HANDLEIDING. Richtlijnen voor slechtnieuwsgesprekken. TFC TrainingsMedia

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "HANDLEIDING. Richtlijnen voor slechtnieuwsgesprekken. TFC TrainingsMedia"

Transcriptie

1 HANDLEIDING Richtlijnen voor slechtnieuwsgesprekken TFC TrainingsMedia

2 Melrose Film Productions Nederlandstalige bewerking: TFC TrainingsMedia Oorspronkelijke titel: Tough Interviews In Nederland en België uitgebracht door: TFC TrainingsMedia, Velp (Nederland) / Bestelnummer handleiding: Handleiding voor het gebruik van het TFC-programma nr.: 3326 Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, of op welke andere wijze ook zonder voorafgaande, schriftelijke toestemming van de uitgever. 2 Richtlijnen voor slecht-nieuwsgesprekken

3 Inhoud Blz. 1. Inleiding... 5 Inleiding Richtlijnen voor slecht-nieuwsgesprekken... 5 Over de video... 6 Hoe dit programma te gebruiken Achtergrondinformatie Cursistenmateriaal Rollenspelinstructies voor de medewerker Rollenspelinstructies voor de gespreksleider De zes stappen van het slecht-nieuwsgesprek Geannoteerd script van de video Het gesprek met Glyn Het gesprek met Harriet Het gesprek met Michael Richtlijnen voor slecht-nieuwsgesprekken 3

4 4 Richtlijnen voor slecht-nieuwsgesprekken

5 1. Inleiding Inleiding Richtlijnen voor slecht-nieuwsgesprekken Phillip Hodson is een professionele counsellor, die vooral in Groot-Brittannië veel bekendheid heeft verworven door zijn optreden in een aantal radio- en tvprogramma's. Hij is werkzaam bij de British Association for Counselling en heeft een eigen psychotherapeutische praktijk in noord-londen, waar hij mensen met allerlei carrière- en gezinsproblemen behandelt. In de media is Phillip vooral bekend door zijn programma bij het Londense radiostation LBC, waar hij vijftien jaar lang vijfmaal per week telefoontjes van luisteraars behandelde, en door de tv-programma's "Going Live" en "Hodson Confidential". Hij is een vaste columnist voor het tijdschrift Psychology Today, en heeft bovendien een aantal boeken geschreven, waaronder Men, An Investigation into the Emotional Male (Ariel Books) en Growing Pains (BBC Books). Op grond van zijn ervaring als counsellor heeft hij ook het videoprogramma "Richtlijnen voor slecht-nieuwsgesprekken" samengesteld en deze handleiding geschreven, die samen kunnen dienen als uitgangspunt voor een cursus waarin een aantal vaardigheden worden behandeld voor het leiden van slecht-nieuwsgesprekken. De video "Richtlijnen voor slecht-nieuwsgesprekken" en deze handleiding hebben als doel te illustreren hoe een slecht-nieuwsgesprek in zes logische fasen opgedeeld kan worden. Een slecht-nieuwsgesprek is een gesprek waarin een medewerker onprettig nieuws te horen krijgt. Een dergelijk gesprek kan verschillende redenen hebben. Veel managers vermijden dit soort gesprekken omdat deze emotioneel beladen zijn, en omdat ze bloot zullen staan aan wrok en kritiek. Een manager moet met moeilijke gesprekken kunnen omgaan. Hij moet kunnen beoordelen, kritiek geven, terechtwijzen, promotie verlenen, of een medewerker in een persoonlijk gesprek het ontslag aanzeggen. Het programma "Richtlijnen voor slechtnieuwsgesprekken" is bedoeld voor iedereen die anderen moet begeleiden, en dus geconfronteerd wordt met slecht-nieuwsgesprekken. Richtlijnen voor slecht-nieuwsgesprekken 5

6 In dit programma komen zes logische stappen aan de orde waarmee een moeilijk gesprek in fasen opgedeeld kan worden. Deze zijn: Voorbereiding Mededeling Woede Analyse Acceptatie Actie In deze handleiding vindt u een uitzetting van de punten uit de video, een mogelijkheid voor een cursusopzet en tips voor individueel gebruik van het programma, een hoofdstuk met achtergrondinformatie, twee handouts met instructies voor een rollenspel en een geannoteerd script van de video. Hiermee zal iedere manager zijn vaardigheden kunnen verbeteren, en betere slecht-nieuwsgesprekken kunnen voeren. Over de video In dit programma komen drie voorbeelden van slecht-nieuwsgesprekken aan de orde. Dit zijn een ontslagaanzegging, een functioneringsgesprek en een disciplinegesprek. In het eerste gesprek krijgt een verkoper te horen dat hij ontslagen wordt, omdat het bedrijf moet inkrimpen. Hij doet zijn werk prima en kan goed met iedereen opschieten. Hij heeft een gezin met kleine kinderen en hij heeft de zekerheid van een vaste baan nodig om te kunnen verhuizen. In het tweede gesprek krijgt een administratief medewerkster te horen dat de door haar gevraagde promotie niet verleend wordt, omdat ze nogal ongeorganiseerd werkt, en haar algehele prestatieniveau en presentatie onvoldoende zijn om promotie te rechtvaardigen. In het derde gesprek tenslotte, moet overwogen worden of een jonge, zeer capabele telefonische verkoper een laatste formele waarschuwing krijgt, omdat hij geen leiding accepteert van zijn directe chef. Natuurlijk hadden er ook andere gesprekken aan de orde kunnen komen. Slechtnieuwsgesprekken zijn ook gesprekken over officiële waarschuwingen, organisatorische verandering, gesprekken over salarisvermindering, opsplitsen van banen, een ongewenste overplaatsing, en zelfs ontslag. Het programma illustreert dat het gesprek aan de hand van zes logische stappen in fasen opgedeeld kan worden. Deze stappen zullen onder de meeste omstandigheden een effectieve leidraad bieden. Deze stappen zijn: Voorbereiding Mededeling Woede Analyse Acceptatie Actie 6 Richtlijnen voor slecht-nieuwsgesprekken

7 In de video wordt duidelijk dat deze fasen niet netjes in elkaar overlopen. Het proces van mededeling, woede en analyse is circulair, en moet soms meerdere malen herhaald worden, voordat de acceptatie- en actie-fase bereikt worden. Een goede voorbereiding helpt de manager het gesprek te plannen, zodat hij niet door de reactie van de ander overvallen wordt. Hij kiest tijd, plaats en situatie. Hij zorgt ervoor dat ze niet gestoord kunnen worden. Hij neemt het gesprek in gedachten door, bedenkt wat hij wil gaan zeggen en hoe. Hij denkt na over de emoties die op hem geprojecteerd zullen worden, en houdt steeds het beoogde resultaat voor ogen. De manager leert hoe hij het slechte nieuws het best kan mededelen; dat komt ook aan de orde in het eerste interview met Glyn. Deze aanpak werkt bij ieder gesprek, of het nu gaat om een ontslaggesprek of een terechtwijzing. Tact is hierbij van cruciaal belang. In de video wordt duidelijk hoe de boodschap effectief kan worden overgebracht. De manager leert hoe hij het tempo van het gesprek kan aanpassen aan dat van de medewerker, en hoe hij kan omgaan met de emotionele reactie van de medewerker, omdat hij daarop was voorbereid. Een van de belangrijkste punten van "Richtlijnen voor slecht-nieuwsgesprekken" is het feit dat het onder woorden brengen van woede of andere emoties niet alleen acceptabel is, het is zelfs noodzakelijk. De manager leert dat hij zelf en de organisatie er baat bij hebben als de medewerker zijn hart lucht. Dit standpunt staat lijnrecht tegenover de traditionele management-opvatting dat 'scènes' ten koste van alles vermeden moeten worden. Uit ervaringen met counselling-gesprekken blijkt dat mensen alleen informatie in zich opnemen als ze er open voor staan. Daarom moet de gespreksleider rekening houden met hun emotionele toestand. Deze video helpt managers bepalen wanneer ze van de emotionele fase over kunnen gaan naar een gezamenlijke analyse van het probleem, en hoe het eventueel opgelost kan worden. Slecht-nieuwsgesprekken verschillen van gewone gesprekken omdat het te bereiken doel zo anders is. In een slecht-nieuwsgesprek is het slechte nieuws onvermijdelijk; daarover valt niet te onderhandelen. In gesprekken met collega's verwacht de manager getolereerd en zelfs gerespecteerd te worden. In de video "Richtlijnen voor slecht-nieuwsgesprekken" zien we dat het meest dat een manager kan verwachten is: "Ik vind het niet leuk, maar ik begrijp het". Als dit bereikt is, kunnen manager en medewerker samen naar acceptatie van de boodschap toewerken. Hierna kan de manager over de te nemen actie gaan praten, en praktische of formele suggesties bieden. Misschien moet er gesproken worden over een ontslagpremie, outplacement, training, pensioenpremies of zelfs counselling. De manager mag nu echter verwachten dat er naar hem geluisterd wordt, omdat hij de eerste vijf fasen goed doorlopen heeft. De informatie die nu geboden wordt dient dan ook vaak om "de pil te vergulden". Een actieplan zal beiden helpen het gesprek positief af te sluiten. Richtlijnen voor slecht-nieuwsgesprekken 7

8 Hoe dit programma te gebruiken Het programma "Richtlijnen voor slecht-nieuwsgesprekken" kan op verschillende manieren gebruikt worden. Individueel, door managers, en als basis voor een training over technieken en vaardigheden bij slecht-nieuwsgesprekken. De cursisten kunnen zelf bepalen aan welke opzet ze de voorkeur geven. Een training in groepsverband zal echter extra nuttig zijn omdat er dan de mogelijkheid tot discussie en uitwisseling van ervaringen bestaat. Individueel gebruik - voor de cursist Het programma kan individueel gebruikt worden door een manager die zijn vaardigheden wil verbeteren en de technieken uit de video wil oefenen. Als u de video individueel wilt bestuderen kunt u het volgende doen: Neem het hoofdstuk 'Achtergrondinformatie' door. Bekijk de video "Richtlijnen voor slecht-nieuwsgesprekken" en stop de band tussen de gesprekken. Laat uw gedachten gaan over wat u zojuist gezien hebt. Noteer daarna welke zinnen en zinsneden u het nuttigst vond. Stop de band ook na elk commentaar. Hoe verwacht u dat het gesprek verder verloopt? Maak een notitie van wat er volgens u besproken moet gaan worden. Vergelijk dit met wat er in de video gebeurt. Let speciaal op hoe lastige vragen beantwoord werden. Let op de lichaamstaal en het spreektempo van de gespreksleider. In hoeverre acht u deze van belang? Maak aantekeningen bij het transcript van de video en onderstreep welke zinnen en zinsneden u zelf in de toekomst denkt te kunnen gebruiken. Als training voor een grotere groep - voor de cursusleider De video kan ook gebruikt worden als basis voor een training voor een groep. De cursisten vormen dan groepjes van twee. Ze oefenen de technieken in rollenspelen. (U vindt een voorbeeld van een rollenspelinstructie voor de gespreksleider en de medewerker op handout 1 en 2.) De cursusopzet Inleiding Begin met een korte inleiding, waarin u aangeeft waarom goede slecht-nieuwsgesprekken van belang zijn voor managers, medewerkers en organisaties. 8 Richtlijnen voor slecht-nieuwsgesprekken

9 Vertoning van de video Leid dan de video "Richtlijnen voor slecht-nieuwsgesprekken" in. Vertel dat u de band in gedeelten zult gaan vertonen, en dat er tussen de verschillende gesprekken rollenspelen gespeeld zullen worden. Vertoon dan het eerste deel van de video. Rollenspel Stop de video tijdens het gesprek met Glyn, na de mededeling-fase, wanneer de gespreksleider Glyn ertoe aanzet zijn woede te uiten door te zeggen: "Dus je vindt het onterecht?". Kies dan twee cursisten die het gesprek naspelen, en het op hun eigen manier voortzetten. De rest van de groep maakt aantekeningen. Discussie naar aanleiding van het rollenspel Na dit rollenspel bespreekt u de reacties met de hele groep. Eerst vertelt de ontvanger van het slechte nieuws wat hij ervan vond, daarna de gespreksleider. Als u vindt dat bepaalde punten daarbij niet voldoende uit de verf gekomen zijn, kunt u zelf ook feedback geven. Daarna vertoont u de rest van het gesprek met Glyn. Vergelijk het rollenspel met wat er uiteindelijk bereikt werd in de video. Herhaal deze procedure met het tweede en derde gesprek, met Harriet en Michael. (U kunt ook zelf rollenspelen opzetten, gebaseerd op de ervaringen van de cursisten.) Eventueel kunt u de rollenspelen van de cursisten op video opnemen, zodat u met de hele groep de zes fasen kunt identificeren. Groepsdiscussie Na de video en het bespreken van de rollenspelen kunt u een discussie opstarten over de ervaringen van de deelnemers met slecht-nieuwsgesprekken. Hierbij kan het hoofdstuk 'Achtergrondinformatie' zeer nuttig zijn. Als u voldoende tijd hebt, kunt u de deelnemers een kopie geven van het script van de video, en hen vragen zinnen en zinsneden aan te strepen die ze zelf in de toekomst denken te kunnen gebruiken in hun eigen slecht-nieuwsgesprekken. U vindt het (geannoteerde) script van de video vanaf blz. 21. Afsluiting Sluit de sessie af door de belangrijkste punten uit de video te herhalen. Deel handout 3 uit, waarop de zes stappen nog eens worden samengevat. Richtlijnen voor slecht-nieuwsgesprekken 9

10 10 Richtlijnen voor slecht-nieuwsgesprekken

11 2. Achtergrondinformatie De informatie in dit hoofdstuk is bedoeld voor de cursisten. Individuele cursisten kunnen dit hoofdstuk zelf bestuderen. In een groepstraining kan de cursusleider deze punten bespreken in de groepsdiscussie. Het eerste doel van een slecht-nieuws gesprek is de medewerker zover krijgen dat hij de onprettige boodschap accepteert. U weet natuurlijk nooit helemaal zeker of het nieuws inderdaad onprettig zal zijn, maar u moet zich wel degelijk op die mogelijkheid voorbereiden. De meeste managers hebben er een hekel aan slecht nieuws te moeten geven, omdat ze bang zijn voor een confrontatie en 'scènes' willen vermijden. Daarom wordt slecht nieuws vaak te laat of onhandig gebracht, zodat de uitwerking ervan alleen nog maar destructiever wordt. En daar zullen zowel manager, als medewerker, als organisatie onder lijden. Managers moeten daarom leren omgaan met de emotionele stress en de eisen die aan hen gesteld worden. Met behulp van technieken als visualisatie en zelfbevestiging (en natuurlijk gezond verstand) kunnen zij deze situaties in de hand houden in plaats van erdoor overvallen te worden. Het tweede doel van het slecht-nieuwsgesprek is de boodschap zelf zo effectief mogelijk overbrengen. Dat kan als de manager vertrouwen heeft in zijn eigen capaciteiten, en als de medewerker er open voor staat. Dit is minder voor-de-handliggend dan het lijkt; als men hier niet in slaagt, kan het gesprek voor zowel de medewerker als voor de manager een uiterst onplezierige ervaring worden. Het uiteindelijke doel is dus de negatieve uitwerking van slecht-nieuwsgesprekken zoveel mogelijk beperken. Het proces - houd altijd een positief resultaat voor ogen In slecht-nieuws gesprekken kan een psychologische techniek gebruikt worden die ook wel visualisatie van succes genoemd wordt. Visualisatie van succes betekent niet dat u een volledig scenario moet schrijven voor het gesprek. Richtlijnen voor slecht-nieuwsgesprekken 11

12 De bedoeling is, dat u het gesprek in gedachten doorneemt, het in logische stappen opdeelt, duidelijke zinnen en beelden bedenkt om de boodschap effectief over te brengen, en steeds een positief, constructief resultaat voor ogen houdt. Mocht u dan geconfronteerd worden met een boze of huilende medewerker, dan zult u zelfvertrouwen kunnen ontlenen aan dat positieve resultaat dat u voor ogen hebt. Wat is de visualisatie-theorie? Deze theorie is gebaseerd op het feit dat onze hersenen geen onderscheid maken tussen aspecten van fantasie en werkelijkheid. Of u nu aan het dromen bent, of dingen verzint, wat u in gedachten hebt, is echt. Als u dus in gedachten het verloop van het gesprek doorneemt, zullen uw hersenen daar oorzaak en gevolg aan verbinden. Fysiologisch gezien betekent dit dat er nieuwe zenuwverbindingen gelegd worden in uw hoofd. Psychologisch gezien houdt het in, dat u 'geconditioneerd' bent om vanuit de onplezierige confrontatie toch overtuigd te blijven van het bereiken van een positief resultaat. U vraagt zich natuurlijk af wat er gebeurt als de realiteit teleurstellend blijkt te zijn. Dat kan altijd, maar u hebt in ieder geval de grootst mogelijke kans op succes gecreëerd door eventuele pessimistische vooronderstellingen te verwerpen. En tenslotte heeft een goed voorbereid gesprek de meeste kans op succes. We gaan nu de zes fasen van het slecht-nieuwsgesprek nader onder de loep nemen aan de hand van de drie gesprekken uit de video "Richtlijnen voor slechtnieuwsgesprekken". Het eerste punt is de voorbereiding. Voorbereiding Dit is wellicht de belangrijkste fase. Lees dit gedeelte daarom grondig door. Allereerst kan het raadzaam zijn om een slecht-nieuwsgesprek te plannen op een dag waarop u niet nog meer veeleisende afspraken hebt. U staat er dan fris tegenover en u hebt wat tijd als het gesprek uitloopt. Houd rekening met eventuele emotionele uitbarstingen, en het feit dat u belangrijke informatie meermalen zult moeten herhalen. Bovendien zult u nadien wat tijd nodig hebben om bij te komen. Voor het gesprek moet u ervoor zorgen dat u niet gestoord kunt worden; de telefoon mag niet gaan. De opstelling van de stoelen moet zodanig zijn dat open conversatie gestimuleerd wordt; zet de stoelen haaks naast elkaar, zonder obstakels als bureaus ertussen. Van tevoren kunt u op papier een schematisch overzicht maken van het gesprek. Hierbij bepaalt u wat u met het gesprek wilt bereiken, de doelstellingen dus, u noteert welke punten u aan de orde wilt stellen, en geeft aan hoe u er verband tussen wilt leggen. Hierbij kunt u tevens aangeven welke specifieke informatie u de medewerker wilt geven. In de video is het bijvoorbeeld in het gesprek met Glyn van belang dat hij de juiste informatie krijgt over zijn ontslagpremie en dergelijke. 12 Richtlijnen voor slecht-nieuwsgesprekken

13 In dit overzicht kunt u ook noteren op welke momenten er problemen kunnen ontstaan. Wanneer Glyn in de video te horen krijgt dat hij zijn baan gaat verliezen, zal de gespreksleider nauwelijks een opgewekte lach verwachten. De gespreksleider kent Glyn, en weet dat hij wellicht zelfs in tranen kan uitbarsten. Phillip Hodson is hierop echter voorbereid. In het tweede gesprek krijgt Harriet te horen dat ze soms te informeel gekleed is. De gespreksleider heeft zich hierop voorbereid door op zijn overzicht te noteren hoe hij dit wil gaan brengen, met een specifiek voorbeeld ("Hoe zou je het vinden als ik hier in een Bermudashort kwam?") om haar zo min mogelijk te beledigen. Hij bereidt haar voor op het feit dat vrijetijdskleding niet geschikt is voor het werk door te zeggen "Een bedrijf is iets heel anders dan een gezin". De twee belangrijkste punten van het overzicht zijn het begin en het eind van het gesprek. Wat wilt u in uw inleiding zeggen? Wat wilt u bereiken, en hoe kunt u dat in uw afsluiting verwerken? In de video gaan Glyn, Harriet en Michael allen akkoord met een acceptabele volgende stap. Tenslotte kan het nuttig zijn om in deze fase het hele gesprek in gedachten door te nemen. Denk aan de persoon met wie u gaat praten. Probeer u voor te stellen hoe hij zich zal voelen, en schets een beeld van hoe u het gesprek in de juiste richting leidt, rustig praat en goed converseert. Stel u voor hoe uw gesprekspartner op uw woorden zal reageren, hoe hij het gesprek zal verlaten, verzoend met de boodschap die u hem hebt moeten geven. Maak het voor uzelf aannemelijk dat u dit met het gesprek kunt bereiken. Onderstaand worden de volgende vijf fasen doorgenomen, aan de hand van de gesprekken met Glyn, Harriet en Michael in de video. In het gesprek met Glyn komen alle zes fasen aan de orde, van mededeling tot actie, bij Harriet vanaf woede, analyse, acceptatie tot actie, en bij Michael concentreert het gesprek zich op analyse en actie. Mededeling In het begin van het gesprek met Glyn zegt de gespreksleider dat ze niet gestoord zullen worden. Hij bereidt Glyn voor op het slechte nieuws zonder in detail te treden. Dit is een goede procedure bij elk slecht-nieuwsgesprek. Deze fase komt in de video bij de gesprekken met Harriet en Michael niet aan de orde. Het is natuurlijk niet erg tactisch om het slechte nieuws er zomaar uit te flappen zonder enige vorm van waarschuwing. Maar het is vernederend voor de medewerker wanneer u er omheen blijft draaien. Probeer de ander op de boodschap voor te bereiden door iets te zeggen als: "Ik kan je wel zeggen dat dit geen gemakkelijk gesprek wordt..." of "Dit wordt een moeilijk gesprek, omdat...". Het kan nuttig zijn om langzaam te praten en uw woorden met zorg te kiezen. (In de video kunt u zien hoe de gespreksleider de juiste zinnen en zinsneden kiest voor hij reageert.) Slecht nieuws geven is moeilijk, maar de volgende fase kan nog moeilijker zijn als u zich daar niet terdege op voorbereid hebt. Richtlijnen voor slecht-nieuwsgesprekken 13

14 Woede of andere emoties U kunt, afhankelijk van uw boodschap, de volgende reacties verwachten: huilen schelden weglopen zwijgen smeken afwijzen ruziemaken manipulatie, enz. Wees voorbereid op deze reacties, maar geef uzelf er niet de schuld van. Het is niet uw fout dat het leven niet eerlijk is en dat organisaties bepaalde eisen stellen die prioriteit hebben boven de eisen van de individuele medewerker. Houd u derhalve voor dat u, door de ander de gelegenheid te geven zijn hart te luchten, daar iedereen mee helpt. En als u de ander nu de kans geeft zijn woede te uiten, gaat u menselijk om met een moeilijke situatie. Belangrijk is echter wel, dat u bepaalt hoe relevant een bepaalde emotionele reactie is. In het tweede gesprek met Harriet is zij niet alleen boos omdat ze de promotie niet gekregen heeft, maar is ze ook gefixeerd op haar vermeende minderwaardigheid, en dat is op dat moment niet relevant voor het gesprek. Door u beleefd maar assertief op te stellen, en de feiten te herhalen, kunt u bewerkstelligen dat er toch vooruitgang wordt geboekt. In de video loopt de gespreksleider het risico dat, wanneer Harriet de gelegenheid krijgt al haar woede te uiten, het gesprek nooit aan zijn doel zal beantwoorden. Maar u moet er ook rekening mee houden dat het onmogelijk is om door te dringen tot een medewerker die wordt afgeleid door zijn emoties. U zult pas effectief kunnen communiceren wanneer u deze moeilijke, reactieve fase van het gesprek doorlopen hebt. Probeer de gevoelens van de ander te erkennen, zoals dat ook in de video gedaan wordt. In het gesprek met Glyn worden hiervoor frasen gebruikt als: "Dus je vindt het onterecht?" en "Allerlei gedachten komen bij je op. We kunnen ze stuk voor stuk bespreken." Dergelijke zinnen zijn zowel bedoeld als interpretatie, als om een reactie uit te lokken. De gespreksleider probeert aan te geven dat hij begrip heeft voor Glyns gevoelens door dingen te zeggen als: "Ik besef dat het een enorme schok voor je is." Analyse Mensen moeten de kans krijgen om op een rijtje te zetten wat er met hen gebeurt. Wanneer u de emoties geaccepteerd hebt, kunt u van discussie naar uitleg en toelichting gaan. Wat kunnen we leren van wat er gebeurd is? Hoe is het zover gekomen? Als de medewerker bij de organisatie blijft, wat kunt u dan doen om hem te helpen aan de verwachtingen van de organisatie te voldoen? 14 Richtlijnen voor slecht-nieuwsgesprekken

15 Dit laatste is het doel van het gesprek met Harriet. Zij krijgt te horen dat ze geen promotie krijgt omdat ze haar werk niet goed indeelt, en soms te informeel gekleed is. De gespreksleider probeert zoveel mogelijk constructieve kritiek te geven door aan te geven dat het bedrijf haar misschien niet voldoende begeleid heeft, en niet duidelijk genoeg heeft gemaakt welke eisen er gesteld worden aan het werk dat ze doet. Hij belooft echter dat daar verandering in zal gaan komen. Een volgende keer zal ze wellicht wel promotie krijgen. In het gesprek met Michael probeert de gespreksleider duidelijk te maken, dat Michael zich toch zal moeten aanpassen, anders zou hij zijn baan wel eens kwijt kunnen raken. Michael vindt de huidige situatie niet eerlijk; hij vindt dat de organisatie hem met opzet een stijve hark als baas in de maag gesplitst heeft. De gespreksleider geeft aan dat Michael niet door heeft waar het nu om gaat; het leven is niet altijd eerlijk en organisaties hebben nu eenmaal regels, of men dat leuk vindt of niet. Bij analyse komt het erop neer dat u uw verhaal vertelt. U probeert het slechte nieuws in de context te plaatsen door uit te leggen waarom het gesprek noodzakelijk was en hoe u tot uw beslissing gekomen bent. Mensen zullen het slechte nieuws eerder accepteren als ze weten dat de reactie van de manager ergens op gebaseerd is, bijvoorbeeld op een opeenstapeling van fouten, onvermogen of een noodzakelijke verandering binnen de organisatie. Veel mensen zien een organisatie een beetje als hun familie; het is voor hen makkelijker te verteren dat de organisatie een bepaald gedrag niet op prijs stelt, dan dat de organisatie 'een hekel aan hen heeft'. Acceptatie van de boodschap Dit betekent niet dat de medewerker blij zal zijn met uw boodschap. U moet trachten de boodschap en de gevolgen ervan zo duidelijk mogelijk over te brengen. Met andere woorden, u moet al het mogelijke doen om de medewerker te helpen het slechte nieuws te begrijpen. Het doel van zo'n gesprek is, dat de medewerker uiteindelijk zegt: "Ik vind het niet leuk, maar ik begrijp het." Glyn zegt op een gegeven moment: "Ik begrijp waarom jullie het doen, en ik begrijp dat er mensen weg moeten." Harriet zegt: "Het duurt lang." Dat is het doel van het gesprek, dat ze zich dat realiseert. Michael zegt: "Ja, ik snap het. Ik vind het niet eerlijk, maar als het zo moet, dan moet het maar." Actie Probeer u het gesprek voor te stellen als een soort golf. Tegen de tijd dat u de actiefase bereikt hebt is het ergste voorbij. U kunt nu met de ander de praktische kanten van de zaak gaan doorspreken. Houd er echter rekening mee dat de 'golf' op u beiden weerslag heeft, en dat de medewerker pas zijn aandacht bij de details kan houden als de ergste schok voorbij is. In het gesprek met Glyn helpen de praktische suggesties van de gespreksleider om de schok te verminderen. De organisatie zal een outplacement-bureau in de arm nemen om hem aan een nieuwe baan te helpen. Richtlijnen voor slecht-nieuwsgesprekken 15

16 Hij krijgt een uitstekende referentie en een acceptabele ontslagpremie. Harriet krijgt steun en begeleiding van Helen Matthews op haar afdeling, en weet dat ze toch nog promotie kan krijgen als ze ervoor zorgt dat zij zelf en haar werk beter voor de dag komen. Michael krijgt toch een formele waarschuwing, maar het is hem duidelijk geworden dat men graag wil dat de problemen opgelost worden. Tenslotte Verwacht liever niet dat men u aardig vindt. Daar gaat het ook niet om. En vat het niet persoonlijk op. Allerlei gevoelens worden op u geprojecteerd. U kunt daar natuurlijk zelf ook over praten. Iedere manager moet slecht-nieuwsgesprekken voeren. Als hij dat constructief doet, rekening houdt met gevoelens, en de boodschap overbrengt, slaagt hij als manager en als mens. Kortom: het loont de moeite om op de juiste manier met mensen om te gaan. 16 Richtlijnen voor slecht-nieuwsgesprekken

17 3. Cursistenmateriaal De handouts uit dit hoofdstuk mogen, in tegenstelling tot de rest van deze handleiding, gekopieerd worden voor gebruik tijdens een trainingsbijeenkomst met het programma "Richtlijnen voor slecht-nieuwsgesprekken". Richtlijnen voor slecht-nieuwsgesprekken 17

18 Handout 1 Rollenspelinstructies voor de medewerker Zes maanden geleden bent u manager geworden van een afdeling van vijf mensen (bijvoorbeeld de boekhouding). Men vindt u capabel, verstandig en vertrouwenwekkend. Kort na uw promotie wordt echter uw partner ernstig ziek. U moest dus vrij nemen en uw werk delegeren aan minder ervaren collega's. Iedereen toonde begrip. Er werden echter meer fouten gemaakt op uw afdeling, en er werd minder goed werk afgeleverd. Als gevolg hiervan hebt u twee counselling-gesprekken gehad met uw manager. Alles werd weer normaal en uw partner is weer hersteld. U hebt echter de laatste tijd wat moeite om u te concentreren, en u vindt dat u wat tijd voor uzelf nodig hebt. U bent veel weg; lange lunches, halve dagen werken, maar u vindt dit geen probleem. De afdeling draait wel door. U voelt zich vernederd, omdat twee van uw mensen naar uw manager gestapt zijn. U bent te trots om het erbij te laten, dus u zult waarschijnlijk defensief reageren op kritiek. U hebt tenslotte het een en ander meegemaakt de laatste tijd. 18 Richtlijnen voor slecht-nieuwsgesprekken

19 Handout 2 Rollenspelinstructies voor de gespreksleider U moet kritiek geven op de stijl en aanpak van de manager van de boekhouding. Hij is nog niet zo lang in die functie; hij is intelligent en capabel, maar heeft te kampen gehad met privé-problemen, zodat hij veel vrij heeft moeten nemen. Omdat er veel fouten gemaakt werden op de afdeling, hebt u twee counselinggesprekken met hem gehad. U dacht dat alles weer normaal was, maar nu hebt u klachten gehad van twee medewerkers van deze manager. Ze zeiden dat de privé-problemen weliswaar opgelost waren, maar dat de manager nog steeds erg vaak afwezig is. De afdeling is gedemoraliseerd en werkt inefficiënt. U moet nu met hem praten, zodat hij zal onderkennen dat zijn gedrag niet langer acceptabel is. Hij neemt zijn verantwoordelijkheden niet serieus. U moet hem een lijst geven met doelen voor de komende drie maanden, waaronder punctualiteit, duidelijke doelstellingen, en aangeven wanneer de werkdruk te groot wordt. Na drie maanden zult u opnieuw bijeenkomen om de zaak verder te bespreken. Richtlijnen voor slecht-nieuwsgesprekken 19

20 Handout 3 De zes stappen van het slechtnieuwsgesprek Voorbereiding Mededeling Woede Analyse Acceptatie Actie 20 Richtlijnen voor slecht-nieuwsgesprekken

21 4. Geannoteerd script van de video Het gesprek met Glyn Glyn, bedankt voor je komst. Ons gesprek vandaag mag zo lang duren als nodig is. We worden niet gestoord. Onder vier ogen dus. Misschien heb je de geruchten ook gehoord over de toekomst van het bedrijf. Ik kan je wel zeggen dat dit geen makkelijk gesprek wordt. Dus ik hoop dat je voorbereid bent op wat we moeten doorspreken. Het gaat om de toestand van het bedrijf. Het is misschien een schok voor je, dat we een aantal mensen moeten ontslaan. Jij bent noodgedwongen een van hen. Hoeveel worden er ontslagen? Het gesprek voorbereiden, bepalen waar het plaatsvindt, en zorgen dat het gesprek niet verstoord kan worden. Voorbereiden op het slechte nieuws. Langzaam, weloverwogen spreken, om open uitwisseling te stimuleren. 'Open' stem. In totaal gaan we negen mensen ontslaan. (Redelijke) vragen naar waarheid beantwoorden. Verkopers? We ontslaan drie verkopers. Laat het maar even tot je doordringen. Het is een beslissing van het bedrijf. Die beslissing betreft jou en houdt in dat jouw baan geschrapt wordt. Als je hierop wilt reageren ga dan je gang. Ik merk dat je het moeilijk vindt om te reageren. Samenvatten, de feiten herhalen, de ander stimuleren vrijuit te antwoorden. Richtlijnen voor slecht-nieuwsgesprekken 21

HANDLEIDING. Functioneringsgesprekken: de droom van elke medewerker. TFC TrainingsMedia

HANDLEIDING. Functioneringsgesprekken: de droom van elke medewerker. TFC TrainingsMedia HANDLEIDING Functioneringsgesprekken: de droom van elke medewerker TFC TrainingsMedia Video Arts Limited Nederlandstalige bewerking: TFC TrainingsMedia Oorspronkelijke titel: Performance Review 2 In Nederland

Nadere informatie

HANDLEIDING. Vergaderingen: verzieken kan iedereen. TFC TrainingsMedia

HANDLEIDING. Vergaderingen: verzieken kan iedereen. TFC TrainingsMedia HANDLEIDING Vergaderingen: verzieken kan iedereen TFC TrainingsMedia Video Arts Limited Nederlandstalige bewerking: TFC TrainingsMedia Oorspronkelijke titel: Going to a Meeting 1: Messing up a Meeting

Nadere informatie

4 communicatie. Ik weet welke informatie anderen nodig hebben om mij te kunnen begrijpen. Ik vertel anderen wat ik denk of voel.

4 communicatie. Ik weet welke informatie anderen nodig hebben om mij te kunnen begrijpen. Ik vertel anderen wat ik denk of voel. 4 communicatie Communicatie is het uitwisselen van informatie. Hierbij gaat het om alle informatie die je doorgeeft aan anderen en alle informatie die je van anderen krijgt. Als de informatie aankomt,

Nadere informatie

Online Titel Competentie Groepsfase Lesdoel Kwink van de Week

Online Titel Competentie Groepsfase Lesdoel Kwink van de Week onderbouw Les 1 Online Dit ben ik! Besef van jezelf Forming Ik kan mezelf voorstellen aan een ander. Ken je iemand nog niet? Vertel hoe je heet. Les 2 Online Hoe spreken we dit af? Keuzes maken Norming

Nadere informatie

HANDLEIDING. Beoordelen, beoordelen. TFC TrainingsMedia

HANDLEIDING. Beoordelen, beoordelen. TFC TrainingsMedia HANDLEIDING Beoordelen, beoordelen TFC TrainingsMedia Video Arts Limited Nederlandstalige bewerking: TFC TrainingsMedia Oorspronkelijke titel: How Am I Doing? In Nederland en België uitgebracht door: TFC

Nadere informatie

HANDLEIDING. Vergaderingen: lastige types. TFC TrainingsMedia

HANDLEIDING. Vergaderingen: lastige types. TFC TrainingsMedia HANDLEIDING Vergaderingen: lastige types TFC TrainingsMedia Video Arts Limited Nederlandstalige bewerking: TFC TrainingsMedia Oorspronkelijke titel: Going to a Meeting 2: Meeting Menaces In Nederland en

Nadere informatie

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling 8 tips voor een goed gesprek met je leerling Edith Geurts voor Tijdschrift Kindermishandeling Het kan zijn dat je als leerkracht vermoedt dat een kind thuis in de knel zit. Bijvoorbeeld doordat je signalen

Nadere informatie

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN Blijf kalm; Verzeker je ervan dat je de juiste persoon aan de lijn hebt; Zeg duidelijk wie je bent en wat je functie is; Leg uit waarom je belt; Geef duidelijke en nauwkeurige informatie en vertel hoe

Nadere informatie

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering.

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. Bij SNAP leren we ouders en kinderen vaardigheden om problemen op te lossen en meer zelfcontrole te ontwikkelen. Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. SNAP (STOP

Nadere informatie

Wat het effect van een vraag is, hangt sterk af van het soort vraag. Hieronder volgen enkele soorten vragen, geïllustreerd met voorbeelden.

Wat het effect van een vraag is, hangt sterk af van het soort vraag. Hieronder volgen enkele soorten vragen, geïllustreerd met voorbeelden. Actief luisteren Om effectief te kunnen communiceren en de boodschap van een ander goed te begrijpen, is het belangrijk om de essentie te achterhalen. Je bent geneigd te denken dat je een ander wel begrijpt,

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

Luisteren en samenvatten

Luisteren en samenvatten Luisteren en samenvatten Goede communicatie, het voeren van een goed gesprek valt of staat met luisteren. Vaak denk je: Dat doe ik van nature. Maar schijn bedriegt: luisteren is meer dan horen. Vaak luister

Nadere informatie

Slecht nieuws-gesprek

Slecht nieuws-gesprek INHOUDSOPGAVE INLEIDING... 3 1. OPBOUW SLECHT NIEUWS-GESPREK... 4 2. TIPS BIJ HET VOEREN VAN EEN SLECHT NIEUWS GESPREK... 5 INLEIDING Het doel van een slecht nieuws-gesprek is de boodschap zo te brengen

Nadere informatie

- Een docent controleert of jij je huiswerk op hebt geschreven. - Je hebt aanmoediging nodig om je huiswerk te noteren.

- Een docent controleert of jij je huiswerk op hebt geschreven. - Je hebt aanmoediging nodig om je huiswerk te noteren. Schoolse competenties Competentie 1: Agendagebruik - Je schrijft je huiswerk in je agenda als dit wordt opgegeven. - Je agenda ziet er verzorgd uit. - Een docent controleert of jij je huiswerk op hebt

Nadere informatie

WERKBOEK Loopbaanbegeleiding

WERKBOEK Loopbaanbegeleiding WERKBOEK Loopbaanbegeleiding DOELEN STRATEGIEËN JE CV STERKTES EN ZWAKTES VAARDIGHEDEN SOLLICITATIE BRIEF SOLLICITATIE GESPREK LEREN OMGAAN MET STRESS KOM OP VOOR JEZELF LEREN OMGAAN MET CONFLICTEN 1 Inleiding

Nadere informatie

ogen en oren open! Luister je wel?

ogen en oren open! Luister je wel? ogen en oren open! Luister je wel? 1 Verbale communicatie met jonge spelers Communiceren met jonge spelers is een vaardigheid die je van nature moet hebben. Je kunt het of je kunt het niet. Die uitspraak

Nadere informatie

Over ruzie en hoe je dat oplost natuurlijk!

Over ruzie en hoe je dat oplost natuurlijk! Over ruzie en hoe je dat oplost natuurlijk! Hoe werk je met een spreekbeurtwerkplan? Het eerste deel bestaat uit vragen. Met een moeilijk woord noemen we dat theoretisch onderzoek. In het tweede deel vind

Nadere informatie

Communiceren met de achterban

Communiceren met de achterban 1 Communiceren met de achterban Je wilt weten hoe je het beste communiceert met de achterban. Je wilt direct aan de slag en snel resultaten. Je hebt een hoe-vraag. Zoals iedereen. Maar als je werkelijk

Nadere informatie

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo. Relaties HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.org Relaties kunnen een belangrijke rol spelen bij het omgaan

Nadere informatie

Feedback geven en ontvangen

Feedback geven en ontvangen Feedback geven en ontvangen 1 Inleiding In het begeleiden van studenten zul je regelmatig feedback moeten geven en ontvangen: feedback is onmisbaar in de samenwerking. Je moet zo nu en dan kunnen zeggen

Nadere informatie

VIER EENVOUDIGE TAKTIEKEN OM LASTIGE COLLEGA S VOOR JE TE WINNEN

VIER EENVOUDIGE TAKTIEKEN OM LASTIGE COLLEGA S VOOR JE TE WINNEN E-BLOG VIER EENVOUDIGE TAKTIEKEN OM LASTIGE COLLEGA S VOOR JE TE WINNEN in samenwerken Je komt in je werk lastige mensen tegen in alle soorten en maten. Met deze vier verbluffend eenvoudige tactieken vallen

Nadere informatie

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben Ik ben wie ik ben Naam: Lisa Westerman Inhoudsopgave Inleiding... 3 De uitslag van Lisa Westerman... 7 Toelichting aandachtspunten en leerdoelen... 8 Tot slot... 9 Pagina 2 van 9 Inleiding Hallo Lisa,

Nadere informatie

Informatie en tips voor het voeren van goede gesprekken 1

Informatie en tips voor het voeren van goede gesprekken 1 Informatie en tips voor het voeren van goede gesprekken 1 De manier waarop je met elkaar omgaat en hoe je met elkaar in gesprek gaat is belangrijk in het dagelijks werk. Het helpt je elkaar beter te begrijpen

Nadere informatie

NASLEEP VAN EEN RUZIE OF EEN BETREURENSWAARDIG

NASLEEP VAN EEN RUZIE OF EEN BETREURENSWAARDIG NASLEEP VAN EEN RUZIE OF EEN BETREURENSWAARDIG INCIDENT Toelichting Deze brochure is een vertaling van de handleiding van Gottman (www.gottman.com) voor het verwerken van ruzies uit het verleden en betreurenswaardige

Nadere informatie

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost Beantwoord eerst de volgende vragen: 1. Welke inzichten heb je gekregen n.a.v. het vorige deel en de oefeningen die je hebt gedaan? 2. Wat heb je er in de praktijk mee gedaan? 3. Wat was het effect op

Nadere informatie

- Waarschuwing- dit is een pittige les!

- Waarschuwing- dit is een pittige les! - Waarschuwing- dit is een pittige les! Herken je de volgende situatie: Je vraagt aan je partner (heb je deze niet denk dan even terug aan de tijd dat je deze wel had) of hij de vuilniszak wilt buiten

Nadere informatie

Achtergrondinformatie opdracht 1, module 1, les 1

Achtergrondinformatie opdracht 1, module 1, les 1 Achtergrondinformatie opdracht 1, module 1, les 1 Er zijn leuke en fijne momenten in de opvoeding, maar ook moeilijke en zware momenten. Deze moeilijke momenten hebben soms te maken met een bepaalde fase

Nadere informatie

Wat is assertiviteit en hoe kan het je helpen met je persoonlijke wellness?

Wat is assertiviteit en hoe kan het je helpen met je persoonlijke wellness? Wellness Ontwikkelings Activiteit Assertief zijn Hoe deze techniek je leven kan verbeteren Voordelen Meer zelfvertrouwen Meer geloof in je eigen kunnen Eerder nee durven te zeggen Vermindering van Weinig

Nadere informatie

Communicatie in het horecabedrijf. Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van je verwacht? Wat is communicatie?

Communicatie in het horecabedrijf. Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van je verwacht? Wat is communicatie? Waar gaat deze kaart over? Deze kaart gaat over communicatie in het horecabedrijf. In de horeca ga je om met gasten en communiceer je met ze. Je gaat als medewerker ook om met je collega s en je zult het

Nadere informatie

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen +

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen + > vooruitkomen + Hulp na seksueel misbruik JEUGDIGEN Heb jij seksueel misbruik meegemaakt of iemand in jouw gezin, dan kan daarover praten helpen. Het kan voor jou erg verwarrend zijn hierover te praten,

Nadere informatie

Samen werken = samenwerken bij De Belvertshoeve

Samen werken = samenwerken bij De Belvertshoeve Themabundel Samen werken = samenwerken bij De Belvertshoeve Assistent medewerker Dit project is mede mogelijk gemaakt met een bijdrage uit het Europees Sociaal Fonds Voorwoord Deze themabundel is bedoeld

Nadere informatie

lesmateriaal Taalkrant

lesmateriaal Taalkrant lesmateriaal Taalkrant Toelichting Navolgend vindt u een plan van aanpak en 12 werkbladen voor het maken van de Taalkrant in de klas, behorende bij het project Taalplezier van Stichting Wereldleren. De

Nadere informatie

Aan de slag blijven. Schematisch overzicht van thema s, leerdoelen en inhoud

Aan de slag blijven. Schematisch overzicht van thema s, leerdoelen en inhoud Schematisch overzicht van thema s, leerdoelen en inhoud Jezelf presenteren De medewerker moet zichzelf goed presenteren. Bijvoorbeeld door er schoon en verzorgd uit te zien. Zo laat hij/zij een goede indruk

Nadere informatie

Lesbrief 14. Naar personeelszaken.

Lesbrief 14. Naar personeelszaken. http://www.edusom.nl Thema Op het werk Lesbrief 14. Naar personeelszaken. Wat leert u in deze les? Wanneer u zeggen en wanneer jij zeggen. Je mening geven en naar een mening vragen. De voltooide tijd gebruiken.

Nadere informatie

Binnen het functioneringsgesprek is ook ruimte om de behoefte of noodzaak van een opleiding te bespreken en daarop actie te ondernemen.

Binnen het functioneringsgesprek is ook ruimte om de behoefte of noodzaak van een opleiding te bespreken en daarop actie te ondernemen. Leidraad Consult over: het functioneringsgesprek Functioneringsgesprekken verlopen vaak problematisch. Zowel leidinggevenden als medewerkers zien er nogal eens tegenop en zijn achteraf teleurgesteld over

Nadere informatie

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen.

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Wat is PDD-nos? 4 PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Eigenlijk vind ik stoornis een heel naar woord. Want zo lijkt het net of er iets niet goed aan me

Nadere informatie

Verbindingsactietraining

Verbindingsactietraining Verbindingsactietraining Vaardigheden Open vragen stellen Luisteren Samenvatten Doorvragen Herformuleren Lichaamstaal laten zien Afkoelen Stappen Werkafspraken Vertellen Voelen Willen Samen Oplossen Afspraken

Nadere informatie

Vragenlijst persoonlijke onderhandelingsstijlen: de samenwerker, de vechter en de analyticus

Vragenlijst persoonlijke onderhandelingsstijlen: de samenwerker, de vechter en de analyticus pag.: 1 van 5 Vragenlijst persoonlijke onderhandelingsstijlen: de samenwerker, de vechter en de analyticus Ieder mens heeft een persoonlijke stijl van beïnvloeden. De een is meer gericht op het opbouwen

Nadere informatie

Als je zelf klachten hebt over werk of een werksituatie, dan kun je een beroep doen op de Werknemersklachtenregeling.

Als je zelf klachten hebt over werk of een werksituatie, dan kun je een beroep doen op de Werknemersklachtenregeling. Een klacht, wat nu? Voorwoord Alle medewerkers in ons ziekenhuis zetten zich steeds zo goed mogelijk in voor een goede zorg- en dienstverlening. Desondanks kan het voorkomen dat patiënten of bezoekers

Nadere informatie

Aan de slag met de Werk Ster!

Aan de slag met de Werk Ster! Aan de slag met de Werk Ster! Werk Ster Copyright EgberinkDeWinter 2013-2014 Werk Ster Stappen naar werk De Werk Ster helpt je duidelijk te krijgen waar jij op dit moment staat op weg naar werk. Je krijgt

Nadere informatie

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind MEE Nederland Raad en daad voor iedereen met een beperking Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Inhoudsopgave

Nadere informatie

PeerEducatie Handboek voor Peers

PeerEducatie Handboek voor Peers PeerEducatie Handboek voor Peers Handboek voor Peers 1 Colofon PeerEducatie Handboek voor Peers december 2007 Work-Wise Dit is een uitgave van: Work-Wise info@work-wise.nl www.work-wise.nl Contactpersoon:

Nadere informatie

Feedback. in hapklare brokken

Feedback. in hapklare brokken Feedback in hapklare brokken Jan van Baardewijk Zorgteamtrainer Op zorgteamtraining.nl is de meest recente versie van feedback gratis beschikbaar. Mocht je willen weten of je de meest recente versie hebt,

Nadere informatie

Thema Op het werk. Lesbrief 16. Herhaling thema.

Thema Op het werk. Lesbrief 16. Herhaling thema. http://www.edusom.nl Thema Op het werk Lesbrief 16. Herhaling thema. Wat leert u in deze les? De woorden van les 12, 13, 14 en 15. Veel succes! Deze les is ontwikkeld in opdracht van: Gemeente Den Haag

Nadere informatie

Online Psychologische Hulp Overspanning & Burn-out

Online Psychologische Hulp Overspanning & Burn-out Online Psychologische Hulp 2 Therapieland 3 Therapieland Online Psychologische Hulp In deze brochure maak je kennis met de online behandeling Overspanning & Burn-out van Therapieland. Je krijgt uitleg

Nadere informatie

ADHD en lessen sociale competentie

ADHD en lessen sociale competentie ADHD en lessen sociale competentie Geeft u lessen sociale competentie én heeft u een of meer kinderen met ADHD in de klas, dan kunt u hier lezen waar deze leerlingen tegen aan kunnen lopen en hoe u hier

Nadere informatie

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar DOELSTELLINGEN Ouders zijn zich ervan bewust dat je altijd en overal communiceert Ouders wisselen ervaringen met elkaar uit over hoe de communicatie met hun pubers verloopt Ouders verwerven meer inzicht

Nadere informatie

Laat Je Rela)e Niet Stuklopen

Laat Je Rela)e Niet Stuklopen Laat Je Rela)e Niet Stuklopen Door Robbert Raas www.stop-jaloezie.com Voorwoord Dit compacte e-book is geschreven als hulp bij de eerste stap naar een leven zonder vervelende jaloezie. Op stop-jaloezie.com

Nadere informatie

pest eruit? De baas spelen

pest eruit? De baas spelen Hoe ziet iemand die een ander pest eruit? Waarschijnlijk heb je wel gemerkt dat het ontzettend moeilijk is om zo n beschrijving te geven. Dat is logisch want er bestaat niet iemand die eruit ziet als een

Nadere informatie

Anne Marie van Bilsen, www.praktijk-deregenboog.nl 1

Anne Marie van Bilsen, www.praktijk-deregenboog.nl 1 Anne Marie van Bilsen, www.praktijk-deregenboog.nl 1 Titel: Wat kun je zelf doen Auteur: Anne Marie van Bilsen Omslagontwerp: R.P. da Costa Druk: ebook Uitgever: Praktijk de Regenboog Juni 2012 eerste

Nadere informatie

Omgaan met klachten volgens de BOOS-formule

Omgaan met klachten volgens de BOOS-formule Omgaan met klachten volgens de BOOS-formule Een klacht is een kans. Wanneer een klant de moeite neemt om zijn onvrede te laten blijken, biedt dat je de mogelijkheid de klant alsnog tevreden te stellen

Nadere informatie

Ideeën presenteren aan sceptische mensen. Inleiding. Enkele begrippen vooraf

Ideeën presenteren aan sceptische mensen. Inleiding. Enkele begrippen vooraf Ideeën presenteren aan sceptische mensen Inleiding Iedereen heeft wel eens meegemaakt dat het moeilijk kan zijn om gehoor te vinden voor informatie of een voorstel. Sommige mensen lijken er uisluitend

Nadere informatie

E-BOOK FEEDBACK GEVEN IS EEN KUNST EXPRESS YOUR INNER POWER

E-BOOK FEEDBACK GEVEN IS EEN KUNST EXPRESS YOUR INNER POWER E-BOOK FEEDBACK GEVEN IS EEN KUNST EXPRESS YOUR INNER POWER INLEIDING Het geven van feedback is een kunst. Het is iets anders dan het uiten van kritiek. Het verschil tussen beide ligt in de intentie. Bij

Nadere informatie

Info. Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten. Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde

Info. Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten. Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde Info Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde Inhoud INHOUD 1. Waar gaat het over 3 2. Aanraken 4 3. Hoe noem jij dat? 5 4. Baas over

Nadere informatie

WERK ZE! Lesmateriaal voor reïntegratie

WERK ZE! Lesmateriaal voor reïntegratie ld be e or Vo WERK ZE! Lesmateriaal voor reïntegratie Stichting Lezen & Schrijven t 070 302 26 60 www.lezenenschrijven.nl Auteur Elma Draaisma Vormgeving 7Causes Eindeloos Medeauteurs en klankbordgroep

Nadere informatie

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling 1. Aandachtspunten voor een gesprek met ouders i.v.m. een vermoeden van kindermishandeling: Als je je zorgen maakt over een

Nadere informatie

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 2 Deel 1 Beïnvloeden van gedrag - Zeg wat je doet en doe wat je zegt - 3 Interactie Het gedrag van kinderen is grofweg in te delen in gewenst gedrag en ongewenst gedrag. Gewenst gedrag is gedrag dat we

Nadere informatie

Hoe. zeggen? zal ik het. Berend Schilder LASTIGE GESPREKKEN OP HET WERK

Hoe. zeggen? zal ik het. Berend Schilder LASTIGE GESPREKKEN OP HET WERK Hoe Berend Schilder LASTIGE GESPREKKEN OP HET WERK zal ik het zeggen? INHOUD Inleiding 7 1 Slechtnieuwsgesprekken 11 2 Functioneringsgesprekken 43 3 Beoordelingsgesprekken 65 4 Lastige situaties 83 Literatuur

Nadere informatie

Veilig Thuis. Werkboekje voor kinderen en ouders bij een tijdelijk huisverbod

Veilig Thuis. Werkboekje voor kinderen en ouders bij een tijdelijk huisverbod Veilig Thuis Werkboekje voor kinderen en ouders bij een tijdelijk huisverbod Een stukje uitleg Dat je samen met papa/mama, of een andere persoon in dit boekje gaat werken is niet zo maar. Dat komt omdat

Nadere informatie

HANDLEIDING. Lastige situaties in communicatie. TFC TrainingsMedia

HANDLEIDING. Lastige situaties in communicatie. TFC TrainingsMedia HANDLEIDING Lastige situaties in communicatie TFC TrainingsMedia American Media Incorporated Nederlandstalige bewerking: TFC TrainingsMedia Oorspronkelijke titel: Communication Nightmares: Solutions to

Nadere informatie

de Beste Studiekeuze Aanpak

de Beste Studiekeuze Aanpak de Beste Studiekeuze Aanpak Welk pad kies jij? Zelkennis is vaag pagina 3,4 Waar sta jij nu? Ontdek jouw volgende stap pagina 5,6 Hoe kom ik erachter wat ik wil? 3 bronnen voor zelfkennis pagina 7 Concreet

Nadere informatie

maandag 11 mei inleveren!

maandag 11 mei inleveren! maandag 11 mei inleveren! STAGE BOEK 2015 VAN.AFDELING... Stageboek 2015 1 Gegevens Leerling Naam -------------------------------------------------------------------------------------- Adres Postcode Woonplaats

Nadere informatie

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou!

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou! DEEL 1 1 WERKBOEK 5 Eigen keuze Inhoud 2 1. Hoe zit het met je keuzes? 3 2. Hoe stap je uit je automatische piloot? 7 3. Juiste keuzes maken doe je met 3 vragen 9 4. Vervolg & afronding 11 1. Hoe zit het

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Interessen: Wat vind ik leuk?

Interessen: Wat vind ik leuk? Interessen: Wat vind ik leuk? Opdracht 1: Zet een kruisje bij de punten die je leuk vindt om te doen. Omcirkel vervolgens drie punten die je het allerleukst vindt om te doen. Ik vind het leuk om iets van

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S 2 Ik en autisme In het vorige hoofdstuk is verteld over sterke kanten die mensen met autisme vaak hebben. In dit hoofdstuk vertellen we over autisme in het algemeen. We beginnen met een stelling. In de

Nadere informatie

Trainershandleiding Brugklas Bikkels. Inkijkexemplaar

Trainershandleiding Brugklas Bikkels. Inkijkexemplaar Trainershandleiding Brugklas Bikkels versie 2014 Inhoudsopgave Introductie Organiseer je training Praktische tips De werkmap Powerpoint presentatie Ouderbrieven Draaiboek Bijeenkomst 1 Bijeenkomst 2 Bijeenkomst

Nadere informatie

13 Acquisitietips. AngelCoaching. Coaching en training voor de creatieve sector www.angelcoaching.nl

13 Acquisitietips. AngelCoaching. Coaching en training voor de creatieve sector www.angelcoaching.nl 13 Acquisitietips AngelCoaching Coaching en training voor de creatieve sector Tip 1 Wat voor product/dienst ga je aanbieden? Maak een keuze, niemand kan alles! Tip 1 Veel ondernemers zijn gezegend met

Nadere informatie

Er is toch niemand die jou aardig vindt. SUKKEL.

Er is toch niemand die jou aardig vindt. SUKKEL. Liefde Ik laat je nooit in de steek. Ik zal je helpen. Jij bent mijn beste vriendin. Het mooiste wat ik heb, geef ik aan jou. Ik ben verliefd... Ik heb alles voor je over. IK HOU VAN JOU! Ik bid voor je.

Nadere informatie

Competentiescan Klant exemplaar

Competentiescan Klant exemplaar Naam klant: Geboortedatum: Datum rapportage: Naam begeleider: Competentiescan Klant exemplaar Dit project wordt mede gefinancierd door het Europees Sociaal Fonds www.werkeenzorgminder.nl Instructie invullen

Nadere informatie

Teksten uit het script van Hertha, verder geen nieuws. Zie onderaan dit document. A3 papieren en stiften/pennen voor de afsluiting.

Teksten uit het script van Hertha, verder geen nieuws. Zie onderaan dit document. A3 papieren en stiften/pennen voor de afsluiting. Lesidee: Inwisselbaarheid: wat zou jij doen? Stel.. Jij bent Hertha (een Joods meisje) of Teun (een jonge Nederlandse, niet Joodse bewaker) en je bent verliefd. Hoe goed of hoe fout kun je zijn in zo n

Nadere informatie

Feedback is een mededeling aan iemand die hem informatie geeft over hoe zijn gedrag wordt waargenomen, begrepen en ervaren.

Feedback is een mededeling aan iemand die hem informatie geeft over hoe zijn gedrag wordt waargenomen, begrepen en ervaren. FEEDBACK WAT IS FEEDBACK EIGENLIJK? Feedback is een mededeling aan iemand die hem informatie geeft over hoe zijn gedrag wordt waargenomen, begrepen en ervaren. Hiermee is feedback een belangrijk middel

Nadere informatie

WERKBLADEN Seksuele intimidatie

WERKBLADEN Seksuele intimidatie WERKBLADEN Seksuele intimidatie 1 Waarom dit boekje? 1.1 Zet een rondje om het goede antwoord. Seksuele intimidatie komt vaak voor. Ja Nee Seksuele intimidatie komt weinig voor. Ja Nee Mannen worden vaker

Nadere informatie

www.rkdiaconie.nl/ er zijn/ specifieke activiteit uitvoeren

www.rkdiaconie.nl/ er zijn/ specifieke activiteit uitvoeren BEGRIJP JE WAT IK ZEG? Over communicatie, luisteren en vooroordelen Situering Om op een zinvolle manier met elkaar te communiceren, heb je veel vaardigheden nodig. De doelstellingen van deze trainingsachtige

Nadere informatie

Hoofdstuk 2. Contact maken, inlichtingen verstrekken en onderhandelen

Hoofdstuk 2. Contact maken, inlichtingen verstrekken en onderhandelen Hoofdstuk 2 Contact maken, inlichtingen verstrekken en onderhandelen 48 Gangbare uitdrukkingen bij contact maken en onderhandelen De meeste zinnen die in dit overzicht staan, zijn formeel. U kunt deze

Nadere informatie

7 tips voor begeleiding van onrustige kinderen

7 tips voor begeleiding van onrustige kinderen Anne Marie van Bilsen, www.praktijk-deregenboog.nl 1 Titel: 7 tips voor begeleiding van onrustige kinderen Auteur: Anne Marie van Bilsen Omslagontwerp: R.P. da Costa Druk: ebook Uitgever: Praktijk de Regenboog

Nadere informatie

B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1

B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1 B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1 JE ONBEWUSTE PROGRAMMEREN VOOR EEN GEWELDIGE TOEKOMST De meeste mensen weten heel goed wat ze niet willen in hun leven, maar hebben vrijwel geen

Nadere informatie

Je mag toch geen suiker? Dat dacht mijn oma. Na drie jaar... Had ze een hele vieze taart voor me gemaakt, terwijl de hele familie iets lekkers at.

Je mag toch geen suiker? Dat dacht mijn oma. Na drie jaar... Had ze een hele vieze taart voor me gemaakt, terwijl de hele familie iets lekkers at. ~1~ s n a l a b n i Happy A ls ouder van een kind met een chronische ziekte weet u vast als geen ander hoe moeilijk de balans is tussen goede zelfzorg en een prettig en gelukkig leven. Om er achter te

Nadere informatie

Bewustwording dag 1 Ik aanvaard mezelf zoals ik nu ben.

Bewustwording dag 1 Ik aanvaard mezelf zoals ik nu ben. Het meditatieprogramma duurt veertig dagen en bestaat uit tien affirmaties. Het is fijn om gedurende dit programma een dagboek bij te houden om je bewustwordingen en ervaring op schrijven. Elke dag spreek

Nadere informatie

Het houden van een spreekbeurt

Het houden van een spreekbeurt Het houden van een spreekbeurt In deze handleiding staan tips over hoe je een spreekbeurt kunt houden. Waar moet je op letten? Wat moet je wel doen? En wat moet je juist niet doen? We hopen dat je wat

Nadere informatie

Vaardigheidsmeter Communicatie

Vaardigheidsmeter Communicatie Vaardigheidsmeter Communicatie Persoonlijke effectiviteit Teamvaardigheden Een goede eerste indruk Zelfempowerment Communiceren binnen een team Teambuilding Assertiviteit Vergaderingen leiden Anderen beïnvloeden

Nadere informatie

Wees duidelijk tegen je klanten

Wees duidelijk tegen je klanten Ronald Dingerdis Wees duidelijk tegen je klanten 3 In onze training Klantgerichtheid en communicatie vroeg een cursist me onlangs of je tegen je klant kan zeggen dat hij extreem vervelend is. Dat hij onredelijk

Nadere informatie

Introducties telefonisch interview

Introducties telefonisch interview Introducties telefonisch interview Onderstaande fragmenten zijn uitsuitend bedoeld voor gebruik bij het boek Onderzoek doen met vragenlijsten. Het is niet toegestaan deze fragmenten te publiceren of anderszins

Nadere informatie

1. Ik merk vaak dat ik probeer iets te bereiken wat op de een of andere manier op een mislukking uitloopt. -----

1. Ik merk vaak dat ik probeer iets te bereiken wat op de een of andere manier op een mislukking uitloopt. ----- Test: Je persoonlijke afweerprofiel Met de volgende test kun je bepalen welk afweermechanisme je het meest gebruikt. Iedereen gebruikt alle afweervormen, maar er bestaan verschillen in de frequentie waarmee

Nadere informatie

Oriëntatiefase Verdiepingsfase Integratiefase. Leerjaar 3, 15 Jaar. Leerjaar 4, 16 jaar

Oriëntatiefase Verdiepingsfase Integratiefase. Leerjaar 3, 15 Jaar. Leerjaar 4, 16 jaar ARRANGEMENTKAART maart 2013 Sociaal-emotioneel VSO- AFDELING Standaarden VSO Leeftijd à 13 14 15 16 17 18 19 Gevorderd 25% 10 10 11 11 11 12 12 Voldoende 75% 7 7 8 8 9 9 10 Minimum 90% 3 4 4 4 5 5 5 Arrangementen

Nadere informatie

Tijdens de video- hometraining worden verschillende begrippen gebruikt. In de bijlage geven we een korte omschrijving van deze begrippen.

Tijdens de video- hometraining worden verschillende begrippen gebruikt. In de bijlage geven we een korte omschrijving van deze begrippen. Bijlage 11 Voorbeeld informatie VHT: Bouwstenen voor geslaagd contact Informatie Video - hometraining Belangrijke begrippen initiatieven herkennen volgen ontvangstbevestiging beurt verdelen leidinggeven

Nadere informatie

GEVEN EN ONTVANGEN VAN FEEDBACK

GEVEN EN ONTVANGEN VAN FEEDBACK GEVEN EN ONTVANGEN VAN FEEDBACK De manier waarop je met collega s omgaat, roept effecten op bij hen. De manier waarop je je gedraagt, dingen zegt, doet of juist laat, maakt dus op anderen een bepaalde

Nadere informatie

Utrecht, Gooi & Vecht. Ondersteuning bij leven met een beperking. Zeer moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een zeer moeilijk lerend kind

Utrecht, Gooi & Vecht. Ondersteuning bij leven met een beperking. Zeer moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een zeer moeilijk lerend kind Utrecht, Gooi & Vecht Ondersteuning bij leven met een beperking Zeer moeilijk lerend Uitleg over het leven van een zeer moeilijk lerend kind Inhoudsopgave Wat betekent het dat uw kind zeer moeilijk lerend

Nadere informatie

FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS

FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS INHOUD Inleiding 7 1 Zelfonderzoek feedback geven en ontvangen 9 Checklist feedback geven en ontvangen 11 2 Communicatie en feedback 15 Waarnemen,

Nadere informatie

Hoe ervaar je de les (sen) die krijgt van Dhr Talman? De lessen van meneer talman zijn leerzaam, duidelijk. Hij legt het allemaal rustig uit.

Hoe ervaar je de les (sen) die krijgt van Dhr Talman? De lessen van meneer talman zijn leerzaam, duidelijk. Hij legt het allemaal rustig uit. Hoe ervaar je de les (sen) die krijgt van Dhr Talman? De lessen van meneer talman zijn leerzaam, duidelijk. Hij legt het allemaal rustig uit. Goed, duidelijke manier van les geven Goed en zinvol. Goed

Nadere informatie

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben Ik ben wie ik ben Naam: Johan Vosbergen Inhoudsopgave Inleiding... 3 De uitslag van Johan Vosbergen... 7 Toelichting aandachtspunten en leerdoelen... 8 Tot slot... 9 Pagina 2 van 9 Inleiding Hallo Johan,

Nadere informatie

Handleiding lesmethode Groep 8 Brugklas Bikkels. Inkijkexemplaar

Handleiding lesmethode Groep 8 Brugklas Bikkels. Inkijkexemplaar Handleiding lesmethode Groep 8 Brugklas Bikkels versie 2016 Inhoudsopgave Introductie 4 Verantwoording Methodiek 5 Doorgaande lijn Po en Vo 6 Preventief en curatief 7 Organiseer je les 8 Praktische tips

Nadere informatie

ZML SO Leerlijn Sociale en emotionele ontwikkeling: zelfbeeld en sociaal gedrag

ZML SO Leerlijn Sociale en emotionele ontwikkeling: zelfbeeld en sociaal gedrag ZML SO Leerlijn Sociale en emotionele ontwikkeling: zelfbeeld en sociaal gedrag SOCIALE EN EMOTIONELE ONTWIKKELING: ZELFBEELD EN SOCIAAL GEDRAG Leerlijnen Kerndoelen 1.1. Jezelf presenteren 1.2. Een keuze

Nadere informatie

HANDLEIDING. Zelfverzekerd presenteren. TFC TrainingsMedia

HANDLEIDING. Zelfverzekerd presenteren. TFC TrainingsMedia HANDLEIDING Zelfverzekerd presenteren TFC TrainingsMedia Video Arts Limited Nederlandstalige bewerking: TFC TrainingsMedia Oorspronkelijke titel: I Wasn t Prepared For That In Nederland en België uitgebracht

Nadere informatie

Voorlezen is leuk en nuttig. Maar hoe doe je dat eigenlijk, goed voorlezen? Hieronder vindt u de belangrijkste tips en trucs.

Voorlezen is leuk en nuttig. Maar hoe doe je dat eigenlijk, goed voorlezen? Hieronder vindt u de belangrijkste tips en trucs. R.K. Basisschool Anselderlaan 10 6471 GL Eygelshoven Tel: 045-5351434 De fijne kneepjes van het voorlezen Voorlezen is leuk en nuttig. Maar hoe doe je dat eigenlijk, goed voorlezen? Hieronder vindt u de

Nadere informatie

Inleiding. Autisme & Communicatie in de sport

Inleiding. Autisme & Communicatie in de sport Sanne Gielen Inleiding Starten met een nieuwe sport is voor iedereen spannend; Hoe zal de training eruit zien? Zal de coach aardig zijn? Heb ik een klik met mijn teamgenoten? Kán ik het eigenlijk wel?

Nadere informatie