Veelgestelde vragen en antwoorden Vogelgriep Wageningen Bioveterinary Research (WBVR) - laatst bijgewerkt 22 november 2016

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Veelgestelde vragen en antwoorden Vogelgriep Wageningen Bioveterinary Research (WBVR) - laatst bijgewerkt 22 november 2016"

Transcriptie

1 Veelgestelde vragen en antwoorden Vogelgriep Wageningen Bioveterinary Research (WBVR) - laatst bijgewerkt 22 november 2016 Deze vragen zijn beantwoord door Nancy Beerens en Armin Elbers. Zie ook het dossier Vogelgriep Staat uw vraag er niet tussen? Neem contact op met WBVR persvoorlichting: Annet Blanken tel of mail Welke vormen van vogelgriep kunnen we onderscheiden? Vogelgriep bij pluimvee en vogels wordt veroorzaakt door influenza A-virussen. Watervogels (wild en gedomesticeerd) vormen het grootste en natuurlijke reservoir en zijn de bron van alle bekende influenza A-virussen (met name laag-pathogene aviaire influenza (LPAI) virussen). Influenzavirus wordt gekarakteriseerd door twee oppervlakteeiwitten: haemagglutinine (H) en neuraminidase (N). Deze eiwitten vormen de basis waarop een indeling wordt gemaakt van vogelgriepvirussen. Er zijn op dit moment 16 verschillende haemagglutinine (H1 H16) en 9 neuraminidase eiwitten typen (N1 N9) bekend bij vogels, die in theorie kunnen leiden tot 144 verschillende typen influenza A- virus. Infectie met LPAI virussen bij wilde (water)vogels verloopt vrijwel altijd zonder noemenswaardige ziekteverschijnselen. Infectie van gehouden pluimvee met griepvirussen kan verschillende vormen aannemen: geen tot matig zichtbare verschijnselen, maar het kan ook leiden tot ernstige ziekteverschijnselen met tot 100% sterfte. De milde varianten van het vogelgriepvirus worden wetenschappelijk aangeduid als laag pathogene aviaire influenza (LPAI), de ernstige variant als hoog pathogeen (HPAI). Alle bekende HPAI virussen zijn van het subtype H5 of H7, hoewel niet alle virussen van deze subtypen HPAI zijn. Evolutie van het hoog-pathogene H5N8 virus Het HA segment van het H5N8 virus stamt af van het H5N1 virus (A/Goose/Guangdong/ 1/1996). Sinds 1996 is het hoog-pathogene H5N1 virus endemisch geworden in pluimvee populaties in verschillende landen in Azië. In is het hoog-pathogene H5N1 virus gespreid van Azië naar Europa, het Midden-Oosten en Afrika. Een hoogpathogeen H5N8 virus met genen van het H5N1 virus (A/Goose/Guangdong/1/1996) werd voor het eerst gedetecteerd op levende vogelmarkten in China in Het hoogpathogene H5N8 virus dat in 2014 werd gevonden was een reassortant virus met het HA segement van het hoog-pathogene H5N1 virus en andere genensegmenten van verschillende andere AI virussen die circuleren in China, en is gecategoriseerd als een hoog-pathogeen H5 virus van clade Deze clade is zeer promiscue en wordt gevonden in combinatie met 6 verschillende NA segmenten. Deze NA segmenten zijn verkregen van laag-pathogene AI virussen, waaronder N5 (van ), N2 (van ), N8 (vanaf 2010) en meer recent N6 (vanaf 2013). In September 2016 is er bij dode wilde watervogels bij het Ubsu-Nur meer, op de rand van Zuid-Siberië en Mongolië, hoog-pathogeen H5N8 virus aangetoond. Dit nieuwe hoog-pathogene H5N8 virus (2016) is niet direct verwant met het hoog-pathogene H5N8 virus uit 2014 en bovendien heeft het opnieuw genetisch materiaal verkregen van andere laag-pathogene AI virussen die bij wilde watervogels circuleren.

2 Komen er tegenwoordig meer hoog pathogene virussen voor? Hoog pathogene vogelgriep is al in 1894 beschreven in Italië maar de verwekker werd pas later geïdentificeerd als een influenzavirus. Sinds 1959 worden de uitbraken beter bijgehouden en zijn er regelmatig kleinere of grotere of epidemieën van zowel H5 als H7 HPAI virussen beschreven. De impact van epidemieën is veel groter als die plaatsvinden in pluimveedichte gebieden. De grootste epidemie is die van HPAI H5N1 die in Azië is begonnen en rond 2003/2004 in het nieuws kwam maar waarschijnlijk al in 1996 is ontstaan. Dat virus is vanuit Azië vervolgens naar grote delen van Afrika verplaatst en ook in Europa terechtgekomen. Epidemieën komen tegenwoordig meer in het nieuws dan vroeger, niet in de laatste plaats omdat het H5N1-virus mensen kan infecteren met de dood als gevolg. In Nederland zijn alleen in 1926, 2003 en in 2014 HPAI-uitbraken geweest. Wat doet WBVR om de verspreiding van het hoog-pathogene H5N8 virus (november 2016) in beeld te krijgen, welke factoren onderzoekt zij? Er zijn verschillende surveillance systemen die worden toegepast om infecties met het hoog-pathogene H5N8 virus op te sporen. Ten eerste de dode wilde vogel surveillance: als er groepjes wilde vogels dood worden gevonden door burgers, worden deze ingestuurd via de Nederlandse Voedsel en Warenauthoriteit (NVWA) naar Wageningen Bioveterinary Research (WBVR) om te onderzoeken of het virus in deze dode vogels kan worden aangetoond. Ten tweede is er de verplichte melding van klinisch verdachte situaties bij gehouden pluimvee: als er oplopende sterfte, sterke eilegdaling of voederopnamedaling wordt gezien door de pluimveehouder of dierenarts van het bedrijf, moet daar een melding van worden gedaan aan de NVWA. Daarnaast zullen van zieke of gestorven kippen die voor sectie worden aangeboden bij de GD en dierenartsenpraktijken met een ziektehistorie en sectiebeeld waarin aviaire influenza niet kan worden uitgesloten, weefselmonsters worden doorgestuurd naar WBVR voor uitsluitdiagnostiek. Middels deze surveillance systemen krijgt WBVR monsters binnen om met diagnostiek aanwezigheid van een H5N8-virus te testen. Een grafisch overzicht van de vogelgriep surveillance systemen die in Nederland operationeel zijn kun je vinden op Daarnaast houden wij de resultaten van de H5N8-virusinfecties bij wilde vogels en gehouden pluimvee in het buitenland in de gaten. Verder verrichten wij DNA-sequentie analyse op de virussen en vergelijken die met bestaande sequenties in een internationale databank om te achterhalen waar het virus vandaan komt, met welke vogels, en langs welke routes. Meer informatie rond onderzoek rond vogelgriep, inclusief wilde watervogels op onze website.

3 Wat is de testprocedure om vogelgriep vast te kunnen stellen in wilde vogels. Hoe wordt er getest? Op welke varianten? En hoeveel dode vogels worden er getest? Wanneer er meer dan drie dode watervogels, of meer dan twintig dode vogels van een andere soort worden gevonden op een plek, dan wordt dit gemeld bij de Nederlandse Voedsel en Warenauthoriteit (NVWA). De dode vogels worden vervolgens verstuurd naar Wageningen Bioveterinary Research (WBVR) om te onderzoeken of het virus kan worden aangetoond in deze dieren. Monsters van deze vogels worden in het laboratorium getest met een zogenaamde PCR-test op influenzavirus (alle varianten). Als deze test positief is, wordt allereerst getest met PCR s of het gaat om virussen van het H7 of H5 type. Alleen van deze twee subtypen van de vogelgriep komen ernstige varianten voor. Andere meer bewerkelijke testen worden gebruikt om te bepalen of het om een hoog-pathogene variant gaat, en om het N subtype vast te stellen. Meer informatie rond onderzoek rond vogelgriep, inclusief wilde watervogels op onze website. Zijn watervogels nu vatbaarder voor vogelgriep dan enkele decennia geleden? Wilde watervogels met name eenden zijn de bron van influenzavirussen. Voor het in stand houden van de viruspopulatie is een balans tussen virus en gastheren noodzakelijk. In die zin is het niet te verwachten dat wilde watervogels in het algemeen nu gevoeliger zijn voor vogelgriep dan enkele decennia geleden. In uitzonderlijke gevallen (b.v. besmetting met het Aziatische hoog-pathogene H5N1 virus in de periode of het hoog-pathogene H5N8 virus in en in 2016) raken wilde (water)vogels besmet met hoog-pathogene aviaire influenza (HPAI) virussen door hoge besmettingsdruk vanuit gehouden pluimvee. Deze besmettingen vinden primair in (Zuid)Oost Azië plaats waar vanwege uiteenlopende redenen HPAI virusinfecties bij gehouden pluimvee niet op dezelfde wijze bestreden kunnen worden als op het westelijk halfrond, met als gevolg dat er virussen langdurig blijft circuleren. Omdat in Aziatische landen wilde en gehouden (water)vogels vaak in nauw contact met elkaar staan zullen incidenteel wilde (water)vogels besmet raken. Sommige wilde (water)vogelsoorten (bijvoorbeeld sommige eendensoorten) verdragen een dergelijke infectie veel beter dan gehouden pluimvee (dat meestal na infectie snel sterft), waardoor deze besmette wilde (water)vogels het virus soms kunnen meenemen met de jaarlijkse vogeltrek naar andere delen van de wereld. Bij overlappende vogeltrekroutes (b.v. bij broedgebieden) of op tussenstops bij foerageergebieden kan er overdracht van het virus plaatsvinden tussen verschillende soorten wilde (water)vogels die het virus weer verder brengen. Naarmate virusinfectie minder ziekte en sterfte veroorzaakt zal het virus zich langer kunnen handhaven in deze keten. Verklaring waarom het huidige H5N8 virus meer ziekte en sterfte veroorzaakt dan bijvoorbeeld het H5N1 virus of het H5N8 virus in 2014 kan zijn dat het alleen in bepaalde soorten watervogels bijvoorbeeld futen, kuifeenden, zwanen, ganzen en meeuwen sterfte veroorzaakt. Een andere verklaring is dat geïnfecteerde watervogels veel meer virus produceren waardoor meer vogels in de omgeving geïnfecteerd worden. Is het Nederlandse pluimvee nu vatbaarder voor vogelgriep dan enkele decennia geleden? (genetische variatie nu minder binnen de gehele groep?) Er zijn geen aanwijzingen dat het Nederlandse pluimvee nu vatbaarder is voor vogelgriep dan enkele decennia geleden. De eerste, beschreven hoog-pathogene vogelgriepuitbraak in Nederland dateert van en heeft zich toen sterk verspreid op de Veluwe, in hetzelfde gebied als de grote vogelgriepepidemie (type H7N7) in Hoe uitzonderlijk is het huidige (ten tijden van 21 november 2016) verspreidingsbeeld van hoog-pathogene H5N8 bij wilde vogels in de EU?

4 Het is vrij uitzonderlijk dat hoog-pathogene virussen in wilde watervogels circuleren. Dat was voor 2014 slechts twee keer eerder voorgekomen o.a in met het Aziatische H5N1 virus. Rondom 2009 is waarschijnlijk in China uit het daar endemisch circulerende H5N1 virus een H5N8 ontstaan door uitwisseling van genetisch materiaal van H5N1 met andere laag-pathogene virussen die daar circuleren bij gehouden pluimvee. Het H5N8 virus is vervolgens in wilde vogels terecht gekomen en lijkt zich daarin beter te kunnen handhaven dan het H5N1 dat na 2006 niet meer op grote schaal bij wilde vogels in Europa is aangetroffen. Het H5N8 virus is waarschijnlijk vanuit China door migrerende wilde watervogels meegenomen naar broedgebieden in het noorden, in Siberië en Mongolië. Vandaaruit zijn begin 2014 pluimveebedrijven in Korea en Japan besmet via de vogeltrek en later in 2014 ook in West Europa, opnieuw Japan en Korea, Taiwan en is het virus via de Beringstraat in Nood-Amerika terecht gekomen. In september 2016 is er bij dode wilde watervogels bij het Ubsu-Nur meer, op de rand van Zuid-Siberië en Mongolië, H5N8 aangetoond. Dit nieuwe H5N8 virus (2016) is niet direct verwant met het H5N8 virus uit 2014 en bovendien heeft het opnieuw genetisch materiaal verkregen van andere laag-pathogene virussen die bij wilde watervogels circuleren. Op basis van genetische verwantschap weten we dat dit nieuwe H5N8 virus opnieuw met trekvogels naar West-Europa is versleept. Het is mogelijk dat in overlappende foerageergebieden de migranten andere wilde vogels hebben besmet die op hun beurt weer migreren via verschillende vliegroutes naar het westen en zuidwesten. Het huidige verspreidingsgebied van het nieuwe H5N8 virus bij wilde vogels in de EU is daarom niet uitzonderlijk en komt overeen met de verspreiding van het H5N1 virus in Kan WBVR al iets zeggen over welke patronen er zichtbaar zijn in deverspreiding van het hoog-pathogene H5N8 virus (november 2016)? De dode wilde vogels die worden gevonden in Europese landen met bevestigde H5N8- virusinfectie (Polen, Duitsland, Denemarken, Nederland, Zwitserland, Oostenrijk, Hongarije, Kroatië) maar ook in Israël worden gevonden in gebieden die worden aangedaan op bekende vliegroutes van migrerende wilde (water)vogels. Tot nu zijn in Europa H5N8-virusinfecties bevestigd bij vooral kuifeenden en futen maar daarnaast ook andere eendensoorten, zwanen, meeuwen, en recentelijk ook bij buizerds en enkele kraaien in Duitsland. De laatsten drie vogelsoorten mogelijk omdat ze van de dode wilde vogels hebben gegeten. Er zijn tot nu tot een beperkt aantal H5N8- uitbraken bij gehouden pluimvee te zien: vijf pluimveebedrijven in Hongarije, een in Oostenrijk, drie in Duitsland en een in Denemarken. Deze uitbraken in pluimvee vonden plaats op korte afstand van de plaatsen waar geïnfecteerde dode wilde vogels werden gevonden in deze landen. In epidemiologische zin is dat ook wel verklaarbaar omdat waarschijnlijk een grote hoeveelheid virus letterlijk met de wilde vogels is geland in deze gebieden. Migrerende wilde watervogels besmetten ook het milieu en zeer waarschijnlijk ook de lokale wilde watervogels, waardoor het virus nog enige tijd kan blijven circuleren. Kunnen uit het huidige verspreidingspatroon bepaalde conclusies worden getrokken over dit H5N8-virus (november 2016)? In vergelijking met worden nu aanzienlijk meer wilde (water)vogels in de EU het slachtoffer van de H5N8-virusinfectie. In 2014 vonden we aanwijzingen voor besmetting bij migrerende smienten en talingen die het virus naar Europa hebben

5 gebracht, maar dat ging niet gepaard met sterfte. Waarom wilde (water)vogels nu wel in grote aantallen sterven als gevolg van de vogelgriep, is nog onbekend. Er zijn aanwijzingen dat het huidige H5N8 virus een andere virus is als dat uit Verder kan het zijn dat er veel meer (soorten) besmette migrerende (water)vogels zijn, maar ook dat de dieren grotere hoeveelheden virus produceren waardoor gemakkelijker lokale wilde (water)vogels besmet raken. Verder kunnen de weersomstandigheden met temperaturen boven nul ervoor hebben gezorgd dat migrerende wilde (water)vogels hier langer verbleven en dan ook kans hadden virus uit te scheiden en daarbij lokale wilde (water)vogels te besmetten. Het virus is met migrerende wilde (water)vogels meer naar het zuiden meegenomen, waarvoor afgelopen week aanwijzingen kwamen doordat in het noorden van Israël in de Rift Vallei een pluimveebedrijf besmet raakte. De Rift Vallei loopt vanaf de Beqaa Vallei in Libanon tot in Mozambique in Zuid-Oost Afrika over een afstand van 6000 km. In het noorden van Israël komen door de plaatselijk smalle Rift Vallei jaarlijks bijna 500 miljoen wilde (water)vogels die vanuit Europa hun vogeltrek beginnen op weg naar zuidelijk Afrika. Het pluimveebedrijf is gevestigd in een gebied met aquacultuur en waterrijke natuurreservaten waar migrerende wilde vogels foerageren voordat zij de moeilijke zuidelijke doorsteek maken door woestijngebied naar zuidelijk Afrika. Op welke wijze wordt door WBVR met andere EU-landen samen gewerkt om de verspreiding van het hoog-pathogene H5N8 (2016) in beeld te krijgen? De autoriteiten van EU landen melden uitbraken officieel bij de Europese Unie (Animal Disease Notification System, ADNS) en bij de wereld organisatie voor diergezondheid (OIE); deze organisaties publiceren deze informatie op hun websites.ook zijn er particuliere initiatieven die uitbraken op google map plaatsen. Onderzoeksresultaten worden door de nationale referentie laboratoria uitgewisseld o.a. via OFFLU, een initiatief van de wereld voedsel organisatie (FAO) en de OIE. Daarnaast is er een Global Consortium for H5N8 and related influenza viruses, een samenwerking tussen laboratoria in verschillende landen om de ontwikkelingen van het virus te onderzoeken. Wat zijn de verwachtingen op basis van het huidige verspreidingspatroon van het hoog-pathogene H5N8 virus (ten tijde van 21 november 2016)? Nu het virus zo massaal in het wild lijkt te circuleren, kun je daar vanaf komen en hoe? De uitbraken bij gehouden pluimvee beperken zich tot nu toe in Duitsland, Oostenrijk, Hongarije en Denemarken tot bedrijven dicht bij plekken waar dode geïnfecteerde wilde(water) vogels zijn gevonden. De dode, geïnfecteerde wilde vogels in Nederland zijn tot nu toe gevonden in het westen en midden van het land in en nabij waterrijke gebieden. Het grootste risico op insleep van dit vogelgriepvirus bij pluimveebedrijven in Nederland lijkt daarom op dit moment ook in de omgeving van waterrijke gebieden te liggen. Het is onduidelijk hoelang het virus zich in de wilde (water)vogels in Nederland handhaaft. In 2014/15 is er in januari 2015 nog virus aangetoond bij een taling. In begon de epidemie in oktober met uitbraken in Roemenië en werden de laatste gevallen gevonden in maart 2006 in Duitsland. Dit kwam zeer waarschijnlijk mede door de strenge winter in Daarom moeten we rekening houden met een infectiedreiging vanuit de wilde fauna van enkele maanden. Het is zaak om de dode wilde (water)vogels op te ruimen omdat aasvogels voor verdere verspreiding van het virus kunnen zorgen. Het blijft dus zeer belangrijk om het gehouden pluimvee vrij te

6 houden van infectie door nauwgezet handteren van bioveiligheidsmaatregelen. Er zal daarom heel veel discipline worden gevraagd van de pluimveehouders om gedurende een lange periode tot in het komende jaar strikte hygiënemaatregelen toe te passen om insleep van het virus te voorkomen. Daarnaast zal er een hoge mate van alertheid worden gevraagd en zullen pluimveehouders bij oplopende sterfte, sterke eilegdaling of voederopnamedaling niet moeten aarzelen om een melding te doen bij de NVWA van een klinisch verdachte situatie. Komt vogelgriep veel voor in NL? De eerst beschreven hoog-pathogene AI epidemie onder gehouden pluimvee in Nederland dateert van Het heeft daarna bijna 75 jaar geduurd voordat we een volgende HPAI epidemie hebben meegemaakt (2003). Daarentegen zien wij jaarlijks introducties van laag-pathogene AI virus op pluimveebedrijven in Nederland, die in de meeste gevallen nauwelijks tot klinische verschijnselen leiden; in ongeveer 10% van de gevallen betreft het een LPAI virusintroductie van het H5 of H7 subtype. Als er H5 of H7 virus gevonden wordt op een pluimveebedrijf zal dit bedrijf uit voorzorg geruimd worden. Dit om te voorkomen dat het LPAI virus muteert tot een HPAI virus. Is de kans op verspreiding van vogelgriepvirussen nu groter of kleiner dan enkele decennia terug? We moeten hierbij twee dingen onderscheiden: de kans op introductie en vervolgens de kans op verspreiding. De kans op tussen bedrijven verspreiding is in de eerste plaats afhankelijk van de dichtheid van pluimveebedrijven en niet zozeer van de aantallen dieren per vierkante km. Het aantal bedrijven is sinds 2003 gedaald. De kans op introductie van het virus hangt niet samen met het aantal bedrijven maar is veel meer afhankelijk van het bedrijfstype. Bijvoorbeeld de kans op introductie van vogelgriep op bedrijven waar de legkippen buiten lopen is groter dan voor de bedrijven waar de legkippen worden binnengehouden. Als het virus eenmaal op een commercieel pluimvee bedrijf is binnengekomen, dan is vervolgens de kans op verspreiding naar andere bedrijven wel groter in pluimveedichte gebieden. Het feit dat het hoog-pathogene H5N8 virus in 2014 vanuit besmette pluimveebedrijven in Hekendorp en Ter Aar niet gespreid is naar andere pluimveebedrijven zou ten dele verklaard kunnen worden door het feit dat deze bedrijven in een gebied liggen met een lage dichtheid aan pluimveebedrijven. Leidt de wijze van het houden van dieren vergeleken met enkele decennia geleden nu tot meer/minder kans op besmetting (en hoe dan)? Onderzoek van WBVR in samenwerking met de GD heeft aangetoond dat legpluimveebedrijven met kippen die buitenlopen bijna een acht keer hoger risico lopen op een introductie van een laag-pathogeen vogelgriepvirus in vergelijking met legpluimveebedrijven waar de kippen binnen zitten. Doordat er steeds meer pluimvee buiten wordt gehouden, is het risico op introducties toegenomen en dat komt ook tot uiting in het hogere aantal introducties van laag pathogeen AI virussen in de laatste 10 jaar. Worden er al pogingen gedaan meer resistente kippen te ontwikkelen? Er zijn al op experimentele wijze kippen gemaakt die resistenter zouden zijn voor HPAI. Deze kippen zijn door genetische manipulatie tot stand gekomen. In Europa is er echter

7 een moratorium tegen het gebruik van genetisch gemanipuleerde organismen. Het is niet te verwachten dat resistente kippen op korte termijn door de normale selectie via fokkerij-programma s kunnen worden verkregen. Hoe weten jullie dat zich in 2014 bij de hoog-pathogene H5N8 epidemie afzonderlijke uitbraken hebben voorgedaan in Hekendorp, Ter Aar en Kamperveen, maar in Kamperveen heeft het ene bedrijf waarschijnlijk het andere bedrijf besmet? WBVR heeft de virussen van de dieren van de verschillende pluimveebedrijven geïsoleerd en volledig in kaart gebracht (het volledige genoom is nu bekend). Met deze genoomgegevens kunnen we de virussen onderling vergelijken en analyseren wat de meest waarschijnlijke verspreidingsroutes zijn geweest. Uit de analyse komt naar voren dat er minieme verschillen zitten tussen de virussen op de twee bedrijven in Kamperveen. Op basis daarvan lijkt het het meest waarschijnlijk dat er virusversleping van het ene bedrijf naar het andere bedrijf is geweest, dan wel dat de pluimveebedrijven in Kamperveen uit eenzelfde gebeurtenis besmet zijn geraakt (bijvoorbeeld het virus dat de bedrijven is binnengekomen is afkomstig van één geïnfecteerde wilde vogel). Grotere verschillen tussen de virusisolaten (zoals bij Hekendorp, Ter Aar en Kamperveen I) maakt het meer waarschijnlijk dat de bedrijven besmet zijn geraakt door op zichzelf staande introducties. We weten door uitbraken uit het verleden dat als bedrijfsmatige gehouden pluimvee eenmaal geïnfecteerd is met een hoog pathogeen vogelgriepvirus dat er kans is op virusverspreiding tussen bedrijven. Dit is wat er waarschijnlijk in Kamperveen is gebeurd. Verder kan het zo zijn dat het virus met trekvogels vanuit broedgronden (Siberië) naar Nederland is gebracht. Deze trekvogels hoeven geen direct contact te hebben met het pluimvee in Hekendorp, Ter Aar en Kamperveen; daar zijn waarschijnlijk andere mechanismen in het spel. Het virus kan in milieu (bv. uitwerpselen) aanwezig zijn, en vervolgens in de stallen terecht-gekomen zijn. Het is ook mogelijk dat de bovengenoemde trekvogels residente wilde vogels (die hele jaar door in Nederland blijven) hebben besmet, en dat uitwerpselen van deze autochtone vogels zorgen voor besmetting van het milieu. Wat betekenden afzonderlijke introducties met het hoog-pathogene H5N8 virus in 2014 voor de aanpak van vogelgriep? In de eerste plaats dat het goed is om pluimvee dat normaal in een uitloop buiten contact kan hebben met wilde watervogels op te hokken. In de tweede plaats dat er veel aandacht is voor biosecurity, want op de een of andere manier is het virus in staat geweest de stal binnen te komen. Waar kwam het hoog-pathogene H5N8 virus (2014) vandaan? De wieg van het HPAI H5N8 virus staat in China waar het virus al in werd geïsoleerd in het kader van een monitoringsprogramma bij klaarblijkelijk gezonde eenden op markten met levend pluimvee. In 2014 heeft het virus een uitbraak veroorzaakt bij gehouden pluimvee in Japan en heeft het virus zich tevens sterk verspreid in Zuid-Korea. Bij wilde watervogels in zowel Japan als Zuid-Korea is het virus aangetroffen. Omdat het virus dat in Nederland werd gevonden een zeer grote gelijkenis vertoonde met het virus dat eerder is gevonden in Duitsland, Zuid-Korea en Japan, er

8 geen pluimvee uit die gebieden naar Nederland werd geïmporteerd, en dit virus niet al langere tijd endemisch aanwezig was in Nederland in gehouden pluimvee, is het meest aannemelijk dat het virus met wilde watervogels uit die regio, eventueel met tussenstations, naar Europa is gekomen. Wat is bekend over de overeenkomsten en/of verschillen tussen het hoogpathogene H5N8 virus in Nederland, Duitsland en Engeland in 2014, en de eerdere vondsten in Korea, Japan? Het virus is genetisch nagenoeg gelijk aan de virussen die in Duitsland en Engeland zijn gevonden in Daarbij zijn alle Europese isolaten genetisch het meest verwant aan virussen die in de zomer van 2014 in Japan werden gevonden. Ook nauw verwant zijn de virussen die in de eerste helft in 2014 in Korea werden gevonden. Doet WBVR (of anderen) ook virusonderzoek bij ongedierte of andere potentiële overbrengers van het vogelgriepvirus (zo ja, welke - welke, hoeveel)? Er is ten tijde van de 2014 H5N8 epidemie geen ongedierte ingezonden voor onderzoek. Het hoort bij de bioveiligheidsprogramma's op pluimveebedrijven dat er permanent vallen voor ongedierte (muizen en ratten) worden gebruikt. In 2003 zijn er geen aanwijzingen gevonden dat mensen en ongedierte virus kunnen overbrengen doordat ze geïnfecteerd raken en vervolgens virus gaan spreiden. Dat sluit niet uit dat mensen of dieren virus de stal in kunnen brengen omdat ze infectieus materiaal -bijvoorbeeld mest of andere besmette materialen - de stal mee in nemen. Kan het vogelgriepvirus ook door de lucht (door inlaatventielen) een stal binnen dringen? Verspreiding van griepvirus via de lucht speelt met name een rol als grote hoeveelheden gehouden pluimvee (bijvoorbeeld een groot bedrijf) geïnfecteerd raakt en er dieren zijn die langere tijd virus uitscheiden. Geproduceerd virus kan dan aan stof hechten of in droge uitwerpselen aanwezig zijn en op die manier als deeltjes met de lucht verplaatst worden. Bij pluimveestallen wordt lucht in de stal door ventilatoren naar buiten geblazen. Eventueel virus in de stal zal dus dan naar buiten worden geblazen en zou bij een dichtbij staande andere stal via de inlaatventielen naar binnen kunnen. Op dit moment is dat risico echter zeer gering: de geïsoleerde uitbraken op drie verschillende plekken in Nederland zijn snel gedetecteerd en virusuitscheiding door zieke dieren op de geïnfecteerde bedrijven is snel geëlimineerd. Is uiteindelijk vaccinatie niet de enige effectieve manier om besmetting met vogelpestvirus te voorkomen tijdens een epidemie? Zelfs al zou er een effectief vaccin ontwikkeld worden, wat zeker niet onmogelijk is, dan zou dat tijdens een epidemie geen oplossing zijn. Noodvaccinatie is niet haalbaar omdat hoog pathogene AI virussen zich binnen en tussen bedrijven zo snel kunnen verspreiden dat niet voldoende vaccinatiecapaciteit bereikt kan worden. Bovendien vergt de opbouw van afweer tegen het virus (immuniteit) bij de dieren al snel meer dan een week en dat is veel te traag om een uitbraak in de kiem te smoren. Algemene preventieve vaccinatie in tijden dat er geen uitbraak gaande is (algemene vaccinatie tegen H5 en/of H7) is lastig gezien de huidige Europese wet- en regelgeving en eisen van landen die pluimveeproducten uit Nederland importeren. Deze importerende landen eisen vaak dat er in het geheel niet gevaccineerd wordt of er gebruik wordt gemaakt van een vaccin waarvan de opgewekte antistoffen onderscheiden kunnen worden van de antistoffen tegen het veldvirus. Een non-vaccinatiebeleid lijkt vooralsnog de beste oplossing.

9 Is vogelgriep voor de sector een fact of life of kunnen de pluimveehouders wel degelijk maatregelen nemen om de ziekte tegen te gaan? Vast staat dat we niet in staat zijn om AI virussen in de wilde vogels te bestrijden. Wel kunnen bedrijven veel maatregelen nemen om risico s te verlagen. Strikte toepassing van bioveiligheidsmaatregelen moet het virus buiten de stal kunnen houden, daar zijn ook genoeg voorbeelden van dat dat mogelijk is. Het is een kwestie van instellen en strikte naleving van deze maatregelen, en dat vraagt volharding, toewijding en discipline. Naarmate pluimveebedrijven hoger in de piramide zitten (zoals fokbedrijven), wordt er meer geïnvesteerd in bioveiligheid om ziektekiemen buiten de deur te houden. In dit soort bedrijven zie je dan ook dat met hoge uitzondering insleep plaatsvindt van vogelgriep. Voor pluimveebedrijven waar de kippen buiten lopen en dus contact kunnen hebben met de omgeving, inclusief wilde (water)vogels en uitwerpselen van deze vogels, is de uitdaging nog vele malen groter om infectie te voorkomen.

Leven met vogelgriep. Arjan Stegeman Gezondheidszorg Landbouwhuisdieren j.a.stegemanuu.nl

Leven met vogelgriep. Arjan Stegeman Gezondheidszorg Landbouwhuisdieren j.a.stegemanuu.nl Leven met vogelgriep Arjan Stegeman Gezondheidszorg Landbouwhuisdieren j.a.stegemanuu.nl Leven met vogelgriep Achtergrond informatie Insleep en verspreiding milde variant vogelgriep Insleep en verspreiding

Nadere informatie

Laag Pathogene Aviaire Influenza Virus Infecties op

Laag Pathogene Aviaire Influenza Virus Infecties op Laag Pathogene Aviaire Influenza Virus Infecties op pluimveebedrijven in Nederland Jeanet van der Goot, Josanne Verhagen 1, Jose Gonzales, Jantien Backer, Johan Bongers, Gert Jan Boender, Ron Fouchier

Nadere informatie

Vogelgriep-vaccinatie van hobbypluimvee.

Vogelgriep-vaccinatie van hobbypluimvee. Vogelgriep-vaccinatie van hobbypluimvee. Het vogelgriepvirus en vaccinatie Het zal u niet ontgaan zijn: het H5N1-vogelgriepvirus heeft zich vanuit Zuidoost-Azië verspreid richting Europa. Sinds eind februari

Nadere informatie

Hobbypluimvee in tijden van vogelgriep

Hobbypluimvee in tijden van vogelgriep Hobbypluimvee in tijden van vogelgriep Bron: www.levendehave.nl/ Waar krijgen houders van hobbykippen mee te maken als er een uitbraak is van hoogpathogene vogelgriep? a. Ophok- en afschermplicht Voor

Nadere informatie

Vogel-griep. Cees van de Noort Baancommissie Golf en Country Club Liemeer

Vogel-griep. Cees van de Noort Baancommissie Golf en Country Club Liemeer Vogel-griep Advies wat te doen bij het aantreffen van dode (water)vogels op de golfbanen van Liemeer G&CC Te Nieuwveen door Cees van de Noort Baancommissie Golf en Country Club Liemeer 23-2-2015 UPDATE:

Nadere informatie

Resultaten van de monitoring voor vogelgriep in 2014

Resultaten van de monitoring voor vogelgriep in 2014 Resultaten van de monitoring voor vogelgriep in 2014 Actieve monitoring bij wilde vogels In 2014 werden bij de actieve monitoring 3.036 wilde vogels op de aanwezigheid van vogelgriep onderzocht. Net als

Nadere informatie

Resultaten van de monitoring voor vogelgriep in 2015

Resultaten van de monitoring voor vogelgriep in 2015 Resultaten van de monitoring voor vogelgriep in 2015 Actieve monitoring bij wilde vogels In 2015 werden bij de actieve monitoring 3.218 wilde vogels op de aanwezigheid van vogelgriep onderzocht. Net als

Nadere informatie

Veterinaire volksgezondheid en vogelinfluenza

Veterinaire volksgezondheid en vogelinfluenza Veterinaire volksgezondheid en vogelinfluenza NVAG themamiddag d.d. 02-03 2006, Utrecht Prof.dr. Frans van Knapen influenza virus typeringen: H-antigeen N-antigeen Permanente veranderingen in influenza

Nadere informatie

Ruth Bouwstra (CVI) Teun Fabri (GD Deventer) Ron Fouchier (Erasmus MC) Erik van Geloof (KNMvD) Mart de Jong (WU) Wim Pelgrim (EZ, ambtelijk

Ruth Bouwstra (CVI) Teun Fabri (GD Deventer) Ron Fouchier (Erasmus MC) Erik van Geloof (KNMvD) Mart de Jong (WU) Wim Pelgrim (EZ, ambtelijk Ruth Bouwstra (CVI) Teun Fabri (GD Deventer) Ron Fouchier (Erasmus MC) Erik van Geloof (KNMvD) Mart de Jong (WU) Wim Pelgrim (EZ, ambtelijk secretaris) Roy Slaterus (SOVON) Arjan Stegeman (voorzitter)

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 28 807 Vogelpestcrisis (Aviaire influenza) Nr. 180 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der

Nadere informatie

FES-AI onderzoek als respons op de uitbraak

FES-AI onderzoek als respons op de uitbraak Tjeerd Kimman Nu weten we (niet) alles De afkortingen: FES: Fonds Economische Structuurversterking AI: Aviaire Influenza FES-AI: Impulse Program on Avian Influenza De uitbraak van 2003 in kille cijfers

Nadere informatie

Tussentijdse resultaten van de monitoring voor vogelgriep januari tot september 2007

Tussentijdse resultaten van de monitoring voor vogelgriep januari tot september 2007 Tussentijdse resultaten van de monitoring voor vogelgriep januari tot september 2007 Actieve monitoring bij wilde vogels In de actieve monitoring werden van januari tot einde september 2007 bij 2.047 wilde

Nadere informatie

VOGELGRIEP. Persmededelingen van het FAVV

VOGELGRIEP. Persmededelingen van het FAVV VOGELGRIEP Persmededelingen van het FAVV Vrijdag 18 november 2016 (zie ook kaart van het Europese ADNS-systeem in bijlage met gevallen bij wilde vogels in het blauw en uitbraken bij pluimvee in het rood):

Nadere informatie

Resultaten van de monitoring voor vogelgriep in 2013

Resultaten van de monitoring voor vogelgriep in 2013 Resultaten van de monitoring voor vogelgriep in 2013 Actieve monitoring bij wilde vogels In 2013 werden bij de actieve monitoring 3.181 wilde vogels op de aanwezigheid van vogelgriep onderzocht. Net als

Nadere informatie

MEDEDELING. Aviaire influenza : einde trekseizoen : versoepeling afschermplicht

MEDEDELING. Aviaire influenza : einde trekseizoen : versoepeling afschermplicht MEDEDELING Aviaire influenza : einde trekseizoen : versoepeling afschermplicht Vanaf 1 november 2006 versoepelt het federale Voedselagentschap de afschermmaatregelen die sinds 11 september gelden voor

Nadere informatie

Resultaten van de monitoring voor vogelgriep in 2011

Resultaten van de monitoring voor vogelgriep in 2011 Resultaten van de monitoring voor vogelgriep in 2011 Actieve monitoring bij wilde vogels In 2011 werden bij de actieve monitoring 3.397 wilde vogels op de aanwezigheid van vogelgriep onderzocht. Net als

Nadere informatie

Resultaten van de monitoring voor vogelgriep in 2012

Resultaten van de monitoring voor vogelgriep in 2012 Resultaten van de monitoring voor vogelgriep in 2012 Actieve monitoring bij wilde vogels In 2012 werden bij de actieve monitoring 3.220 wilde vogels op de aanwezigheid van vogelgriep onderzocht. Net als

Nadere informatie

DE MINISTER VAN LANDBOUW, NATUUR EN VOEDSELKWALITEIT,

DE MINISTER VAN LANDBOUW, NATUUR EN VOEDSELKWALITEIT, MINISTERIE VAN LANDBOUW, NATUUR EN VOEDSELKWALITEIT Regeling van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit van, TRCJZ/2006/533, houdende wijziging van de Tijdelijke regeling tot wering van AI

Nadere informatie

VRAGEN EN ANTWOORDEN IN VERBAND MET VOGELGRIEP

VRAGEN EN ANTWOORDEN IN VERBAND MET VOGELGRIEP Vogelgriep: F.A.Q. versie 19 VRAGEN EN ANTWOORDEN IN VERBAND MET VOGELGRIEP A. ALGEMENE VRAGEN 1. Welke vogels vallen onder pluimvee? 2. Wat zijn de symptomen van een ernstig geval van vogelgriep bij vogels?

Nadere informatie

H5N8 in Nederland in 2014

H5N8 in Nederland in 2014 H5N8 in Nederland in 2014 Een nadere blik op de uitbraken In opdracht van het Ministerie van Economische Zaken (EZ) is een analyse uitgevoerd van de H5N8 uitbraken om nader inzicht in binnenkomst, verspreiding

Nadere informatie

VRAGEN EN ANTWOORDEN IN VERBAND MET VOGELGRIEP

VRAGEN EN ANTWOORDEN IN VERBAND MET VOGELGRIEP Vogelgriep: F.A.Q. versie 17 VRAGEN EN ANTWOORDEN IN VERBAND MET VOGELGRIEP A. ALGEMENE VRAGEN 1. Welke vogels vallen onder pluimvee? 2. Wat zijn de symptomen van een ernstig geval van vogelgriep bij vogels?

Nadere informatie

De Staatssecretaris van Economische Zaken,

De Staatssecretaris van Economische Zaken, Regeling van de Staatssecretaris van Economische Zaken van 9 november 2016, nr. WJZ/16173311, houdende maatregelen tot het afschermen en ophokken van gevogelte in verband met de preventie van hoogpathogene

Nadere informatie

Resultaten van de monitoring voor vogelgriep in 2008

Resultaten van de monitoring voor vogelgriep in 2008 Resultaten van de monitoring voor vogelgriep in 2008 Actieve monitoring bij wilde vogels In 2008 werden bij de actieve monitoring 3.514 wilde vogels op de aanwezigheid van vogelgriep onderzocht. Net als

Nadere informatie

Vragen en antwoorden over het Schmallenbergvirus Versie 14 februari 2012

Vragen en antwoorden over het Schmallenbergvirus Versie 14 februari 2012 Vragen en antwoorden over het Schmallenbergvirus Versie 14 februari 2012 Is er mogelijk gevaar voor omwonenden/mensen? Op basis van de beschikbare informatie concluderen experts van het RIVM dat overdracht

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Een groot deel van de infectieziekten die in mensen voorkomt, is afkomstig uit het dierenrijk, zoals HIV/AIDS, SARS, Ebola en recentelijk H7N9 influenza. Omdat deze zogenaamde

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof AA s-gravenhage

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof AA s-gravenhage > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal Agro Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den

Nadere informatie

Aviaire Influenza. Risico s en maatregelen

Aviaire Influenza. Risico s en maatregelen Aviaire Influenza Risico s en maatregelen 2 Deze brochure is bedoeld om u te informeren over de risico s van Aviaire Influenza en de impact die AI heeft op de gehele productiekolom. Daarnaast wordt ingegaan

Nadere informatie

Het handelen in strijd met de voorschriften uit onderhavige regeling levert op grond van de Wet op de economische delicten een economisch delict op.

Het handelen in strijd met de voorschriften uit onderhavige regeling levert op grond van de Wet op de economische delicten een economisch delict op. Toelichting voor de Staatscourant 1. Algemeen Onlangs zijn in Rusland en Kazakstan uitbraken van hoogpathogeen Aviaire Influenza (hierna: AI) geconstateerd. Het betreft uitbraken van virustype H5N1 dat

Nadere informatie

Risicofactoren voor introductie van laagpathogeen aviaire influenza virus op legpluimveebedrijven met vrije uitloop in Nederland

Risicofactoren voor introductie van laagpathogeen aviaire influenza virus op legpluimveebedrijven met vrije uitloop in Nederland Risicofactoren voor introductie van laagpathogeen aviaire influenza virus op legpluimveebedrijven met vrije uitloop in Nederland Jeanet van der Goot 1, Armin Elbers 1, Ruth Bouwstra 1,Teun Fabri 3, Maudia

Nadere informatie

Algemene vragen en antwoorden over Vogelgriep (Laatste aanpassing d.d. 20 maart 2006)

Algemene vragen en antwoorden over Vogelgriep (Laatste aanpassing d.d. 20 maart 2006) Algemene vragen en antwoorden over Vogelgriep (Laatste aanpassing d.d. 20 maart 2006) De dreiging van de vogelgriep in ons land blijft onverminderd groot, nu in ons omringende landen nog steeds dode vogels

Nadere informatie

F.A.Q. versie 10 Van toepassing vanaf 1 ste mei 2008

F.A.Q. versie 10 Van toepassing vanaf 1 ste mei 2008 F.A.Q. versie 10 Van toepassing vanaf 1 ste mei 2008 VRAGEN EN ANTWOORDEN IN VERBAND MET VOGELGRIEP (klik op de vraag om naar het antwoord te gaan om terug te keren) A. PROFESSIONELE PLUIMVEEHOUDERS

Nadere informatie

Effect van een nieuw aan te leggen kleidepot op het risico van introductie van ziektekiemen op een nabijgelegen pluimveebedrijf: een expert opinie.

Effect van een nieuw aan te leggen kleidepot op het risico van introductie van ziektekiemen op een nabijgelegen pluimveebedrijf: een expert opinie. Effect van een nieuw aan te leggen kleidepot op het risico van introductie van ziektekiemen op een nabijgelegen pluimveebedrijf: een expert opinie. Dr. ir. A.R.W. Elbers en dr. R.J. Bouwstra Dit onderzoek

Nadere informatie

Het ophokken van biopluimvee heeft geen effect op de biostatus van de dierlijke producten (eieren, vlees):

Het ophokken van biopluimvee heeft geen effect op de biostatus van de dierlijke producten (eieren, vlees): Vogelgriep: wat moet je weten? Bron: Boerenbond, FAVV, DGZ Ophokplicht en bio Het ophokken van biopluimvee heeft geen effect op de biostatus van de dierlijke producten (eieren, vlees): Artikel 14, b, iii

Nadere informatie

Niet technische samenvatting. 1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project

Niet technische samenvatting. 1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project Niettechnische samenvatting 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project Respiratoir Syncytieel Virus (RSV) in kalveren 1.2 Looptijd van het project 1.3 Trefwoorden (maximaal 5) Oktober 2015 oktober 2020

Nadere informatie

Ned. Werkgroep hobbymatig gehouden Pluimvee en Parkvogels,

Ned. Werkgroep hobbymatig gehouden Pluimvee en Parkvogels, 12 februari 2007 N.a.v. uitbraak vogelgriep in Suffolk Aan de leden van de vaste commissie van LNV Op woensdag 14 februari 2007 debatteert u over de uitbraak van H5N1in Suffolk en het Nederlandse beleid

Nadere informatie

PUBLIC RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 21 november 2005 (02.12) (OR. en) 14116/05 LIMITE AGRILEG 166

PUBLIC RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 21 november 2005 (02.12) (OR. en) 14116/05 LIMITE AGRILEG 166 Conseil UE RAAD VAN DE EUROPESE UNIE Brussel, 21 november 2005 (02.12) (OR. en) PUBLIC 14116/05 LIMITE AGRILEG 166 ZITTINGSDOCUMENT van: het voorzitterschap aan: de Groep hoofden van de veterinaire diensten

Nadere informatie

Virussen zonder grenzen

Virussen zonder grenzen Virussen zonder grenzen Prof. Eric Snijder Afdeling Medische Microbiologie Leids Universitair Medisch Centrum 1 Inferno, een kolfje naar mijn hand 2 1 2012... MERS Nature, October 4, 2012 3 Ebola 4 2 Ebola...

Nadere informatie

15-07-2008 Kamervragen aan de ministers van VWS en LNV over de explosieve stijging van het aantal Q-koorts gevallen in Brabant

15-07-2008 Kamervragen aan de ministers van VWS en LNV over de explosieve stijging van het aantal Q-koorts gevallen in Brabant 15-07-2008 Kamervragen aan de ministers van VWS en LNV over de explosieve stijging van het aantal Q-koorts gevallen in Brabant Kamervragen van het lid Thieme aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn

Nadere informatie

VRAGEN EN ANTWOORDEN IN VERBAND MET VOGELGRIEP (klik op de vraag om naar het antwoord te gaan om terug te keren)

VRAGEN EN ANTWOORDEN IN VERBAND MET VOGELGRIEP (klik op de vraag om naar het antwoord te gaan <ctrl+home> om terug te keren) Vogelgriep H5N8: België in periode van verhoogd risico F.A.Q. versie 12 VRAGEN EN ANTWOORDEN IN VERBAND MET VOGELGRIEP (klik op de vraag om naar het antwoord te gaan om terug te keren) A. ALGEMENE

Nadere informatie

Adviespraktijk voor Vogels, Galgenkampsweg 4, 7942 HD Meppel Vogelpest, vogelgriep, pluimveepest Commentaar en Conclusies

Adviespraktijk voor Vogels, Galgenkampsweg 4, 7942 HD Meppel Vogelpest, vogelgriep, pluimveepest Commentaar en Conclusies Adviespraktijk voor Vogels, Galgenkampsweg 4, 7942 HD Meppel Drs. Jan Hooimeijer; Vogeldierenarts (ret.), Papegaaiengedragstherapeut Tel: 0522-259455 E-mail: info@vogeladvies.nl Vogelpest, vogelgriep,

Nadere informatie

Vogelpest (Aviaire influenza) - oktober 2005 - uitgebreide versie

Vogelpest (Aviaire influenza) - oktober 2005 - uitgebreide versie Vogelpest (Aviaire influenza) - oktober 2005 - uitgebreide versie Bron: Federaal Voedselagentschap (FAVV), WTC III, Simon Bolivarlaan, 30, 21 ste verdieping, B-1000 Brussel 02/208.34.11, info@favv.be.

Nadere informatie

Papegaaienziekte. (Psittacose) Informatie over de ziekte en de procedures van de NVWA voor vogelhouders en -handelaren

Papegaaienziekte. (Psittacose) Informatie over de ziekte en de procedures van de NVWA voor vogelhouders en -handelaren Papegaaienziekte (Psittacose) Informatie over de ziekte en de procedures van de NVWA voor vogelhouders en -handelaren Papegaaienziekte bij dieren De bacterie Chlamydia psittaci veroorzaakt papegaaienziekte

Nadere informatie

De rol van virussen bij verteringsstoornissen bij varkens en pluimvee. Naomi de Bruijn

De rol van virussen bij verteringsstoornissen bij varkens en pluimvee. Naomi de Bruijn De rol van virussen bij verteringsstoornissen bij varkens en pluimvee Naomi de Bruijn Virale darminfecties: Algemeen Betreft vooral jonge dieren Meer ziekte verschijnselen Veelal relatief milde darmschade

Nadere informatie

Het vaccinatieplan tegen NCD

Het vaccinatieplan tegen NCD Het vaccinatieplan tegen NCD Inhoudsopgave Vaccinatieplan tegen NCD 3 Vermeerderingsdieren 5 Leghennen 7 Vleeskuikens 8 Vleeskalkoenen 10 Newcastle Disease 12 Vaccinatieplan tegen NCD Om het pluimvee in

Nadere informatie

1) Waarom hebben we een actieplan voor preventieve vaccinatie tegen Vogelpest (H5N1) nodig?

1) Waarom hebben we een actieplan voor preventieve vaccinatie tegen Vogelpest (H5N1) nodig? Actieplan: preventieve, vrijwillige vaccinatie van pluimvee in Nederland in reactie op de huidige Vogelpest (Aviaire Influenza) dreiging (H5N1) Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Nederland

Nadere informatie

Besmet met IBR. Congres Gezonde melkveehouderij 10-11-2015. En hoe nu verder? copyright Gezondheidsdienst voor Dieren 1. Inhoud presentatie IBR

Besmet met IBR. Congres Gezonde melkveehouderij 10-11-2015. En hoe nu verder? copyright Gezondheidsdienst voor Dieren 1. Inhoud presentatie IBR Besmet met IBR En hoe nu verder? Drs. Frederik Waldeck, dierenarts Congres Gezonde melkveeh Zwolle, 10 november 2015 Inhoud presentatie IBR Stand van zaken Besmet: hoe komt het, wat is het? Aanpak Boerderij,

Nadere informatie

14u05-14u50 Geef griep geen kans op de werkvloer. Els De Pinnewaert, verpleegkundig ziekenhuishygiënist

14u05-14u50 Geef griep geen kans op de werkvloer. Els De Pinnewaert, verpleegkundig ziekenhuishygiënist 14u05-14u50 Geef griep geen kans op de werkvloer Els De Pinnewaert, verpleegkundig ziekenhuishygiënist GRIEPVACCINATIE VAN ZORGVERLENERS Hoe kan griep voorkomen worden? 1. Griep quiz 2. Wat is seizoensgriep?

Nadere informatie

Toxoplasmose bij de rode eekhoorn, een update

Toxoplasmose bij de rode eekhoorn, een update Toxoplasmose bij de rode eekhoorn, een update In 2014 werden in de zomer en herfst enkele honderden dode eekhoorns gemeld. Er kwamen zelfs berichten dat eekhoorns dood uit de boom vielen. Onderzoek dat

Nadere informatie

Allereerst wensen wij iedereen natuurlijk een beestachtig en gelukkig 2014 toe!

Allereerst wensen wij iedereen natuurlijk een beestachtig en gelukkig 2014 toe! Nieuwsbrief Januari 2014 Allereerst wensen wij iedereen natuurlijk een beestachtig en gelukkig 2014 toe! Wij staan in het nieuwe jaar weer voor u en uw huisdieren klaar! Ik wilde het over het nut en het

Nadere informatie

Veehouderij en gezondheid omwonenden

Veehouderij en gezondheid omwonenden Veehouderij en gezondheid omwonenden Hebben veehouderijen effect op de gezondheid van mensen die in de omgeving wonen? Dat was de centrale vraag in het onderzoek VGO. In deze brochure vindt u de belangrijkste

Nadere informatie

Veehouderij & Gezondheid stand van zaken onderzoek oktober 2015. Renske Nijdam Adviseur milieu & gezondheid

Veehouderij & Gezondheid stand van zaken onderzoek oktober 2015. Renske Nijdam Adviseur milieu & gezondheid Veehouderij & Gezondheid stand van zaken onderzoek oktober 2015 Renske Nijdam Adviseur milieu & gezondheid 20 oktober 2015 Danielle van Oudheusden Arts M&G, Infectieziektebestrijding GGD Brabant-Zuidoost

Nadere informatie

Klassieke Vogelpest Uitbraak in Nederland 2003

Klassieke Vogelpest Uitbraak in Nederland 2003 Klassieke Vogelpest Uitbraak in Nederland 2003 Deel I: Rol van hobbypluimvee bij de verspreiding van Aviaire Influenza Deel II: Vaccinatie mogelijkheden H.M. van Geloof W.C.M. van Winden Afdeling Epidemiologie

Nadere informatie

Griepepidemie. Modelleren B. Javiér Sijen. Janine Sinke

Griepepidemie. Modelleren B. Javiér Sijen. Janine Sinke Javiér Sijen Janine Sinke Griepepidemie Modelleren B Om de uitbraak van een epidemie te voorspellen, wordt de verspreiding van een griepvirus gemodelleerd. Hierbij wordt zowel een detailbenadering als

Nadere informatie

Diervriendelijker aanpak vogelgriep. Geef ze een griepprik en een betere uitloop

Diervriendelijker aanpak vogelgriep. Geef ze een griepprik en een betere uitloop Diervriendelijker aanpak vogelgriep Geef ze een griepprik en een betere uitloop Colofon Auteur(s) Marijke de Jong en Bert van den Berg Datum 10 februari 2015 Nederlandse Vereniging tot Bescherming van

Nadere informatie

Beleidsdraaiboek Aviaire Influenza

Beleidsdraaiboek Aviaire Influenza Beleidsdraaiboek Aviaire Influenza versie 2.0 September 2013 Directie Dierlijke Agroketens en Dierenwelzijn Ministerie van Economische Zaken Beleidsdraaiboek aviaire influenza - 1 Wanneer er verschijnselen

Nadere informatie

Symposium GKZ & Hygieia - Import, o.d.z. Better safe than sorry. Dierziektebestrijding bij het invoeren van (volgens de GWWD ) besmette dieren

Symposium GKZ & Hygieia - Import, o.d.z. Better safe than sorry. Dierziektebestrijding bij het invoeren van (volgens de GWWD ) besmette dieren Symposium GKZ & Hygieia - Import, o.d.z. Better safe than sorry Dierziektebestrijding bij het invoeren van (volgens de GWWD ) besmette dieren Mauro De Rosa Inleiding Doel presentatie Dierziektebestrijding

Nadere informatie

Gelet op de artikelen 17, 18, eerste en tweede lid, 30, eerste en derde lid, 31 en 107 van de Gezondheids- en welzijnswet voor dieren;

Gelet op de artikelen 17, 18, eerste en tweede lid, 30, eerste en derde lid, 31 en 107 van de Gezondheids- en welzijnswet voor dieren; Regeling van de Staatssecretaris van Economische Zaken van 13 maart 2014, nr. WJZ/14045913, houdende maatregelen in verband met de uitbraak van laagpathogene aviaire influenza in Bruchem De Staatssecretaris

Nadere informatie

Besmettelijke dierziekten

Besmettelijke dierziekten Besmettelijke dierziekten Beheersen-bestrijden-voorkomen Aline de Koeijer Aline de Koeijer Epidemiologie en risicoanalyse Besmettelijke dierziekten - historie De grote vrees van veehouders sinds eeuwen

Nadere informatie

VOGELGRIEP. Persmededelingen van het FAVV

VOGELGRIEP. Persmededelingen van het FAVV VOGELGRIEP Persmededelingen van het FAVV Zondag 27 november (zie ook kaart van het Europese ADNS-systeem in bijlage met de gemelde gevallen bij wilde vogels in het blauw en uitbraken bij pluimvee in het

Nadere informatie

toch ziektetekens opwekken. Anderzijds kunnen om dezelfde reden de symptomen van een ziekte erger worden dan ze zouden zijn zonder de bijkomende

toch ziektetekens opwekken. Anderzijds kunnen om dezelfde reden de symptomen van een ziekte erger worden dan ze zouden zijn zonder de bijkomende De BVD Boviene virale diarree of BVD is een aandoening bij runderen die zwaar onderschat wordt.de besmetting brengt veel meer schade toe aan de veestapel dan men over het algemeen aanneemt, maar komt ook

Nadere informatie

MYCOBACTERIËLE FACTOREN BETROKKEN BIJ GRANULOOMVORMING

MYCOBACTERIËLE FACTOREN BETROKKEN BIJ GRANULOOMVORMING Nederlandse samenvatting MYCOBACTERIËLE FACTOREN BETROKKEN BIJ GRANULOOMVORMING Tuberculose Tuberculose (TBC) is een infectieziekte die wordt veroorzaakt door de bacterie Mycobacterium tuberculosis. Infectie

Nadere informatie

Nieuwe Influenza A (H1N1)

Nieuwe Influenza A (H1N1) Nieuwe Influenza A (H1N1) Overzicht 11 december 29, week 5 Samenvatting In de afgelopen week is het aantal ziekenhuisopnamen wegens een laboratoriumbevestigde infectie met Nieuwe Influenza A (H1N1) afgenomen

Nadere informatie

De Staatssecretaris van Economische Zaken,

De Staatssecretaris van Economische Zaken, Regeling van de Staatssecretaris van Economische Zaken van 27 december 2016, nr. WJZ/16200732, houdende specifieke maatregelen in het toezichtsgebied in verband met de bestrijding van hoogpathogene aviaire

Nadere informatie

Influenza... Informatie van de FOD Volksgezondheid. Wat is een grieppandemie?

Influenza... Informatie van de FOD Volksgezondheid. Wat is een grieppandemie? Influenza... Informatie van de FOD Volksgezondheid. Wat is een grieppandemie? Een nieuwe griep die zich heel snel verspreidt in bijna alle landen van de wereld. Grieppandemieën worden veroorzaakt door

Nadere informatie

Aanpak van griep bij het varken: een uitdaging? Dr. Tom Meyns MERIAL Belgium

Aanpak van griep bij het varken: een uitdaging? Dr. Tom Meyns MERIAL Belgium Aanpak van griep bij het varken: een uitdaging? Dr. Tom Meyns MERIAL Belgium Inhoud Influenza Epidemiologie - verspreiding Ziektebeeld Klassieke uitbraken Chronische problemen Complicaties Belang en economische

Nadere informatie

Weer bewonersbijeenkomst Vogelgriep in Hekendorp. Goede zorg van van Oudewater

Weer bewonersbijeenkomst Vogelgriep in Hekendorp. Goede zorg van van Oudewater Weer bewonersbijeenkomst Vogelgriep in Hekendorp. Goede zorg van burgemeester @PieterVerhoeve van Oudewater Benno Bruggink @bennobruggink 16 Vogelgriep 2014: de casus Oudewater Fred de Klerk, Menno van

Nadere informatie

Nieuwe Influenza A (H1N1)

Nieuwe Influenza A (H1N1) Nieuwe Influenza A (H1N1) Overzicht 6 november 29, week 45 Samenvatting In de afgelopen week is het aantal ziekenhuisopnamen wegens een laboratoriumbevestigde infectie met Nieuwe Influenza A (H1N1) wederom

Nadere informatie

Informatie over Q-koorts

Informatie over Q-koorts Informatie over Q-koorts De laatste jaren is er steeds meer aandacht voor Q-koorts. De afgelopen weken ontvingen gemeenten hierover brieven van de Vereniging Nederlandse Gemeenten, het ministerie van Volksgezondheid

Nadere informatie

Ziekteverwekkende micro-organismen dringen via lichaamsopeningen het lichaam binnen:

Ziekteverwekkende micro-organismen dringen via lichaamsopeningen het lichaam binnen: IMMUNITEIT 1 Immuniteit Het lichaam van mens en dier wordt constant belaagd door organismen die het lichaam ziek kunnen maken. Veel van deze ziekteverwekkers zijn erg klein, zoals virussen en bacteriën.

Nadere informatie

GRIEPVACCINATIE VOOR ZORGVERLENERS Hoe kan griep voorkomen worden?

GRIEPVACCINATIE VOOR ZORGVERLENERS Hoe kan griep voorkomen worden? GRIEPVACCINATIE VOOR ZORGVERLENERS Hoe kan griep voorkomen worden? WAT IS SEIZOENSGRIEP? WAT IS SEIZOENSGRIEP? > Een acute luchtweginfectie: Plots begin met koorts en rillingen Hoofdpijn Spierpijn Keelpijn

Nadere informatie

Verkoudheid; virale infectie; respiratoir syncytieel virus; vaccins; antivirale middelen

Verkoudheid; virale infectie; respiratoir syncytieel virus; vaccins; antivirale middelen Niet-technische samenvatting 2015107 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project Dierstudies in het kader van ontwikkeling van medicijnen voor het behandelen en voorkomen van virale infecties aan de

Nadere informatie

Opinieonderzoek Vogelgriep

Opinieonderzoek Vogelgriep Opinieonderzoek Vogelgriep Meting februari 2006 MarketResponse Project 12052 27 februari 2006 Achtergrond en doelstelling De vogelgriep, die in Zuid-Oost Azië is opgedoken, breidt zich langzaam maar zeker

Nadere informatie

EUROPEES PARLEMENT. Commissie milieubeheer, volksgezondheid en voedselveiligheid. van de Commissie milieubeheer, volksgezondheid en voedselveiligheid

EUROPEES PARLEMENT. Commissie milieubeheer, volksgezondheid en voedselveiligheid. van de Commissie milieubeheer, volksgezondheid en voedselveiligheid EUROPEES PARLEMENT 2004 ««««««««««««2009 Commissie milieubeheer, volksgezondheid en voedselveiligheid 19.7.2005 VOORLOPIGE VERSIE 2005/0063(CNS) ONTWERPADVIES van de Commissie milieubeheer, volksgezondheid

Nadere informatie

BVD, het aanpakken waard! Ruben Tolboom Intervisie 2014

BVD, het aanpakken waard! Ruben Tolboom Intervisie 2014 BVD, het aanpakken waard! Ruben Tolboom Intervisie 2014 Voorstellen Ruben Tolboom Tot 1 mei 2014: rundveedierenarts Vanaf heden: Field Technical Service Manager Technische achtergrond produkten-dierziekten

Nadere informatie

WETENSCHAPPELIJK COMITE VAN HET FEDERAAL AGENTSCHAP VOOR DE VEILIGHEID VAN DE VOEDSELKETEN SNELADVIES 06-2015

WETENSCHAPPELIJK COMITE VAN HET FEDERAAL AGENTSCHAP VOOR DE VEILIGHEID VAN DE VOEDSELKETEN SNELADVIES 06-2015 WETENSCHAPPELIJK COMITE VAN HET FEDERAAL AGENTSCHAP VOOR DE VEILIGHEID VAN DE VOEDSELKETEN SNELADVIES 06-2015 Betreft : Evaluatie van het risico op introductie van het hoogpathogene aviaire influenzavirus

Nadere informatie

Stand van zaken en vooruitzichten. 1 Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen

Stand van zaken en vooruitzichten. 1 Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen BLAUWTONG Stand van zaken en vooruitzichten Jozef Hooyberghs FAVV DG Controlebeleid Gent, 21 november 2007 1 Federaal Agentschap voor de Inhoud Situatie in België Situatie in Europa Maatregelen in België

Nadere informatie

Samenvatting. Etiologie. samenvatting

Samenvatting. Etiologie. samenvatting Samenvatting Hoofdstuk 1 is een algemene inleiding op dit proefschrift. Luchtweginfecties zijn veel voorkomende aandoeningen, die door een groot aantal verschillende virussen en bacteriën veroorzaakt kunnen

Nadere informatie

VRAGENLIJST BIOVEILIGHEID OP PLUIMVEEBEDRIJVEN - 2008

VRAGENLIJST BIOVEILIGHEID OP PLUIMVEEBEDRIJVEN - 2008 VRAGENLIJST BIOVEILIGHEID OP PLUIMVEEBEDRIJVEN - 2008 I. IDENTIFICATIE VAN HET BEDRIJF (**) beslagnummer: adres: gelegen in een gevoelig natuurgebied? (*) verantwoordelijke: naam: tel: adres: dierenarts:

Nadere informatie

Nieuwe Influenza A (H1N1)

Nieuwe Influenza A (H1N1) Nieuwe Influenza A (H1N1) Overzicht 27 november 29, week 48 Samenvatting In de afgelopen week is het aantal ziekenhuisopnamen wegens een laboratoriumbevestigde infectie met Nieuwe Influenza A (H1N1) afgenomen

Nadere informatie

Oproep pluimveesector ruimtelijk weerbaarder te maken tegen vogelgriep Bijlagen:

Oproep pluimveesector ruimtelijk weerbaarder te maken tegen vogelgriep Bijlagen: Roo, Marijke de Van: Bert van den Berg Verzonden: donderdag 12 februari 2015 11:07 Aan: Bert van den Berg Onderwerp: Oproep pluimveesector ruimtelijk weerbaarder

Nadere informatie

Nieuwe Influenza A (H1N1)

Nieuwe Influenza A (H1N1) Nieuwe Influenza A (H1N1) Overzicht 23 oktober 29, week 43 Samenvatting In de afgelopen week is het aantal ziekenhuisopnamen wegens een laboratoriumbevestigde infectie met Nieuwe Influenza A (H1N1) verdubbeld

Nadere informatie

want hondsdolheid in je koffers maakt dodelijke slachtoffers

want hondsdolheid in je koffers maakt dodelijke slachtoffers Steek niks liefs in je valies... want hondsdolheid in je koffers maakt dodelijke slachtoffers Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen Wat is hondsdolheid? Hondsdolheid is een zoönose

Nadere informatie

Samenvatting. Griepvaccinatie: wie wel en wie niet?

Samenvatting. Griepvaccinatie: wie wel en wie niet? Samenvatting Griepvaccinatie: wie wel en wie niet? Griep (influenza) wordt veroorzaakt door het influenzavirus. Omdat het virus steeds verandert, bouwen mensen geen weerstand op die hen een leven lang

Nadere informatie

Rundertuberculose. (Boviene tuberculose) Informatie over de ziekte en de procedures van de NVWA voor dierhouders

Rundertuberculose. (Boviene tuberculose) Informatie over de ziekte en de procedures van de NVWA voor dierhouders Rundertuberculose (Boviene tuberculose) Informatie over de ziekte en de procedures van de NVWA voor dierhouders Rundertuberculose bij dieren De tuberculosebacterie Mycobacterium bovis veroorzaakt tuberculose

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting Samenvatting K inkhoest is een ernstige infectie aan de bovenste luchtwegen, veroorzaakt door de bacterie Bordetella pertussis. Kinkhoest was in het begin van de 20 e eeuw een

Nadere informatie

PRAKTISCH Hondsdolheid (rabiës)

PRAKTISCH Hondsdolheid (rabiës) PRAKTISCH Hondsdolheid (rabiës) l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n over houden van huisdieren Rabiës oftewel hondsdolheid is één van de bekendste zoönosen

Nadere informatie

Blauw Tong vaccinatie??

Blauw Tong vaccinatie?? Blauw Tong vaccinatie?? Veearts Marcel Van Aert Vakgroep voortplanting, verloskunde en bedrijfsdiergeneeskunde Universiteit Gent Vaccinatie??? Inleiding Gewenste karakteristieken van BT-vaccins BT-vaccins

Nadere informatie

MKZ-crisis maart 2001: naar de toekomst. drs E.B. Visser

MKZ-crisis maart 2001: naar de toekomst. drs E.B. Visser MKZ-crisis maart 2001: Evaluatie en maatregelen naar de toekomst drs E.B. Visser Even voorstellen: Edwin Visser. Dierenarts in maatschap te Etten-Leur (1994). Nu 6 jaar bestuurslid KNMvD. Vakgroep Gezondheidszorg

Nadere informatie

Hoog-pathogene uitbraken in taiwan

Hoog-pathogene uitbraken in taiwan Vogelgriepdossier extra Spotvogel The China connection Hoog-pathogene uitbraken in taiwan Deja vu! Vanochtend, dinsdag 13 januari 2015, beleefde Spotvogel weer eens een onvervalst Deja vu-moment. Blijkens

Nadere informatie

Dr. B. BROCHIER WIV - Virologie J. Wytsmanstraat, 14 1050 Brussel Tel. : 02/642.55.98 Fax : 02/642.56.92

Dr. B. BROCHIER WIV - Virologie J. Wytsmanstraat, 14 1050 Brussel Tel. : 02/642.55.98 Fax : 02/642.56.92 1. Gegevens van het referentielaboratorium Dr. B. BROCHIER WIV - Virologie J. Wytsmanstraat, 14 1050 Brussel Tel. : 02/642.55.98 Fax : 02/642.56.92 2. Programmaverantwoordelijke contactpersoon Dr Isabelle

Nadere informatie

UvA-DARE (Digital Academic Repository) New technologies for the control of influenza Koudstaal, W. Link to publication

UvA-DARE (Digital Academic Repository) New technologies for the control of influenza Koudstaal, W. Link to publication UvA-DARE (Digital Academic Repository) New technologies for the control of influenza Koudstaal, W. Link to publication Citation for published version (APA): Koudstaal, W. (2010). New technologies for the

Nadere informatie

Griep uit Mexico. Oefeningen

Griep uit Mexico. Oefeningen 2009-17 tekst 1 Amsterdam, 2 mei 2009 Er is een nieuwe griep. Deze ontstond in Mexico. Daar stierven 15 mensen door de griep. Naam Eerst zei men varkensgriep. Nu zegt men Mexicaanse griep. De griep is

Nadere informatie

Algemene maatregelen ter preventie van insleep Coryza op legbedrijven.

Algemene maatregelen ter preventie van insleep Coryza op legbedrijven. Algemene maatregelen ter preventie van insleep Coryza op legbedrijven. 1. Optimaliseren bedrijfshygiënemanagement om insleep te voorkomen, blijft de belangrijkste maatregel. Vaccinatie is alleen ter ondersteuning.

Nadere informatie

1 Bent u bekend met het artikel problemen met buxus en mogelijke vervangers?

1 Bent u bekend met het artikel problemen met buxus en mogelijke vervangers? > Retouradres Postbus 20401 2500 EK DEN HAAG De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Prins Clauslaan 8 2595 AJ DEN HAAG Postbus 20401 2500 EK DEN HAAG www.rijksoverheid.nl/eleni

Nadere informatie

de Achterhoek Uw pluimvee, onze zorg!

de Achterhoek Uw pluimvee, onze zorg! Uw pluimvee, onze zorg! Pluimveepraktijk de Achterhoek Spoorstraat 88 7261 AG Ruurlo Telefoon 0573 45 11 68 Fax 0573 45 38 31 info@ppda.nl www.ppda.nl P l u i m v e e p r a k t i j k de Achterhoek Uw pluimvee,

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Chapter 9 Inleiding Het dengue virus (DENV) en het West Nijl virus (WNV) behoren tot de Flaviviridae, een familie van kleine sferische virussen met een positief-strengs RNA genoom.

Nadere informatie

2. Bestrijding Insluiting Monitoring 3. Vaccinatie

2. Bestrijding Insluiting  Monitoring 3. Vaccinatie Advies van de groep van deskundigen varkensziekten ten aanzien van de bestrijding van een besmetting met het Klassieke varkenspest-virus onder wilde zwijnen. Inleiding De wilde zwijnen populatie in Nederland

Nadere informatie

Memo. Vragen gemeenteraadsfractie Partij voor de Dieren. aan

Memo. Vragen gemeenteraadsfractie Partij voor de Dieren. aan Memo aan onderwerp van directie afdeling telefoon datum Raadsfractie Partij voor de Dieren Vragen Partij voor de Dieren n.a.v. Regionaal risicoprofiel De burgemeester mo Veiligheid en wijken 0182-588725

Nadere informatie

Vragen en antwoorden over ebola

Vragen en antwoorden over ebola Vragen en antwoorden over ebola 2 oktober 2014 Wat is ebola? Het ebolavirus veroorzaakt een zeldzame maar zeer ernstige infectieziekte die in Afrika voorkomt. De ziekteverschijnselen zijn: hoge koorts,

Nadere informatie

De rol van het ministerie van LNV bij besmettelijke dierziekten

De rol van het ministerie van LNV bij besmettelijke dierziekten De rol van het ministerie van LNV bij besmettelijke dierziekten Eelco Ronteltap / Huibert Maurice Directie Voedselkwaliteit en Diergezondheid Inhoud van de presentatie Waarom bijeenkomst over dierziektebestrijding

Nadere informatie