Wat is kritiek nog in dit land?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Wat is kritiek nog in dit land?"

Transcriptie

1 132 Martijn Meijer Wat is kritiek nog in dit land? Arjan Peters De ongeneeslijke lezer: een werkboek Amsterdam: Contact, 2002 ISBN Prijs: 19,75 Jeroen Vullings Meegelokt naar een drassig veldje Amsterdam: Augustus, 2003 ISBN Prijs: 16,95 Oscar Wilde wilde de criticus tot kunstenaar verheffen, blijkt uit zijn essay The Critic as Artist. 1 Hoe meer de traditionele biotoop van de criti- nummer van het tijdschrift Deus ex Machina: De hoogste vorm van kritiek is ook de meest subjectieve, vond hij; het kunstwerk is dan slechts de een egaliserende cultuurindustrie doordringt in cus, de gevormde clientèle, verdwijnt, hoe meer aanleiding voor een nieuw werk, een kunstwerk alle terreinen van het leven en de kunst en het van kritiek, een soort autobiografie eigenlijk. criterium van het martksucces alle kwaliteitscriteria buiten werking stelt, ( ) des te minder telt Wilde noemde Walter Pater en John Ruskin om zijn ideale criticus te illustreren; een hoogst zeldzame figuur zal dat dus wel zijn, ver uitstekend Hoe hoog schatten de Nederlandse critici het het oordeel van de criticus. 2 boven de broodschrijvers van krant en tijdschrift. belang in van hun kritiek? Het lijkt een uitgelezen moment voor het stellen van deze vraag nu Zo n figuur zal zichzelf vast niet meer tot de critici rekenen, maar de titel van publicist of essayist twee van hen, Arjan Peters van de Volkskrant en aannemen. Terecht, want de criticus die zichzelf Jeroen Vullings van Vrij Nederland, hun kritieken kunstenaar acht, en voor het werk gaat staan dat gebundeld hebben. Maar ze hebben meer hij bespreekt, houdt op criticus te zijn. gedaan dan dat. De een, Peters, brengt de ontwikkeling van zijn smaak in kaart. De ander, Dat je jezelf als criticus, binnen dit bestek de literatuurcriticus, ook te laag kunt inschatten, Vullings, zet zijn literatuuropvatting uiteen. bewijst Arjan Peters. Hij schrijft: De recensent Beiden nemen hun taak serieus, en betwijfelen of doet mee ergens in de folkloristische knutselcorner van de kunsten. Dat Peters zijn boek den. Ze hebben, kortom, iets te verdedigen. zij door anderen wel altijd serieus genomen wor- De ongeneeslijke lezer met dit voorbehoud Jeroen Vullings pleit in een hoofdstuk van begint, of hij het nu ironisch bedoelt of niet, is Meegelokt naar een drassig veldje voor eerherstel wel begrijpelijk, want wat is kritiek nog in dit voor de literaire kritiek. Doorgaans verwacht je land? Een stukje in de krant dat door het lezend van anderen dat ze je gekwetste eer herstellen; publiek wordt genegeerd, zo schijnt het. Veel Vullings echter spreekt de critici zelf aan op het belangrijker voor de verkoop zijn de boekentoptienen, de hypes, de interviews; dat is tenminste tiek noodzakelijk om opnieuw eisen voor kwa- onderhoud van hun eer: Het is in de literaire kri- wat je hoort als het gaat over de crisis van de kritiek. De Weense critica Sigrid Löffler formuleert Omdat de kritiek anders geen bestaansrecht liteit te stellen en om grenzen af te bakenen. ( ) het zo, in het aan de homo criticus gewijde heeft. Omdat zij anders ( ) slechts hijgerig de in 1 Wilde, O. (1913) The Critic as Artist. In: 2 Löffler, S. (2003) Homo criticus. Intentions, p Londen: Methuen. Oorspr. In: Deus ex Machina: Tijdschrift voor literatuur tekst (1891). en kunst, jrg. 27, nr. 104, toenemende mate door uitgevers bepaalde literaire activiteit volgt. Vullings vindt dat de ideale criticus een gids en voorproever moet zijn, die de lezer naar het goede boek leidt. De criticus moet zelfs een waakhond zijn die ontspoorde schrijvers weer het pad van de waarlijk superieure literatuur probeert te wijzen maar dan toch pas in tweede instantie, wil ik daaraan toevoegen. De criticus schrijft namelijk ten eerste voor de lezer, niet voor de schrijver. Die ene keer dat de criticus meent dat hij de schrijver een zetje heeft gegeven verandert daar niets aan. Zo probeert Vullings zich voor te stellen hoe Karel Glastra van Loon reageerde op zijn kritiek. Ik kan het niet bewijzen, schrijft hij, maar ik ben er stilletjes van overtuigd dat de leergierige Glastra van Loon zich de strekking van mijn gemaksliteratuuressay ( ) grondig ter harte heeft genomen. Want Lisa s adem [Glastra van Loons tweede roman, MM] beantwoordt wel heel erg aan het wenslijstje dat ik hem in dat stuk voorhield. Een mooie, inderdaad onbewijsbare droom. Het blijft een vereiste dat criticus en schrijver niet voor elkaar schrijven, maar voor het publiek. Dat is precies wat ze gemeen hebben: ze denken niet aan elkaar, maar aan het boek dat ze schrijven moeten, of beoordelen, en misschien denken ze daarbij ook nog een beetje aan de lezer. En mochten ze elkaar in het café tegenkomen, dan zien ze elkaar niet eens staan. Hoewel, in de praktijk gaat het er natuurlijk heel anders aan toe; er is geen recensent die ontkomt aan zijn vooroordelen. Arjan Peters geeft dat in zijn boek toe. Een criticus kan niet fair zijn in de platte zin van het woord. ( ) De literaire kritiek is lang niet altijd een meneer, doch wel altijd een persoon, schrijft hij. Je eigen recensie lezen is ook: telkens weer een blik in de spiegel werpen. Zo bezien valt het de schrijver niet echt te verwijten dat hij persoonlijke kritiek persoonlijk neemt. Meestal zal hij het echter niet chic vinden om in het openbaar te reageren; via derden krijgt de criticus dan wel te horen hoe er over hem wordt gedacht. Er zijn uitzonderingen: Jeroen Brouwers schreef in zijn roman Geheime kamers over een zuursmoelreptiel dat als criticus in de De ongeneeslijke lezer Volkskrant opereert. (Peters haalt het in zijn boek zelf aan.) En de tot voor kort stelselmatig miskende schrijver L.H. Wiener heeft verklaard dat hij een soort zwartboek bijhoudt van alle critici die hem geen recht gedaan hebben. Ooit zal hij dat boek aan de openbaarheid prijsgeven, en dan zullen het een keer de critici zijn die bevreesd naar de boekhandel gaan. Hoopt hij. Terug naar Jeroen Vullings, die dus de contouren van de ideale criticus schetst. Hoe ziet hij de praktijk? Bij de hedendaagse critici ontbreekt de visie, vindt hij, de grote greep. Omdat er geen echte canon bestaat voor de literatuur van de afgelopen vijfentwintig jaar, en omdat er geen dominante literaire stromingen meer zijn die critici als hun zegslieden naar voren schuiven, heeft de criticus geen visie meer, en daardoor ook geen overzicht, zo redeneert hij. De criticus heeft hoogstens een visie op een boek, eventueel op een oeuvre; hij schrijft de kranten vol maar komt niet aan het echte werk toe. 133

2 134 Vullings probeert wel een literatuuropvatting te ontwikkelen, met daarbij stellige kwaliteitscriteria. Dat doet hij in zijn boek, aan de hand van geliefde auteurs als Mulisch, Van der Heijden en Te Gussinklo. Vullings opvatting, zijn scherpste en meest urgente eis aan de literatuur, is: dat ik me tijdens het lezen laat meelokken naar ( ) een drassig veldje. Naar de wondere wereld waar andermans verbeelding zo betovert dat je wegzinkt in die werkelijkheid. Met behulp van Batailles studie La littérature et le mal 3 legt hij uit dat hij de literatuur als een verontrustend en soeverein fenomeen ziet; een tegenwicht voor het geruststellende gemaksproza dat zich voor literatuur uitgeeft. Minstens zoveel woorden als hij overheeft voor goede boeken besteedt Vullings aan de boeken die niet aan zijn opvatting beantwoorden, het gemaksproza. Maar dat gemaksproza wordt wel het meest verkocht, of het nu door de critici wordt afgekraakt of niet. De markt is machtiger dan de kritiek, dat beseft Vullings terdege, en in het marktdenken is het goede boek niets anders dan een boek dat goed verkoopt. Het marktdenken is nu eenmaal geen kritisch denken, het is resultaatgericht denken, en of de resultaten nu met pulp of kwaliteit behaald worden maakt de markt niet uit. Dat de meerderheid voor goederen kiest die snel en makkelijk te consumeren zijn, dat kun je alleen de meerderheid verwijten, maar waarom zou je? De zegeningen van de markt komen in een ander licht te staan als je, zoals Vullings, constateert dat de klassieke, erudiete redacteur uit de uitgeverij verdwijnt, om plaats te maken voor boekproducenten en literair agenten. Ook ik neig tot enig pessimisme, schrijft hij. De markt beloont niet altijd de literaire vernieuwing en werkt vaak zelfs nivellerend. Vullings meent zelfs dat de stroom aan ondermaatse, vaak autobiografische romans fungeert als rem op de ontwikkeling van de literatuur. Veel schrijvers zouden zich tot de vorm van de negentiendeeeuwse realistische roman wenden, in plaats van naar nieuwe en minder makkelijk te behappen vertelvormen te zoeken. Oscar Wilde, The Bard of Beauty, door A. Thompson, 1880 In de tegenwoordige cultuurindustrie is de invloed van de kritiek inderdaad nihil; je zou dus van een crisis kunnen spreken. Het belang van de kritiek is echter groter dan alleen de reikwijdte van haar invloed. Zou de kritiek niet alreeds haar rechtvaardiging gevonden hebben als ze helpt de smaak van één mens te vormen zelfs als die ene mens de criticus zelf is? Arjan Peters brengt in De ongeneeslijke lezer de ontwikkeling van zijn smaak in kaart, en vanzelfsprekend wil hij die smaak aan anderen overdragen. Maar wat hij ook wil is zijn lezers tot critici maken, daarom geeft hij zijn boek de ondertitel een werkboek. Zijn lezers moeten zelf hun literaire smaak vormen, door hun eigen oordeel te toetsen aan het oordeel van de recensent. Peters drukt hun daarbij op het hart het vooral niet zo te doen als hij het heeft gedaan. Leest dus deze lessen, verwerpt ze desgewenst, en komt dan goedsmoeds voor de dag met dat eigen geluid. Misschien is het inderdaad de uitweg voor de crisis in de kritiek, in dit ultrademocratisch tijdperk waarin niemand zich meer iets laat wijsmaken: iedereen moet maar criticus worden. Martijn Meijer is freelance medewerker van NRC Handelsblad en Filosofie Magazine. Kees Vuyk Theaterdebat legt het af tegen persoonlijke smaak van critici Alexander Schreuder Ongezouten kritiek. Het culinaire karakter en andere gebreken van toneelrecensies in Nederlandse dagbladen Amsterdam: Universiteit van Amsterdam, 2002 Kritiek op de kunstkritiek bestaat waarschijnlijk reren met aandacht voor allerlei andere culturele al zo lang als er kunstkritiek bestaat. Een oordeel uitingen, zowel uit de hoge als uit de lage cultuur. vellen over een kunstwerk is immers een hachelijke Ook verschuift de voorkeur van krantenredacties onderneming. De kans is groot dat een ander van kritieken naar nieuws en human interest. het met dit oordeel niet eens is. Zeker sinds de Liever een lekker interview met een populaire kunstkritiek modern geworden is, dat wil zeggen actrice dan een degelijke kritiek op het stuk sinds zij de beoordelingscriteria van het classicisme waarin zij optreedt. Voor een ander deel zijn de heeft losgelaten (en dat is nu al meer dan critici echter zelf verantwoordelijk voor de 150 jaar), kan zij niet anders dan tegenspraak teloorgang van de invloed van hun werk. Bewust oproepen. Erg is dat niet, integendeel. Aanzetten dan wel onbewust hebben ze zich de laatste tijd tot debat is juist een van de functies van de namelijk ook aangepast aan de heersende redactionele moderne kunstkritiek. Waar regels ontbreken trend. Hun kritieken lenen zich steeds kan alleen in het debat de waarde van een kunstwerk minder tot een goed debat. Argumenten komen worden vastgesteld. er nauwelijks nog aan te pas. Het lijkt in de thea- In dit perspectief is er met de kritiek die we de terkritiek alleen nog maar te gaan over de laatste tijd horen op de theaterkritiek iets bijzonders persoonlijke smaak van de criticus. Zo komen we aan de hand. Het belangrijkste bezwaar dat steeds meer te weten over de persoonlijkheid tegen de huidige theaterkritiek wordt ingebracht van de criticus en steeds minder over het door het betreft zowel de toneelkritiek als de danskritiek hem of haar besproken theaterprogramma. en het bezwaar beperkt zich trouwens Culinair, de term waarmee dramaturg niet tot de theaterkritiek, maar wordt tegenwoordig Alexander Schreuder de hedendaagse theater- tegen alle vormen van kunstkritiek kritiek karakteriseert, is daarom treffend ingebracht is namelijk juist het ontbreken van gekozen. In een scriptie met de pittige titel het debat. Deels komt dit doordat er aantoonbaar Ongezouten kritiek, waarmee hij eind vorig jaar steeds minder kritiek verschijnt. Steeds zijn studie theaterwetenschap in Amsterdam minder kranten publiceren goede theaterrecensies afsloot, buigt Schreuder zich over de oorzaken en de kranten die het nog doen ruimen voor van deze culinaire trend in de Theaterkritiek en deze recensies steeds minder plaats in. waagt hij zich tevens aan enkele adviezen om die Theaterkritieken moeten tegenwoordig concur- trend te keren. Het heeft een boeiend werkstuk Bataille, G. (1957) La littérature et le mal: Emily Brönte, Baudelaire, Michelet, Blake, Sade, Proust, Kafka, Genet. Parijs: Gallimard.

3 136 opgeleverd, goed geschreven, helder van argumentatie en met een duidelijk mening, dat het waard is om hier onder de aandacht gebracht te worden. Het belangrijkste element van Schreuders diagnose van de stand van zaken in de theaterkritiek is in mijn woorden dat deze kritiek niet met haar tijd meegaat. Hij memoreert in dit verband een vroege tekst van Roland Barthes, waarin deze de literaire kritiek verwijt dat ze de moderne literatuur bespreekt alsof er nog altijd algemeen geldende criteria bestaan, die duidelijke oordelen mogelijk maken, gebaseerd op een door ieder gedeelde smaak, zoals dat in de bloeitijd van het classicisme het geval was. Schreuder betoogt dat wat Barthes schrijft over de literaire kritiek van zijn tijd in grote trekken ook en nog altijd opgaat voor de hedendaagse theaterkritiek, in elk geval in Nederland. Men doet alsof er een universeel beoordelingskader bestaat, terwijl wie het theaterlandschap van nu overziet toch in de eerste plaats moet opvallen hoe gedifferentieerd dit is. Theatermakers van nu zijn lang niet allemaal met hetzelfde bezig. Zij werken vanuit heel verschillende, soms zelfs onderling tegenstrijdige artistieke kaders. Al die verschillende stijlen en de veelheid van producties die eruit voortkomen laten zich niet meer langs eenzelfde meetlat leggen. Zij vragen om een kritiek die rekening houdt met verschillen, die elke productie beziet vanuit haar eigen artistieke context en in het oordeel die context laat meewegen. De criticus die dat laatste nalaat, heeft uiteindelijk geen ander referentiekader dan zichzelf. Hij of zij levert recensies die niets anders reflecteren dan de persoonlijke smaak. Weinig informatief Het voornaamste verwijt dat Schreuder de hedendaagse criticus maakt is luiheid. In plaats van zich in te spannen om te begrijpen wat zich allemaal in het theater nieuw ontwikkelt en aan het publiek uit te leggen hoe die ontwikkelingen zich vertalen in meer en minder geslaagde voorstellingen, neemt de criticus slechts de eigen soms lang geleden gevormde ideeën over wat theater zou moeten zijn tot uitgangspunt en schrijft van daaruit recensies over stukken die met heel andere ideeën zijn gemaakt. Het resultaat doet niet alleen geen recht aan de theatermaker, maar is bovendien weinig informatief voor het publiek, dat uit dergelijke kritieken niets te weten komt over wat zich in het theater heeft afgespeeld. Is het vreemd dat dit publiek het nieuwe theater de rug toekeert? Ter verdediging van de kritiek zou men kunnen opwerpen dat het misschien ook wel wat veel gevraagd is voor een criticus dat zijn of haar recensies diep zouden moeten doordringen in de artistieke bewegingen die het theater vandaag de dag voortstuwen. Dat laatste zou inderdaad zo zijn wanneer de criticus er bij dit werk alleen voor stond, wanneer hij of zij geheel op eigen kracht een theorie zou moeten ontwikkelen over wat zich op esthetisch niveau in het theater afpeelt. Dat is echter niet het geval. Schreuder wijst erop dat in de theaterwetenschap de laatste jaren serieuze pogingen gedaan zijn om de jongste ontwikkelingen in het theater theoretisch te duiden. In 1999 publiceerde de Duitse theaterwetenschapper Hans-Thies Lehmann het boek Postdramatisch Theater, dat sindsdien internationaal toonaangevend is voor het denken over theater. Lehmann analyseert in dit boek een groot aantal recente theatervoorstellingen Duitse, maar ook opvallend veel Vlaamse en Nederlandse producties en betoogt op grond daarvan dat zich in theater de laatste decennia, maar al eerder in de twintigste eeuw voorbereid, een paradigmawisseling heeft voorgedaan. Het zwaartepunt in het theater is verschoven. Niet langer staan de klassieke dramatische aspecten centraal: tekst, verhaal, plot. Andere aspecten zijn daarvoor in de plaats gekomen: spel, perfor- mance, lichaam. Het theater is niet langer de geïllustreerde declamatie van een dramatische tekst, het is een spel geworden waarin tekst slechts één van de onderdelen is, naast vormgeving, licht, acteren enzovoorts. Het voert te ver om Lehmanns uitgebreide verhandeling hier samen te vatten. Ook Schreuder doet dat niet, al gaat hij er wel dieper op in. Essentieel voor Schreuders verhaal is dat er wel degelijk theorieën bestaan die de nieuwe ontwikkelingen in het hedendaagse theater duiden, maar dat van die theorieën niets lijkt te zijn doorgedrongen tot de huidige theaterkritiek. Die laat zich gemakzuchtig meedrijven op de stroom van de tijdgeest en stelt zich tevreden met een handvol persoonlijke impressies en een snel geformuleerd oordeel in plaats van op zoek te gaan naar wat theatermakers in onze tijd ten diepste beweegt. Zeer ten nadele van het theater, dat juist in tijden van experiment en vernieuwing behoefte heeft aan een grondige kritische begeleiding die het kaf van het koren scheidt. Commerciële greep Ik heb al eerder laten weten dat ik het betoog van Schreuder de moeite waard vind. Ik deel zijn mening dat critici meer op de hoogte zouden moeten zijn van de relevante theorievorming. Maar ik wil toch ook iets aanvoeren ter ontlasting van de door hem zo heftig aangeklaagde Nederlandse critici. Ten eerste denk ik dat Schreuder te gemakkelijk over de invloed van het redactionele beleid van kranten op het werk van theatercritici heen stapt. Hij heeft natuurlijk gelijk als hij stelt dat deze invloed de recensent niet ontslaat van de verantwoordelijkheid voor zijn recensie. Maar dat is een erg abstracte stellingname. In concreto bevinden we ons allemaal in een wereld waarin de commercie een steeds grotere greep krijgt op ons doen en laten. Die trend keren is niet een verantwoordelijkheid van theatercritici alleen. Mijn tweede punt haakt meer in op de kern van Schreuders verhaal. Critici zouden zich meer moeten verstaan met de bevindingen van de theaterwetenschap. Maar heeft deze bewering niet ook een keerzijde? Moeten we niet ook zeggen dat theaterwetenschappers zich meer zouden moeten bezighouden met de kritiek? Juist in Nederland leiden theaterwetenschappers een uiterst onopvallend bestaan. De resultaten van hun werk, zo die er al zijn, verlaten zelden de hallen van de academie. Als er een kloof gaapt tussen het wetenschappelijk onderzoek en de dagbladkritiek, dan is de overbrugging daarvan niet slechts een taak van de kritiek. Zoals er behoefte is aan critici die wetenschappelijke theorieën kunnen toepassen in hun kritische werk, zo is er ook behoefte aan wetenschappers die de ontwikkelingen in hun vakgebied weten te vertalen naar de praktijk van bijvoorbeeld de critici. Die laatste categorie is echter even schaars als de eerste. Dat is jammer. Beoefenaren van de geesteswetenschappen behoren naar mijn mening een rol te spelen in het maatschappelijk debat. Juist hun inbreng kan ervoor zorgen dat het culturele leven zich onderscheidt van de wereld van het amusement, omdat namelijk in het culturele leven het debat centraal staat. Met zijn scriptie doet Alexander Schreuder in elk geval een lofwaardige poging om het debat over theater op een hoger plan te tillen. Het is te hopen dat het niet bij deze poging blijft. Het werkstuk smaakt naar meer. Het debat zal er wel bij varen. Kees Vuyk is directeur van het Theater Instituut Nederland. 137

4 138 André Nuchelmans De theatercriticus: een eenzaam mens Richard Stuivenberg en Ron Rijghard Theaterkritiek in Nederland: 25 critici aan de tand gevoeld Amsterdam: International Theatre & Film Books, 2003 ISBN Prijs: 14,50 Tijdens het afgelopen theaterfestival zou de presentatie plaatsvinden van de bundel Theaterkritiek lijks sprake van een normaal sociaal leven. Na door zijn afwijkende werktijden is er ook nauwe- in Nederland. Het boek bevat 25 eerder in het vaktijdschrift TM verschenen interviews met dag- en avonds plaatsvinden, gaat hij direct naar huis om afloop van de voorstellingen, die meestal s weekbladcritici, met een inleiding van Constant daar nog diezelfde nacht of anders de volgende Meijers en een epiloog van de Vlaamse theaterrecensent Peter Anthonissen. Eén van de auteurs stuk te beginnen. Recensenten worden vaak ochtend aan zijn bespreking van het aanschouwde gaf echter geen toestemming voor het gebruik gezien als aartsmopperaars. Dankzij de chronologische volgorde in de bundel zijn er verrassende van de interviews, waardoor de uitgever de publicatie (tijdelijk) heeft moeten staken. Boekman wil ontwikkelingen te ontdekken. Zo komt Pieter haar lezers een impressie van deze publicatie echter Kottman in het interview met hemzelf, waarin niet onthouden. De interviews zijn afgenomen vooral de aspecten die hem niet aanstaan aan bod tussen 1998 en 2002 en in chronologische volgorde komen, al niet als een echte genieter naar voren. in de bundel opgenomen. Het merendeel van de Ook in latere interviews, met andere recensenten, wordt hij genoemd als iemand die met geïnterviewde critici 1 heeft als specialisme toneel. Er zitten echter ook interviews tussen met specialisten op het gebied van dans, kleinkunst en een negatief stuk over te schrijven. Iets verder is tegenzin naar het theater gaat om er vervolgens muziek. De relatie tussen kunstenaar en criticus, te lezen dat recenseren alleen zin heeft als je echt de problemen bij het recenseren van modern zin hebt om naar een voorstelling te gaan. Een theater en de verschuiving in de dagbladen van paar interviews verder blijkt dat Kottman gestopt gedegen recensies naar interviews en nieuwsfeiten komen elders in dit nummer al aan de orde Onder de gekozen critici zijn zowel de benja- is met het recenseren van theatervoorstellingen. (zie onder andere de bijdragen van Pieter Bots en mins als de nestors in het vak te vinden. Ze werken zowel voor de serieuzere landelijke dagbla- Kees Vuyk). Deze bespreking gaat in op andere aspecten van het bestaan van de (theater)criticus. den als voor s lands grootste krant en regionale Uit de interviews doemt een beeld op van de dagbladen. Daarnaast zijn ze binnen verschillende deelsectoren van het theater werkzaam en theatercriticus als een eenzaam mens. Hij heeft nauwelijks contact met andere recensenten en komt ook de man-vrouwverdeling aardig overeen met de praktijk. 2 Naast de criteria die recensenten hanteren bij het beoordelen van voorstellingen komt in elk interview een aantal vaste onderwerpen terug. Hierdoor ontstaat een samenhangend geheel. Bovendien geven de interviews bij elkaar een betrouwbaar totaalbeeld van de meningen van theatercritici over hun eigen vak. Vanzelfsprekend zijn de critici het niet altijd met elkaar eens. Recensies en subsidiëring Een van de belangrijkste geschilpunten is het al dan niet zitting nemen in adviescommissies. Onder de geïnterviewden is het aantal voor- en tegenstanders nagenoeg even groot. De tegenstanders brengen vaak in dat het te veel belangenverstrengeling tot gevolg heeft en dat de machtsconcentratie bij één persoon er te groot door wordt. Als criticus dien je onafhankelijk te zijn en je dus niet met geldstromen in te laten. Ook voorstanders noemen de onafhankelijkheid van de criticus, maar dan als reden om wél zitting te nemen in adviescommissies. Eddy Geerlings (oud-toneelrecensent van NRC Handelsblad) verwoordt het treffend als hij zegt dat een theatercriticus een theaterdeskundige is die geen binding heeft met gezelschappen en dus geen risico loopt om van vriendjespolitiek beticht te worden. Dat was vroeger in de Raad voor de Kunst wel anders. Toen oordeelden theatermakers zelf over elkaars aanvragen en moest je de kamer uit als het over je eigen aanvraag ging. Kasper Jansen (muziekredacteur van NRC Handelsblad) voert aan dat het probleem is dat er maar weinig mensen zijn die genoeg concerten en voorstellingen bezoeken om goede adviezen te kunnen geven. Als je die zoekt kom je al snel bij de critici uit. Als het om de macht van de recensent gaat zijn de meningen al even verdeeld. Degenen die zeggen wel macht te hebben, hebben twee groepen voor ogen: enerzijds het publiek en anderzijds de beleidsmakers. Peter Liefhebber van De Telegraaf gaat zelfs zo ver te stellen dat het vreemd zou zijn wanneer een theatergezelschap dat langdurig negatieve recensies krijgt, dit niet merkt aan Amsterdammer haalt in dit verband Winnie Sorgdrager, voorzitter van de Raad voor Cultuur, aan. Zij heeft toegegeven dat in de dossiers van de raad steeds vaker gebruik wordt gemaakt van recensies. Dit is vooral het geval wanneer de commissieleden het te beoordelen gezelschap zelf niet aan het werk hebben gezien. Je zou hieruit kunnen afleiden dat het dan beter is dat critici zitting nemen in dergelijke commissies. Dan zou daar in ieder geval nog het debat gevoerd worden dat in de meeste kranten volgens de critici zelf ontbreekt. De critici die zeggen geen macht te hebben, menen noch op de potentiële bezoeker noch op de subsidiegever invloed te hebben. Zij zeggen vooral voor de niet-bezoeker te schrijven, zodat deze zich ook een oordeel over de voorstelling kan vormen. Over één aspect zijn de critici, een enkeling daargelaten, het opvallend eens. Het is voor een criticus uit den boze om contacten binnen de theaterwereld te hebben. Vriendschap met regisseurs of acteurs tast de onafhankelijkheid van de criticus aan. Het is daarom dat de meesten direct na de voorstelling verdwijnen. In dit opzicht wordt vaak verwezen naar de Vlaamse collega s, die na de voorstelling onder het genot van een Duvel gezellig over de voorstelling nakaarten met acteurs, regisseurs of collega-critici. Peter Anthonissen nuanceert dit beeld van de Vlaamse theatercriticus in zijn epiloog. Dat de Vlaamse éminence grise Wim van Gansebeke vaak na een voorstelling tot diep in de nacht aan de bar discussieerde met acteurs wil nog niet zeggen dat dit voor alle Vlaamse critici opgaat. Bovendien was het voor hem geen reden de makers niet de les te lezen in een bespreking. Wel moet hij bekennen dat de critici onderling na een voorstelling vaker wel dan niet staan te discussiëren. Men moet er echter niet van uitgaan dat deze gesprekken altijd even diepgaand zijn. Hij bekent in ieder geval zelf zelden het achterste van zijn tong te laten zien. André Nuchelmans is redacteur van Boekman en staf In zijn inleiding maakt Meijers een onderscheid tussen recensenten en critici. Recensenten hechten meer aan de nieuwswaarde van een voorstelling, terwijl critici daaraan voorbijgaan en langere, doorwrochtere stukken schrijven. Aangezien de ondertitel van het boek suggereert dat er 25 critici aan het woord zijn, terwijl het in de betekenis volgens Meijers vooral recensenten zijn, gebruik ik beide termen door elkaar. de subsidiëring. Loek Zonneveld van De Groene medewerker van de Boekmanstichting. 2 Ruim 40 procent van de geïnterviewden is vrouw. Afgezet tegen de gemiddeld 30 procent die uit de enquête van Susanne Janssen naar voren komt en het feit dat vrouwen in het theater niet ondervertegenwoordigd zijn, kan van een redelijke afspiegeling van de totale man-vrouwverhouding gesproken worden.

5 140 Robert Oosterhuis Kwaliteitsoordeel is mensenwerk Hans Beerekamp e.a. De kunst van het kiezen Rotterdamse Kunststichting/Phenix Foundation/Boekmanstichting, 2003 ISBN Kwaliteit is een van de centrale waarden in het Beerekamp ziet in het resultaat van het experiment niettemin aanwijzingen dat kwaliteit in de kunstbeleid van de overheid. Zo n 25 jaar geleden werd dit criterium voorwerp van reflectie en film universeel herkend kan worden mits de onderzoek, mede op instigatie van diezelfde criticus zich bewust is van mogelijke misverstanden door interculturele verschillen, en eigen overheid. In Nederland leidde dat tot publicaties van sociologen als Warna Oosterbaan en Abram tekortkomingen eerlijk bespreekt. Toch signaleert Beerekamp ook een levensgroot struikel- de Swaan, later gevolgd door ander onderzoek. Maar de overheid kwam van een koude kermis blok dat gelijkwaardige perceptie in de weg thuis. Door al dat onderzoek werd het kwaliteitsbegrip danig gehavend: gecontextualiseerd door industrie die het kijken van iedereen (ook van staat: de dominantie van de Amerikaanse film- sociologen, gefileerd door filosofen, geduid door critici!) beïnvloedt. psychologen en ontleed door bedrijfskundigen. Maar hoe moeten we dan de culturele verschillen overbruggen? In elk geval niet met de En toch staat ook nu in het regeerakkoord dat kwaliteit de maatstaf is bij de beoordeling van aanpak van de Amsterdamse cultuurwethouder kunst. Ook de multiculturele samenleving leidt Hannah Belliot, die Beerekamp aanduidt als de tot vragen over het kwaliteitsbegrip. Over dit verleiding van het ressentiment. Zij wil de onderwerp organiseerden de Rotterdamse schotten tussen de culturen afbreken door het Kunststichting en de Phenix Foundation in 2002 invoeren van meer representativiteit bij de kwaliteitsbeoordeling. De scheiding tussen amateur- de conferentie De kunst van het kiezen, de keuze van de kunst. Resultaat was een boekje met vier kunst en professionele kunst moet worden essays onder de titel De kunst van het kiezen. opgeheven en adviescommissies dienen minder In het eerste essay probeert filmcriticus Hans eenzijdig te worden samengesteld. Mensen uit Beerekamp te onderbouwen dat er zoiets alle culturen en sociale klassen moeten kunnen bestaat als een universele kwaliteit van film, te bepalen wat kwaliteit is. Beerenkamp is hier fel herkennen door critici uit verschillende culturen. op tegen: Het hanteren van representativiteit Hij beschrijft daartoe een experiment gedaan op als criterium bij de beoordeling van kunst [leidt] een symposium van filmjournalisten. Thaise en noodzakelijkerwijs tot vervlakking en willekeur. Nederlandse filmcritici schreven recensies over Op den duur [ ] is de volgende consequentie Thaise en Nederlandse films. De critici bleken dat cultuur zonder onderscheidingsvermogen geen cruciale fouten te maken bij het begrijpen ten onder gaat (p. 34). van de films uit elkaars cultuur, maar er ontbrak In dit essay horen we een echo van de freischwebende Intelligenz van Karl Mannheim: wederzijds toch wel cruciale culturele kennis. ons oordeel is cultureel bepaald maar met bewustzijn en goede wil kunnen we ons daaraan onttrekken. Genreoverstijgend platform Wereldmuziek bestaat niet, luidt de titel van het essay van Oscar van der Pluijm. Wereldmuziek (en nietwesterse muziek) is een muziekgenre dat zijn identiteit ontleent aan wat het niet is: westers. Dit genre, dat geen genre is, is een gevolg van een uitsluitingsmechanisme van de bestaande muziekpraktijk. Multicultureel kunstbeleid zou de deconstructie van dit genre tot doel moeten hebben. Dit lijken mij wel juiste constateringen, zij het dat dat uitsluitingsmechanisme ook een kwestie van onmacht en onkunde is. De nietwesterse muziek is een enorm terrein dat moeilijk zomaar als geheel te kennen is. Van der Pluijm pleit daarom voor een nationaal genreoverstijgend platform ter stimulering van de culturele diversiteit van de hedendaagse muziekpraktijk, maar waarschuwt dat dit vooral geen genre-instituut moet worden, omdat dat alleen maar bijdraagt aan de constructie van het fictieve genre. Maar hoe groot is het probleem nu eigenlijk in de muziek? Van der Pluijm zelf ziet een gevarieerde muziekpraktijk met festivals en enkele gespecialiseerde (en gesubsidieerde) organisaties zoals RASA, KIT, Kulsan en de Melkweg. Inderdaad, wie goed kijkt kan nu al zeer veel verschillende muzieksoorten beluisteren, gesubsidieerd, maar vooral ook in eigen culturele kring los van de overheid. Juist de muziekwereld is bij uitstek internationaal. Eén platform is aardig, maar veel beter is dat de overheid de bestaande (gesubsidieerde) muziekinstellingen uitdaagt en opdraagt rekening te houden met de multiculturele samenleving. En daarnaast een aantal gespecialiseerde instellingen ondersteunt. Spook van cultuurrelativisme Laurien Saraber maakt in haar essay een nauwgezette analyse van het beoordelingsproces in de discipline nietwesterse dans. Veel van de problemen die zij signaleert komen voort uit een gebrek aan kennis van de andere culturen bij zittende commissies. Ze wijst op vele onduidelijkheden en inconsequenties bij het gebruik van die criteria, bijvoorbeeld van het criterium verscheidenheid. Ze doet allerlei nuttige voorstellen voor verbetering van de adviespraktijk: meer persoonlijk contact met de aanvragers, tijdelijk inhuren van expertise, meer allochtone adviseurs, meer subsidiemogelijkheden voor semi-professionele groepen, goede procedures, alertere commissieleden. Maar ook een andere invulling van bepaalde criteria. Zo onderscheidt zij in navolging van de etnomusicoloog Trimillos historische authenticiteit (betrekking hebbend op de culturele canon en de traditie) en functionele authenticiteit (kunstuitingen die relevant zijn voor de samenleving). Dit brengt haar tot de suggestie dat een overheid die Koerdische volksdansgroepen (historisch authentiek) niet subsidieert, zich zou moeten afvragen in welke gevallen ze westerse klassieke muziek en fanfareorkesten (ook historisch authentiek) nog zou moeten ondersteunen. Hoe zinvol haar aanbevelingen ook zijn, hier slaat het spook van het cultuurrelativisme toe. Het lijkt mij legitiem dat een nationale overheid het eigen culturele erfgoed een zekere prioriteit geeft. Procedures en formulieren Shervin Nekuee en Bart Top presenteren in hun essay een beoordelingsmodel bestaande uit een matrix waarbij de veelgebruikte criteria vakmanschap, oorspronkelijkheid en zeggingskracht worden gekruist met drie typen kunst: gemeenschapskunst, hybride kunst en autonome kunst (elk weer onderscheiden in een vernieuwende en een traditionele variant, wat maakt dat er 3 x 3 x 2 = 18 cellen in het model staan). Gemeenschapskunst is kunst die gericht is op een gemeenschap, met daarbij horende symbolen en betekenissen, en daaraan ook ten dienste staat. Hybride kunst is kunst die groep en monocultuur overstijgt [ ] en wordt gemaakt door kunstenaars die meerdere culturen van binnenuit (willen) leren kennen en aanvoelen (p. 113). Autonome kunst wordt gemaakt vanuit individueel perspectief, 141

6 142 onttrekt zich aan tradities of genres en heeft de pretentie tot het ontwikkelen van een eigen universele taal. De hantering van dit schema staat of valt met de kwaliteit van de commissieleden, zoals de auteurs zelf terecht opmerken. Zo n schema kan hooguit een hulpmiddel zijn om een discussie te ordenen. Maar tegen dit schema heb ik meer bezwaren. Allereerst: te veel categorieën (achttien!). Het leidt tot onwerkbare gedetailleerdheid: alsof de diamantslijper niet van ophouden weet en niets overhoudt dan slijpsel. En al die verfijning komt ook weer terug in de procedures en formulieren die met name nieuwkomers juist weer buitensluiten. Merkwaardig inconsequent is de opname van de categorie autonome kunst door de auteurs, die zo in hun essay duidelijk maken dat alle kunst bepaald wordt door een context. En het onderscheid tussen die autonome kunst en de hybride kunst lijkt mij in de praktijk niet te trekken. We zien hier wel een overeenkomst met Saraber; wat de auteurs aanduiden met gemeenschapskunst, vinden we bij Saraber terug bij het criterium functionele authenticiteit, beide in een poging om het beoordelingsinstrumentarium geschikt te maken voor culturele uitingen met een meer volks of populair karakter. Lokaal gekleurde keuzen Als er één ding weer eens duidelijk wordt uit de vier essays, dan is het wel dat kwaliteitsbeoordeling in essentie mensenwerk is. Laten we die kwaliteit dan ook maar herkenbaar menselijker maken. Minder semi-objectieve oordelen van onzichtbare commissies en meer pregnante artistieke keuzen van herkenbare individuen (artistiek leiders, cultuurverkenners, intendanten, bijvoorbeeld van allochtone origine). Daarbij kan ook horen dat de rijksoverheid minder krampachtig vasthoudt aan dat ene centrale oordeel van de Raad voor Cultuur of een landelijk fonds, maar meer decentraliseert naar lokale overheden. Zo kunnen artistieke keuzen een lokale kleur krijgen, zodat er in Zaanstad andere keuzen gemaakt worden dan in Emmen of Maastricht. We moeten daarbij uitgaan van een dynamisch cultuurbegrip, maar niet vervallen in cultuurrelativisme. Dat betekent openstaan voor de culturele nieuwkomers, natuurlijk, maar wel blijven staan voor het eigen culturele erfgoed. Zoals ook Paul Scheffer schreef in zijn essay Het multiculturele drama : als we niet in onszelf geloven, hebben we nieuwkomers niets te bieden. Robert Oosterhuis is socioloog en beleidsmedewerker bij de gemeente Zaanstad.

CKV Festival 2012. CKV festival 2012

CKV Festival 2012. CKV festival 2012 C CKV Festival 2012 Het CKV Festival vindt in 2012 plaats op 23 en 30 oktober. Twee dagen gaan de Bredase leerlingen van het voortgezet onderwijs naar de culturele instellingen van Breda. De basis van

Nadere informatie

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 maandag 12 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 maandag 12 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VWO 2014 tijdvak 1 maandag 12 mei 13.30-16.30 uur Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 19 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 49 punten

Nadere informatie

Jan Bransen Het Schrijven van een Filosofisch Essay

Jan Bransen Het Schrijven van een Filosofisch Essay Jan Bransen Het Schrijven van een Filosofisch Essay Onderstaande tekst schreef ik jaren geleden om studenten wat richtlijnen te geven bij het ontwikkelen van een voor filosofen cruciale vaardigheid: het

Nadere informatie

Hoe schrijf ik een Recensie

Hoe schrijf ik een Recensie Hoe schrijf ik een Recensie Een recensie is een kritisch artikel geschreven voor een krant of tijdschrift om degene die het leest te informeren over een voorstelling. Jij bent voor deze gelegenheid journalist

Nadere informatie

Commentaar. Wetenschappelijke rechtsfilosofie?

Commentaar. Wetenschappelijke rechtsfilosofie? Commentaar Wetenschappelijke rechtsfilosofie? Jaap Hage* 1. Hoe het met andere lezers van dit tijdschrift staat weet ik niet, maar zelf heb ik het gevoel dat er aan veel bijdragen in R&R en aan rechtsfilosofische

Nadere informatie

Examen HAVO. Nederlands. tijdvak 2 dinsdag 21 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. Nederlands. tijdvak 2 dinsdag 21 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2011 tijdvak 2 dinsdag 21 juni 13.30-16.30 uur Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 22 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 49 punten

Nadere informatie

De DOELSTELLING van de kunstbv-opdrachten & De BEOORDELING:

De DOELSTELLING van de kunstbv-opdrachten & De BEOORDELING: beeldende vorming De DOELSTELLING van de -opdrachten & De BEOORDELING: Doelstellingen van de opdrachten. Leren: Thematisch + procesmatig te werken Bestuderen van het thema: met een open houding Verzamelen

Nadere informatie

Inleiding Onderzoek, een lessen-cyclus voor MT/AD 3.

Inleiding Onderzoek, een lessen-cyclus voor MT/AD 3. Inleiding Onderzoek, een lessen-cyclus voor MT/AD 3. Hans Timmermans. De Onderzoekscyclus: In de bovenstaande figuur is schematisch de onderzoekscyclus weergegeven. - Er is een onderwerp van onderzoek.

Nadere informatie

Online copywriting in 60 minuten

Online copywriting in 60 minuten Online copywriting in 60 minuten Dimitri Lambermont in samenwerking met Eerste druk april 2016 Uitgeverij Haystack Postbus 308 5300 AH Zaltbommel 0418-680180 www.haystack.nl needle@haystack.nl In samenwerking

Nadere informatie

Tegen kritiek kunnen - Een kritiek op de kritiek-

Tegen kritiek kunnen - Een kritiek op de kritiek- Tegen kritiek kunnen - Een kritiek op de kritiek- De recensie is steeds minder kritisch geworden en verwaterd tot een vluchtig en persoonlijk stukje in de krant. Dat leidt regelmatig tot conflicten tussen

Nadere informatie

Eisen en lay-out van het PWS

Eisen en lay-out van het PWS Eisen en lay-out van het PWS INHOUD EN OPZET VAN HET PROFIELWERKSTUK In het navolgende komen achtereenvolgens aan bod: de titelpagina, de inhoudsopgave, de inleiding, de hoofdtekst, de samenvatting, de

Nadere informatie

Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl)

Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl) Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl) Examen VWO Vragenboekje Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Maandag 24 mei 9.00 12.00 uur 20 04 Voor dit examen zijn

Nadere informatie

Examen HAVO. Nederlands Nederlands. tijdvak 2 dinsdag 22 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. Nederlands Nederlands. tijdvak 2 dinsdag 22 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2010 tijdvak 2 dinsdag 22 juni 13.30-16.30 uur tevens oud programma Nederlands Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 21 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor

Nadere informatie

pagina 2 van 5 Laten we maar weer eens een willekeurige groep voorwerpen nemen. Er bestaan bijvoorbeeld -- om maar iets te noemen -- allerlei verschil

pagina 2 van 5 Laten we maar weer eens een willekeurige groep voorwerpen nemen. Er bestaan bijvoorbeeld -- om maar iets te noemen -- allerlei verschil pagina 1 van 5 Home > Bronteksten > Plato, Over kunst Vert. Gerard Koolschijn. Plato, Constitutie (Politeia), Amsterdam: 1995. 245-249. (Socrates) Nu we [...] de verschillende elementen van de menselijke

Nadere informatie

STARTEN MET BESPIEGELING- KUNSTEN IN SAMENHANG

STARTEN MET BESPIEGELING- KUNSTEN IN SAMENHANG STARTEN MET BESPIEGELING- KUNSTEN IN SAMENHANG Schooljaar 2016-2017 Starten met Bespiegeling- Kunsten in samenhang Deze informatie is bedoeld voor docenten die aankomend schooljaar gaan starten met de

Nadere informatie

Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 1

Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 1 Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 1 Deel 1, Hoofdstuk 1 - Dat er iets buiten ons bestaat. Rikus Koops 8 juni 2012 Versie 1.1 In de inleidende toelichting nummer 0 heb ik gesproken

Nadere informatie

INHOUD. Inleiding. Wisselende verhoudingen in het literaire systeem 11 Een chronisch debat 14

INHOUD. Inleiding. Wisselende verhoudingen in het literaire systeem 11 Een chronisch debat 14 5 INHOUD Inleiding. Wisselende verhoudingen in het literaire systeem 11 Een chronisch debat 14 Hoofdstuk 1. Theoretisch kader 19 1.1 De polysysteemtheorie 19 Object van onderzoek 21 Het repertoire 23 1.2

Nadere informatie

Opgave 2 Doen wat je denkt

Opgave 2 Doen wat je denkt Opgave 2 Doen wat je denkt 7 maximumscore 2 een argumentatie waarom Swaab het bestaan van vrije wil verwerpt op grond van de experimenten van Libet: bewustzijn komt pas na de beslissingen van de hersenen

Nadere informatie

Abstract Waaier van Merken Een inventarisatie van branding in de Nederlandse gesubsidieerde theatersector Margriet van Weperen

Abstract Waaier van Merken Een inventarisatie van branding in de Nederlandse gesubsidieerde theatersector Margriet van Weperen Abstract Waaier van Merken Een inventarisatie van branding in de Nederlandse gesubsidieerde theatersector Margriet van Weperen Bachelorscriptie Kunsten, Cultuur en Media Rijksuniversiteit Groningen Begeleider:

Nadere informatie

onthouden. Schrijfdoelen Schrijfdoel Inhoud schrijfdoel Voorbeeld vermaakt door een leuk, spannen, aangrijpend of interessante tekst.

onthouden. Schrijfdoelen Schrijfdoel Inhoud schrijfdoel Voorbeeld vermaakt door een leuk, spannen, aangrijpend of interessante tekst. Nederlands Leesvaardigheid Leesstrategieën Oriënterend lezen Globaal lezen Intensief lezen Zoekend lezen Kritisch lezen Studerend lezen Om het onderwerp vast te stellen en te bepalen of de tekst bruikbaar

Nadere informatie

Schrijven over beeldende kunst

Schrijven over beeldende kunst Schrijven over beeldende kunst Wat er in Nederland tegenwoordig over beeldende kunst te lezen valt, is betrekkelijk gemakkelijk samen te vatten en in categorieën van populair naar specialistisch onder

Nadere informatie

CKV: Culturele en Kunstzinnige Vorming

CKV: Culturele en Kunstzinnige Vorming CKV: Culturele en Kunstzinnige Vorming Tot nu toe heb je bij een schoolvak vooral gewerkt aan kennis en vaardigheid. Het vak CKV onderscheidt zich wat dat betreft van veel andere vakken. In de basisvorming

Nadere informatie

Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl)

Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl) Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl) Examen VWO Vragenboekje Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Maandag 19 mei 9.00 12.00 uur 20 03 Voor dit examen zijn

Nadere informatie

Competentie 7: Reflectie en ontwikkeling

Competentie 7: Reflectie en ontwikkeling Competentie 7: Reflectie en ontwikkeling Vaardigheden: Reflecteren op persoon, proces en product Eigen portfolio beheren Kennis: Reflectie Zelfsturing CAO-VO-2011-2012: Scholingsrecht PO (H9) Scholingsrecht

Nadere informatie

Producten aangeboden door de Openbare Bibliotheek Rijssen-Holten aan het Voortgezet Onderwijs 2012-2013

Producten aangeboden door de Openbare Bibliotheek Rijssen-Holten aan het Voortgezet Onderwijs 2012-2013 Producten aangeboden door de Openbare Bibliotheek Rijssen-Holten aan het Voortgezet Onderwijs 2012-2013 Voorwoord Uw school besteedt het komend schooljaar natuurlijk veel aandacht aan mediawijsheid en

Nadere informatie

Examenprogramma kunst (algemeen) havo/vwo

Examenprogramma kunst (algemeen) havo/vwo Examenprogramma kunst (algemeen) havo/vwo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein B Invalshoeken

Nadere informatie

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Kiezen voor Latijn en/of Grieks? Als leerling in het laatste jaar van de basisschool sta jij voor een belangrijke keuze. Welke studierichting moet je gaan volgen in het

Nadere informatie

Weten het niet-weten

Weten het niet-weten Weten het niet-weten Over natuurwetenschap en levensbeschouwing Ger Vertogen DAMON Vertogen, Weten.indd 3 10-8-10 9:55 Inhoudsopgave Voorwoord 7 1. Inleiding 9 2. Aard van de natuurwetenschap 13 3. Klassieke

Nadere informatie

raad voor cultuur R.J.Schimmelpennincklaan 3

raad voor cultuur R.J.Schimmelpennincklaan 3 R.J.Schimmelpennincklaan 3 so-to-3612+3 2506 AE Den Haag teler.cn.3172312esse fax +31(o)70 36147 27 e-mail cultuur@cultuur.nl www.cultuur.nl De minister van Onderwijs Cultuur en Wetenschappen de heer

Nadere informatie

Zondag 30 augustus Kijken met nieuwe ogen

Zondag 30 augustus Kijken met nieuwe ogen Zondag 30 augustus Kijken met nieuwe ogen Bij Marcus 8 : 22 26 Begrijpen jullie het dan nog niet, ontbreekt het jullie aan inzicht? Dat waren de verwijten die vorige week aan de leerlingen van Jezus werden

Nadere informatie

Thije Adams KUNST. Wordt een mens daar beter van? vangennep amsterdam

Thije Adams KUNST. Wordt een mens daar beter van? vangennep amsterdam Thije Adams KUNST Wordt een mens daar beter van? vangennep amsterdam Inhoud Vooraf 5 I. Inleiding 7 II. Wat doen wij met kunst? 9 III. Wat doet kunst met ons? 42 IV. Plato en Rousseau 59 V. Onzekerheid

Nadere informatie

Melissa Even 4T4 Mevr. Scholten

Melissa Even 4T4 Mevr. Scholten Zakelijke gegevens. De titel van het boek is De engel Yannick. De naam van de auteur is Do van Ranst. De naam van de uitgever is Do Van Ranst en Davidsfonds uitgeverij nv. Het jaar dat het is verschenen

Nadere informatie

Studiehandleiding Ba-scriptie Kunsten, Cultuur en Media

Studiehandleiding Ba-scriptie Kunsten, Cultuur en Media Studiehandleiding Ba-scriptie Kunsten, Cultuur en Media Titel: Ba-scriptie Kunsten, Cultuur en Media Vakcode: LWX999B10 Opleiding: Kunsten, Cultuur en Media Studiefase: Bachelor 3 e jaar/ KCM Major Periode:

Nadere informatie

Richtlijn / info voor ouders. Uithuisplaatsing. Richtlijnen jeugdhulp en jeugdbescherming. NVO, BPSW en NIP

Richtlijn / info voor ouders. Uithuisplaatsing. Richtlijnen jeugdhulp en jeugdbescherming. NVO, BPSW en NIP Richtlijn / info voor ouders Uithuisplaatsing Richtlijnen jeugdhulp en jeugdbescherming NVO, BPSW en NIP Inleiding Een kind opvoeden is niet makkelijk. Zo kan het zijn dat uw kind meer of andere zorg nodig

Nadere informatie

Schaduwspits. Gemaakt door : Onur Arslantas. Klas: 3T3. Leraar: Mevrouw Scholten

Schaduwspits. Gemaakt door : Onur Arslantas. Klas: 3T3. Leraar: Mevrouw Scholten Schaduwspits Gemaakt door : Onur Arslantas Klas: 3T3 Leraar: Mevrouw Scholten Zakelijke gegevens A. Schaduwspits B. Corien Botman C. Querido, 2005, 199 bladzijden en ik heb het boek gelezen van de lijsters.

Nadere informatie

WINTER SCHOOL EEN NIEUWE KOERS. 9 tot 12 januari Een vierdaags programma van The School of Life om 2017 in volle vaart te starten.

WINTER SCHOOL EEN NIEUWE KOERS. 9 tot 12 januari Een vierdaags programma van The School of Life om 2017 in volle vaart te starten. WINTER SCHOOL EEN NIEUWE KOERS 9 tot 12 januari 2017 Een vierdaags programma van The School of Life om 2017 in volle vaart te starten professional winter school: een nieuwe koers In januari begint jouw

Nadere informatie

Common European Framework of Reference (CEFR)

Common European Framework of Reference (CEFR) Common European Framework of Reference (CEFR) Niveaus van taalvaardigheid volgens de Raad van Europa De doelstellingen van de algemene taaltrainingen omschrijven we volgens het Europese gemeenschappelijke

Nadere informatie

Juryrapport. Boekman Dissertatieprijs. voor kunst- en cultuurbeleid

Juryrapport. Boekman Dissertatieprijs. voor kunst- en cultuurbeleid Juryrapport Boekman Dissertatieprijs voor kunst- en cultuurbeleid 2015 Geachte aanwezigen, en in het bijzonder de genomineerden voor de Boekman Dissertatieprijs, Thijs Lijster, Emanuel Overbeeke en Christoph

Nadere informatie

1Wat is dat eigenlijk, klagen?

1Wat is dat eigenlijk, klagen? 13 1Wat is dat eigenlijk, klagen? Zomaar een gesprek tussen willekeurige ouders van willekeurige kinderen in een willekeurige stad in een willekeurige wijk met willekeurige omstandigheden. Weet je wat

Nadere informatie

ONVERGETELIJK Kunst bespreken met mensen met dementie en hun dierbaren

ONVERGETELIJK Kunst bespreken met mensen met dementie en hun dierbaren ONVERGETELIJK Kunst bespreken met mensen met dementie en hun dierbaren 2013: ONVERGETELIJK STEDELIJK & ONVERGETELIJK VAN ABBE Doel: een ontspannen, sociale en inspirerende museumactiviteit organiseren

Nadere informatie

1. Soorten wetenschappelijke informatiebronnen

1. Soorten wetenschappelijke informatiebronnen 1. Soorten wetenschappelijke informatiebronnen Wanneer je als student in het hoger onderwijs de opdracht krijgt om te zoeken naar wetenschappelijke informatie heb je de keuze uit verschillende informatiebronnen.

Nadere informatie

= = = = = = =jáåçéêüéçéå. =téäòáàå. Het TOPOI- model

= = = = = = =jáåçéêüéçéå. =téäòáàå. Het TOPOI- model éêçîáååáéi á ã Ä ì ê Ö O Ç É a áê É Åí áé téäòáàå jáåçéêüéçéå Het TOPOI- model In de omgang met mensen, tijdens een gesprek stoten we gemakkelijk verschillen en misverstanden. Wie zich voorbereidt op storingen,

Nadere informatie

TEKENEN. beeldende vorming. hoofdstuk 15:Yellow Submarine. 3de klas

TEKENEN. beeldende vorming. hoofdstuk 15:Yellow Submarine. 3de klas Yellow Submarine is een animatiefilm uit 1968. Deze film is gebaseerd op de muziek van The Beatles. Toen deze film uit kwam was deze erg vernieuwend. De beelden in de film zijn psychedelisch. Ze zijn vol

Nadere informatie

Wat te doen met zwakke begrijpend lezers?

Wat te doen met zwakke begrijpend lezers? Wat te doen met zwakke begrijpend lezers? Cor Aarnoutse Wat doe je met kinderen die moeite hebben met begrijpend lezen? In dit artikel zullen we antwoord geven op deze vraag. Voor meer informatie verwijzen

Nadere informatie

Verslaglegging. P. Broekhuizen F. Sijsling G. Zandvliet Docenten Nederlands

Verslaglegging. P. Broekhuizen F. Sijsling G. Zandvliet Docenten Nederlands Verslaglegging P. Broekhuizen F. Sijsling G. Zandvliet Docenten Nederlands Leeuwarden, 13 september 2011 Verslaglegging Door : P. Broekhuizen, F. Sijsling en G. Zandvliet Docenten Nederlands Klas : LBLV.2

Nadere informatie

De brieven van Van Gogh

De brieven van Van Gogh De brieven van Van Gogh Tijdens een rondwandeling door het dorp, vertelt ieder gids wel iets over de vele brieven die Vincent schreef in zijn leven. Hoe belangrijk waren de brieven voor Vincent, aan wie

Nadere informatie

COMPETENTIES BELEIDSMEDEWERKER

COMPETENTIES BELEIDSMEDEWERKER COMPETENTIES BELEIDSMEDEWERKER Betekenis vakjes van links naar rechts vakje 1 onvoldoende: vakje 2 matig: vakje 3 goed: vakje 4 excellent: vertoont concreet beschreven gedrag nauwelijks vertoont concreet

Nadere informatie

Uitwerking kerndoel 7 Nederlandse taal

Uitwerking kerndoel 7 Nederlandse taal Uitwerking kerndoel 7 Nederlandse taal Tussendoelen en leerlijnen Nederlandse taal Primair onderwijs In samenwerking met het expertisecentrum Nederlands Enschede, 1 juni 2006 Nederlands kerndoel 7 Stichting

Nadere informatie

Examen HAVO. Nederlands. tijdvak 1 woensdag 16 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. Nederlands. tijdvak 1 woensdag 16 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2007 tijdvak 1 woensdag 16 mei 13.30-16.30 uur Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 22 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 49 punten

Nadere informatie

Digipanel Theater aan de Parade

Digipanel Theater aan de Parade Digipanel Theater aan de Parade 20 mei 2011 Afdeling Onderzoek en Statistiek Gemeente s-hertogenbosch Inleiding Het Theater aan de Parade is bijna 40 jaar oud. Op veel punten voldoet het niet meer aan

Nadere informatie

Tips om zelf het luisteren te verbeteren

Tips om zelf het luisteren te verbeteren Tips om zelf het luisteren te verbeteren Naast het leren van woorden is het belangrijk om zo veel mogelijk te oefenen met luisteren. Daarbij gaat het om verstavaardigheid en om begrijpend luisteren. Verstavaardigheid

Nadere informatie

COLUMN VERBINDEND EN ONDERWIJSKUNDIG LEIDERSCHAP NATIONAAL ONDERWIJSDEBAT 9 OKTOBER 2008 HARRIE AARDEMA, CONCEPT 071008

COLUMN VERBINDEND EN ONDERWIJSKUNDIG LEIDERSCHAP NATIONAAL ONDERWIJSDEBAT 9 OKTOBER 2008 HARRIE AARDEMA, CONCEPT 071008 Ik zie mijn inleiding vooral als een opwarmer voor de discussie. Ik ga daarom proberen zo veel mogelijk vragen op te roepen, waar we dan straks onder leiding van Wilma Borgman met elkaar over kunnen gaan

Nadere informatie

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 maandag 18 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 maandag 18 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VWO 2009 tijdvak 1 maandag 18 mei 9.00-12.00 uur Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 22 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

Dossieropdracht 3. Analyse 1 - Didactiek

Dossieropdracht 3. Analyse 1 - Didactiek Dossieropdracht 3 Analyse 1 - Didactiek Naam: Thomas Sluyter Nummer: 1018808 Jaar / Klas: 1e jaar Docent Wiskunde, deeltijd Datum: 22 november, 2007 Samenvatting Het realistische wiskundeonderwijs heeft

Nadere informatie

Ontdek de Bibliotheek. Ontdek de Bibliotheek. Ontdek de Bibliotheek

Ontdek de Bibliotheek. Ontdek de Bibliotheek. Ontdek de Bibliotheek Ontdek de Bibliotheek Ontdek de Bibliotheek Ontdek de Bibliotheek Welkom in de bibliotheek. Je gaat op ontdekking in de bibliotheek. Hierbij doe je een onderzoek naar verschillende soorten media; zoals

Nadere informatie

Chakra Numerologie logo en achtergronden als inleiding tot de. Chakra Code

Chakra Numerologie logo en achtergronden als inleiding tot de. Chakra Code Chakra Numerologie logo en achtergronden als inleiding tot de Chakra Code Chakra Numerologie logo en achtergronden als inleiding tot de Chakra Code André Molenaar Schrijver: André Molenaar Coverontwerp:

Nadere informatie

Toetsplan Bacheloropleiding Kunsten, Cultuur en Media 2014-2015

Toetsplan Bacheloropleiding Kunsten, Cultuur en Media 2014-2015 Toetsplan Bacheloropleiding Kunsten, Cultuur en Media 2014-2015 JAAR 1 semester 1 Blok 1 Blok 2 titel code week 1-7 colleges Introduction to Audiovisual Culture continue toetsing, wekelijks verschillende

Nadere informatie

Werkwijze RRKC betreffende advisering subsidie-aanvragen Cultuurplan november 2015

Werkwijze RRKC betreffende advisering subsidie-aanvragen Cultuurplan november 2015 Werkwijze RRKC betreffende advisering subsidie-aanvragen Cultuurplan 2017-2020 30 november 2015 Inleiding Tot 1 februari 2016 12.00 uur kunnen subsidie-aanvragen voor het Cultuurplan 2017-2020 worden ingediend

Nadere informatie

5.3 SAMENVATTEND SCHEMA SOORTEN VERBANDEN

5.3 SAMENVATTEND SCHEMA SOORTEN VERBANDEN 10.2.9 Andere verbanden Soms worden ook nog de volgende verbanden onderscheiden: 1 toelichtend verband (komt sterk overeen met het uitleggend verband) 2 argumenterend verband 3 verklarend verband Deze

Nadere informatie

Onthullingen van Kennis

Onthullingen van Kennis Onthullingen van Kennis Caleidoscoop van Kennis Facetten verschuiven door tijd Vorm en structuur doemen op Gestalte gegeven door Kennis Patronen behouden het ritme De potentie van het punt Hoofdstuk 2

Nadere informatie

www.deandereverbeeld.wordpress.com

www.deandereverbeeld.wordpress.com Tentoonstelling 24/04/2014 22/05/2014 BERINGEN www.deandereverbeeld.wordpress.com 1. Wie is KMS? Kerkwerk Multicultureel Samenleven (KMS) is een open socioculturele organisatie met als opdracht te sensibiliseren,

Nadere informatie

Een brede kijk op onderwijskwaliteit Samenvatting

Een brede kijk op onderwijskwaliteit Samenvatting Een brede kijk op onderwijskwaliteit E e n o n d e r z o e k n a a r p e r c e p t i e s o p o n d e r w i j s k w a l i t e i t b i n n e n S t i c h t i n g U N 1 E K Samenvatting Hester Hill-Veen, Erasmus

Nadere informatie

Hoe ontwikkel ik. Lezing van Ineke Strouken op 19 maart in Nieuwegein. Geachte dames en heren, Volkscultuur

Hoe ontwikkel ik. Lezing van Ineke Strouken op 19 maart in Nieuwegein. Geachte dames en heren, Volkscultuur Hoe ontwikkel ik Ineke Strouken een ijzersterk volkscultuurproject? Geachte dames en heren, Welkom op deze studiedag Hoe ontwikkel ik een ijzersterk volkscultuurproject. Sinds een tweetal jaren staat volkscultuur

Nadere informatie

De theorie voor leesvaardigheid in de vorm van een stappenplan

De theorie voor leesvaardigheid in de vorm van een stappenplan De theorie voor leesvaardigheid in de vorm van een stappenplan 1. Globaal lezen a. Lees eerst altijd een tekst globaal. Dus: titel, inleiding, tussenkopjes, slot en bron. b. Denk na over het onderwerp,

Nadere informatie

Naam:. Klas:. Schooljaar:..

Naam:. Klas:. Schooljaar:.. Handleiding Lezen voor je literatuurlijst Nederlands Havo bovenbouw Naam:. Klas:. Schooljaar:.. Inhoudsopgave Lezen voor de lijst 3 Bepalen van je leesniveau 4 Overzicht van de leesniveaus 5 Literatuurlijsten

Nadere informatie

Breidt netwerk min of meer bij toeval uit. Verneemt bij bedrijven wensen voor nieuwe

Breidt netwerk min of meer bij toeval uit. Verneemt bij bedrijven wensen voor nieuwe Accountmanager Accountmanager onderhoudt relaties met bedrijven en organisaties met het doel voor praktijkleren binnen te halen. Hij kan nagaan welke bedrijven hebben, doet voorstellen voor bij bedrijven

Nadere informatie

opdrachten voor het voortgezet onderwijs

opdrachten voor het voortgezet onderwijs opdrachten voor het voortgezet onderwijs Introductie Voor u ligt het kopieerboek Cartoons in de krant voor het voortgezet onderwijs. Dit lesboekje is geschikt voor VMBO, HAVO en VWO. We hebben geprobeerd

Nadere informatie

Rapport Beleidskader Kunst & Cultuur 2013-2016

Rapport Beleidskader Kunst & Cultuur 2013-2016 Rapport Beleidskader Kunst & Cultuur 2013-2016 Stadspanel Den Haag, ronde voorjaar 2011 INHOUDSOPGAVE Inleiding - 2 - Wat vindt men belangrijk aan het aanbod van kunst en cultuur in Den Haag? - 3 - Hoe

Nadere informatie

De volgende onderdelen moeten altijd in je boekverslag staan

De volgende onderdelen moeten altijd in je boekverslag staan Handleiding boekverslag Er zijn vele manieren om een boekverslag te maken, maar voor je eigen gemak is het van belang dat je een vaste volgorde aanhoudt. Bij de voorbereiding van je toetsen en je schoolexamen

Nadere informatie

Eindexamen maatschappijleer havo 2007-I

Eindexamen maatschappijleer havo 2007-I Vraag Antwoord Scores Opgave 2 Jongeren en massamedia 14 maximumscore 2 Het antwoord moet de volgende onderdelen bevatten: Marktsegmentering is het verdelen van de markt in afzonderlijke delen gericht

Nadere informatie

-----------------------------------------------------------------------

----------------------------------------------------------------------- Maite de Wit Maite Cathérine studeerde Kunst & Economie aan de Hogeschool voor de Kunsten in Utrecht. Na haar afstuderen in 2010 vertrok zij naar Wenen om daar de klassieke muziekwereld te ontdekken, waar

Nadere informatie

Ontdek de Bibliotheek

Ontdek de Bibliotheek Ontdek de Bibliotheek Welkom in de bibliotheek. Je gaat op ontdekking in de bibliotheek. Hierbij doe je een onderzoek naar verschillende soorten media; zoals boeken, tijdschriften, video, audio etc. Zo

Nadere informatie

1

1 1 2 3 4 5 6 7 8 - - - 9 10 o o 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 Toetsingskader scriptie master Financieel recht SCRIPTIE BEOORDELINGSFORMULIER MASTER FINANCIEEL RECHT Uitleg beoordelingsformulier

Nadere informatie

DOCTORAATSVEREISTE BIJ TOEGANG TOT EEN BETREKKING VAN WETENSCHAPPELIJK DIRECTEUR EN ALGEMEEN DIRECTEUR BIJ EEN VLAAMS WETENSCHAPPELIJKE INSTELLING

DOCTORAATSVEREISTE BIJ TOEGANG TOT EEN BETREKKING VAN WETENSCHAPPELIJK DIRECTEUR EN ALGEMEEN DIRECTEUR BIJ EEN VLAAMS WETENSCHAPPELIJKE INSTELLING ADVIES 94 DOCTORAATSVEREISTE BIJ TOEGANG TOT EEN BETREKKING VAN WETENSCHAPPELIJK DIRECTEUR EN ALGEMEEN DIRECTEUR BIJ EEN VLAAMS WETENSCHAPPELIJKE INSTELLING 22 september 2005 ADVIES 94 DOCTORAATSVEREISTE

Nadere informatie

Beleidskader Kunst & Cultuur 2013-2016 Stadspanel Den Haag, ronde voorjaar 2011

Beleidskader Kunst & Cultuur 2013-2016 Stadspanel Den Haag, ronde voorjaar 2011 Rapport Signaal Uitgave Auteurs Informatie Onderzoek en Integrale Vraagstukken Nr X, Jaargang 2004 Oplage Redactieadres Internet / Intranet X exemplaren Gemeente Den Haag OCW-intranet/Organisatie Postbus

Nadere informatie

Het uitreiken van cultuurprijzen behoort tot de tradities van de Vlaamse Gemeenschap.

Het uitreiken van cultuurprijzen behoort tot de tradities van de Vlaamse Gemeenschap. REGLEMENT VOOR DE TOEKENNING VAN DE CULTUURPRIJZEN VAN DE VLAAMSE OVERHEID VOOR HET JAAR 2009 1 ALGEMEEN KADER Het uitreiken van cultuurprijzen behoort tot de tradities van de Vlaamse Gemeenschap. De relevantie

Nadere informatie

Bijlage 3: Format beschrijving opdrachten onderzoekend leren

Bijlage 3: Format beschrijving opdrachten onderzoekend leren Bijlage 3: Format beschrijving opdrachten onderzoekend leren Dit format is bedoeld voor docenten die onderzoekend-lerenopdrachten gaan maken voor het gebruik in hun eigen groep en/of voor gebruik door

Nadere informatie

Richtlijn / info voor ouders. Samen met ouders en jeugdige beslissen over passende hulp. Richtlijnen jeugdhulp en jeugdbescherming.

Richtlijn / info voor ouders. Samen met ouders en jeugdige beslissen over passende hulp. Richtlijnen jeugdhulp en jeugdbescherming. Richtlijn / info voor ouders Samen met ouders en jeugdige beslissen over passende hulp Richtlijnen jeugdhulp en jeugdbescherming NVO, BPSW en NIP Inleiding In elk gezin is wel eens wat. Het is heel normaal

Nadere informatie

Intercultureel collectiebeleid in Nederlandse kunstmusea

Intercultureel collectiebeleid in Nederlandse kunstmusea Intercultureel collectiebeleid in Nederlandse kunstmusea De veranderende demografische samenstelling van de Nederlandse samenleving heeft consequenties voor instellingen die onze cultuur tentoonstellen.

Nadere informatie

Aurelius Augustinus. Liegen en leugens. vertaald door Vincent Hunink ingeleid door Paul van Geest

Aurelius Augustinus. Liegen en leugens. vertaald door Vincent Hunink ingeleid door Paul van Geest Aurelius Augustinus Liegen en leugens (De mendacio & Contra mendacium) vertaald door Vincent Hunink ingeleid door Paul van Geest bw augustinus liegen en leugens 07-12.indd 3 9-12-09 9:16 Inhoud Inleiding

Nadere informatie

10 Masteropleiding Filosofie & Maatschappij

10 Masteropleiding Filosofie & Maatschappij 10 Masteropleiding Filosofie & Maatschappij 10.1 Inleiding Dit hoofdstuk bevat gedetailleerde informatie over de doelstellingen, eindkwalificaties en opbouw van de Masteropleiding Filosofie & Maatschappij.

Nadere informatie

De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen.

De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen. Competentie 1: Creërend vermogen De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen. Concepten voor een ontwerp te ontwikkelen

Nadere informatie

Sterrenstof Kritiek op Kritiek (Nederlands Theaterfestival/Theaterkrant.nl/ Kring voor Nederlandse Theatercritici) 7 september 2016

Sterrenstof Kritiek op Kritiek (Nederlands Theaterfestival/Theaterkrant.nl/ Kring voor Nederlandse Theatercritici) 7 september 2016 Sterrenstof 2016 presentatie op het debat Kritiek op Kritiek (Nederlands Theaterfestival/Theaterkrant.nl/ Kring voor Nederlandse Theatercritici) 7 september 2016 Theaterkrant schrijft recensies over

Nadere informatie

PTA Kunst VWO Belgisch Park cohort

PTA Kunst VWO Belgisch Park cohort Examenprogramma Kunst Het eindexamen Kunst bestaat uit: een schoolexamen Kunst Beeldende Vormgeving en een centraal schriftelijk examen Kunst Algemeen. Domeinen Kunst Beeldende Vormgeving Domein A: Vaktheorie

Nadere informatie

Richtlijnen en bepalingen Prins Bernhard Cultuurfonds Zeeland

Richtlijnen en bepalingen Prins Bernhard Cultuurfonds Zeeland Richtlijnen en bepalingen Prins Bernhard Cultuurfonds Zeeland Het Prins Bernhard Cultuurfonds Zeeland stimuleert cultuur en natuurbehoud in Zeeland. Het richt zich met name op bereiken, beschrijven en

Nadere informatie

d. De redactie van Vooys bepaalt de volgorde waarin de teksten in Vooys verschijnen.

d. De redactie van Vooys bepaalt de volgorde waarin de teksten in Vooys verschijnen. Richtlijnen en regels Tijdschrift Vooys 1. Algemeen a. Het publiek van Vooys bestaat uit geïnteresseerde leken en specialisten op het gebied van de geesteswetenschappen. Het is dus belangrijk om als auteur

Nadere informatie

BEGRIJPEND LEZEN 1 NEDERLANDS TEKSTSOORTEN EN TEKSTDOELEN

BEGRIJPEND LEZEN 1 NEDERLANDS TEKSTSOORTEN EN TEKSTDOELEN BEGRIJPEND LEZEN 1 NEDERLANDS TEKSTSOORTEN EN TEKSTDOELEN 0 AAN HET EINDE VAN DEZE UITLEG: - Kun je het onderwerp uit een zin bepalen. - Kun je het onderwerp van een tekst bepalen. - Kun je een soort tekst

Nadere informatie

Examenprogramma Klassieke Talen vwo

Examenprogramma Klassieke Talen vwo Examenprogramma Klassieke Talen vwo Ingangsdatum: augustus 2014 Eerste examenjaar: 2017 Griekse taal en cultuur (GTC) vwo Latijnse taal en cultuur (LTC) vwo Griekse taal en cultuur (GTC) Het eindexamen

Nadere informatie

Recensies Aan de slag met diversiteit. Effectief communiceren met verschillende culturen (2009, uitgeverij Nelissen)

Recensies Aan de slag met diversiteit. Effectief communiceren met verschillende culturen (2009, uitgeverij Nelissen) Recensies Aan de slag met diversiteit. Effectief communiceren met verschillende culturen (2009, uitgeverij Nelissen) 1- Manager & Literatuur 2- Schooljournaal 3- Zem zem, tijdschrift over het Midden Oosten,

Nadere informatie

Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO

Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Onderdeel van de eindrapportage

Nadere informatie

'Laat kinderen ook zelf kunst maken'

'Laat kinderen ook zelf kunst maken' 'Laat kinderen ook zelf kunst maken' Leren van duurzame verandering 'Laat kinderen ook zelf kunst maken' Amsterdam - Amsterdam Kunsteducatie in Nederland richt zich te weinig op het zélf maken van kunst.

Nadere informatie

SPEECH SHULA PREMIEREDINER 2015

SPEECH SHULA PREMIEREDINER 2015 SPEECH SHULA PREMIEREDINER 2015 Al jarenlang beginnen dit soort speeches van televisiebazen met de constatering dat het medialandschap en het kijkgedrag snel veranderen. En wordt er meestal gelijk door

Nadere informatie

Wonderen, Werk & Geld

Wonderen, Werk & Geld Wonderen, Werk & Geld Marianne WilliaMson UitGeverij de Zaak oorspronkelijke titel: the law of divine Compensation, On Work, Money and Miracles Copyright 2012 Marianne Williamson Published by arrangement

Nadere informatie

Een boekje open over kerkelijk vergaderen

Een boekje open over kerkelijk vergaderen In dit boekje worden onderwerpen belicht die te maken hebben met vergaderen in kerkelijk verband. Praktijkgericht wil het beter zicht geven op wat er speelt aan processen, wetmatigheden, rollen en thema

Nadere informatie

Inhoud. Deel 1: De intelligenties en hun toepassing in het onderwijs. Deel 3: Schoolontwikkeling, MI meting, evaluatie van MI theorie

Inhoud. Deel 1: De intelligenties en hun toepassing in het onderwijs. Deel 3: Schoolontwikkeling, MI meting, evaluatie van MI theorie Inhoud Deel 1: De intelligenties en hun toepassing in het onderwijs Bijlage A: Overzicht van didactische structuren en de intelligenties De Visies Hoofdstuk 1. Hoofdstuk 2. Een korte vooruitblik Drie visies

Nadere informatie

Fout van CPB bij berekening remgeldeffect eigen risico

Fout van CPB bij berekening remgeldeffect eigen risico Fout van CPB bij berekening remgeldeffect eigen risico Wynand van de Ven en Erik Schut Wederreactie op Douven en Mannaerts In ons artikel in TPEdigitaal (Van de Ven en Schut 2010) hebben wij uiteengezet

Nadere informatie

Opening Hogeschooljaar

Opening Hogeschooljaar Onderstaande tekst is ter gelegenheid van de opening van het hogeschooljaar 2016-2017 uitgesproken door prof. dr. Halleh Ghorashi, hoogleraar Diversiteit en Integratie aan de Vrije Universiteit Amsterdam.

Nadere informatie

Massamedia. Hoofdstuk 8

Massamedia. Hoofdstuk 8 Massamedia Hoofdstuk 8 8.2 Beeldvorming in media Bewuste en onbewuste kleuring door redactie! Bewuste kleuring Invloed identiteit medium Manipulatie en indoctrinatie Onbewuste kleuring Onmogelijkheid van

Nadere informatie

DE GROTE LERAREN ALS SPIEGEL VOOR ZELFREFLECTIE?.

DE GROTE LERAREN ALS SPIEGEL VOOR ZELFREFLECTIE?. DE GROTE LERAREN ALS SPIEGEL VOOR ZELFREFLECTIE?. Amersfoort, 21 augustus 2007 John van den Hout Geachte aanwezigen, Toen ik me voorbereidde om voor u dit verhaal te houden, was mijn eerste gedachte: Wat

Nadere informatie