CONSULTVAARDIGHEDEN: HET SLECHT NIEUWSGESPREK

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "CONSULTVAARDIGHEDEN: HET SLECHT NIEUWSGESPREK"

Transcriptie

1 CONSULTVAARDIGHEDEN: HET SLECHT NIEUWSGESPREK Versie november 2000 Docentendeel HUISARTS- OPLEIDING

2 Algemene gegevens Dit onderwijsprogramma is ontwikkeld door de staf van de afdeling Huisartsopleiding van de Vrije Universiteit ten behoeve van de huisartsopleiding aan de VU. De Onderwijscoördinator HAIO-onderwijs van de afdeling heeft uiteindelijk de ontwerp tekst vastgesteld. Nadere informatie kan verkregen worden bij de onderstaande personen die de ontwerp tekst hebben samengesteld. De gegevens van dit programma wordt aangeboden aan het Samenwerkings Verband Universitaire Huisartsopleidingen in Utrecht voor centrale archivering in de Centrale Onderwijs Bank. In geval anderen dan de Huisartsopleidingen, van dit programma gebruik willen maken of, indien de uitgave voor andere doeleinden of in een ander verband wordt gebruikt, geldt het volgende: Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van het hoofd van de afdeling huisartsopleiding van de Vrije Universiteit. Programmamaker(s): Marion Schmitz en Chris Claus Trefwoorden : ICPC : LHK : Datum en naam laatste wijzigingen: november 2000, Marion Schmitz Contactpersoon : Marion Schmitz Telefoon : Huisartsopleiding Afdeling HVSG Vrije Universiteit Overschiestraat XW Amsterdam 2000 Huisartsopleiding VUmc 2

3 INHOUDSOPGAVE INLEIDING AANVANGSNIVEAU EN DOELSTELLINGEN Aanvangsniveau Algemene doelstellingen METHODIEK ORGANISATIE Voorbereiding deelnemers Tijdschema LITERATUUR Verplichte literatuur DOCENTINSTRUCTIE PER PROGRAMMA-ONDERDEEL EN VOORBEREIDING DOCENT6 5.1 Inhoud HAIO-deel Docentinstructie VOORBEREIDING SECRETARIAAT SAMENVATTING OWP SLECHT NIEUWS GESPREK... 8 BIJLAGE 1 HET SLECHT-NIEUWS GESPREK... 9 BIJLAGE 2 WERKWIJZE WANNEER GEOEFEND WORDT IN SUBGROEPJES BIJLAGE 3A ROLLENSPEL SLECHT-NIEUWS GESPREK BIJLAGE 3B ROLLENSPEL SLECHT-NIEUWS GESPREK Huisartsopleiding VUmc 3

4 INLEIDING Dit programma "Het Slecht-nieuws gesprek" maakt deel uit van een serie onderwijsprogramma's in het eerste jaar van de Huisartsopleiding over basale consultvaardigheden. Dit programma wordt bij voorkeur op één dagdeel voorafgaand aan het OWP "Omgaan met gevoelens" gegeven. 1 AANVANGSNIVEAU EN DOELSTELLINGEN 1.1 Aanvangsniveau De HAIO heeft ervaring met het geven van informatie aan patiënten, in het bijzonder emotioneel belastende informatie. 1.2 Algemene doelstellingen Na afloop van het onderwijsprogramma is de HAIO in staat: 1. De HAIO kan de fasen van het slecht-nieuws gesprek benoemen en onderscheiden in een consult. 2. De HAIO kent de valkuilen bij het geven van slecht nieuws. 3. De HAIO kan belangrijk nieuws neutraal en zonder omwegen mededelen. 4. De HAIO kan de gespreksvaardigheden, die bij een bepaalde fase van het slecht-nieuwsgesprek horen, in de betreffende fase toepassen. 2 METHODIEK Uitwisselen ervaringen Ervaringen met het brengen van slecht nieuws worden uitgewisseld. Een model voor het slecht-nieuws gesprek Voorbeelden op video en informatie uit het leergesprek met de opleider, worden gebruikt om model en valkuilen (Bijlage 1) te bespreken. Rollenspel HAIO's oefenen (naar keus)met een door henzelf als moeilijk ervaren slecht-nieuws boodschap uit de praktijk of oefenen gebruikmakend van het gegeven rollenspel. Evaluatie Leerpunten, welke strategie spreekt aan 3 ORGANISATIE 3.1 Voorbereiding deelnemers - Lezen verplichte literatuur - Huiswerkopdracht I: Bereid een vijf-minuten verslag voor over de eerste of de meest indrukwekkende keer dat je slecht nieuws aan een patiënt moest vertellen. Leg de nadruk op je eigen ervaringen tijdens het gesprek met de patiënt. - Huiswerkopdracht II: Vraag aan je opleider of en hoe hij/zij een slecht nieuws gesprek voert. informeer naar tips of goede raad. Noteer de adviezen zo letterlijk mogelijk. Hiervan wordt gebruik gemaakt tijdens de terugkomdag. - Huiswerkopdracht III: Bedenk zelf een slecht-nieuws boodschap die je moeilijk vindt om te geven en zou willen oefenen op de terugkomdag Huisartsopleiding VUmc 4

5 3.2 Tijdschema Tijdschema Programma per onderdeel Tijdsduur Uitwisseling ervaringen 30 min Video slecht-nieuws gesprek 30 min Rollenspel 30 min Evaluatie/Leerpunten 15 min. (evaluatie wordt overgeslagen wanneer OWP "Omgaan met gevoelens" op één dagdeel wordt gegeven) 4 LITERATUUR 4.1 Verplichte literatuur - Consultvoering in de Huisartsgeneeskunde (in bezit) - Bijlage I: Het slecht-nieuws gesprek, Marion Schmitz - J. Wouda e.a. Medische Communicatie, hfst. 10 'Lastige gesprekken beheersen' (in bezit) Huisartsopleiding VUmc 5

6 5 DOCENTINSTRUCTIE PER PROGRAMMA-ONDERDEEL EN VOORBEREIDING DOCENT 5.1 Inhoud HAIO-deel Inleiding, hoofdstuk 1 tot en met 4, bijlagen 1, 2, 3a en 3b Docent: HAB en GW'er Voorbereiding docent: Literatuur en programma doornemen. De verkorte versie (15 min) videoband uit Groningen van Peter Bügel "Het Slecht-nieuws gesprek" vertoning van een inadequaat en een adequaat slecht-nieuws gesprek (de inleiding is weggelaten: slecht gebracht en een herhaling van Bijlage I). De totale tijd voor dit OWP samen met Omgaan met gevoelens op een dagdeel is vrij krap. Je kunt de programma s in elkaar schuiven. 5.2 Docentinstructie Opwarmer: Uitwisselen ervaringen (30 min.) Doel: aansluiting vinden bij de eigen (gevoelsmatige) ervaringen als HAIO Vorm: in 2 subgroepen, één met de HAB, de ander met de GW-er erbij (30 min).wanneer er maar één groepsbegeleider is, dan verdeel je de groep in subgroepjes van 4 personen (om zo efficiënt mogelijk met de tijd om te gaan). Werkwijze: Bespreek kort het hele programma. Naar aanleiding van Huiswerkopdracht I: ervaringen met het slecht-nieuws gesprek delen. Iedere HAIO krijgt 5 minuten de tijd om verslag te doen van zijn/haar eerste of meest in het geheugen gegrifte ervaringen met slecht nieuws. Vestig als begeleider vooral de aandacht op de beleving van de brenger vooraf en de (verwachte en daadwerkelijke) reactie van de patiënt. Hoe 'het zou moeten' komt in aan de orde Model voor een slecht-nieuws gesprek (30 min) Doel: bespreken van het model en de valkuilen, in aansluiting op leergesprek met de opleider Huiswerkopdracht II Vorm: vertoning van 2e deel videoband: voorbeelden van inadequaat en adequaat slechtnieuws gesprek en groepsgesprek daarover Werkwijze: 1. Inleiding: In Bijlage I is het model voor een slecht-nieuws gesprek beschreven: dat heeft iedereen gelezen. We laten nu op de band zien hoe het werkt en leggen een link met het leergesprek met de opleider over zijn/haar aanpak van slecht nieuws. 2. Vertoon het tweede deel van de videoband "Het slecht-nieuws gesprek": een "inadequaat" en een "adequaat" gesprek. 3. Nabespreken van de videoband: * welke fases in het geven van slecht-nieuws heb je gezien en wat was het effekt? * wat zijn overeenkomsten en verschillen met de adviezen van je opleider zoals ten aanzien van het slecht-nieuws gesprek (Huiswerkopdracht II)? De "do's" en "don't's" van het geven van slecht nieuws hebben minder met theoretische kennis te maken dan met praktijkervaring. Bespreek de tips en adviezen van de opleiders en kijk of deze passen op de eigen ervaringen met het geven van slecht nieuws. Geef als docent waar nodig je mening over het meer of minder gewenst zijn van een bepaalde benadering; licht ook toe, dat er geen standaardbenadering is, die voor alle patiënten de beste is Huisartsopleiding VUmc 6

7 Rollenspel (30 min. Doel: zelf ervaren van slecht-nieuws boodschappen Vorm: naar keuze: in subgroepjes van 3 (alleen als een groep makkelijk is met rollenspelen doen) plenair waar de docent het spel opzet en de nabespreking kan structureren Werkwijze: Bij de keus voor de rol kan er geoefend worden met een moeilijke situatie die eerder in de uitwisseling van ervaringen door een HAIO genoemd is, of een zelfbedachte casus naar aanleiding van Huiswerkopdracht III. of er kan gebruik bemaakt worden van het bijgevoegde rollenspel. Laat de groep er zelf voor kiezen. Bespreek vooraf hoe de situatie zo realistisch mogelijk gespeeld kan worden. In sommige groepen is nog niet veel gewerkt met een rollenspel. Vertel dat het erg belangrijk is dat de patient zich goed inleeft in de rol van de patient en zich verder niet druk maakt over de rol van de dokter. Bespreek Bijlage 2: de werkwijze in de subgroepjes van drie HAIO's. Probeer bij de samenstelling van de groepjes in ieder groepje een goede HAIO te hebben, ga zelf bij het zwakste groepje zitten Evaluatie Inventariseer leerpunten en waar men de komende tijd vooral mee gaat oefenen. (Wanneer het tweede dagdeel "omgaan met gevoelens" is, wordt dit onderdeel betrokken bij de evaluatie van het gehele dagdeel) 2000 Huisartsopleiding VUmc 7

8 6 VOORBEREIDING SECRETARIAAT Materiaal: - Video afspeel-apparatuur - De videoband: Het Slechtnieuwsgesprek (de korte versie van 15 min - Een extra ruimte voor het uitwisselen van de ervaringen en het oefenen van de rollenspelen. 7 SAMENVATTING OWP SLECHT NIEUWS GESPREK Het programma beoogt de HAIO in staat te stellen emotioneel belastend nieuws zo te brengen, dat de patiënt in staat is zich open te stellen voor het nieuws en het te verwerken of een begin te maken met het aanvaardingsproces. Dit wordt geëffectueerd middels het bespreken van eigen ervaringen tot nu toe, het verzamelen van tips en het oefenen van het in de literatuur beschreven model Huisartsopleiding VUmc 8

9 BIJLAGE 1 HET SLECHT-NIEUWS GESPREK Marion Schmitz Een informatiegesprek waarbij de gegeven informatie door de ontvanger als een "slecht-nieuws" boodschap ervaren wordt, noemen we een slecht-nieuws gesprek. In sommige gevallen is het evident dat het gaat om een slecht-nieuws gesprek. Toch is het lang niet altijd voor de dokter voorspelbaar hoe de patiënt op informatie zal gaan reageren. Bijvoorbeeld bij de mededeling "er is geen lichamelijke afwijking gevonden" zal de ene patiënt opgelucht zijn, terwijl een ander zich juist ongelukkig voelt en reageert met "hoe kán dat nou, er móet toch iets aan de hand zijn, ik heb er steeds last van!" Wat maakt het slecht-nieuws gesprek zo moeilijk zowel voor de patiënt als voor de dokter? In dit stuk zullen we eerst proberen een antwoord op deze vraag te geven en vervolgens een model beschrijven dat tot steun kan dienen om bij de geschetste moeilijkheden op professionele wijze met het slecht-nieuws gesprek om te gaan. 1. Slecht-nieuws voor de patiënt Het ontvangen van een "slecht-nieuws" boodschap kan voor de patiënt lastig zijn omdat: - hij informatie krijgt, soms volkomen onverwacht, die moeilijk te verwerken is; - hij door emoties wordt overvallen: dit geeft vaak controle-verlies wat door ieder mens als zeer vervelend ervaren wordt; - hij informatie niet goed kan opnemen: om de emoties de baas te blijven wordt het slechte-nieuws ontkend of verdrongen: het wordt niet of slechts ten dele gehoord; - hij door emoties meestal beperkt in staat is te luisteren en te communiceren. 2. Het meedelen van slecht-nieuws voor de dokter Het geven van informatie die als slecht-nieuws boodschap overkomt, kan voor de huisarts lastig zijn omdat: - de onvoorspelbaarheid van de reacties van de patiënt (zowel positieve als negatieve) bij het geven van informatie: zelfs wanneer de dokter bij het geven van de boodschap niet aan slechtnieuws gedacht heeft, kan de patiënt toch emotioneel reageren; - de inhoud van de boodschap bij de dokter zelf ook emoties kan oproepen: bv. dramatische boodschappen bij jonge patiënten, of bij patiënten waar een jarenlange persoonlijke band mee bestaat; - iedere patiënt gevoelens weer anders kan uiten, en soms op een manier die voor de dokter niet goed herkenbaar of invoelbaar is; - controle-verlies bij de patiënt ook bij de dokter angst voor controle-verlies en daarbij vermijdingsgedrag kan oproepen: het slechte-nieuws wordt verhullend of onduidelijk overgebracht; - een goede informatieoverdracht wordt bemoeilijkt doordat emoties bij de patiënt het luisteren verhinderen. 3. Doel van het slecht-nieuws gesprek Het doel van het slecht-nieuws gesprek is 1. informatie aan de patiënt verschaffen over de bevindingen en de prognose 2. bespreken van het te volgen beleid: wat moet er gebeuren? 3. afspraken maken over: hoe pakken we het concreet aan? Dit zijn dezelfde doelstellingen die gelden voor de afronding van ieder medisch handelen in het kader van een consult. Deze doelstellingen zijn slechts haalbaar in de specifieke situatie van een slecht-nieuws gesprek, wanneer de huisarts voldoet aan de volgende voorwaarden: A. aandacht heeft voor emoties B. het informatieverwerkingsproces goed bewaakt. We lichten dit nader toe Huisartsopleiding VUmc 9

10 3A. Aandacht voor emoties Emoties kunnen een goede informatie-uitwisseling in de weg staan. De communicatie wordt als het ware vertraagd. Aandacht voor emoties helpt om contact met de patiënt te houden. De patiënt laten uiten wat er bij hem/haar opgeroepen wordt, doet de emotionele spanning verminderen en helpt om de communicatie tussen arts en patiënt te herstellen of in stand te houden. Wanneer de emotionele spanning verlaagt, ontstaat er weer ruimte voor het opnemen van nieuwe informatie. Pas wanneer de patiënt kan luisteren, zijn er ook afspraken te maken over wat er moet gebeuren en hoe het aangepakt gaat worden. Dit betekent dat er soms een fasering in de tijd moet plaatsvinden: niet alles kan in een gesprek aan de orde komen. 3B. Het informatie-verwerkingsproces Wil de patiënt zijn medewerking verlenen aan de verkregen informatie en advies, dan dient de huisarts rekening te houden met de volgende vragen: a. staat de patiënt OPEN voor wat ik te vertellen heb: is de emotionele barrière voldoende verminderd? b. BEGRIJPT de patiënt wat ik zeg: praat ik op zijn niveau? c. WIL de patiënt meewerken: probeert hij de informatie te ACCEPTEREN? d. is het beleid haalbaar/uitvoerbaar: zal hij het ook KUNNEN DOEN? Dit zijn dezelfde stappen in het informatie-verwerkingsproces die al eerder in de syllabus Consultvoering in de huisartsgeneeskunde genoemd zijn: OPENSTAAN, BEGRIJPEN, WILLEN en DOEN: OPENSTAAN: BEGRIJPEN: WILLEN: DOEN: de patiënt moet openstaan voor de informatie (kunnen luisteren) de informatie moet in begrijpelijke taal gegeven worden het belangrijkste eerst niet teveel tegelijk, steeds om een reaktie vragend de informatie moet door de patiënt geaccepteerd worden, wil hij/zij medewerking verlenen aan het beleid de afspraken dienen helder, haalbaar en uitvoerbaar te zijn. 4. Een model voor het slecht-nieuwsgesprek en de mogelijke valkuilen Om op professionele wijze een slecht-nieuws gesprek te voeren, en rekening houdend met de genoemde voorwaarden, kan in de praktijk gebruik gemaakt worden van het hierna volgende fasemodel voor een slecht-nieuws gesprek. Fase 1: de mededeling van de informatie/het slechte nieuws inleiden Fase 2: het slechte-nieuws meedelen Fase 3: ruimte bieden voor gevoelens Fase 4: uitwerken of toelichten van de informatie Fase 5: afspraken over te voeren beleid We werken deze fases nu verder uit. Fase 1: de inleiding Aan het begin van het gesprek geeft de dokter een kleine inleiding om het contact te openen en af te tasten of de ontvanger zich openstelt voor de informatie. Bijvoorbeeld: "U bent naar het laboratorium geweest en ik heb de uitslag van het bloedonderzoek ontvangen. Ik heb helaas een naar bericht voor u". Als blijkt dat de patiënt goed bereikbaar is, kan gelijk doorgegaan worden naar fase 2. Mocht blijken dat de ontvanger afhaakt, tekenen van verwarring vertoont of op andere wijze te kennen geeft niet open te staan voor de boodschap, ga dan niet verder, maar herstel het contact. (Hoe voelt de patiënt zich, wil hij dat er iemand anders bij komt, of dat iemand die ook aanwezig is, juist weg gaat?) Huisartsopleiding VUmc 10

11 Valkuil: de inleiding te lang maken waardoor allerlei zijpaden betreden worden en het steeds moeilijker voor de dokter wordt om met het slecht-nieuws te komen. Fase 2: de mededeling van het slechte-nieuws Vertel vervolgens het nieuws zo kort, snel en zakelijk mogelijk. Draai er niet om heen, gebruik geen eufemismen of moeilijke woorden. Het gaat om de feiten van de belangrijkste informatie. Sommige patiënten stellen het op prijs de officiële medische terminologie te horen, zij voelen zich dan gelijkwaardig behandeld en het stelt hun in staat zelf meer informatie te verzamelen. Bij andere patiënten moet juist medisch jargon vermeden worden. Dit betekent vooraf inschatten en aftasten tijdens het gesprek hoe er gereageerd wordt. Valkuilen: - Angst voor de reaktie van de patiënt of angst voor de eigen emoties kunnen resulteren in vermijdigsgedrag van de brenger. Hierdoor kan de neiging ontstaan het slechte-nieuws af te zwakken, positiever voor te stellen of te verpakken in verhullende taal waardoor de boodschap onduidelijk wordt: het nieuws komt niet goed over en wordt niet gehoord. - Een andere vorm van vermijding is de 'hang yourself methode', waarbij via vragen wordt geprobeerd de ontvanger het nieuws zelf onder woorden te laten brengen: "heeft u al een idee van de uitslag?" "waarvoor denkt u dat ik u heb laten komen?" - Goed en slecht nieuws vermengen ("de pil vergulden") komt veel voor in de volgende vorm: "mijnheer Jansen ik heb voor u een slecht en een goed bericht. Het slechte bericht is dat het inderdaad kanker is en het goede bericht is dat we er nog van alles aan kunnen doen". Ook als de mededeling inhoudelijk volkomen juist is, dienen deze zaken uit elkaar gehouden te worden, omdat ze twee verschillende reacties oproepen. Mijnheer Jansen dient eerst de kans krijgen te reageren op het feit dat hij kanker heeft. - De dooie mus is een tactiek waarbij het slechte nieuws in zo'n context wordt geplaatst dat de ontvanger eigenlijk blij moet zijn dat het nieuws niet nog veel slechter is: "Uw man is overleden, maar hij heeft absoluut niet geleden". De toevoeging maakt het voor de ontvanger moeilijker zijn reacties te uiten: er ontstaat verwarring omdat twee verschillende emotionele reacties opgeroepen worden. Fase 3: ruimte bieden voor gevoelens Na de korte presentatie van de belangrijkste informatie, laat de dokter een stilte vallen en wacht af: een reaktie van de patiënt komt dan meestal vanzelf. Vaak is het nauwelijks nodig een vraag te stellen als de patiënt ruimte voor een reaktie krijgt. Als de patiënt stil blijft, kan de dokter vragen: "wat roept dit bij u op", of: "wat gaat er in u om", of als je emoties ziet: "het lijkt heel wat in u op te roepen", gevolgd door een stilte. Elke emotionele reactie betekent dat de patiënt zich instelt op het nieuws. Dat wil niet zeggen dat de patiënt direct raad weet met de boodschap, maar slechts, dat het proces van verwerking begonnen is. De patiënt kan bang worden of boos of verdrietig, maar ook allerlei informatie willen hebben. Bijvoorbeeld: "hoe kan dat nou, is het wel echt goed uitgezocht?". Meestal is dit een manier om de verwerking nog even uit te stellen, een vorm van ontkenning van het slechte-nieuws. Wanneer op deze vraag informatie wordt gegeven dringt dit meestal nauwelijks door. Een herhaling van de boodschap, of "u kunt het nauwelijks geloven?" is dan de beste reaktie. De patiënt kan ook verdoofd reageren of het nieuws bagatelliseren. Probeer de patiënt niet van de ernst van de situatie te overtuigen, maar herhaal nog eens de kern van de boodschap en benoem hardop wat u ziet gebeuren bijvoorbeeld "ik zie dat u het moeilijk vindt om te reageren". Valkuilen: - Te uitgebreid ingaan op vragen om informatie voordat er aandacht geweest is voor de emotionele reactie De informatie die dan gegeven wordt, wordt niet goed gehoord terwijl de gevoelslading niet aan de orde komt Huisartsopleiding VUmc 11

12 - Allerlei emotie-dempende strategieën zoals bagatelliseren (verkleinwoorden gebruiken als: hartruisjes, vlekjes op de longen), relativeren (u moet maar denken: "u heeft in het andere oog nog een zicht van 80%") - Begrip vragen voor de eigen rol op dat moment ("het is voor ons ook heel moeilijk u dit te moeten vertellen"). Het wordt echter vaak wel gewaardeerd wanneer de boodschapper laat blijken door de boodschap ook aangeslagen te zijn: dit wordt gezien als een bewijs van betrokkenheid en interesse, maar dat is iets anders dan begrip vragen! Fase 4: uitwerking van de informatie Nadat de ontvanger van de boodschap de eerste schok heeft verwerkt, is aanvullende informatie op zijn plaats. Welke informatie voor de patiënt op dat moment het meest relevant is, kan het beste vragenderwijs ontdekt worden. Hierbij gelden de eerder in de syllabus "Consultvoering in de huisartsgeneeskunde" besproken principes van het informatieverwerkingsproces voor een goede informatieoverdracht: - staat de patiënt open voor de informatie, zo niet ga terug naar fase 3 - waar wil de patiënt informatie over: wat weet hij wel en wat niet? - maak een indeling in categorieën: prognose/beloop, en beleid/therapie - geef de informatie in kleine stukjes en vraag steeds om een reaktie - toets of de informatie begrepen is - herhaal de belangrijkste informatie één of meer keer - informatie moet bezinken: geef daar de tijd voor. Fase 5: Afspraken over te voeren beleid Vooral bij een dramatische slecht-nieuws boodschap is het verstandig niet teveel in één gesprek te willen. Het is beter de patiënt de gelegenheid te geven een en ander te verwerken voordat er besluiten en acties ondernomen worden. Biedt de patiënt de mogelijkheid aan op de informatie terug te komen. Ook als er haast is: spreiding over een ochtend en middag-gesprek, of over twee dagen, is vaak mogelijk. Het aanbieden van een vervolggesprek geldt niet alleen voor een somatische slecht-nieuws boodschap maar soms ook voor het verwerken van mededelingen als "er is niets gevonden". Een ander punt is dat de patiënt de gelegenheid geboden wordt keuzes te maken in het beleid. Dit is van belang voor het gevoel van eigenwaarde. De patiënt zelf mee laten beslissen helpt om hem niet het gevoel te geven een totale speelbal te zijn van het lot. Zelf achter een besluit te staan heeft een gunstig effekt op een actieve inzet bij de uitvoering van de afspraken. Bespreek zonodig de eigen rol als huisarts in het beleid, vooral wanneer er verwezen wordt naar een specialist Huisartsopleiding VUmc 12

13 BIJLAGE 2 WERKWIJZE WANNEER GEOEFEND WORDT IN SUBGROEPJES Verdeel de rollen tussen A, B, C (en evt. D): A is huisarts: gebruik gegeven rol of bedenk hardop een slecht-nieuws boodschap die je zelf moeilijk vindt om te geven (bv. naar aanleiding van Huiswerkopdracht I) en vertel de uitgangssituatie aan B en C B is patiënt: gebruik gegeven rol of bedenk (in stilte of in overleg met C) bij de slechtnieuws boodschap van A omstandigheden en gevoelens voor jezelf als patiënt C is observator: help met het opstarten, bewaak de tijd, observeer en vul het observatieschema in. Tijdsindeling: (30 min. in totaal) - 5 min bedenken van welke slecht-nieuws boodschap geoefend wordt en/of inleven in gegeven rol - 10 min spelen - 15 min nabespreking Observatiepunten Fase 1 de inleiding tot de mededeling van de informatie/het slechte nieuws (valkuil: te lang)... Fase 2 de mededeling van het slechte nieuws (valkuilen: pil vergulden, hang yourself, dooie mus, te lang)... Fase 3 ruimte bieden voor gevoelens (valkuilen: geen stiltes, bagatelliseren, teveel info, gevoelens vermijden)... Fase 4 uitwerking van of toelichting op de informatie (valkuilen: teveel zelf aan het woord, te snel gaan)... Fase 5 afspraken over te voeren beleid (valkuilen: pt.geen keuzes laten maken, te snel gaan) Nabesprekings-vragen: 1. Hoe was het gevoelsmatig voor de dokter om te doen? 2. Hoe was het gevoelsmatig voor de patiënt? 3. Bespreek wat opgevallen is bij de observatiepunten 2000 Huisartsopleiding VUmc 13

14 BIJLAGE 3A ROLLENSPEL SLECHT-NIEUWS GESPREK Rol arts Ik ben huisarts in een middelgrote provinciestad en heb sinds twee jaar een goed lopende praktijk. Ik verwacht André(e) de Jager nu op mijn afspraken spreekuur voor de uitslag van de CT-scan, die ik twee dagen geleden heb laten maken. De neuroloog die de scan gemaakt heeft belde de uitslag door. Hij gaat net op vakantie en vroeg mij de uitslag aan de patiënt mee te delen. Ik ken André(e) niet zo goed. Ik zag hem de vorige keer voor het eerst. Hij/zij is 36 jaar, werkt zelfstandig op een makelaarskantoor en woont samen met een vaste partner. De voorgeschiedenis vermeldt een vaatanomalie in de rechter partiele hersenkwab: deze is 8 jaar geleden totaal verwijderd. Gedurende 4 jaar is hij/zij intensief door de specialisten gecontroleerd; sindsdien echter niet meer, gezien de stabiele situatie. Kans op recidief is er wel, maar heel gering. Nu is hij /zij 3 dagen geleden bij mij geweest met klachten over achterhoofdpijn en draaiduizelingen. Ik heb direct een CT-scan aangevraagd gezien de voorgeschiedenis. Ik heb vanmorgen een telefoontje gekregen van de neuroloog met de mededeling dat er inderdaad een verdichting zichtbaar is, doorsnee 1 cm, die met de klachten verband kan houden. Het advies luidt: zo spoedig mogelijk opname Huisartsopleiding VUmc 14

15 BIJLAGE 3B ROLLENSPEL SLECHT-NIEUWS GESPREK Rol patient: André(e) de Jager Ik ben André(e) de Jager, 36 jaar en werk sinds 2 jaar zelfstandig als makelaar, samen met 3 collega s. Ik heb nu zo n 7 jaar een vaste partner, waarmee ik samenwoon. We hebben nog geen kinderen, maar ondernemen zorgvuldige pogingen, zoals dat heet. Op 28-jarige leeftijd is er bij mij een hersentumor verwijderd die gelukkig goedaardig bleek te zijn, een vaatanomalie. Een vreselijke intensieve periode was dat toen: onderzoeken, operatie, controles. Het duurde een hele tijd voordat ik weer redelijk op de been was. Ik ben blij dat ik nu sinds 2 jaar eindelijk weer normaal in mijn vak bezig ben. Door de artsen ben ik 4 jaar geleden genezen verklaard en hoef niet meer voor controles te komen. Hoewel me gezegd is dat er een hele kleine kans op recidief is, moet ik zeggen dat ik daar tot vorige week geen enkele rekening meer mee hield. Toen ben ik me dan ook rot geschrokken: ik kreeg weer last van hoofdpijn en ontzettende duizelingen, alles draaide. Ik ben direct weer naar mijn huisarts gegaan. Die vertrouwde het niet en stuurde me gelukkig direct voor een CT-scan. Deze is 2 dagen geleden gemaakt, en nu ga ik weer naar de huisarts voor de uitslag. Eerlijk gezegd ben ik op het ergste voorbereid Huisartsopleiding VUmc 15

EVALUATIE EN PLANNING

EVALUATIE EN PLANNING EVALUATIE EN PLANNING Introductie Versie januari 2001 Docentendeel HUISARTS- OPLEIDING Algemene gegevens Dit onderwijsprogramma is ontwikkeld door de staf van de afdeling Huisartsopleiding van de Vrije

Nadere informatie

FEEDBACK II: OEFENEN MET HET GEVEN EN ONTVANGEN VAN FEEDBACK

FEEDBACK II: OEFENEN MET HET GEVEN EN ONTVANGEN VAN FEEDBACK FEEDBACK II: OEFENEN MET HET GEVEN EN ONTVANGEN VAN FEEDBACK Maart 2001 Docentendeel HUISARTS- OPLEIDING Algemene gegevens Dit onderwijsprogramma is ontwikkeld door de staf van de afdeling Huisartsopleiding

Nadere informatie

CONSULTVOERING: VOORLICHTING KLEINE KWALEN

CONSULTVOERING: VOORLICHTING KLEINE KWALEN CONSULTVOERING: VOORLICHTING KLEINE KWALEN Versie juli 2001 Docentendeel HUISARTS- OPLEIDING Algemene gegevens Dit onderwijsprogramma is ontwikkeld door de staf van de afdeling Huisartsopleiding van de

Nadere informatie

FEEDBACK I HUISARTS- OPLEIDING INLEIDING. Versie maart 2001. Docentendeel

FEEDBACK I HUISARTS- OPLEIDING INLEIDING. Versie maart 2001. Docentendeel FEEDBACK I INLEIDING Versie maart 2001 Docentendeel HUISARTS- OPLEIDING 1 Algemene gegevens Dit onderwijsprogramma is ontwikkeld door de staf van de afdeling Huisartsopleiding van de Vrije Universiteit

Nadere informatie

CONSULTVOERING: INTRODUCTIE

CONSULTVOERING: INTRODUCTIE CONSULTVOERING: INTRODUCTIE Versie januari 2002 Docentendeel HUISARTS- OPLEIDING Algemene gegevens Dit onderwijsprogramma is ontwikkeld door de staf van de afdeling Huisartsopleiding van de Vrije Universiteit

Nadere informatie

REFLECTIERONDE HUISARTS- OPLEIDING. Versie januari 1999. Docentendeel

REFLECTIERONDE HUISARTS- OPLEIDING. Versie januari 1999. Docentendeel REFLECTIERONDE Versie januari 1999 Docentendeel HUISARTS- OPLEIDING Algemene gegevens Dit onderwijsprogramma is ontwikkeld door de staf van de afdeling Huisartsopleiding van de Vrije Universiteit ten behoeve

Nadere informatie

OMGAAN MET ONZEKERHEDEN

OMGAAN MET ONZEKERHEDEN PERSOONLIJK FUNCTIONEREN: OMGAAN MET ONZEKERHEDEN december 2000 Docentendeel HUISARTS- OPLEIDING Algemene gegevens Dit onderwijsprogramma is ontwikkeld door de staf van de afdeling Huisartsopleiding van

Nadere informatie

EERSTE ZELFSTANDIGE PERIODE eerste jaars HAIO S Voorbespreking en Nabespreking

EERSTE ZELFSTANDIGE PERIODE eerste jaars HAIO S Voorbespreking en Nabespreking EERSTE ZELFSTANDIGE PERIODE eerste jaars HAIO S Voorbespreking en Nabespreking Versie augustus 2001 HUISARTS- OPLEIDING Algemene gegevens Dit onderwijsprogramma is ontwikkeld door de staf van de afdeling

Nadere informatie

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling 1. Aandachtspunten voor een gesprek met ouders i.v.m. een vermoeden van kindermishandeling: Als je je zorgen maakt over een

Nadere informatie

Slecht nieuws-gesprek

Slecht nieuws-gesprek INHOUDSOPGAVE INLEIDING... 3 1. OPBOUW SLECHT NIEUWS-GESPREK... 4 2. TIPS BIJ HET VOEREN VAN EEN SLECHT NIEUWS GESPREK... 5 INLEIDING Het doel van een slecht nieuws-gesprek is de boodschap zo te brengen

Nadere informatie

REFERAAT HOUDEN HUISARTS- OPLEIDING. Februari 2001

REFERAAT HOUDEN HUISARTS- OPLEIDING. Februari 2001 REFERAAT HOUDEN Februari 2001 HUISARTS- OPLEIDING Algemene gegevens Dit onderwijsprogramma is ontwikkeld door de staf van de afdeling Huisartsopleiding van de Vrije Universiteit ten behoeve van de huisartsopleiding

Nadere informatie

Voorlichting en begeleiding bij een miskraam

Voorlichting en begeleiding bij een miskraam 1. Toelichting op de module Deze module is gebaseerd op de NHG-Standaard M03 van maart 2004. Het medisch-technisch beleid bij een miskraam is niet zo moeilijk. Het is op zich geen ernstige aandoening.

Nadere informatie

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Zorgen en vragen 1 Gezinsinterventie 2 Tien praktische

Nadere informatie

SCHOUDERKLACHTEN HUISARTS- OPLEIDING. Versie maart 2001. Docentendeel

SCHOUDERKLACHTEN HUISARTS- OPLEIDING. Versie maart 2001. Docentendeel SCHOUDERKLACHTEN Versie maart 2001 Docentendeel HUISARTS- OPLEIDING Algemene gegevens Dit onderwijsprogramma is ontwikkeld door de staf van de afdeling Huisartsopleiding van de Vrije Universiteit ten behoeve

Nadere informatie

)*.-2%* Thema TEAM. Module 3: Feedback geven en ontvangen "#$%&%&'()*$)+%&'(,-.$'*'%/)+-(,#*0-//%*&$1/

)*.-2%* Thema TEAM. Module 3: Feedback geven en ontvangen #$%&%&'()*$)+%&'(,-.$'*'%/)+-(,#*0-//%*&$1/ Thema TEAM Module 3: Feedback geven en ontvangen Voorbeeld van het begin van de training feedback geven en ontvangen Feedback geven en ontvangen Het geven van effectieve feedback is een waardevol hulpmiddel

Nadere informatie

INTERCOLLEGIALE TOETSING

INTERCOLLEGIALE TOETSING INTERCOLLEGIALE TOETSING METHODIEK 1 e jaars Versie november 2002 Docentendeel HUISARTS- OPLEIDING Algemene gegevens Dit onderwijsprogramma is ontwikkeld door de staf van de afdeling Huisartsopleiding

Nadere informatie

Toetsopdracht. Communicatieve vaardigheden 2 de stage(cova 2S) Naam: Sanne Terpstra. Studentnummer: 500646500. Klas: 2B2

Toetsopdracht. Communicatieve vaardigheden 2 de stage(cova 2S) Naam: Sanne Terpstra. Studentnummer: 500646500. Klas: 2B2 Toetsopdracht Communicatieve vaardigheden 2 de stage(cova 2S) Naam: Sanne Terpstra Studentnummer: 500646500 Klas: 2B2 Datum: 15 januari 2013 Reflectieverslag bijeenkomst 1,2 en 3 Zingevingsgesprekken Dit

Nadere informatie

Luisteren en samenvatten

Luisteren en samenvatten Luisteren en samenvatten Goede communicatie, het voeren van een goed gesprek valt of staat met luisteren. Vaak denk je: Dat doe ik van nature. Maar schijn bedriegt: luisteren is meer dan horen. Vaak luister

Nadere informatie

Introductie, formuleren leerdoelen

Introductie, formuleren leerdoelen INDIVIDUEEL LEERPLAN Introductie, formuleren leerdoelen Versie juni 2002 HUISARTS- OPLEIDING Algemene gegevens Dit onderwijsprogramma is ontwikkeld door de staf van de afdeling Huisartsopleiding van de

Nadere informatie

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten Tot een geloofsgesprek komen I Ontmoeten Het geloofsgesprek vindt plaats in een ontmoeting. Allerlei soorten ontmoetingen. Soms kort en eenmalig, soms met mensen met wie je meer omgaat. Bij de ontmoeting

Nadere informatie

360 graden feedback formulier

360 graden feedback formulier 360 graden feedback formulier Je bent gevraagd om feedback te geven door middel van dit formulier. Het doel van dit onderzoek is: Aangeven waar Tessa Persijn na haar vierdejaarsstage op het koning Willem

Nadere informatie

Handvatten Interventie GEZAMENLIJK HUISBEZOEK bij complexe palliatieve thuiszorg

Handvatten Interventie GEZAMENLIJK HUISBEZOEK bij complexe palliatieve thuiszorg INHOUDSOPGAVE 1. Het initiatief tot een gezamenlijk huisbezoek: wie en wanneer? Pagina 1 2. Voorbereiding van het gezamenlijk huisbezoek Pagina 1 3. Uitvoering van het gezamenlijk huisbezoek / het gesprek

Nadere informatie

Voorlichting bij patiënten met diabetes mellitus type 2

Voorlichting bij patiënten met diabetes mellitus type 2 1. Toelichting op de module Deze module is gebaseerd op de NHG-Standaard M01 van maart 2006 (tweede herziening). Diabetes mellitus type 2 is een chronische ziekte. Voorlichting geven is belangrijk om de

Nadere informatie

OOGHEELKUNDE I HUISARTS- OPLEIDING. Versie januari 2001. Docentendeel

OOGHEELKUNDE I HUISARTS- OPLEIDING. Versie januari 2001. Docentendeel OOGHEELKUNDE I Versie januari 2001 Docentendeel HUISARTS- OPLEIDING Algemene gegevens Dit onderwijsprogramma is ontwikkeld door de staf van de afdeling Huisartsopleiding van de Vrije Universiteit ten behoeve

Nadere informatie

Hoe kunt u voor uw bijzondere kleinkind zorgen? Tips voor opa s en oma s. Foto Britt Straatemeier. Deze brochure werd mogelijk gemaakt door:

Hoe kunt u voor uw bijzondere kleinkind zorgen? Tips voor opa s en oma s. Foto Britt Straatemeier. Deze brochure werd mogelijk gemaakt door: Hoe kunt u voor uw bijzondere kleinkind zorgen? Tips voor opa s en oma s Foto Britt Straatemeier Deze brochure werd mogelijk gemaakt door: Tips voor grootouders Foto Susanne Reuling Als in het gezin van

Nadere informatie

(Docentenhandleiding) Rollenspel

(Docentenhandleiding) Rollenspel (Docentenhandleiding) Rollenspel Een rollenspel is als het ware een klein toneelstukje. In een rollenspel komen personages aan bod die bepaalde eigenschappen of een doel in het verhaal hebben. De bedoeling

Nadere informatie

DEPRESSIE. Effective GP depression management takes skill rather than time * HUISARTS- OPLEIDING. Versie april 2002. *www.beyondblue.org.

DEPRESSIE. Effective GP depression management takes skill rather than time * HUISARTS- OPLEIDING. Versie april 2002. *www.beyondblue.org. DEPRESSIE Effective GP depression management takes skill rather than time * Versie april 2002 HUISARTS- OPLEIDING *www.beyondblue.org.au Algemene gegevens Dit onderwijsprogramma is ontwikkeld door de staf

Nadere informatie

1 Lees het handelingsformulier van deze vaardigheid en noteer vragen en opmerkingen. Bespreek deze met medestudenten of je docent.

1 Lees het handelingsformulier van deze vaardigheid en noteer vragen en opmerkingen. Bespreek deze met medestudenten of je docent. OPDRACHTFORMULIER Gesprekken voeren 1 Lees het handelingsformulier van deze vaardigheid en noteer vragen en opmerkingen. Bespreek deze met medestudenten of je docent. 2 Kijk in de bronnen welke informatie

Nadere informatie

Feedback is een mededeling aan iemand die informatie geeft over hoe zijn gedrag wordt waargenomen, begrepen en ervaren.

Feedback is een mededeling aan iemand die informatie geeft over hoe zijn gedrag wordt waargenomen, begrepen en ervaren. Praktijkopdracht: Feedback 1 Inleiding: Feedback is een mededeling aan iemand die informatie geeft over hoe zijn gedrag wordt waargenomen, begrepen en ervaren. Om ervoor te zorgen dat de communicatie tussen

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Over Dingerdis Customer Care. Inleiding. 1. Situaties die weerstand oproepen. 2. Zes veel voorkomende vormen van weerstand

Inhoudsopgave. Over Dingerdis Customer Care. Inleiding. 1. Situaties die weerstand oproepen. 2. Zes veel voorkomende vormen van weerstand Ronald Dingerdis Inhoudsopgave Over Dingerdis Customer Care Inleiding 1. Situaties die weerstand oproepen 2. Zes veel voorkomende vormen van weerstand 3. Omgaan met weerstand van anderen 4. Omgaan met

Nadere informatie

Mijn kind heeft een LVB

Mijn kind heeft een LVB Mijn kind heeft een LVB Wat betekent een licht verstandelijke beperking nu precies? Informatie voor ouders van kinderen en jongeren met een licht verstandelijke beperking in de leeftijd van 6 tot 23 jaar

Nadere informatie

Het medicijn Gammaglobuline onder je huid Subcutaan

Het medicijn Gammaglobuline onder je huid Subcutaan Het medicijn Gammaglobuline onder je huid Subcutaan Wilhelmina Kinderziekenhuis Wat staat er in deze folder Informatie voor ouders 2 Het medicijn Gammaglobuline onder je huid (subcutaan) 4 Wil je meer

Nadere informatie

UW PARTNER HEEFT KANKER EN HOE GAAT HET MET U?

UW PARTNER HEEFT KANKER EN HOE GAAT HET MET U? UW PARTNER HEEFT KANKER EN HOE GAAT HET MET U? Nadine Köhle, MSc. Contactdag Stichting Olijf 3 oktober 2015 Garderen EVEN VOORSTELLEN ACHTERGROND KANKER HEB JE NIET ALLEEN! 4 ACHTERGROND IMPACT VAN DE

Nadere informatie

Slecht nieuws goed communiceren

Slecht nieuws goed communiceren Slecht nieuws goed communiceren M A N U K E I R S E F A C U L T E I T G E N E E S K U N D E, K U L E U V E N Waarheid is een van de meest krachtige medicamenten waarover men beschikt, maar men moet nog

Nadere informatie

ADHD en lessen sociale competentie

ADHD en lessen sociale competentie ADHD en lessen sociale competentie Geeft u lessen sociale competentie én heeft u een of meer kinderen met ADHD in de klas, dan kunt u hier lezen waar deze leerlingen tegen aan kunnen lopen en hoe u hier

Nadere informatie

21 Niveaus van interveniëren in groepen 22

21 Niveaus van interveniëren in groepen 22 21 Niveaus van interveniëren in groepen 22 ASPECTEN VAN COMMUNICATIE IN GROEPEN In iedere relatie en in elk relatienetwerk waar mensen net elkaar communiceren zijn er vier aspecten te onderscheiden. De

Nadere informatie

Verdiepingsmodule. Astma: hoe moet ik inhaleren? Oefenen met het voorlichtingsmodel

Verdiepingsmodule. Astma: hoe moet ik inhaleren? Oefenen met het voorlichtingsmodel voor praktijkassistentes 1. Toelichting Deze module is gebaseerd op de NHG-standaard van juli 2007 (tweede herziening) Het geven van voorlichting is niet eenvoudig. Om de voorlichting zo effectief mogelijk

Nadere informatie

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar DOELSTELLINGEN Ouders zijn zich ervan bewust dat je altijd en overal communiceert Ouders wisselen ervaringen met elkaar uit over hoe de communicatie met hun pubers verloopt Ouders verwerven meer inzicht

Nadere informatie

Onderwijsmateriaal voor toetsgroepen

Onderwijsmateriaal voor toetsgroepen 1. Toelichting op de module 1 Deze module is gebaseerd op de NHG-Standaard M36 van januari 2013. Met adequate voorlichting over maagklachten kan de huisarts samen met de patiënt het beleid vaststellen.

Nadere informatie

Video Interactie Begeleiding (VlB) bij de omgangsregeling van verstandelijk beperkte ouders en hun kind(eren) in pleegzorg.

Video Interactie Begeleiding (VlB) bij de omgangsregeling van verstandelijk beperkte ouders en hun kind(eren) in pleegzorg. Video Interactie Begeleiding (VlB) bij de omgangsregeling van verstandelijk beperkte ouders en hun kind(eren) in pleegzorg. Inleiding: Vanaf 2006 heeft de William Schrikker Pleegzorg geëxperimenteerd met

Nadere informatie

o Gericht op verleden o Focus op oordelen o Eenrichtingsverkeer o Passieve bijdrage van de medewerker o Gericht op formele consequenties

o Gericht op verleden o Focus op oordelen o Eenrichtingsverkeer o Passieve bijdrage van de medewerker o Gericht op formele consequenties Het zorgen voor een goede basis. Elk bedrijf wil een goed resultaat halen. Dat lukt beter als u regelmatig met uw medewerkers bespreekt hoe het gaat, hoe dingen beter zouden kunnen en wat daarvoor nodig

Nadere informatie

Het voeren van een begeleidend gesprek met een zorgvrager

Het voeren van een begeleidend gesprek met een zorgvrager OPDRACHTFORMULIER Het voeren van een begeleidend gesprek met een zorgvrager Naam student: Datum: 1 Lees het handelingsformulier bij deze vaardigheid en noteer vragen en opmerkingen. Bespreek deze met medestudenten

Nadere informatie

SURMENAGE HUISARTS- OPLEIDING. Versie mei 2000

SURMENAGE HUISARTS- OPLEIDING. Versie mei 2000 SURMENAGE Versie mei 2000 HUISARTS- OPLEIDING Algemene gegevens Dit onderwijsprogramma is ontwikkeld door de staf van de afdeling Huisartsopleiding van de Vrije Universiteit ten behoeve van de huisartsopleiding

Nadere informatie

Handleiding Studieloopbaanbegeleiding

Handleiding Studieloopbaanbegeleiding Handleiding Studieloopbaanbegeleiding Trainingen slb voor de docent Marian Cornelissen 2 Studieloopbaanbegeiding Deze handleiding geeft algemene richtlijnen voor groepen die met het materiaal uit het boek

Nadere informatie

Omgaan met kanker. Moeheid

Omgaan met kanker. Moeheid Omgaan met kanker Moeheid Vermoeidheid is een veelvoorkomende bijwerking van kanker of de behandeling ervan. Ruim 60% van alle mensen zegt last van vermoeidheid te hebben, zelfs dagelijks. De vermoeidheid

Nadere informatie

4 communicatie. Ik weet welke informatie anderen nodig hebben om mij te kunnen begrijpen. Ik vertel anderen wat ik denk of voel.

4 communicatie. Ik weet welke informatie anderen nodig hebben om mij te kunnen begrijpen. Ik vertel anderen wat ik denk of voel. 4 communicatie Communicatie is het uitwisselen van informatie. Hierbij gaat het om alle informatie die je doorgeeft aan anderen en alle informatie die je van anderen krijgt. Als de informatie aankomt,

Nadere informatie

Omgaan met klachten volgens de BOOS-formule

Omgaan met klachten volgens de BOOS-formule Omgaan met klachten volgens de BOOS-formule Een klacht is een kans. Wanneer een klant de moeite neemt om zijn onvrede te laten blijken, biedt dat je de mogelijkheid de klant alsnog tevreden te stellen

Nadere informatie

telefonische anamnese en advies bij kinderen met koorts: een oefening 1. Toelichting op de module 2. Doel, doelgroep en tijdsduur 3.

telefonische anamnese en advies bij kinderen met koorts: een oefening 1. Toelichting op de module 2. Doel, doelgroep en tijdsduur 3. 1. Toelichting op de module Deze module is gebaseerd op de NHG-Standaard M29 van mei 2008. De praktijkassistente heeft bij telefonische vragen over kinderen met koorts verschillende taken: zij moet onderscheid

Nadere informatie

Adviezen om uw kind voor te bereiden op een ziekenhuisopname

Adviezen om uw kind voor te bereiden op een ziekenhuisopname Adviezen om uw kind voor te bereiden op een ziekenhuisopname Wytske Bouwma, 2008 1 Inleiding Binnenkort wordt uw kind opgenomen in het ziekenhuis. Deze brochure is bedoeld om u meer inzicht te geven in

Nadere informatie

Communicatie op de werkvloer

Communicatie op de werkvloer Communicatie op de werkvloer Voor een goede communicatie op de werkvloer is het noodzakelijk dat we letterlijk dezelfde taal spreken. Een goede kennis van het vakjargon is dan ook erg belangrijk. Net zo

Nadere informatie

HELP, IK WORD GEPEST, WAT NU????

HELP, IK WORD GEPEST, WAT NU???? HELP, IK WORD GEPEST, WAT NU???? In het kort Als je gepest wordt ga dan naar je mentor. Als je het moeilijk vindt je mentor in vertrouwen te nemen, ga dan naar je favoriete docent, juniormentor of de vertrouwenspersoon

Nadere informatie

OBSERVATIEFOCUS Oordeel observator

OBSERVATIEFOCUS Oordeel observator OBSERVATIEFOCUS Oordeel observator. Structuur gesprek 6. Specifieke modellen. Non-verbale. Informeren. Emoties hanteren. Verbale Geef een globaal oordeel over elke dimensie op een -puntenschaal waarbij

Nadere informatie

Kinderen met weinig zelfvertrouwen gebruiken vaak de woorden nooit en altijd.

Kinderen met weinig zelfvertrouwen gebruiken vaak de woorden nooit en altijd. ZELFVERTROUWEN Zelfvertrouwen is het vertrouwen dat je in jezelf hebt. Zelfvertrouwen hoort bij ieder mens en het betekent dat je een reëel zelfbeeld hebt, waarin ruimte is voor sterke kanten, maar ook

Nadere informatie

Bijeenkomst 7 Module Zorg thuis (2)

Bijeenkomst 7 Module Zorg thuis (2) Bijeenkomst 7 Module Zorg thuis (2) Doelen van deze bijeenkomst Doelen voor de cursusbegeleider: b laten kennismaken met het aanbod van de thuiszorg, inclusief hulpmiddelen b laten kennismaken met de ziekenboeg

Nadere informatie

Verlies, verdriet en rouw

Verlies, verdriet en rouw Verlies, verdriet en rouw Albert Schweitzer ziekenhuis november 2013 pavo 0233 Inleiding Iemand die u dierbaar was, waar uw zorg naar uitging, is overleden. Het wegvallen van de overledene brengt wellicht

Nadere informatie

Wat is de oorzaak van hyperventilatie?

Wat is de oorzaak van hyperventilatie? Hyperventilatie 2 Wat is hyperventilatie? Hyperventilatie betekent overmatige ademhaling. Iemand die hyperventileert haalt te snel en te diep adem. Het lichaam reageert hierop. Dit geeft verschillende

Nadere informatie

Reflectiegesprekken met kinderen

Reflectiegesprekken met kinderen Reflectiegesprekken met kinderen Hierbij een samenvatting van allerlei soorten vragen die je kunt stellen bij het voeren van (reflectie)gesprekken met kinderen. 1. Van gesloten vragen naar open vragen

Nadere informatie

Onderzoek naar de nazorg bij dikke darmkanker door de huisarts of de chirurg en het gebruik van een persoonlijke interactieve website (I CARE studie).

Onderzoek naar de nazorg bij dikke darmkanker door de huisarts of de chirurg en het gebruik van een persoonlijke interactieve website (I CARE studie). Onderzoek naar de nazorg bij dikke darmkanker door de huisarts of de chirurg en het gebruik van een persoonlijke interactieve website (I CARE studie). Verbetert de zorg na de behandeling van dikke darmkanker

Nadere informatie

Instructie 1. Heb jij je voelsprieten uitstaan? De relatie met je cliënt

Instructie 1. Heb jij je voelsprieten uitstaan? De relatie met je cliënt Instructie 1 De relatie met je cliënt Heb jij je voelsprieten uitstaan? Met behulp van dit werkblad onderzoek je of je je voelsprieten hebt uitstaan naar de cliënt. Kies een cliënt en vul met die cliënt

Nadere informatie

Respectvol reageren op gevoelens

Respectvol reageren op gevoelens OPDRACHTFORMULIER Respectvol reageren op gevoelens Naam student: Datum: 1 Lees het handelingsformulier van deze vaardigheid en noteer vragen en opmerkingen. Bespreek deze met medestudenten of je docent.

Nadere informatie

Het nazorgtraject. Borstcentrum Máxima locatie Eindhoven

Het nazorgtraject. Borstcentrum Máxima locatie Eindhoven Het nazorgtraject Borstcentrum Máxima locatie Eindhoven In de afgelopen periode bent u behandeld voor borstkanker. Nu uw behandeltraject is afgesloten begint het nazorgtraject. Hieronder vindt u informatie

Nadere informatie

Checklist Gesprek voeren 2F - handleiding

Checklist Gesprek voeren 2F - handleiding Checklist Gesprek voeren 2F - handleiding Inleiding De checklist Gesprek voeren 2F is ontwikkeld voor leerlingen die een gesprek moeten kunnen voeren op 2F. In deze handleiding wordt toegelicht hoe de

Nadere informatie

informatiebrochure Faalangstreductie training (frt) Examenvreesreductie training (evt) Sociale vaardigheid training (sova)

informatiebrochure Faalangstreductie training (frt) Examenvreesreductie training (evt) Sociale vaardigheid training (sova) informatiebrochure Faalangstreductie training (frt) Examenvreesreductie training (evt) Sociale vaardigheid training (sova) Faalangstreductie training (frt) Wat is faalangst? Het zal je maar gebeuren..

Nadere informatie

Cochleaire implantatie bij volwassenen informatie voor werkgevers

Cochleaire implantatie bij volwassenen informatie voor werkgevers Cochleaire implantatie bij volwassenen informatie voor werkgevers Eén van uw werknemers/collega s is ernstig slechthorend. Op dit moment wordt door het CI-team VUmc beoordeeld of hij/zij baat zou kunnen

Nadere informatie

Manoevreren in de driehoeksverhouding naasten, patiënten en zorgverleners. Cilia Linssen, ICISZ

Manoevreren in de driehoeksverhouding naasten, patiënten en zorgverleners. Cilia Linssen, ICISZ Manoevreren in de driehoeksverhouding naasten, patiënten en zorgverleners Cilia Linssen, ICISZ Meneer van Dam heeft het koud Workshop Reflectie op ervaring als naaste Patronen rond naasten van de palliatieve

Nadere informatie

Verbindingsactietraining

Verbindingsactietraining Verbindingsactietraining Vaardigheden Open vragen stellen Luisteren Samenvatten Doorvragen Herformuleren Lichaamstaal laten zien Afkoelen Stappen Werkafspraken Vertellen Voelen Willen Samen Oplossen Afspraken

Nadere informatie

Zonder toestemming. Nota BOPZ eenvoudige versie

Zonder toestemming. Nota BOPZ eenvoudige versie Nota BOPZ eenvoudige versie Zonder toestemming Ben je soms boos? Ben je soms boos en ben je dan wel eens gevaarlijk voor jezelf of anderen? Of doe je wel eens dingen die niet mogen? Soms moeten begeleiders

Nadere informatie

COVA 2. - Voorlichtingsgesprek Colonscopie - Student.nr: 500634892. Vak: COVA 2

COVA 2. - Voorlichtingsgesprek Colonscopie - Student.nr: 500634892. Vak: COVA 2 COVA 2 - Voorlichtingsgesprek Colonscopie - Naam: Esmée Keur Student.nr: 500634892 Klas: LV12-2B2 Vak: COVA 2 Docent: L. te Hennepe Leerjaar: 2012 2013 Inhoudsopgave Inleiding Blz.3 Leerdoelen Blz.4 Sterkte/zwakte

Nadere informatie

Blij ben ik om het grote nieuws te kunnen verkondigen: Ons (e)-boek Wegwijzer bij conflicten. Hoe ontwikkel je jezelf in een conflict? is klaar!

Blij ben ik om het grote nieuws te kunnen verkondigen: Ons (e)-boek Wegwijzer bij conflicten. Hoe ontwikkel je jezelf in een conflict? is klaar! Nieuwsbrief december 2011 Speciaal voor de feestdagen een extra lange! Karin Smith (http://www.kjsmith.nl) Wegwijzer bij conflicten. Hoe ontwikkel je jezelf in een conflict? Blij ben ik om het grote nieuws

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Met de wervingscirkel kun je stap voor stap een wervingsactie voorbereiden:

Met de wervingscirkel kun je stap voor stap een wervingsactie voorbereiden: Wervingscirkel 1 Veel vrijwilligersorganisaties hebben probelemen met het werven van vrijwilligers. Je hebt tenslotte geen baan te bieden met salaris, maar je biedt een vorm van vrijetijdsbesteding. In

Nadere informatie

Scheiden doe je samen. Ieder kind reageert anders

Scheiden doe je samen. Ieder kind reageert anders Scheiden doe je samen Ieder kind reageert anders Scheiden. Ook al is het misschien beter voor iedereen, het blijft een ingrijpende gebeurtenis. Vooral voor kinderen. Het gezin dat al die tijd zo vanzelfsprekend

Nadere informatie

ENKELE HULPMIDDELEN EN TIPS BIJ HET VOEREN VAN EEN GESPREK VOOR GESPREKSVOERDERS

ENKELE HULPMIDDELEN EN TIPS BIJ HET VOEREN VAN EEN GESPREK VOOR GESPREKSVOERDERS ENKELE HULPMIDDELEN EN TIPS BIJ HET VOEREN VAN EEN GESPREK VOOR GESPREKSVOERDERS Geef de voorbereidingsvragen aan je medewerkers enkele dagen voor het gesprek plaatsvindt Bereid jezelf goed voor door de

Nadere informatie

Het medicijn Gammaglobuline in je bloed

Het medicijn Gammaglobuline in je bloed Het medicijn Gammaglobuline in je bloed Onder ouders verstaan wij ook verzorger(s), pleeg- of adoptieouder(s) U kunt wijzigingen of aanvullingen op deze informatie door geven per e-mail: patienteninformatiewkz@umcutrecht.nl

Nadere informatie

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Grenzen stellen Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Grenzen stellen Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar DOELSTELLINGEN Ouders zijn zich bewust van de grenzen die zij stellen als het gaat om vakantie, relaties, alcohol/drugs en geloof. Ouders bespreken welke grenzen hun kinderen opzoeken rondom deze thema

Nadere informatie

Afasie Informatie voor familieleden. Ziekenhuis Gelderse Vallei

Afasie Informatie voor familieleden. Ziekenhuis Gelderse Vallei Afasie Informatie voor familieleden Ziekenhuis Gelderse Vallei Een van uw naasten is in de afgelopen periode opgenomen in Ziekenhuis Gelderse Vallei. Er is door de logopedist een afasie geconstateerd.

Nadere informatie

Leven in een groep. Hoe gaat dat en wat vinden jongeren?

Leven in een groep. Hoe gaat dat en wat vinden jongeren? Leven in een groep bij DHG Hoe gaat dat en wat vinden jongeren? Jij bent belangrijk! Als je thuis woont, is je opvoeding een taak van je ouders. Woon je bij De Hoenderloo Groep, dan zorgen de groepsleiders

Nadere informatie

Door aios op de huisartsenpost

Door aios op de huisartsenpost Initiatief van Huisartsopleiding Nederland en SBOH Richtlijn Video opnames Door aios op de huisartsenpost Yvonne Guldemond Hecker Projectbureau Aios op de Huisartsenpost Augustus 2010 www.aiosopdehap.nl

Nadere informatie

Partner ondersteuning 1

Partner ondersteuning 1 Partnerondersteuning 1 Je partner heeft borstkanker, wat nu? Informatie voor je partner Kanker heb je niet alleen. Ook jij als partner wordt mee betrokken in de strijd. Het bericht is voor jou net zo n

Nadere informatie

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind MEE Nederland Raad en daad voor iedereen met een beperking Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Inhoudsopgave

Nadere informatie

UMCG Centrum voor Revalidatie locatie Beatrixoord Pijnrevalidatie voor kinderen en jongeren

UMCG Centrum voor Revalidatie locatie Beatrixoord Pijnrevalidatie voor kinderen en jongeren UMCG Centrum voor Revalidatie locatie Beatrixoord Pijnrevalidatie voor kinderen en jongeren Informatie voor kinderen, jongeren en ouders Wat staat er in deze folder? Inleiding voor ouders 1 Informatie

Nadere informatie

Scholings- en trainingsmateriaal bij het traject Zelfmanagement in de praktijk

Scholings- en trainingsmateriaal bij het traject Zelfmanagement in de praktijk Scholings- en trainingsmateriaal bij het traject Zelfmanagement in de praktijk Inhoudsopgave: Presentatie Zelfmanagement in de Praktijk Doortje Boshuizen Vilans pag. 2 Werkwijze Introductie van het IZP

Nadere informatie

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan De zorg en begeleiding van mensen met een verstandelijke beperking moet erop gericht zijn dat de persoon een optimale kwaliteit

Nadere informatie

III. Schakelen tussen communciatieniveaus

III. Schakelen tussen communciatieniveaus III. Schakelen tussen communciatieniveaus Herkent u de volgende situaties? o 'Nu heb ik al een paar keer aan mijn medewerker gevraagd of hij uit wil leggen wat er precies aan de hand is; maar hij geeft

Nadere informatie

Na de schok... Informatie voor ouders

Na de schok... Informatie voor ouders Na de schok... Informatie voor ouders Niemand is echt voorbereid op een schokkende gebeurtenis en als het gebeurt heeft dat voor iedereen ingrijpende gevolgen. Als kinderen samen met hun ouders een aangrijpende

Nadere informatie

van delen tot het geheel. Hij kan bijvoorbeeld zijn kleding binnenstebuiten aantrekken, of zijn kopje naast de tafel zetten.

van delen tot het geheel. Hij kan bijvoorbeeld zijn kleding binnenstebuiten aantrekken, of zijn kopje naast de tafel zetten. Afasie Als iemand een beroerte krijgt gebeurt dat bijna altijd plotseling. De schok is groot. Men heeft zich niet kunnen voorbereiden en men weet niet wat hen overkomt. Het dagelijkse leven wordt verstoord.

Nadere informatie

Afgesproken verdeling van de boeken over de groepen

Afgesproken verdeling van de boeken over de groepen DE KANJERTRAINING. Op de Jozefschool wordt er in alle groepen kanjertraining gegeven. Alle leerkrachten zijn gecertificeerd. Doel van de Kanjertraining? Deze werkwijze biedt lln. kapstokken aan om beter

Nadere informatie

Wat het effect van een vraag is, hangt sterk af van het soort vraag. Hieronder volgen enkele soorten vragen, geïllustreerd met voorbeelden.

Wat het effect van een vraag is, hangt sterk af van het soort vraag. Hieronder volgen enkele soorten vragen, geïllustreerd met voorbeelden. Actief luisteren Om effectief te kunnen communiceren en de boodschap van een ander goed te begrijpen, is het belangrijk om de essentie te achterhalen. Je bent geneigd te denken dat je een ander wel begrijpt,

Nadere informatie

Feedback. in hapklare brokken

Feedback. in hapklare brokken Feedback in hapklare brokken Jan van Baardewijk Zorgteamtrainer Op zorgteamtraining.nl is de meest recente versie van feedback gratis beschikbaar. Mocht je willen weten of je de meest recente versie hebt,

Nadere informatie

Voorlichting bij bemoeilijkte mictie bij oudere mannen

Voorlichting bij bemoeilijkte mictie bij oudere mannen 1. Toelichting op de module Deze module is gebaseerd op de NHG-Standaard M42 van november 2004. Doelstelling van deze module is dat de huisarts in staat is op adequate wijze voorlichting te geven over

Nadere informatie

Werkboek Terugvalpreventie Jeugd Naam van de patiënt

Werkboek Terugvalpreventie Jeugd Naam van de patiënt Werkboek Terugvalpreventie Jeugd Naam van de patiënt Het Werkboek Terugvalpreventie Je behandelaar heeft aan jou het voorstel gedaan om een terugvalpreventieplan op te gaan stellen. Het doel hiervan is

Nadere informatie

0695019x_binnen 23-06-2004 12:40 Pagina I. Goed. Een. Tweegesprek. Mart Bakker

0695019x_binnen 23-06-2004 12:40 Pagina I. Goed. Een. Tweegesprek. Mart Bakker 0695019x_binnen 23-06-2004 12:40 Pagina I Een Goed Tweegesprek Mart Bakker I 0695019x_binnen 21-06-2004 11:51 Pagina II Een goede reeks ISBN Een goede vergadering 90 06 95017 3 Een goed feedbackgesprek

Nadere informatie

Basisscholing Palliatieve Zorg voor artsen 2 november 2006 Nationaal Congres Palliatieve Zorg Sasja Mulder Onderwijs in palliatieve zorg in de medische specialisten opleiding 2001 2003 COPZ project ontwikkeling

Nadere informatie

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S 2 Ik en autisme In het vorige hoofdstuk is verteld over sterke kanten die mensen met autisme vaak hebben. In dit hoofdstuk vertellen we over autisme in het algemeen. We beginnen met een stelling. In de

Nadere informatie

PeerEducatie Handboek voor Peers

PeerEducatie Handboek voor Peers PeerEducatie Handboek voor Peers Handboek voor Peers 1 Colofon PeerEducatie Handboek voor Peers december 2007 Work-Wise Dit is een uitgave van: Work-Wise info@work-wise.nl www.work-wise.nl Contactpersoon:

Nadere informatie

Suïcidepreventiebeleid binnen een organisatie 10/10/2014

Suïcidepreventiebeleid binnen een organisatie 10/10/2014 Wat is een suïcidepreventiebeleid? Suïcidepreventiebeleid binnen een organisatie 10/10/2014 Een stappenplan waarin uitgeschreven staat hoe er binnen een organisatie met suïcidaliteit wordt omgegaan en

Nadere informatie

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken?

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken? Werkblad: 1. Wat is je leerstijl? Om uit te vinden welke van de vier leerstijlen het meest lijkt op jouw leerstijl, kun je dit simpele testje doen. Stel je eens voor dat je zojuist een nieuwe apparaat

Nadere informatie

Klinisch redeneren Take-home toets

Klinisch redeneren Take-home toets Klinisch redeneren Take-home toets Naam: Joyce Stuijt Klas: 1F2 Docent: S. Verschueren Datum: 23 januari 2012 Studentnr: 500635116 Inhoudsopgave Casus 3 Diagnose 4 Prognose 4 Resultaatsklasse 5 Beoogd

Nadere informatie

Procesadvisering Bijeenkomst 4

Procesadvisering Bijeenkomst 4 Procesadvisering Bijeenkomst 4 Inhoud Terugblik bijeenkomst 3 Hoofdstuk 4: De beleving van adviseur en geadviseerde Rolopvatting adviseur Cyclus van veranderingen Appriciative inquiry Weerstand bij veranderingen

Nadere informatie

STABLE LOVE, STABLE LIFE?

STABLE LOVE, STABLE LIFE? STABLE LOVE, STABLE LIFE? De rol van sociale steun en acceptatie in de relatie van paren die leven met de ziekte van Ménière Oktober 2011 Auteur: Drs. Marise Kaper Master Sociale Psychologie, Rijksuniversiteit

Nadere informatie