof of tuin. Er was dus geen ruimte meer voor een beerput. In die tijd maakten de mensen gebruik van een ton. Veel families moesten een ton delen. Twee keer per week kwam er dan een kar langs waar de tonnen in werden geleegd. Na de industrialisatie en de verstedelijking werd het afvalwaterprobleem groter. Ze maakten zich in die tijd ernstig zorgen over de verspreiding van besmettelijke ziekten. Rond 1840 werd ontdekt dat de overdracht van de meeste ziekten werd veroorzaakt door besmet water. Op plaatsen waar landbouwgrond met afvalwater werd bemest, maakten ze gebruik van sloten, meren en kuilen als voorbehandeling. De zwaardere deeltjes zonken naar de bodem waardoor het water minder vuil bevatte. Deze techniek werd waarschijnlijk al toegepast rond Waterzuivering Het zuiveren van water is ontstaan tijdens de industriële revolutie die eind 18 e eeuw is begonnen. Wel vindt er al eeuwenlang een soort waterzuivering plaats. Rond 2000 voor Christus werd er al beschreven dat het water moest worden blootgesteld aan zonlicht. Ook moest het water gefilterd worden met houtskool. Het onzuivere water moest worden gekookt en voordat het water gefilterd werd moest er een stuk koper zeven keer worden ondergedompeld in het water. Ook zijn er beschrijvingen van het opslaan van water in zilveren kannen en het zuiveren van water door middel van elektrolyse. Rond 1880 werden er experimenten uitgevoerd met het beluchten van het afvalwater. Rond die tijd werd ook de basis voor het actief slibproces gelegd. Er werden veel zuiveringsstations aangelegd die het actief slibsysteem gebruikten. Het actief slibsysteem zorgt ervoor dat kleine afvaldeeltjes samenvlokken tot grotere afvaldeeltjes en naar de bodem zakken. Dit is nog steeds een van de meest gebruikte systemen om het afvalwater te zuiveren. 10

12 Drinkwater Vroeger trokken mensen veel rond, maar toen mensen zich gingen vestigen hadden ze drinkwater nodig dat ze gemakkelijk konden bereiken. Daarom werden toen ook veel dorpen vlak bij rivieren en meren gebouwd. Want als er geen rivier of meer in de buurt was, moesten de bewoners van het dorp een put graven. Die putten zorgden ervoor dat het grondwater gebruikt kon worden. Maar er gingen zich steeds meer mensen op een vaste plek vestigen en de vraag naar drinkwater steeg daardoor. Daarom werden er in Egypte en Perzië als eerste waterleidingen gebouwd. De Romeinen gebruikten al aquaducten, maar aangezien de Romeinen ten onder gingen, werden de aquaducten niet meer gebruikt. Door de ondergang van het Romeinse Rijk waren de aquaducten beschadigd, maar de mensen waren niet in staat ze te repareren. Men moest daardoor weer aan meren en rivieren gaan wonen. In de Middeleeuwen werden nieuwe waterleidingen gebouwd in Europa. Deze waren van hout. Als er geen rivier of meer in de buurt was, werd ook regenwater voor het eerst gebruikt als regenwater. Maar er was ook een nadeel aan de waterleidingen; in grote steden werd het water zeer vervuild. Al het afval werd in hetzelfde water gegooid als waaruit werd gedronken. Via het water in de waterleidingen begonnen ziektes zoals cholera zich te verspreiden. En nu nog steeds is cholera een van de meest dodelijke virussen die zich via het water verspreidt. Het probleem van cholera is ook nog steeds niet opgelost. In 1853 werden in Amsterdam, in Nederland, de eerste echte waterleidingen aangelegd. In die tijd was er nog geen kennis van bacteriën en virussen. Het was voor de bevolking dus niet duidelijk dat het door het water kwam dat ze cholera en tyfus kregen. In de loop van de 17 de eeuw werden de putten wel steeds beter en konden ze dieper water oppompen maar de hygiëne was nog steeds heel slecht. Later werden ook watertorens gebouwd voor de gegoede burgerij. Maar ook dit water was niet gezond. Halverwege de 19 de eeuw, dus toen de eerste waterleidingen aan werden gelegd, werd het wel duidelijker dat mensen ziek werden door het gebruiken van drinkwater uit regenbakken, putten of open water. Door de industriële revolutie werd de bevolking in Nederland steeds groter en binnen een mum van tijd ontwikkelde zich een epidemie. Al vanaf 1840 waren er plannen om waterleidingen aan te leggen met schoon drinkwater, maar door geldproblemen werd dit steeds uitgesteld. De drinkwatervoorziening was geen taak van de overheid, dus moesten particulieren zelf geld verzamelen om een drinkwaternet aan te leggen. De tien opvolgende jaren werden er nog verschillende plannen gemaakt, maar telkens was geld het probleem, zelfs als de overheid het plan goed had gekeurd. In 1850 waren er nog twee plannen over. Een van die plannen had het bijna gemaakt totdat ze weer geld tekort hadden. Net toen ze het op wilden geven, kwam er een Engelse financier. De aanleg van de waterleidingen startte in 1851 en op 6 juni 1853 kwam er voor het eerst water uit de fontein bij de Haarlemmerpoort te Amsterdam. Het water was afkomstig uit een zuiverwaterbron in Zandvoort die er nu nog steeds is. Rondom Amsterdam kwam er meer vraag naar waterleidingen en in 1856 waren er 1397 woningen aangesloten op de waterleidingen. Dit bleek een grote stap vooruit in de hygiëne, want in 1866 brak er een cholera-epidemie uit. In heel Nederland vielen er veel doden, alleen in Amsterdam bleef het aantal erg laag. Achteraf bleek dus waardoor dit kwam; het waterleidingnet en de aanleg van een riolering. 11

13 Het bedrijf dat voor het water zorgde in Amsterdam heette de Duinwater- Maatschappij. Maar er kwam steeds meer vraag naar water en de capaciteit van het bedrijf was niet groot genoeg. Er kwam steeds meer kritiek op en het bedrijf. Op 1 mei 1896 nam de gemeente de Duinwater-Maatschappij over, sindsdien heette het bedrijf Gemeentewaterleidingen. Rond 1900 had het Rijk toezicht op de waterleidingen. Zij hebben ervoor gezorgd dat er door middel van pompen stroomversnellingen in de leidingen kwamen. In 1911 was er de eerste groepswaterleiding waar verschillende gemeenten op waren aangesloten. Dit verschijnsel kwam steeds vaker voor en er doken overal in Nederland groepswaterleidingen op. In die tijd werd nog wel veel particulier geregeld, behalve in Noord-Holland. Het RID (Rijkswaterinstituut voor de Drinkwatervoorziening) werd in 1913 opgericht. Tussen 1920 en 1930 kwamen in alle provincies provinciale waterleidingverordeningen tot stand. Die waren er om de kwaliteit van het water te waarborgen. 12

14 Het riool Het afvalwater van de douches en toiletten in Nederland gaat door een heel aantal stappen voordat het weer het oppervlaktewater in kan. Het water dat wij gebruiken voor de douche stroomt weg via het putje en gaat zo via een buizenstelsel richting het riool. De Gemeente zorgt voor de riolering in de stad en moet in een gemeentelijk rioleringsplan hun rioleringsbeleid vastleggen. In een basis rioleringsplan moet de gemeente een technische uitwerking van het plan geven. Zowel het gemeentelijk rioleringsplan als het basis rioleringsplan wordt door het waterkwaliteitsbeheer beoordeeld. Het waterschap zorgt voor de zuivering van het afvalwater. Je hebt twee soorten water dat opgevangen wordt. Het eerste is het hemelwater en het tweede is het afvalwater. Het afvalwater bestaat uit grijs en zwart water. Het grijze water is het afvalwater van bijvoorbeeld het douchen of de afwas. Het zwarte water is het water dat uit het toilet komt. Het hemelwater, het woord zegt het al, is het water dat tijdens een regenbui naar beneden komt. Er bestaan verschillende soorten rioleringen: Gemengd riool: Dit is één grote betonnen buis waar al het water doorheen stroomt. Dus zowel het afvalwater als het hemelwater wordt in hetzelfde buizenstelsel ingezameld en via een transportsysteem met gemalen en persleidingen afgevoerd naar een rioolwaterzuiveringsinstallatie. Het voordeel van deze manier van riolering is dat er maar één buis de grond in hoeft en dus weinig geld kost. Een van de nadelen is dat er relatief veel schoon water, het hemelwater, naar de afvalwaterzuivering gaat. Daardoor wordt de zuivering meer belast dan noodzakelijk is. Een ander nadeel is dat de capaciteit van de buis niet zo groot is. Wanneer het dan hard regent, stroomt de riolering over. Het water komt omhoog via de kolken in de stoepranden en komt dan op de straat. Een oplossing hiervoor is het plaatsen van een overstort, waar het overtollige water direct wordt afgevoerd naar het oppervlaktewater. Dit gebeurt echter alleen wanneer het water veel te hoog komt te staan (zo n 5x per jaar). Een voordeel van dit systeem is dat er geen afval- en hemelwater op de straat komt. Het nadeel is wel dat er vervuild water in het oppervlaktewater terecht komt omdat ook het grijs en zwart water dan zonder dat het gezuiverd is in het oppervlaktewater terecht komt. Vervuild water in het oppervlaktewater kan voor een aantal problemen zorgen: - Er komen nare geurtjes vrij wanneer het afvalwater in het oppervlaktewater zit. Dat komt door de biologische processen die het afvalwater afbreken. - Een open riool is een van de grootste bronnen bij de verspreiding van ziektes zoals cholera. - Het ecosysteem wordt aangetast doordat er door het doodgaan van organismen schakels verdwijnen. Omdat er op deze manier veel rioolwater in het oppervlaktewater terecht komt, heeft het oppervlaktewater onvoldoende capaciteit meer om al dit water te verwerken. Biologisch afval heeft veel zuurstof nodig om te vergaan. Al het zuurstof wordt op deze manier opgebruikt en zo vinden er anaerobe processen plaats. 13

15 Verbeterd gemengd riool: Dit riool heeft net als bij het gemengde riool maar één rioolbuis. Wat er aan dit riool verbeterd is, is dat het water na de overstort terecht komt in een grote bezinkingsbak. Hierin wordt de eerste hoeveelheid overstortwater opgevangen. Een deel van de afvaldeeltjes bezinkt in de bak. Vanuit de bezinkingsbak stroomt het water het oppervlaktewater in. Na de bui gaat het water uit de bezinkingsbakken weer terug het riool in zodra er weer capaciteit is. Gescheiden riool: In het gescheiden riool zijn er twee betonnen buizen geplaatst. Een daarvan is voor het afvalwater en de andere is voor het regenwater. In de buis met het hemelwater, wordt het water gelijk afgevoerd naar het oppervlaktewater. Het afvalwater stroomt in een aparte buis richting de waterzuivering. Zo wordt alleen het vuile water gezuiverd en de waterzuivering niet méér belast dan noodzakelijk is. Een van de voordelen hierbij is dat er bij een teveel aan regenwater geen ongezuiverd water meer in het oppervlaktewater terecht komt. Verbeterd gescheiden riool: Bij het verbeterd gescheiden riool wordt het eerste hemelwater dat opgevangen wordt overgepompt, door een klein pompje, naar het afvalwaterriool. Het eerste water dat door een rioolbuis heen stroomt, is vaak nog wat vies en neemt ook viezigheid mee vanuit een riool. Wanneer het harder regent, stopt het pompje met pompen en stroomt het water het oppervlaktewater in. Op deze manier komt er nog minder vervuiling in het oppervlaktewater. Naast de verschillende soorten riolering zijn er ook verschillen in de manier waarop het water wordt vervoerd: Vrij verval riolering: Bij een vrij verval riolering wordt er gebruik gemaakt van de zwaartekracht. De rioleringsbuizen worden onder een kleine helling geplaatst die ervoor zorgt dat het regen- en afvalwater via een natuurlijke stroming de juiste kant op gaat. Een voordeel van deze manier van riolering is dat er geen of weinig gemalen voor nodig zijn. Een nadeel is dat de buizen vaak op grote diepte geplaatst moeten worden om het juiste effect te bereiken. Vroeger was de aansluiting tussen de betonnen buizen niet goed. Hierdoor kon er rioolwater weglopen uit de buizen. Een voordeel was dat het grondwater juist weer de riolering in kon waardoor de grondwaterstanden laag waren en kruipruimtes niet volliepen. Tegenwoordig sluiten de buizen goed op elkaar aan en zijn er weinig lekkages. Wel staat de grondwaterstand nu hoger omdat het grondwater niet meer het riool in kan. Persleiding: Persleiding wordt vaak gebruikt wanneer woningen die in een buitengebied liggen, aangesloten moeten worden op de riolering. Het afvalwater wordt via kunststof rioolbuizen weggepompt. Er wordt aan het begin van de leiding druk uitgeoefend waardoor het water wordt voortgeduwd. Een nadeel van persleidingen is dat het water vaak te lang in de buizen blijft. Daardoor ontstaat er H 2 S (zwavel) in de buis. Bij kunststofbuizen is dat geen probleem maar bij betonnen buizen wel. Het H 2 S tast het beton namelijk aan waardoor het slijt. Daarom wordt er alleen gebruik van 14

16 gemaakt als er meerdere woningen zijn aangesloten op persleidingen zodat er minder kans is op stilstaand water en dus op de vorming van H 2 S. Vacuüm riool: Een vacuüm riool (ook wel luchtpersriolering) is een riool waar het afvalwater zich verplaatst doordat de leiding door een hoofdstation vacuüm wordt gezogen. Ook hierbij ligt er een leiding in de grond. Die leiding moet heel precies en vlak neergelegd worden anders werkt het concept niet. Een vacuüm is aan de binnenkant gekarteld (zie figuur 1) zodat het water niet terug kan lopen. Het water blijft op deze manier tussen de kartels zitten wanneer de vacuümpomp uit staat. Het afvalwater wordt met behulp van een compressor door middel van luchtdruk naar het lozingspunt gestuwd. Deze manier van riolering komt niet veel voor in Nederland. Figuur 1 IBA: Wanneer er een huis, buiten een rioleringsgebied, aangesloten moet worden op dat rioleringsgebied kost dat heel veel geld. De gemeente kiest dan liever voor een IBA systeem. IBA staat voor Individuele Behandeling van Afvalwater. Dit systeem zuivert het afvalwater van één huishouden. Huishoudelijk afvalwater bevat veel organisch materiaal, zwevende stoffen en nutriënten zoals fosfaat en ammonium. Een IBA haalt zoveel mogelijk organische en zwevende deeltjes uit het afvalwater. Er wordt gebruik gemaakt van opgelost zuurstof om het afvalwater te zuiveren. Helaas kan het IBA maar slecht het ammonium en andere stikstoffen uit het water zuiveren. Om deze stoffen te verwijderen heb je de juiste temperatuur nodig en dat is afhankelijk van het seizoen. Een IBA is eigenlijk een kleine waterzuiveringsinstallatie. Het zuivert alleen niet zoveel als een echte waterzuivering. Een IBA (zie figuur 2) bestaat uit een bezinkingsbak (1) daarin worden de grootste organische deeltjes bezonken. Daarna stroomt het water over de rand van de bak naar de beluchtingstank (2). Hier worden bacteriën aan het water toegevoegd die er voor zorgen dat er nog meer afval naar de bodem zinkt. Ook komt er lucht bij in de tank omdat de bacteriën werken in een zuurstofrijke omgeving. Na de beluchtingstank stroomt het water naar de nabezinkingstank (3). Dit is de laatste stap waar het water gezuiverd wordt. Na deze stap stroomt het water het oppervlaktewater in. Het hemelwater wordt lokaal afgevoerd naar open water. Figuur 2 15

17 Rioolwaterzuivering Het zuiveren van afvalwater bestaat ook weer uit verschillende manieren. Zo heb je de mechanische zuivering en de biologische zuivering. Mechanische zuivering Het influente water (afvalwater dat voor behandeling op een zuiveringsinrichting wordt aangevoerd), komt binnen via grote rioolbuizen. Het water wordt verzameld in de influentkelder en gaat daarna naar een roostergoedverwijdering (afbeelding 1 en 2 ) waar de niet-opgeloste deeltjes uit het water worden gehaald. Dit gebeurt mechanisch. Het afvalwater gaat door een fijn rooster waar alleen de grotere deeltjes in blijven hangen zoals: takjes, papier, steentjes en plastic. Al het afval dat uit het water wordt gehaald, wordt vervolgens via speciale persen samengeperst en belandt in een vuilcontainer. Het water stroomt door naar de eerste voorbezinkingsbak. Dit is een dichte tank. Het water komt aan de onderkant van de bak binnen. Bovenop de bak draait een drijflaagafvoer, deze schraapt de vetten, die op de oppervlakte drijven, van het water en brengt deze naar een drijflaagput. De zware deeltjes in het water zakken naar beneden en vormen slib. Dit slib wordt primair slib genoemd. Een ruimer, vergelijkbaar met de drijflaagafvoer, schraapt het slib van de bodem. Het slib wordt door de ruimer via de schuine bodem van de bak naar het midden verschoven. Vanuit het midden wordt vervolgens het slib naar de drijflaagput afgevoerd. Het water blijft ongeveer 12 uur in een bezinkingsbak, na deze 12 uur stroomt het water over de rand richting de beluchtingstank. Het primaire slib wordt door een cycloon gepompt. Een cycloon is een kegelvormige cilinder die als een centrifuge ronddraait. Het zand komt zo tegen de wand van de cilinder en zakt naar beneden. Het zand gaat door een zandwasser, waar het nog extra schoon wordt gemaakt en wordt daarna in een vuilcontainer gedumpt. Het slib dat overblijft, gaat naar een tank waar het slib nog verder kan indikken. Afbeelding 1 Afbeelding 2 16

18 Biologische zuivering Na de mechanische zuivering zitten er nog steeds verschillende opgeloste stoffen in het water. Deze opgeloste stoffen worden voor het grootste deel verwijderd in de beluchtingstank. In deze tank zitten bacteriën die de organische stoffen afbreken tot koolstofdioxide, stikstofgas en water. Sommige bacteriën werken anaeroob, zij hebben geen zuurstof nodig voor de processen, andere bacteriën werken aeroob, deze hebben wel zuurstof nodig. In de natuur neemt het water zuurstof op uit de lucht, maar doordat het water maar weinig zuurstof kan oplossen en het proces lang duurt, helpen ze de natuur door op sommige plaatsen lucht toe te voegen aan het water (afbeeldingen 3 en 4). Zo wordt het natuurlijke proces wat versneld. Het water circuleert een aantal keer door deze tank (afbeelding 5). Er drijft een oranje bal aan een stok in het water, deze meet de waardes uit het water (afbeelding 6). Daarna stroomt het water op één plek over de rand en gaat door naar de nabezinkingstank. Het principe van een nabezinkingstank is vergelijkbaar met die van de voorbezinkingstank. De nabezinkingstank is open, en heeft geen drijflaag afvoer. Ook bij de nabezinkingstank wordt er gebruik gemaakt van een ruimer die het laatste slib van de bodem schraapt. Het water blijft zo n 24 uur in deze tank, daarna stroomt het water over de rand (afbeelding 7). Hierna stroomt het, het oppervlaktewater in. Afbeelding 3 Afbeelding 4 17

19 Afbeelding 5 Afbeelding 6 Afbeelding 7 Afbeelding 8, overzicht RWZI 18

20 Drinkwater Algemeen Met drinkwater wordt water bedoeld dat geschikt is voor menselijke consumptie. Al ons water komt uit de kraan. Maar drinkwater is niet hetzelfde als kraan- of leidingwater. De naam kraan- of leidingwater zegt niets over de kwaliteit van het water, alleen over de manier van vervoeren of afleveren. In Nederland wordt al het water door waterzuiveringsbedrijven gezuiverd, zodat de kwaliteit hoog genoeg is om gedronken te worden. Hetzelfde water dat wordt gedronken, wordt in vrijwel alle huizen ook gebruikt voor het toilet of voor de douche en het bad. Daarnaast zijn ook bronwater en vele soorten mineraalwater geschikt voor menselijke consumptie. Al worden deze soorten water niet aangeduid als drinkwater, maar als flessenwater, dat in de supermarkt wordt verkocht. Samenstelling Het water (H 2 O) bestaat uit meer dan alleen H 2 O. Het water in Nederland bevat ook nog mineralen en metalen zoals seleen, chroom, koper en ijzer. Doordat er strenge wetten over de kwaliteit van het water zijn opgesteld, moeten ook waterleidingbedrijven ervoor zorgen dat er geen colibacteriën en streptokokken in het water zitten. Wat nog wel eens gebeurt, als het warm weer is, is dat door lang stilstaand water legionella bacteriën gaan groeien. Deze bacteriën kunnen de veteranenziekte veroorzaken als ze door inademing via kleine druppeltjes water in de longen terecht komen. De druppeltjes kunnen bijvoorbeeld door de airconditioner of douche worden verspreid. In 2003 is er nog een onderzoek gedaan naar lood in water. Dit kan schadelijk zijn voor baby s tot één jaar. Uit dit onderzoek bleek dat bij ongeveer huizen lood in het water zat. De loden leidingen bevonden zich buiten en binnen het huis en werden met behulp van een subsidieregeling vervangen. Hard en zacht water De waterhardheid geeft aan hoe groot de concentratie van de metaalionen is. Die metaalionen zijn veelal magnesium- en calciumcarbonaat, maar ook bicarbonaten en sulfaten. Als het water hard is, heeft dat geen verdere gevolgen voor de gezondheid, maar het heeft wel andere vervelende eigenschappen. Hard water bemoeilijkt namelijk de werking van bijvoorbeeld zepen en verwarmingselementen. Voor drinkwater zijn er wel normen gesteld voor de hoeveelheid metaalionen die het mag bevatten. Drinkwater mag niet te hard maar ook niet te zacht zijn. Het Waterleidingbesluit schrijft voor dat de totale hardheid van drinkwater dient te liggen tussen 1 en 2,5 mmol/l. Te zacht water komt bijna nooit voor, maar te hard water wat vaker. Drinkwaterbedrijven kunnen hier wat aan doen, door het harde water bijvoorbeeld te mengen met zacht water, of het te ontharden. Ontharden zorgt er door middel van een membraan voor dat de metalen uit het water worden gehaald. Dit zorgt er tevens voor dat bacteriën en virussen uit het water worden gefilterd. In Amsterdam is veel hard water, daar wordt het water vaak op deze manier behandeld. Hard water heeft een negatieve invloed op bijvoorbeeld afwasmachines en wasmachines. Andere manieren van waterontharding zijn verhitting, neerslagreacties, ionwisselaars en complexvormers. 19

Inleiding. Afvalwater. Afvalwaterzuivering

Inleiding. Afvalwater. Afvalwaterzuivering Inleiding Je poetst je tanden en spoelt je mond. Hup, doorspoelen! Vieze handen? Flink wat zeep en de kraan open: hup, ook maar doorspoelen! Elke dag spoel jij vele liters schoon drinkwater door de wastafel,

Nadere informatie

Werkstuk Techniek. Rioolwaterzuiveringsinstallaties. Werkstuk gemaakt door: Klas: B2E Datum inleveren werkstuk: Dinsdag 30 mei Docent: JGT

Werkstuk Techniek. Rioolwaterzuiveringsinstallaties. Werkstuk gemaakt door: Klas: B2E Datum inleveren werkstuk: Dinsdag 30 mei Docent: JGT Werkstuk Techniek Rioolwaterzuiveringsinstallaties Bron foto: www.wve.nl Bron foto: www.wve.nl Werkstuk gemaakt door: Anoniem Samantha (op van eigen de verzoek) Maat Bert Bert van van Naamen Naamen Klas:

Nadere informatie

Handleiding. Afvalwaterzuivering. Uitleg Samenvatting Test jezelf

Handleiding. Afvalwaterzuivering. Uitleg Samenvatting Test jezelf Handleiding Voorbereiding Organiseer eventueel een excursie naar een rioolwaterzuiveringsinstallatie in de directe omgeving. Deze excursie kan worden gepland voorafgaand aan de behandeling van dit Bloq,

Nadere informatie

Overdaad Schaadt. Onderzoek naar vervuild water. Naam:... Foto: creative commons; Flickr eddi07.

Overdaad Schaadt. Onderzoek naar vervuild water. Naam:... Foto: creative commons; Flickr eddi07. Overdaad Schaadt Onderzoek naar vervuild water Naam:... Foto: creative commons; Flickr eddi07. 1 inleiding Inleiding: Vroeger was alles beter. Dus niet. Neem bijvoorbeeld drinkwater. Tot ver in de vorige

Nadere informatie

Brabantwater en uw kraanwater

Brabantwater en uw kraanwater Brabantwater en uw kraanwater Uw kraanwater wordt geleverd door Brabant Water. Wij winnen en zuiveren grondwater, wat u later als drinkwater van hoge kwaliteit uit de kraan haalt. In totaal maken 2,4 miljoen

Nadere informatie

Afdrukken pagina 2-23 dubbelzijdig formaat A4 naar behoefte kunnen lege A4-pagina s worden tussengevoegd

Afdrukken pagina 2-23 dubbelzijdig formaat A4 naar behoefte kunnen lege A4-pagina s worden tussengevoegd Gebruiksaanwijzing leerdagboek Exempel Schoon water Afdrukken pagina 2-23 dubbelzijdig formaat A4 naar behoefte kunnen lege A4-pagina s worden tussengevoegd Aanwijzingen Schrijf- en tekenruimte in leerdagboek

Nadere informatie

Aquafin - leerpakket. werken aan zuiver water WERKBLAD VOOR DE LEERLING NIVEAU 1 - MEERKEUZEVRAGEN

Aquafin - leerpakket. werken aan zuiver water WERKBLAD VOOR DE LEERLING NIVEAU 1 - MEERKEUZEVRAGEN werken aan zuiver water WERKBLAD VOOR DE LEERLING Aquafin - leerpakket NIVEAU 1 - MEERKEUZEVRAGEN 1. Hoeveel water gebruikt de Vlaming gemiddeld per dag? 1. 120 liter 2. 80 liter 3. 200 liter 8. Waar komt

Nadere informatie

Brabant Water Les je dorst educatieplatform Verdiepende suggesties

Brabant Water Les je dorst educatieplatform Verdiepende suggesties Brabant Water Les je dorst educatieplatform Verdiepende suggesties Voor groep 6 tot en met 8 Verdiepende suggesties voor de bovenbouw De volgende lessuggesties zijn veelal gericht op actief coöperatief

Nadere informatie

Hoe werkt de rioolwaterzuivering. Amersfoort? Waterschap zuivert afvalwater uit: Amersfoort Leusden Bunschoten

Hoe werkt de rioolwaterzuivering. Amersfoort? Waterschap zuivert afvalwater uit: Amersfoort Leusden Bunschoten Hoe werkt de rioolwaterzuivering Amersfoort? Waterschap zuivert afvalwater uit: Amersfoort Leusden Bunschoten Waterschap Vallei & Eem werkt aan schoner water Tot het begin van de jaren zeventig ging de

Nadere informatie

Schoon water. Hoe zuiveren wij uw afvalwater?

Schoon water. Hoe zuiveren wij uw afvalwater? Schoon water Hoe zuiveren wij uw afvalwater? Welkom bij een van de rioolwaterzuiveringsinstallaties van Waterschap Peel en Maasvallei. Schoon regenwater kan prima worden opgevangen in een regenwaterbuffer.

Nadere informatie

grondstof? Afvalwater als Energie winnen uit afvalwater Verwijderen van medicijnen en hergebruik van meststoffen Veel mogelijkheden

grondstof? Afvalwater als Energie winnen uit afvalwater Verwijderen van medicijnen en hergebruik van meststoffen Veel mogelijkheden Afvalwater als grondstof? Energie winnen uit afvalwater Om energie uit afvalwater te winnen wordt het water van het toilet, eventueel gemengd met groente en fruitafval, vergist. Daarvoor worden een vacuümsysteem,

Nadere informatie

De Friese Waterketen: samen besparen!

De Friese Waterketen: samen besparen! De Friese Waterketen: samen besparen! Weet u het antwoord? Drinkwater; waar halen we dit vandaan? Hoeveel water gebruikt u per dag? Auto naar de wasstraat of zelf wassen? Waterbelasting, rioolheffing,

Nadere informatie

Water weg. Over regen- en afvalwater en waar dat naar toe gaat

Water weg. Over regen- en afvalwater en waar dat naar toe gaat Water weg Over regen- en afvalwater en waar dat naar toe gaat 1 2 Water weg Over regen- en afvalwater en waar dat naar toe gaat 3 In het afvoerputje van de keuken, het bad of de douche. In het gat van

Nadere informatie

DEMONSTRATIEPROJECT D ECENTRALE AFVALWATERZUIVERING

DEMONSTRATIEPROJECT D ECENTRALE AFVALWATERZUIVERING DEMONSTRATIEPROJECT D ECENTRALE AFVALWATERZUIVERING D ECENTRALE AFVALWATERZUIVERING INLEIDING Landustrie Sneek BV bezit een ruime hoeveelheid kennis en ervaring in het transporteren en behandelen van riool-

Nadere informatie

Energie uit drinkwater en afvalwater

Energie uit drinkwater en afvalwater Energie uit drinkwater en afvalwater Inhoud 1. De cyclus van de stedelijke drinkwatervoorziening en afvalwater 2. Installeren van een turbine in het drinkwaternet 2.1. De druk in drinkwaternetten 2.2.

Nadere informatie

Presentatie Wateroverlast. AOC Oost Almelo

Presentatie Wateroverlast. AOC Oost Almelo Presentatie Wateroverlast AOC Oost Almelo Inhoud - Intro wateroverlast - Afbeeldingen wateroverlast - Opdracht 1 Oorzaken wateroverlast - Oorzaken wateroverlast - Mogelijk oorzaken - Opdracht 2 Oplossingen

Nadere informatie

Aquafin - leerpakket. werken aan zuiver water WERKBLAD VOOR DE LEERLING NIVEAU 1 - MEERKEUZEVRAGEN

Aquafin - leerpakket. werken aan zuiver water WERKBLAD VOOR DE LEERLING NIVEAU 1 - MEERKEUZEVRAGEN werken aan zuiver water WERKBLAD VOOR DE LEERLING Aquafin - leerpakket NIVEAU 1 - MEERKEUZEVRAGEN 1. Hoeveel water gebruikt de Vlaming gemiddeld per dag? l 1. 120 liter l 2. 80 liter l 3. 200 liter 2.

Nadere informatie

GRONDSTOFFEN. Van welke 2 types water maakt men drinkwater in België? ... ...

GRONDSTOFFEN. Van welke 2 types water maakt men drinkwater in België? ... ... GRONDSTOFFEN Van welke 2 types water maakt men drinkwater in België?...... De personages uit de 4D-film "Teruggespoeld" vertegenwoordigen elk een type water. Schrijf bij elk personage het juiste type van

Nadere informatie

Schoner water in sloten en plassen Maatregelen voor een betere waterkwaliteit

Schoner water in sloten en plassen Maatregelen voor een betere waterkwaliteit Schoner water in sloten en plassen Maatregelen voor een betere waterkwaliteit We leven in een land vol water. Daar genieten we van. We zwemmen, vissen, besproeien de tuin, varen in bootjes en waarderen

Nadere informatie

Loop naar bordje 5 bij de bijenhal

Loop naar bordje 5 bij de bijenhal 12 Loop naar bordje 5 bij de bijenhal 13 Vraag 5.4 Je staat hier vlak bij de bijenhal. Daarin leven heel veel bijen in de bijenkasten. Hebben insecten eigenlijk ook drinkwater nodig denk je? 5. Water op

Nadere informatie

WATER. Een tocht over het Dreuzelpad door Natuurtuin t Loo voor kinderen van groep 4 t/m 6, met als thema: WATER.

WATER. Een tocht over het Dreuzelpad door Natuurtuin t Loo voor kinderen van groep 4 t/m 6, met als thema: WATER. 2 Een tocht over het Dreuzelpad door Natuurtuin t Loo voor kinderen van groep 4 t/m 6, met als thema: WATER. Lees deze bladzijde goed, want dan weet je precies wat je moet doen! WATER Dit boekje gaat dus

Nadere informatie

Schoon water: noodzaak of luxe

Schoon water: noodzaak of luxe Voor: Studenten van de MBO opleidingen op het gebied van watermanagement, laboratoriumtechniek, procestechniek, engineering, mechatronica, elektronica, landbouw, veeteelt, tuinbouw, groene ruimte en verwante

Nadere informatie

EEN BODEM VOOR WATER

EEN BODEM VOOR WATER EEN BODEM VOOR WATER Hemel en grondwaterbeleid Breda 2011 RWZI De gemeente is verantwoordelijk voor de afvoer van afvalwater naar de rioolwaterzuivering (RWZI: een soort wasmachine voor water). RWZI De

Nadere informatie

Waterhuishouding in de Contreie

Waterhuishouding in de Contreie Waterhuishouding in de Contreie Water speelt een belangrijke rol in de Contreie. Er is bij de ontwikkeling van deze woonwijk gekozen om het regenwater of te infiltreren in de bodem of hiermee de omliggende

Nadere informatie

W A T E R Z U I V E. H o e w o r d t w a t e r g e z u i v e r d? In opdracht van. Chr.mavo De Saad. w e r k s t u k. s e c t o r.

W A T E R Z U I V E. H o e w o r d t w a t e r g e z u i v e r d? In opdracht van. Chr.mavo De Saad. w e r k s t u k. s e c t o r. s e c t o r w e r k s t u k Datum: 17-12-2010 W A T E R Z U I V E R E N H o e w o r d t w a t e r g e z u i v e r d? In opdracht van Chr.mavo De Saad O p g e s t e l d d o o r : R o n a l d K o s t e r

Nadere informatie

BERGBEZINKBASSIN (BBB) WEERSELO

BERGBEZINKBASSIN (BBB) WEERSELO BERGBEZINKBASSIN (BBB) WEERSELO INHOUDSOPGAVE - AANLEIDING - HUIDIGE SITUATIE - GEVOLGEN RIOOLOVERSTORT - OVERSTORTREDUCTIE - BERGING EN BEZINKING OVERTOLLIG RIOOLWATER - WERKING BBB - WERKING (schematisch)

Nadere informatie

Beleid gemeente De Marne bij verstoppingen van riolering - Riolering en water. vastgesteld in B&W d.d. 20 november 2007. Leens, oktober 2007

Beleid gemeente De Marne bij verstoppingen van riolering - Riolering en water. vastgesteld in B&W d.d. 20 november 2007. Leens, oktober 2007 Beleid gemeente De Marne bij verstoppingen van riolering - Riolering en water vastgesteld in B&W d.d. 20 november 2007 Leens, oktober 2007 A.S. Zwart Pol Medew. afd. Gemeentewerken Inhoudsopgave 1. Inleiding.

Nadere informatie

ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT

ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT Naam: Klas: Datum: 1 Situering van het biotoop Plaats: Type water: vijver / meer / ven / moeras/ rivier / kanaal / poel / beek / sloot / bron Omgeving: woonkern / landbouwgebied

Nadere informatie

Wat weet je van water?

Wat weet je van water? Vragenset Wat weet je van water? Genoeg schoon water voor iedereen www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Wat weet jij van (schoon) water? Het waterschap zorgt voor

Nadere informatie

voor de deur Mobiele opvangmiddelen voor afvalwater Opslag van afvalwater Clean Water Mobiele waterzuiver

voor de deur Mobiele opvangmiddelen voor afvalwater Opslag van afvalwater Clean Water Mobiele waterzuiver Mobiele waterzuivering voor de deur Mobiele opvangmiddelen voor afvalwater Opslag van afvalwater Clean Water Mobiele waterzuiver ing Afvalwater zuiveren voor de deur Afvalwater zuiveren voor de deur? Niet

Nadere informatie

Inhoud. Pagina. Water is leuk en belangrijk. Waar komt water vandaan? Spreekbeurt 1: Van drol tot drinkwater. Een proefje om in de klas te doen

Inhoud. Pagina. Water is leuk en belangrijk. Waar komt water vandaan? Spreekbeurt 1: Van drol tot drinkwater. Een proefje om in de klas te doen Spreekbeurt 1 Inhoud Pagina Water is leuk en belangrijk Waar komt water vandaan? Spreekbeurt 1: Van drol tot drinkwater Een proefje om in de klas te doen Spreekbeurt 2: Water: vaak een vriend, soms een

Nadere informatie

In vrijwel alle waterinstallaties worden standaard een of meer filters ingebouwd. Er zijn filters in vele uitvoeringen en maten.

In vrijwel alle waterinstallaties worden standaard een of meer filters ingebouwd. Er zijn filters in vele uitvoeringen en maten. Verbeteren van de waterkwaliteit Er zijn zes methoden om de kwaliteit van het gietwater in de tuinbouw te verbeteren. Sommige van die methoden zijn vooral gericht op een bepaald kwaliteitsaspect, bijvoorbeeld

Nadere informatie

Slibverwerking. 1 Inhoud... 1

Slibverwerking. 1 Inhoud... 1 1 Inhoud 1 Inhoud... 1 2 Slibverwerking... 1 2.1 Biologische afvalwaterzuivering en slibproductie... 1 2.2 Slibverwerking... 2 2.3 Enkele voorbeelden van een slibverwerkingsketen... 4 2.3.1 Biologische

Nadere informatie

Doel expo = we volgen de reis van het kraantjeswater

Doel expo = we volgen de reis van het kraantjeswater Doel expo = we volgen de reis van het kraantjeswater - Rode vlak is Brussel uitvergroten heel wat water in Brussel, zie blauwe lijntjes. - Is er een waterloop in de buurt van je school? Waar ligt je school

Nadere informatie

Soorten water en waterkwaliteit. Beschikbaarheid. Kwaliteit. Kosten

Soorten water en waterkwaliteit. Beschikbaarheid. Kwaliteit. Kosten Soorten water en waterkwaliteit Het ene water is het andere niet. Proef maar eens het verschil in kraanwater in Rotterdam of Breda. Of vergelijk het water uit een flesje Spa maar eens met een flesje Sourcis.

Nadere informatie

Drinkwater een goede bron voor de levensmiddelenindustrie. VMT/EHEDG bijeenkomst Geo Bakker, 2 december 2014

Drinkwater een goede bron voor de levensmiddelenindustrie. VMT/EHEDG bijeenkomst Geo Bakker, 2 december 2014 Drinkwater een goede bron voor de levensmiddelenindustrie VMT/EHEDG bijeenkomst Geo Bakker, 2 december 2014 Wetgeving Inhoud Drinkwaterkwaliteit Drinkwaterzuivering Verandering van drinkwaterkwaliteit

Nadere informatie

lesbrieven vervuild water avonturenpakket de uitvinders en het werkbladen Lesbrief 2:

lesbrieven vervuild water avonturenpakket de uitvinders en het werkbladen Lesbrief 2: lesbrieven werkbladen Lesbrief 2: vervuild water avonturenpakket de uitvinders en het VERBORGEN OOG Copyright De Uitvinders Uitgave 2014 Versie 3.0 vervuild water WAter zuiveren Proef 1 Bezinken Materialen

Nadere informatie

Productinformatie: Water. Waar gaat deze kaart over? Waar gebruik je water voor in de keuken? Wat wordt er van jou verwacht? Geen leven zonder water

Productinformatie: Water. Waar gaat deze kaart over? Waar gebruik je water voor in de keuken? Wat wordt er van jou verwacht? Geen leven zonder water Waar gaat deze kaart over? In de keuken (en de bakkerij) gebruiken we water met verschillende redenen. Deze kaart gaat over verschillende soorten water. We vertellen je ook waar je water in de keuken voor

Nadere informatie

Water en drinkwater (waterhardheid en ontkalken)

Water en drinkwater (waterhardheid en ontkalken) Water en drinkwater (waterhardheid en ontkalken) Ik vertel jullie in mijn spreekbeurt meer over water en drinkwater. Eerst vertel ik wat water is, waarom water het allerbelangrijkste is voor leven, en

Nadere informatie

De beste manier om het water te ontharden is om een wateronthardingseenheid te gebruiken en deze direct aan de waterbevoorrading aan te sluiten.

De beste manier om het water te ontharden is om een wateronthardingseenheid te gebruiken en deze direct aan de waterbevoorrading aan te sluiten. 1. Hard water 1.1 Wat is hard water? Wanneer water 'hard' wordt genoemd, betekent dit alleen maar dat er mineralenin zitten dan in gewoon water. Het gaat dan met name om de mineralen calcium en magnesium.

Nadere informatie

Question Geef in de onderstaande figuur aan waar welk type grondwater zich bevindt.

Question Geef in de onderstaande figuur aan waar welk type grondwater zich bevindt. Page 1 of 7 CT3011 INLEIDING WATERMANAGEMENT (2008-2009 Q1) (9805-080901) > TEST MANAGER > TEST CANVAS Test Canvas Add, modify, and remove questions. Select a question type from the Add Question drop-down

Nadere informatie

Naam: WATER. pagina 1 van 8

Naam: WATER. pagina 1 van 8 Naam: WATER Geen leven zonder water Zonder water kun je niet leven. Als je niet genoeg drinkt, krijgt je dorst. Als je dorst hebt, heeft je lichaam water tekort. Je raakt dit water vooral kwijt door te

Nadere informatie

Zand en klei 1. Van veen tot weiland 2. Blad 1. Heide Een lage plant met paarse bloemen.

Zand en klei 1. Van veen tot weiland 2. Blad 1. Heide Een lage plant met paarse bloemen. 5 Lastige woorden Blad Zand en klei Heide Een lage plant met paarse bloemen. Voedingsstoffen Voedsel dat planten nodig hebben om te groeien. Boomgaard Een stuk land met fruitbomen. Greppel Een kleine droge

Nadere informatie

Het riool. Wat te doen bij verstoppingen en hoe werkt het riool?

Het riool. Wat te doen bij verstoppingen en hoe werkt het riool? Het riool Wat te doen bij verstoppingen en hoe werkt het riool? Rioolverstopping? Wat is een verstopping? Er is een verstopping als water in uw huis niet meer weg kan. U merkt dat bijvoorbeeld doordat

Nadere informatie

Aquafin leerpakket Lager onderwijs. 1. Verbind wat bij elkaar past. 2. Zoek het antwoord in het stripverhaal. werken aan zuiver water

Aquafin leerpakket Lager onderwijs. 1. Verbind wat bij elkaar past. 2. Zoek het antwoord in het stripverhaal. werken aan zuiver water or o v d a l b Werk eerling de l werken aan zuiver water. erbind wat bij elkaar past RWZI Leidingwater uit de kraan Naam van de laamse waterzuiveringsmaatschappij fkorting van rioolwaterzuiveringsinstallatie

Nadere informatie

Lespakket. Rioolwaterzuivering. Genoeg schoon water voor iedereen. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lespakket. Rioolwaterzuivering. Genoeg schoon water voor iedereen. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lespakket Rioolwaterzuivering Genoeg schoon water voor iedereen www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lespakket Rioolwaterzuivering Informatie voor de leerkracht Het

Nadere informatie

1 TECHNOLOGISCHE OPVOEDING LEERKRACHTENFICHE

1 TECHNOLOGISCHE OPVOEDING LEERKRACHTENFICHE 1 TECHNOLOGISCHE OPVOEDING LEERKRACHTENFICHE Hoofdthema: Water Onderwerp : Waterzuivering Doelgroep: 2 e gr Timing: 2 lestijd(en) De les in het kort: De kinderen worden geconfronteerd met bezoedeld water.

Nadere informatie

Van pot naar pan. Groen gas uit Tilburg

Van pot naar pan. Groen gas uit Tilburg Van pot naar pan Groen gas uit Tilburg Even ten noorden van de stad Tilburg ligt de gelijknamige locatie van Attero. De locatie bestaat uit een stortplaats, een overslagstation en een grondbank. Er zijn

Nadere informatie

Waarom zijn putdeksels rond? Over krokodillen, witte schapen en wc-papier in het riool.

Waarom zijn putdeksels rond? Over krokodillen, witte schapen en wc-papier in het riool. Waarom zijn putdeksels rond? Over krokodillen, witte schapen en wc-papier in het riool. Vroeger waren alle putdeksels vierkant. Tegenwoordig zijn ze vrijwel allemaal rond. Want een vierkante deksel kan

Nadere informatie

Theorievragen. Oplosbaarheid en temperatuur. Drinkwaterzuivering

Theorievragen. Oplosbaarheid en temperatuur. Drinkwaterzuivering 1 De waterzuivering Theorievragen Paragraaf 1 Etra 1 Paragraaf 2 Etra 2 Paragraaf 3 Etra 3 Paragraaf 4 Etra 4 514062_01.indd 5 Water Oplosbaarheid en temperatuur Scheidingsmethoden Etraheren Drinkwaterzuivering

Nadere informatie

Bepaling van het Biochemisch Zuurstofverbruik (BZV) in oppervlaktewater

Bepaling van het Biochemisch Zuurstofverbruik (BZV) in oppervlaktewater Bepaling van het Biochemisch Zuurstofverbruik (BZV) in oppervlaktewater april 2005 One Cue Systems Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt zonder schriftelijke toestemming

Nadere informatie

Lespakket Water. Instructieblad groep 5-8. Inhoud pakket: Lessuggesties: Achtergrondinformatie Instructieblad groep 5-8

Lespakket Water. Instructieblad groep 5-8. Inhoud pakket: Lessuggesties: Achtergrondinformatie Instructieblad groep 5-8 Lespakket Water Instructieblad groep 5-8 Inhoud pakket: Achtergrondinformatie Instructieblad groep 5-8 Materialen van het pakket: * 2 plastic potten * 1 potje melk * 1 potje met thee * 1 potje met broodkorstjes/

Nadere informatie

Veelgestelde vragen over afkoppelen

Veelgestelde vragen over afkoppelen 1 Veelgestelde vragen over afkoppelen Inhoudsopgave 1. Wat is afkoppelen?... 2 2. Waarom afkoppelen?... 2 3. Afkoppelen, hoe werkt dat?... 3 4. Wanneer wordt mijn straat afgekoppeld?... 3 5. Welk beleid

Nadere informatie

Regenwater leid je niet om de tuin!

Regenwater leid je niet om de tuin! Regenwater leid je niet om de tuin! Regenwater is te waardevol om direct het riool in te laten lopen. Vang het op en gebruik het goed. Kijk voor tips op www.denhaag.nl/water Regenwater leid je niet om

Nadere informatie

zo doet u dat! Regenwater afkoppelen? De gemeente voert in uw buurt een afkoppelproject uit. U kunt meedoen door de regenwaterafvoer

zo doet u dat! Regenwater afkoppelen? De gemeente voert in uw buurt een afkoppelproject uit. U kunt meedoen door de regenwaterafvoer gemeente Ede november 2007 Regenwater afkoppelen? zo doet u dat! De gemeente voert in uw buurt een afkoppelproject uit. U kunt meedoen door de regenwaterafvoer van uw dak af te koppelen. Of u bent dit

Nadere informatie

ZUIVER WATER VRAAGT OM ZUIVERE OPLOSSINGEN. Water Treatment Chemicals

ZUIVER WATER VRAAGT OM ZUIVERE OPLOSSINGEN. Water Treatment Chemicals ZUIVER WATER VRAAGT OM ZUIVERE OPLOSSINGEN Water Treatment Chemicals Zuiver water vraagt om zuivere oplossingen Zelfs afvalwater moet aan strenge normen voldoen De inwoners van Groenland kennen minstens

Nadere informatie

Grijs Water Recuperatie. Rik Daneels

Grijs Water Recuperatie. Rik Daneels Grijs Water Recuperatie Rik Daneels Water in de stad, vandaag Water in de stad, vandaag Vlaanderen: Waterhuishouding lijkt in orde Maar: Grondwaterreserves onder druk!!! Gezamelijke acties vereist Alternatieve

Nadere informatie

Waterroute. Water in de Amsterdamse Waterleidingduinen

Waterroute. Water in de Amsterdamse Waterleidingduinen Waterroute Water in de Amsterdamse Waterleidingduinen Waternet is de gemeenschappelijke organisatie van het waterschap Amstel, Gooi en Vecht en de gemeente Amsterdam Welkom in de Amsterdamse Waterleidingduinen.

Nadere informatie

Loop naar bordje 5 bij de bijenhal

Loop naar bordje 5 bij de bijenhal 16 17 Loop naar bordje 5 bij de bijenhal Blauwe planeet De aarde wordt ook wel eens de blauwe planeet genoemd. Dat is omdat het aardoppervlak maar voor 29% uit land bestaat, de rest is water. Genoeg water

Nadere informatie

Sheet 2: Bekijk met de kinderen de tussenstand van Afval the Game op Instagram en/of Facebook. Hoe gaat het bij de kinderen met inzamelen?

Sheet 2: Bekijk met de kinderen de tussenstand van Afval the Game op Instagram en/of Facebook. Hoe gaat het bij de kinderen met inzamelen? Afval the Game Docentenhandleiding les 2 Duur Voor deze les hebt u ongeveer 80 minuten nodig. Leerdoelen De kinderen hebben in de vorige les geleerd dat het belangrijk is om plastic te scheiden, zodat

Nadere informatie

WATER FACTORY. Productinformatie»

WATER FACTORY. Productinformatie» WATER FACTORY Productinformatie» » Drinkwater... Kwaliteit van uw drinkwater Hoeveel water drinkt u per dag? U drinkt het misschien zo uit de kraan, maakt er koffie, thee of limonade van en u kookt er

Nadere informatie

Hoofdstuk 3: Water, zuren en basen

Hoofdstuk 3: Water, zuren en basen Hoofdstuk 3: Water, zuren en basen NaSk II Vmbo 2011/2012 www.lyceo.nl Hoofdstuk 3: Water, zuren en basen NaSk II 1. Bouw van materie 2. Verbranding 3. Water, zuren en basen 4. Basis chemie voor beroep

Nadere informatie

Standpunt Nieuwe Sanitatie

Standpunt Nieuwe Sanitatie Standpunt Nieuwe Sanitatie Vastgesteld door het college van dijkgraaf en hoogheemraden op 12 juni 2012. Inleiding Over de manier van inzameling- en zuivering van huishoudelijk afvalwater ontstaan nieuwe

Nadere informatie

Infovergadering project: Betonweg Ellikom. Doortocht centrum Ellikom

Infovergadering project: Betonweg Ellikom. Doortocht centrum Ellikom Infovergadering project: Betonweg Ellikom Doortocht centrum Ellikom Infrax Elektriciteit Aardgas Kabeltelevisie Riolering De taken van Infrax riolering Investeringen Onderhoud en exploitatie Project ontwerpen

Nadere informatie

Riolering buitengebied Veelgestelde vragen en antwoorden

Riolering buitengebied Veelgestelde vragen en antwoorden gemeente Ede Riolering buitengebied Veelgestelde vragen en antwoorden U woont in een gebied waar het huishoudelijk afvalwater via een pompput op de drukriolering wordt geloosd. Omdat de werking van drukriolering

Nadere informatie

Hoe groen zijn uw evenementen?

Hoe groen zijn uw evenementen? Even voorstellen... GMB introduceert SaNiPhos : Europa s eerste urineverwerkingsfabriek voor het verwerken en winnen van nuttige meststoffen uit urine. Terugwinning van fosfaat en stikstof uit urine levert

Nadere informatie

Hoeveel miljoenen m3 liters regenwater meer komen nu in de rivier 2008 ten opzichte van 2002

Hoeveel miljoenen m3 liters regenwater meer komen nu in de rivier 2008 ten opzichte van 2002 Wat is er, met dit advies gebeurt? Hoeveel miljoenen m3 liters regenwater meer komen nu in de rivier 2008 ten opzichte van 2002 Titel:Nederland onder laten lopen is dat beleid? Arcadis geef een advies

Nadere informatie

Onderzoek waterkwaliteit en waterzuivering

Onderzoek waterkwaliteit en waterzuivering Onderzoek waterkwaliteit en Onderzoek waterkwaliteit en waterzuivering Met behulp van kiezel, grof en fijn zand, actieve kool en wat watten werd het natuurlijk zuiveringssysteem van de bodem nagebootst.

Nadere informatie

TIPS & TRICKS. TIP 5: Reinigen Bewateringssysteem

TIPS & TRICKS. TIP 5: Reinigen Bewateringssysteem TIP 5: Reinigen Bewateringssysteem Ongelijke waterafgiftes door leidingvernauwingen en/of verstopte druppelaars of sproei-installatie zijn een doorn in het oog van een kweker. Ongelijke bewatering verstoort

Nadere informatie

Hoeveel percent water zit in het bloed van de mens? Het lichaam van de mens bevat veel water. Hoeveel percent water is dat?

Hoeveel percent water zit in het bloed van de mens? Het lichaam van de mens bevat veel water. Hoeveel percent water is dat? Hoeveel percent water zit in het bloed van de mens? a) 50 % b) 70% c) 90% antwoord c is juist d) 99% Het lichaam van de mens bevat veel water. Hoeveel percent water is dat? a) 30% b) 60% antwoord b is

Nadere informatie

Hoe komt het water bij jou? Nummer de tekeningen in de juiste volgorde. We geven er al eentje prijs.

Hoe komt het water bij jou? Nummer de tekeningen in de juiste volgorde. We geven er al eentje prijs. naam: Hoe komt het water bij jou? Nummer de tekeningen in de juiste volgorde. We geven er al eentje prijs. www.hidrodoe.be naam: Knip de figuur uit langs de stippellijntjes. Vouw hiervan een kubus en kleef

Nadere informatie

Hoe behandel ik mijn afvalwater?

Hoe behandel ik mijn afvalwater? 19 Hoe behandel ik mijn afvalwater? Zuivering rond het huis Een groot deel van de Vlaamse gezinnen zal zelf moeten instaan voor de zuivering van het huishoudelijk afvalwater. De behandeling van afvalwater

Nadere informatie

Voor een uitvinding van uw cliënt is ruim een jaar geleden een Nederlandse octrooiaanvrage volgens Bijlage OA ingediend.

Voor een uitvinding van uw cliënt is ruim een jaar geleden een Nederlandse octrooiaanvrage volgens Bijlage OA ingediend. OPGAVE B 5 Voor een uitvinding van uw cliënt is ruim een jaar geleden een Nederlandse octrooiaanvrage volgens Bijlage OA ingediend. Deze octrooiaanvrage is nog niet in het octrooiregister ingeschreven.

Nadere informatie

Stichting RIONED Gezondheidsaspecten Water op Straat

Stichting RIONED Gezondheidsaspecten Water op Straat Stichting RIONED Gezondheidsaspecten Water op Straat 2010 Stichting RIONED Deze uitgave is met de grootst mogelijke zorg samengesteld. Niettemin aanvaarden de samen stellers en de uitgever geen enkele

Nadere informatie

Water & waterzuivering. Inlage

Water & waterzuivering. Inlage Water & waterzuiv waterzuiv Inlage Water & waterzuiv Proef 1 Ik en water - 2x Werkblad 1 - Schaar Dit is een memoryspel. Je speelt dit dus minstens met zijn tweeën. Het gaat over dingen die je niet kunt

Nadere informatie

Nieuwe sanitatie in Nederland. Bert Palsma

Nieuwe sanitatie in Nederland. Bert Palsma Nieuwe sanitatie in Nederland Bert Palsma Conventioneel is fantastisch! Drinkwater; 125 l/p/dag 180 /jr Riolering 125/ jr RWZI 135/ jr 440,- / huishouden /jr 1 toilet spoeling (5 l) ~ 0,025 1 toilet spoeling

Nadere informatie

WATER. Een waterwandeling door Natuurtuin t Loo voor kinderen van groep 6 t/m 8.

WATER. Een waterwandeling door Natuurtuin t Loo voor kinderen van groep 6 t/m 8. 2 WATER Een waterwandeling door Natuurtuin t Loo voor kinderen van groep 6 t/m 8. 3 4 Een tocht over het Dreuzelpad door Natuurtuin t Loo voor kinderen van groep 6 t/m 8, met als thema: WATER. Lees deze

Nadere informatie

De oorspronkelijke versie van deze opgave is na het correctievoorschrift opgenomen.

De oorspronkelijke versie van deze opgave is na het correctievoorschrift opgenomen. Toelichting bij Voorbeeldopgaven Syllabus Nieuwe Scheikunde HAVO De opgave is een bewerking van de volgende CE-opgave: Leidingwater 2006-1ste tijdvak De oorspronkelijke versie van deze opgave is na het

Nadere informatie

Mest Boeren gebruiken mest op weilanden en akkers. Ook via de koe zelf komt er mest in een weiland. Via de regen spoelt dit ook in het water van

Mest Boeren gebruiken mest op weilanden en akkers. Ook via de koe zelf komt er mest in een weiland. Via de regen spoelt dit ook in het water van Mest Boeren gebruiken mest op weilanden en akkers. Ook via de koe zelf komt er mest in een weiland. Via de regen spoelt dit ook in het water van sloten, beken en rivieren. Het waterschap meet hoeveel meststoffen

Nadere informatie

collect & use rainwater

collect & use rainwater rainwater Joepie het regent in België Je kan het leuk vinden of niet maar we wonen in België en het regent hier nu éénmaal vaak. Reden te meer om dit ongemak om te buigen in uw voordeel. Wist je dat regenwater

Nadere informatie

Natuurlijk comfortabel -Visie op de afvalwaterketen in de regio Vallei en Veluwe-

Natuurlijk comfortabel -Visie op de afvalwaterketen in de regio Vallei en Veluwe- Vallei & Eem Veluwe Oost Veluwe Noord WELL DRA Natuurlijk comfortabel -Visie op de afvalwaterketen in de regio Vallei en Veluwe- februari 2015 concept De aanpak handelingsperspectieven Ontwikkelingen maatschappij

Nadere informatie

Waterkwaliteit 2: Natuur/chemie

Waterkwaliteit 2: Natuur/chemie Waterkwaliteit 2: Natuur/chemie Prof. ir. Hans van Dijk 1 Afdeling Watermanagement Sectie Gezondheidstechniek Inhoud hydrologische kringloop kwalitatief 1. regenwater 2. afstromend/oppervlaktewater. infiltratie

Nadere informatie

Gescheiden riolering voor bestaande woningen

Gescheiden riolering voor bestaande woningen Gescheiden riolering voor bestaande woningen een geschenk uit de hemel gebruik je nuttig. Daarom houden we hemelwater en afvalwater graag apart. WaT uit de hemel komt, hoort niet In de riolering Water

Nadere informatie

Kraanwater alle feiten op een rij

Kraanwater alle feiten op een rij Kraanwater alle feiten op een rij Inhoud Kraanwater is vanzelfsprekend 4 Goed voor de gezondheid 8 Zuiver van kwaliteit 12 Lekker goedkoop 18 Tips 22 Drinkwaterbedrijven 28 3 kraanwater.nu Kraanwater is

Nadere informatie

Omgang met hemelwater binnen de perceelgrens

Omgang met hemelwater binnen de perceelgrens Omgang met hemelwater binnen de perceelgrens Ir. Emil Hartman Senior adviseur duurzaam stedelijk waterbeheer Ede, 10 april 2014 Inhoud presentatie Wat en hoe van afkoppelen Wat zegt de wet over hemelwater

Nadere informatie

Hergebruik van recirculatiewater in de aardbei stellingteelt

Hergebruik van recirculatiewater in de aardbei stellingteelt Hergebruik van recirculatiewater in de aardbei stellingteelt Bij de teelt van aardbeien op stellingen is het mogelijk om water en mineralen optimaler te gebruiken. Van de bemesting (stikstof en fosfaat)

Nadere informatie

Retourtje Water. Een project van Diaconie Evangelisch- Lutherse Gemeente Amsterdam en het Amsterdams NME Centrum. Lay-out Agnes Bergveld

Retourtje Water. Een project van Diaconie Evangelisch- Lutherse Gemeente Amsterdam en het Amsterdams NME Centrum. Lay-out Agnes Bergveld Retourtje Water Uitgave: Amsterdams NME Centrum Retourtje Water Een project van Diaconie Evangelisch- Lutherse Gemeente Amsterdam en het Amsterdams NME Centrum Auteur Mirella Vierveijzer Lay-out Agnes

Nadere informatie

Solepura is gelegen in de Noord centrale provincie van Sri Lanka, ruim 3 uur rijden vanaf vliegveld Colombo naar het Noorden.

Solepura is gelegen in de Noord centrale provincie van Sri Lanka, ruim 3 uur rijden vanaf vliegveld Colombo naar het Noorden. Waterzuivering regio Solepura, Sri Lanka Solepura is gelegen in de Noord centrale provincie van Sri Lanka, ruim 3 uur rijden vanaf vliegveld Colombo naar het Noorden. In mei 2012 ging Father Ajith Rohan

Nadere informatie

Afvalwaterzuivering: hergebruik van proceswater Biomembraansystemen moeten negatieve ervaringen uit verleden doen vergeten

Afvalwaterzuivering: hergebruik van proceswater Biomembraansystemen moeten negatieve ervaringen uit verleden doen vergeten Afvalwaterzuivering: hergebruik van proceswater Biomembraansystemen moeten negatieve ervaringen uit verleden doen vergeten Biologische afvalwaterzuivering wordt al decennia lang toegepast in de voedingsindustrie

Nadere informatie

Piramidetocht. Namen: Colofon. Uitgave 2015 Nationaal Park Weerribben-Wieden Veldopdrachten:

Piramidetocht. Namen: Colofon. Uitgave 2015 Nationaal Park Weerribben-Wieden  Veldopdrachten: Colofon Uitgave 2015 Nationaal Park Weerribben-Wieden www.np-weerribbenwieden.nl Piramidetocht Veldopdrachten: Life & Nature centrum de RietNymf Illustraties: Femke van Gent Vormgeving: Ontwerpbureau Lood

Nadere informatie

Drinkwater hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52482

Drinkwater hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52482 Auteur VO-content Laatst gewijzigd 02 May 2016 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/52482 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Water kan ook veranderen is waterdamp. Het wordt dan een gas. Maar heter als 100 graden kan water niet worden. Dit is het kookpunt van water.

Water kan ook veranderen is waterdamp. Het wordt dan een gas. Maar heter als 100 graden kan water niet worden. Dit is het kookpunt van water. Water Zonder water kun niet Zonder water kun je niet leven. Als je niet genoeg drinkt, krijgt je dorst. Als je dorst hebt, heeft je lichaam water tekort. Je raakt dit water vooral kwijt door te plassen

Nadere informatie

Code van goede praktijk voor het ontwerp, de aanleg en het onderhoud van rioleringssystemen. Deel 2: Afwateringssysteem

Code van goede praktijk voor het ontwerp, de aanleg en het onderhoud van rioleringssystemen. Deel 2: Afwateringssysteem Code van goede praktijk voor het ontwerp, de aanleg en het onderhoud van rioleringssystemen Deel 2: Afwateringssysteem De Code van goede praktijk voor het ontwerp, de aanleg en het onderhoud van rioleringssystemen

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord. Uitdagingen. Pagina 02. De bestanddelen van water. Pagina 06. Pagina 13. Hoe ontstaat kalkvorming. Pagina 15

Inhoud. Voorwoord. Uitdagingen. Pagina 02. De bestanddelen van water. Pagina 06. Pagina 13. Hoe ontstaat kalkvorming. Pagina 15 Waterweetjes Voorwoord Inhoud Drinkwater is het belangrijkste levensmiddel en vormt de basis voor goede hygiëne. Het wordt op allerlei manieren gebruikt - als drank, voor het bereiden van voedsel en dranken

Nadere informatie

Werkstuk Biologie : Biologische zuivering van afvalwater Waterzuiberingsbekkens

Werkstuk Biologie : Biologische zuivering van afvalwater Waterzuiberingsbekkens Lycée Mater Dei Luchtvaartlaan 72 1150 Brussel Docent: de heer. Waelkens Werkstuk Biologie : Biologische zuivering van afvalwater Waterzuiberingsbekkens Schooljaar 2004-2005 Manon Renard Laurence Delobelle

Nadere informatie

Bacteriën maken zwavel Vragen en opdrachten bij de poster

Bacteriën maken zwavel Vragen en opdrachten bij de poster Vragen en opdrachten bij de poster Bacteriën maken zwavel Vragen en opdrachten bij de poster 3 vwo Probleem: Zuur gas T1 Waterstofsulfide ontstaat bij de afbraak van zwavelhoudende organische stoffen.

Nadere informatie

Uw straat gaat open. vanwege werkzaamheden aan het riool

Uw straat gaat open. vanwege werkzaamheden aan het riool Uw straat gaat open vanwege werkzaamheden aan het riool DIENST Wijken Van lozen naar rioleren Afvalwater werd vroeger gewoon in sloten, grachten en rivieren geloosd. Dat was toen geen probleem. Water heeft

Nadere informatie

Het afkoppelen van regenwater

Het afkoppelen van regenwater Het afkoppelen van regenwater Op deze pagina s vindt u informatie over: - waarom water een belangrijke rol speelt in de Vlindervallei en omgeving - het doen en laten rond het watersysteem - zelf aan de

Nadere informatie

Wat de waterschappen voor je doen.

Wat de waterschappen voor je doen. Niet bang voor water? Wat de waterschappen voor je doen. Katrina, New Orleans 1 Hoofdstuk 1 - Wat het waterschap voor je doet 1.1 Waterschap is functionele democratie met vier kerntaken Positie van de

Nadere informatie