Patiëntveiligheid, de rol van de bestuurder. Ian Leistikow

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Patiëntveiligheid, de rol van de bestuurder. Ian Leistikow"

Transcriptie

1 Patiëntveiligheid, de rol van de bestuurder Ian Leistikow

2 Patiëntveiligheid, de rol van de bestuurder

3

4 Patiëntveiligheid, de rol van de bestuurder Proefschrift ter verkrijging van de graad van doctor aan de Technische Universiteit Delft, op gezag van de rector magnificus prof.ir. K.C.A.M. Luyben, voorzitter van het College voor Promoties in het openbaar te verdedigen op maandag 20 december 2010 om uur door Ian Pjotr LEISTIKOW doctorandus in de geneeskunde geboren te Wynberg, Zuid Afrika

5 Dit proefschrift is goedgekeurd door de promotor: Prof.mr.dr. J.A. de Bruijn Samenstelling promotiecommissie: Rector Magnificus, voorzitter Prof.mr.dr. J.A. de Bruijn, Technische Universiteit Delft, promotor Prof.dr. G.H. Blijham, Universitair Medisch Centrum Utrecht Prof.dr. M.J.G. van Eeten, Technische Universiteit Delft Prof.dr. C.J. Kalkman, Universitair Medisch Centrum Utrecht Prof.dr.ing. F.J.H. Mertens, Technische Universiteit Delft Prof.dr. P.L. Meurs, Erasmus Universiteit Rotterdam Prof.dr. G. van der Wal, Vrije Universiteit Amsterdam Colofon Ian Leistikow, Utrecht 2010 All rights reserved. No part of this publication may be reproduced or transmitted in any form or by any means, electronic or mechanical, including photocopy, recording, or any information storage and retrieval system, without permission in writing from the copyright owner. Ontwerp omslag en binnenwerk: Frank Boesveld, Multimedia, Facilitair Bedrijf, UMC Utrecht Illustraties: Allegorie van het goede bestuur. Ambrogio Lorenzetti. Fresco, Siena, Palazzo Pubblico Drukwerk: Elsevier gezondheidszorg, Amsterdam

6 Alan: ( ) here s Jackie to tell you all how to rid the world of all known diseases. Jackie: Hello, Alan. Alan: Hello, Jackie. Jackie: Well, first of all become a doctor and discover a marvellous cure for something, and then, when the medical profession really starts to take notice of you, you can jolly well tell them what to do and make sure they get everything right so there ll never be any diseases ever again. Alan: Thanks, Jackie. Great idea. How to do it. Monty Python s Flying Circus.

7 Inhoudsopgave Hoofdstuk 1 Inleiding Fouten in de zorg leiden tot forse schade en sterfte Zorgprofessionals zijn onvoldoende in staat gebleken om vermijdbare schade te beteugelen Aandacht verschuift richting verantwoordelijkheid van bestuurder Bestuurder heeft beperkte mogelijkheden om zijn verantwoordelijkheid vorm te geven Opzet van dit onderzoek Hoofdstuk 2 methodologie Inleiding Theoretisch deel Empirisch deel Prescriptief deel Hoofdstuk 3 Achtergrond van het thema patiëntveiligheid Patiëntveiligheid - internationaal perspectief Patiëntveiligheid - theoretische achtergrond Opkomst van patiëntveiligheid in Nederland : Doden geteld, norm gesteld, plannen gemeld Inhoud van dit proefschrift in de landelijke context Samenvatting Hoofdstuk 4 Waarom leiding geven aan patiëntveiligheid ingewikkeld is Introductie Kenmerk patiëntveiligheid: Beperkte zichtbaarheid Kenmerk patiëntveiligheid: Ambiguïteit en beperkte kenbaarheid Kenmerk patiëntveiligheid: Variëteit Kenmerk patiëntveiligheid: Raakt kern professioneel handelen Aangedragen oplossing ontkent complexiteit van het probleem Conclusie Hoofdstuk 5 Leiding geven in professionele organisaties Patiëntveiligheid, professionals en professionele organisaties Leiding geven aan professionals Kwaliteit van zorg als voorbeeld van de problematiek van professionele organisaties Omgaan met de ongestructureerde problematiek van professionele organisaties

8 5.5 Procesmatige aansturing Samenvatting Hoofdstuk 6 Meldingscommissie Incidenten Patiëntenzorg (MIP) Inleiding Waarom het ingewikkeld is De werkwijze van de MIP Doorwerking van de nieuwe MIP werkwijze Beschouwing op de interventie Samenvatting Hoofdstuk 7 Systematische Incident Reconstructie en Evaluatie (SIRE) Inleiding Waarom het ingewikkeld is De implementatie van SIRE De doorwerking van SIRE Beschouwing op de interventie Samenvatting Hoofdstuk 8 Scenario Analyse van Faalwijzen, Effecten en Risico s (SAFER) Inleiding Waarom het ingewikkeld is De implementatie van SAFER De doorwerking van SAFER Beschouwing op de interventie Samenvatting Hoofdstuk 9 de drie casus vergeleken De strategieën die bij de drie casus zijn toegepast Strategieën creëerden structuur voor betrokken besluitvorming Samenvatting Beschouwing Conclusies Appendix A Referenties Samenvatting Summary Dankwoord Curriculum Vitae Publicaties

9

10 1Hoofdstuk 1 Inleiding

11 1, Fouten in de zorg leiden tot forse schade en sterfte Ieder jaar sterven er in Nederlandse ziekenhuizen potentieel 1735 patiënten ten gevolge van vermijdbare onbedoelde schade. Dat zijn evenveel mensen als het aantal woorden in dit hoofdstuk. Het NIVEL/EMGO onderzoek dat uitkwam in 2007 wees uit dat van de 1,3 miljoen patiënten die in 2004 waren opgenomen in Nederlandse ziekenhuizen, 5,7% onbedoelde schade had opgelopen ten gevolge van de zorg, waarvan ongeveer de helft vermijdbaar werd geacht van deze patiënten zouden potentieel overleden zijn als gevolg van deze vermijdbare schade. Ter vergelijking vielen er in datzelfde jaar in Nederland 881 verkeersdoden. Deze uitkomst bevestigde het al langer bestaande vermoeden dat onbedoelde schade in Nederlandse ziekenhuizen een groot probleem is. 4, 5, 6, 7 2 Zorgprofessionals zijn onvoldoende in staat gebleken om vermijdbare schade te beteugelen Zorgverleners zijn in overgrote meerderheid bijzonder gedreven om het beste voor hun patiënt te doen. Mensen van buiten de zorg die een keer meelopen valt het vaak op hoe sterk het arbeidsmoraal in de zorg is. Ondanks deze intrinsieke motivatie en het hoge opleidingsniveau is het gebleken dat zorgprofessionals niet in staat zijn om de problemen rondom patiëntveiligheid op te lossen. Artsen zijn gewend na te denken wat er mis is bij de patiënt. Ze hebben weinig oog voor tekortkomingen in het zorgsysteem, aldus dr. Harry Molendijk in 2006, destijds voorzitter van het Nationaal Platform Patiëntveiligheid. Enkele ernstige incidenten die de afgelopen jaren in de media zijn gekomen getuigen hiervan, zoals de problemen bij de kindercardiologie in Utrecht, de verstoorde verhoudingen bij de cardiochirurgie in Nijmegen, de conflicten op de Intensive Care in Weert en het langdurig kunnen disfunctioneren van een neuroloog in Enschede. In al deze casus wisten de zorgprofessionals dat er problemen waren, maar geen van hen had voldoende besef wat de impact hiervan was op de patiëntenzorg. Ook bleek uit deze casus dat er onder zorgprofessionals onvoldoende intern reinigend vermogen was om ernstige incidenten te voorkomen. 10 Hoofdstuk 1 Inleiding

12 3 Aandacht verschuift richting verantwoordelijkheid van bestuurder Literatuur geeft aan dat leiderschap essentieel is Er is de afgelopen jaren een forse toename van aandacht voor de rol en de verantwoordelijkheden van bestuurders rondom het thema patiëntveiligheid. Dit wordt gevoed door wetenschappelijke literatuur die aangeeft dat bestuurlijke leiderschap een cruciale rol speelt in het succesvol implementeren van kwaliteit- en veiligheidsverbeteringen.in 2000 schreven de twee bekendste voorlopers in patiëntveiligheid, Don Berwick en Lucean Leape: ( ) we have learned that leadership is an essential ingredient of success in the search of safety, as it is throughout the enterprise of quality improvement. In the absence of commitment from professional and organisational leaders, efforts will be fragmentary and uncoordinated and will have only minor effect. We need leadership on all levels. In 2009 heeft de Amerikaanse organisatie voor ziekenhuisaccreditatie, de Joint Commission, zelfs een sentinal event alert verspreid waarin het belang van leiderschap bij patiëntveiligheid werd benadrukt. Een sentinal event alert is een waarschuwing die zij verspreiden wanneer zij uit analyse van hun data een acuut gevaar voor de kwaliteit of veiligheid van zorg hebben ontdekt. Dit doen zij zo n vier keer per jaar. In deze sentinal event alert stelde de Joint Commission dat veel incidenten in de zorg mede het gevolg zijn van inadequaat of ineffectief leiderschap. Zij stellen dat bestuurders verantwoordelijk zijn voor de systemen en processen die het raamwerk vormen van de klinische omgeving waarbinnen de zorgprofessionals hun werk moeten doen. 8, 9, 10, 11, Leiderschap is echter een containerbegrip. Het belang van leiderschap benadrukken biedt geen handelingsperspectief. Hoe het leiderschap moet worden ingevuld wordt aan de bestuurder overgelaten. Calamiteiten hebben personele consequenties voor bestuurders De wet BIG regelt dat professionals verantwoordelijk zijn voor de kwaliteit van zorg die zij leveren, maar indien de professional binnen een instelling werkt, regelt de Kwaliteitswet Zorginstellingen dat deze verantwoordelijkheid mede wordt gedragen door de instelling waarbinnen de professional werkt. Dat betekent dat de bestuurder (mede)verantwoordelijk is. Sinds het begin van dit decennium worden bestuurders toenemend verantwoordelijk gehouden dat er binnen de instelling die zij besturen verantwoorde, en dus ook veilige, zorg wordt geleverd. Enkele ernstige incidenten in Nederlandse Patiëntveiligheid, de rol van de bestuurder 11

13 15 16 ziekenhuizen in de periode hebben ertoe geleid dat ook in Nederland de rol van de bestuurders bij patiëntveiligheid explicieter onder de aandacht is gekomen. De Onderzoeksraad voor de Veiligheid concludeerde naar aanleiding van de problemen bij de cardiochirurgie in het UMC St. Radboud dat de Raad van Bestuur zich onvoldoende had ingespannen om verantwoorde zorg te waarborgen. De voltallige Raad van Bestuur is afgetreden. Na de brand in het OK complex in het Twenteborg ziekenhuis Almelo op 28 september 2006, waarbij één patiënt is overleden, is de voltallige Raad van Toezicht afgetreden. Met het aftreden wilde de Raad van Toezicht een signaal afgeven, omdat volgens voorzitter A. Trienen toezichthouders in de gezondheidszorg niet alleen verantwoordelijkheid dragen voor de financiële gang van zaken, maar ook voor de veiligheid van de patiënten en de controle daarop. De Raad van Bestuur, bestaande uit één persoon, mocht blijven omdat deze pas sinds enkele maanden in functie was ten tijde van de brand. 17 De Nederlandse overheid vindt dat bestuurders hun verantwoordelijkheid onvoldoende invullen De Nederlandse overheid vindt dat bestuurders hun verantwoordelijkheid voor patiëntveiligheid nog onvoldoende invulling geven. In juni 2009 schreef de Minister van Volksgezondheid aan de voorzitter van de Tweede kamer: Bestuurders en toezichthouders blijken in de praktijk vaak onvoldoende aandacht te besteden aan de door de instelling geleverde kwaliteit en veiligheid van zorg aan cliënten. ( ) Er zijn forse ambities om de kwaliteit en de veiligheid van zorg te verbeteren. Die ambities kunnen alleen gerealiseerd worden als besturen en interne toezichthouders van zorgaanbieders het heft in handen nemen en goed sturen op kwaliteit en veiligheid. Onze indruk is dat dat nog onvoldoende het geval is. Verderop in deze brief blijkt hoe ver de minister de verantwoordelijkheid van de bestuurders wil doorvoeren. Wij onderzoeken nog of de norm voor het persoonlijk aansprakelijk stellen van bestuurders tegen het belang van de zorginstelling specifieker moet worden ingevuld. De druk op bestuurders in de zorg om te sturen op patiëntveiligheid zal de komende jaren alleen nog maar toenemen. Samenvattend Dagelijks lopen tientallen patiënten in Nederlandse ziekenhuizen iatrogeen letsel op en komen potentieel vijf mensen te overlijden als gevolg van fouten 12 Hoofdstuk 1 Inleiding

14 in een zorgproces dat juist als doel had hen te helpen. De zorgprofessionals zijn niet in staat gebleken om zelfstandig de problemen rondom patiëntveiligheid op te lossen. De ogen zijn toenemend gericht op bestuurders om met een oplossing te komen. 4 Bestuurder heeft beperkte mogelijkheden om zijn verantwoordelijkheid vorm te geven Er bestaat geen erkende oplossing voor de patiëntveiligheidsproblematiek. Het wetenschappelijk onderzoek rondom patiëntveiligheid staat nog in de kinderschoenen. Er is gebrek aan data over de effectiviteit van veiligheidsinterventies en de data die er zijn, zijn veelal discutabel. Desondanks wordt vanuit de maatschappij, zoals patiëntenverenigingen, de Inspectie voor de Gezondheidszorg en het nationaal veiligheidsprogramma, druk op de bestuurder uitgeoefend om verantwoordelijkheid te nemen en om generieke interventies in te voeren die volgens deze instanties de patiëntveiligheid zouden verbeteren. Deze interventies zijn vaak zeer gedetailleerd en zorginhoudelijk. Dit plaatst de bestuurder in een duivels dilemma. Elke dag loopt hij een reële kans op een calamiteit binnen zijn organisatie. Hij is verantwoordelijk maar tegelijkertijd enorm beperkt in zijn mogelijkheden om deze verantwoordelijkheid effectief in te vullen. Er zijn te weinig feiten beschikbaar om geloofwaardig op inhoud te kunnen sturen. Bovendien kent sturen op inhoud grote risico s voor bestuurders in de zorg, omdat zorginstellingen professionele organisaties zijn waarin de medewerkers vaak veel meer inhoudelijke kennis hebben dan de bestuurders. Sturen op macht is vanwege dezelfde reden gevaarlijk en maakt de bestuurder bovendien kwetsbaar voor weerstanden vanuit de organisatie. De bestuurder wordt in een fuik geperst waarin zijn verantwoordelijkheid voor patiëntveiligheid toeneemt terwijl zijn mogelijkheid om de patiëntveiligheid te verbeteren beperkt blijft. 5 Opzet van dit onderzoek Onderzoeksvraag Het doel van dit onderzoek is strategieën identificeren waarmee bestuurders effectief leiding kunnen geven aan het verbeteren van de patiëntveiligheid. Het onderzoek bestaat uit twee delen, een theoretisch en een empirisch deel. De empirische data zijn afkomstig uit drie casus die deel uitmaakten van Patiëntveiligheid, de rol van de bestuurder 13

15 het patiëntveiligheidsbeleid in het Universitair Medisch Centrum Utrecht (UMC Utrecht) in de periode Het UMC Utrecht was de eerste Nederlandse zorginstelling waarin de Raad van Bestuur een organisatiebreed patiëntveiligheidsbeleid heeft vormgegeven. De centrale onderzoeksvraag is: Was de wijze waarop het bestuur van het UMC Utrecht leiding gaf aan het verbeteren van de patiëntveiligheid effectief? Er is een aantal deelvragen, verdeeld over drie clusters: 1 Theoretisch - Wat zijn vanuit sturingsperspectief relevante kenmerken van patiëntveiligheid? - Welke belemmeringen treft een bestuurder bij het leidinggeven aan professionals en professionele organisaties? - Welke strategieën zijn beschreven om hiermee om te gaan? 2 Empirisch - Welke belemmeringen waren aanwezig in de drie onderzochte casus? - Welke strategieën zijn in de casus toegepast om hiermee om te gaan? - Hoe hebben deze strategieën bijgedragen aan het verbeteren van de patiëntveiligheid? 3 Prescriptief - Hoe kunnen de uitkomsten worden vertaald naar algemene strategieën die een bestuurder kan toepassen om leiding te geven aan het verbeteren van de patiëntveiligheid? Indeling proefschrift In hoofdstuk 2 worden de methodologie en de beperkingen van dit onderzoek toegelicht. In hoofdstuk 3 wordt de opkomst van het thema patiëntveiligheid beschreven en enkele theoretische kaders waarop het thema is gestoeld. De inhoud van deze thesis wordt in de landelijke context geplaatst. 14 Hoofdstuk 1 Inleiding

16 In hoofdstuk 4 wordt toegelicht wat vanuit sturingsperspectief relevante kenmerken van patiëntveiligheid zijn. In hoofdstuk 5 wordt gekeken naar de complexiteit van leidinggeven in professionele organisaties, wordt patiëntveiligheid geplaatst in de context van de professionele organisatie en komen strategieën aan bod die een bestuurder in deze setting zou kunnen toepassen. Hoofdstukken 6, 7 en 8 vormen het empirisch deel, waarin drie casus worden uitgediept: - herstructurering van de Meldingscommissie Incidenten Patiëntenzorg (MIP); - invoeren van Systematische Incident Reconstructie en Evaluatie (SIRE) als methode voor incidentanalyse; - invoeren van Scenario Analyse van Faalwijzen, Effecten en Risico s (SAFER) als methode voor proactieve risicoanalyse. Per casus wordt toegelicht welke belemmeringen er waren, hoe de interventie is vormgegeven, welke strategieën zijn toegepast, welke doorwerking het heeft gehad en wat de mogelijke oorzaken van deze doorwerking zijn geweest. In hoofdstuk 9 worden de drie casus met elkaar vergeleken. Toegelicht wordt welke strategieën in de casus zijn toegepast en hoe deze hebben bijgedragen aan het beter aanstuurbaar maken van de patiëntveiligheid binnen het UMC Utrecht. De empirische bevindingen uit hoofdstukken 6, 7 en 8 worden vergeleken met de theoretische noties uit hoofdstukken 4 en 5. Hieruit volgen aanbevelingen hoe een bestuurder leiding kan geven aan het verbeteren van de patiëntveiligheid. Tot slot In deze thesis komen regelmatig voorbeelden van incidenten ter sprake. Deze zijn gebaseerd op waargebeurde situaties. Om de privacy van de betrokken patiënten en medewerkers te waarborgen zijn de casus geanonimiseerd en zijn steeds enkele details veranderd. Voor de leesbaarheid wordt steeds de mannelijke derdepersoon gebruikt. Waar hij staat kan ook zij en waar hem of zijn staat kan ook haar worden gelezen. Patiëntveiligheid, de rol van de bestuurder 15

17 Noten bij hoofdstuk 1 1 EMGO instituut/nivel. Onbedoelde schade in Nederlandse ziekenhuizen. Dossieronderzoek van ziekenhuisopnames in EMGO/NVEL; Zegers M, de Bruijne MC, Wagner C, Hoonhout LH, Waaijman R, Smits M, et al. Adverse events and potentially preventable deaths in Dutch hospitals: results of a retrospective patient record review study. Qual Saf Health Care. 2009;18(4): Ministerie van Verkeer en Waterstaat. Flinke daling aantal verkeersdoden in Nieuwsbericht Onderzoekscommissie incident WKZ kinderhartcentrum o.l.v. prof. dr. H. Büller. Utrecht; 5 april Onderzoeksraad voor Veiligheid. Een onvolledig bestuurlijk proces: hartchirurgie in UMC St Radboud Onderzoek naar aanleiding van berichtgeving op 28 september 2005 over te hoge mortaliteit. Den Haag:Onderzoeksraad; april De Volkskrant. Inspectie sluit afdeling Intensive Care in Weert. 18 februari NRC Handelsblad. OM opent onderzoek naar neuroloog. 17 januari Dückers MLA. Changing hospital care: evaluation of a multi-layered organisational development and quality improvement programme. Utrecht: NIVEL; Heenan M, Khan H, Binkley D. From boardroom to bedside: how to define and measure hospital quality. Healthc Q. 2010;13(1): Jiang HJ, Lockee C, Bass K, Fraser I. Board oversight of quality: any differences in process of care and mortality? J Healthc Manag. 2009;54(1): Slessor SR, Crandall JB, Nielsen GA. Case study: getting boards on board at Allen Memorial Hospital, Iowa Health System. Jt Comm J Qual Patient Saf. 2008;34(4): Clarke JR, Lerner JC, Marella W. The role for leaders of health care organizations in patient safety. Am J Med Qual. 2007;22(5): Leape LL, Berwick DM. Safe health care: are we up to it? BMJ. 2000;320(7237): Joint Commission. Leadership committed to safety. Sentinal event alert, issue 43, august Onderzoeksraad voor Veiligheid. Een onvolledig bestuurlijk proces: hartchirurgie in UMC St Radboud Onderzoek naar aanleiding van berichtgeving op 28 september 2005 over te hoge mortaliteit. Den Haag:Onderzoeksraad; april Twentsche Courant Tubantia. 9 februari Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Voortgangsbrief kwaliteit van zorg. Brief van minister Klink en staatssecretaris Bussemaker van Volksgezondheid, Welzijn en Sport aan de Voorzitter van de Tweede Kamer. Bijlage juni Hoofdstuk 1 Inleiding

18 Patiëntveiligheid, de rol van de bestuurder 17

19

20 2Hoofdstuk 2 Methodologie

21 1 INLEIDING Volgend op het besluit in 2002 dat patiëntveiligheid een organisatiebreed strategisch thema voor het Universitair Medisch Centrum Utrecht (UMC Utrecht) zou worden, is op basis van bestaande literatuur en ervaringen elders een hypothese gevormd over hoe de Raad van Bestuur effectief leiding zou kunnen geven aan het verbeteren van de patiëntveiligheid. Deze hypothese is vertaald naar een patiëntveiligheidsbeleid dat vanaf 2003 vorm heeft gekregen. In dit onderzoek worden drie onderdelen van dat patiëntveiligheidsbeleid geëvalueerd. De centrale onderzoeksvraag is: Was de wijze waarop het bestuur van het UMC Utrecht leiding gaf aan het verbeteren van de patiëntveiligheid effectief? Dit onderzoek bestaat uit drie delen: een theoretisch deel, een empirisch deel en een prescriptief deel. Voor het theoretisch deel is literatuuronderzoek verricht. Voor het empirische deel zijn data verzameld uit drie casus die deel uitmaakten van het patiëntveiligheidsbeleid in het UMC Utrecht in de periode Aan de hand van deze data wordt onderzocht of de rol die het bestuur speelde effect had op het verbeteren van de patiëntveiligheid. De empirische bevindingen worden vervolgens met de theoretische noties vergeleken. Tot slot worden de uitkomsten in het prescriptief deel vertaald naar aanbevelingen over strategieën die een bestuurder kan toepassen om leiding te geven aan het verbeteren van de patiëntveiligheid 2 THEORETISCH DEEL Onderzoeksvragen Het theoretisch deel van dit onderzoek richt zich op drie deelvragen: - Wat zijn vanuit sturingsperspectief relevante kenmerken van patiëntveiligheid? - Welke belemmeringen treft een bestuurder bij het leidinggeven aan professionals en professionele organisaties? - Welke strategieën zijn beschreven om hiermee om te gaan? Om tot antwoorden voor deze vragen te komen is gekozen voor literatuuronderzoek. 20 Hoofdstuk 2 Methodologie

22 Dataverzameling en analyse Er is veel geschreven over kwaliteit van zorg en over het aansturen van professionals en/of professionele organisaties. Ook is er veel geschreven over onderwerpen die verwant zijn aan patiëntveiligheid. Dit onderzoek beoogt niet om een compleet beeld te geven van alle bestaande literatuur over deze onderwerpen. De dataverzameling is gericht op literatuur die ingaat op, of raakvlakken heeft aan, het handelingsperspectief voor bestuurders die leiding willen geven aan het verbeteren van de patiëntveiligheid. Hiervoor is gezocht in drie typen literatuur: literatuur over patiëntveiligheid, literatuur over kwaliteit van zorg en literatuur over sturing in professionele organisaties. Het onderzoek heeft zich beperkt tot literatuur in de Nederlandse en Engelse taal. De nadruk ligt op publicaties die na 1999 zijn uitgekomen, omdat het thema patiëntveiligheid in dat jaar onder de internationale aandacht kwam. 3 EMPIRISCH DEEL Onderzoeksvragen Het empirisch deel van dit onderzoek richt zich op drie deelvragen: - Welke belemmeringen waren aanwezig in de drie onderzochte casus? - Welke strategieën zijn in de casus toegepast om hiermee om te gaan? - Hoe hebben deze strategieën bijgedragen aan het verbeteren van de patiëntveiligheid? Het empirisch deel van dit onderzoek richt zich op casuïstiek die in de periode plaatsvond in het Universitair Medisch Centrum Utrecht (UMC Utrecht). Onderzoekssetting De organisatie waarin het onderzoek plaatsvond Het UMC Utrecht is een van de acht Universitair Medische Centra in Nederland. Het is ontstaan uit de fusie tussen het Academisch Ziekenhuis Utrecht, de faculteit geneeskunde van de Universiteit Utrecht en het Wilhelmina Kinderziekenhuis. Jaarlijks worden er zo n patiënten opgenomen en bezoeken patiënten de poliklinieken. Er werken mensen waarvan 500 medisch specialisten en 1500 verpleegkundigen. Alle medische (vervolg)opleidingen worden er gegeven, alsook de opleidingen voor verpleegkundige specialisaties als Nurse Practitioner en Physician Assistant. Het budget is 700 miljoen euro. Patiëntveiligheid, de rol van de bestuurder 21

23 Het UMC Utrecht heeft een driekoppige Raad van Bestuur, die aangevuld wordt door de Commandant van het Centraal Militair Hospitaal (CMH). Het CMH valt onder het Nederlandse Ministerie van Defensie en grenst fysiek aan het UMC Utrecht. Het UMC Utrecht kent 12 divisies, die elk een eigen divisieleiding hebben, meestal bestaand uit een medisch manager, een manager onderzoek, een manager zorg en een manager bedrijfsvoering. Een divisie is opgebouwd uit een aantal afdelingen. Een gemiddelde divisie heeft de grootte van een klein ziekenhuis. Het UMC Utrecht kent sinds 1999 een decentrale besturingsfilosofie. Elk jaar stellen de divisies een managementcontract op waarin zij afspraken maken met de Raad van Bestuur over hun beoogde productie, financiën en inspanningen met betrekking tot de eigen en de organisatiebrede strategische onderwerpen. Het ontwikkelingstraject van het thema patiëntveiligheid in het UMC Utrecht Bij de invoering de decentrale besturingsfilosofie is het thema kwaliteit van zorg ook gedecentraliseerd. Vanaf dat moment werden de divisies zelf geacht vorm te geven aan de eis om verantwoorde zorg te leveren. In de jaren daarna bleek dat de divisies dit op zeer verschillende wijze deden en dat er behoefte ontstond aan een kader en een centraal verbindend onderwerp binnen het thema kwaliteit. Eind 2002 werd besloten dat patiëntveiligheid dit onderwerp zou zijn en een strategisch thema voor het UMC Utrecht zou worden. Hiermee werd het UMC Utrecht de eerste Nederlandse zorginstelling met een organisatiebreed patiëntveiligheidsbeleid. Het besluit viel tijdens de najaarconferentie, een jaarlijkse bijeenkomst van de Raad van Bestuur en de divisieleiding. Daaropvolgend werd de Kerncommissie Patiëntveiligheid samengesteld. Haar opdracht was de Raad van Bestuur te adviseren hoe patiëntveiligheid als strategisch thema kon worden vormgegeven. In de zomer van 2003 bood deze commissie haar advies aan aan de Raad van Bestuur (zie appendix A). Het advies was drieledig: - het opzetten van een kwaliteitsbureau dat de kwaliteitsmedewerkers van de divisies zou verbinden en faciliterend zou zijn; - het opzetten van een project patiëntveiligheid dat top-down zou worden aangestuurd vanuit het directoraat Raad van Bestuur; - het samenstellen van een adviescommissie kwaliteit patiëntenzorg dat een zwaar bemenste commissie zou worden die de Raad van Bestuur van advies diende over hoe kwaliteit en patiëntveiligheid vorm kon krijgen. Het project patiëntveiligheid liep van eind 2003 tot eind Het project werd getrokken door een staflid van de Raad van Bestuur. De doelstelling van het project was om het voor het UMC Utrecht mogelijk te maken een 22 Hoofdstuk 2 Methodologie

24 organisatie te worden waarin het normaal is om te leren van fouten en onveilige situaties. Hiertoe waren verschillende interventies bedacht, waaronder: - het periodiek meten van de mate van vermijdbare schade; - onderzoek doen naar de wijze waarop patiënten patiëntveiligheid beleven; - medewerkers overtuigen dat het melden van incidenten nuttig en veilig is; - incidentmelding eenvoudiger maken; - invoeren van systematisch methode voor incident analyse en onderzoek doen naar de effectiviteit hiervan; - invoeren van systematisch methode voor pro-actieve risicoanalyse en onderzoek doen naar de effectiviteit hiervan. Eind 2006 kwam het project tot een einde en besloot de Raad van Bestuur om het thema patiëntveiligheid te borgen binnen de organisatie door het opzetten van een Kenniscentrum Patiëntveiligheid. Beperkingen onderzoeksopzet ten gevolgen van de onderzoekssetting Het empirisch deel van dit onderzoek heeft plaatsgevonden in één organisatie. De kenmerken van het UMC Utrecht zullen verschillen van andere UMC s en van niet-academische ziekenhuizen. De decentrale besturingsfilosofie is in andere UMC s minder aanwezig. De professionals werkzaam in het UMC Utrecht zijn allen in loondienst, waardoor de hiërarchische positie ten opzichte van de Raad van Bestuur duidelijker is dan bij perifere ziekenhuizen waar veel medici in maatschapsverband werken. Professionals voelen in het UMC Utrecht over het algemeen minder productiedruk dan in perifere ziekenhuizen waardoor zij mogelijk makkelijker tijd vrij kunnen en willen maken voor deelname aan initiatieven met betrekking tot patiëntveiligheid. In de praktijk werd echter gezien dat de professionals in het UMC Utrecht veel moeite hadden met tijd vrijmaken, ook als zij van hun leidinggevenden in staat gesteld werden om deel te nemen. Dit had vooral te maken met de hoge werkdruk en het feit dat veel professionals, met name de medici, vaste wekelijkse afspraken hebben die moeilijk te verzetten zijn (bijvoorbeeld een eigen polikliniek spreekuur). Het is zeer waarschijnlijk dat de relatie van individuele medewerkers ten opzichte van de Raad van Bestuur geen rol van betekenis heeft gespeeld in de uitkomsten van dit onderzoek. Juist door de grootte van de organisatie is er een aanzienlijke afstand tussen de professionals en de Raad van Bestuur. De binding met de organisatie lag vooral op afdelingsniveau. Dit was zicht- Patiëntveiligheid, de rol van de bestuurder 23

25 1 baar in het tweejaarlijkse Medewerkers Betrokkenheids en Tevredenheids Onderzoek (MBTO). Daarnaast was één jaar voorafgaand aan de periode van dit onderzoek een nieuwe besturingsfilosofie en organisatiestructuur ingevoerd binnen het UMC Utrecht. Dit leidde ondermeer tot een decentralisatie van verantwoordelijkheden en een nieuwe hiërarchische structuur met leidinggevende posities voor professionals. De grootte van de organisatie heeft ook tot gevolg dat er in de praktijk van de dagelijkse aansturing grote verschillen kunnen zijn tussen de divisies en de afdeling. Ook dit was af te leiden uit de resultaten van het MBTO. De heterogene aard van de organisatie vergroot de extrapoleerbaarheid van de resultaten van dit onderzoek naar andere organisaties. 2 Onderzoeksontwerp Methode van onderzoek: case study strategie Voor empirisch deel van dit onderzoek is gekozen voor de case study strategie. Een case study is een empirisch onderzoek dat een hedendaags fenomeen onderzoekt in zijn context. Het is vooral geschikt voor situaties waarbij de grenzen tussen het onderzochte fenomeen en zijn context niet helder zijn. Het thema patiëntveiligheid kan gezien worden als een fenomeen dat nauw verbonden is met de organisatie waarbinnen aan dit thema gewerkt wordt en de samenleving waarbinnen de organisatie gepositioneerd is. Een stijging van het aantal incidentmeldingen kan het gevolg zijn van aanpassingen in het meldingsysteem, maar kan bijvoorbeeld ook beïnvloed worden door veranderingen in de interne organisatie of door een toegenomen risicobesef in de maatschappij. Er zijn veel interveniërende variabelen tussen de interventie en de uitkomsten. De grenzen tussen het onderzochte fenomeen en zijn context zijn daarom niet altijd helder. Het empirisch deel van dit onderzoek richt zich op de ontwikkeling van het patiëntveiligheidsbeleid in het UMC Utrecht in de periode Men zou kunnen beargumenteren dat het daarmee geen hedendaags fenomeen meer is. Anderzijds kan het wel als zodanig gezien worden omdat het beleid binnen de onderzochte instelling, het UMC Utrecht, nog steeds in ontwikkeling is. Waar relevant en mogelijk wordt in dit onderzoek daarom ook data gebruikt die ná 2006 zijn verkregen. De case study strategie biedt voordelen ten opzichte van andere onderzoeksmethoden wanneer er hoe en waarom vragen gesteld worden over een 24 Hoofdstuk 2 Methodologie

Samenvatting proefschrift

Samenvatting proefschrift Samenvatting proefschrift De aanleiding patiëntveiligheid is een probleem, bestuurders zijn eindverantwoordelijk, er is nog geen oplossing Ian Leistikow 1 Dagelijks lopen tientallen patiënten in Nederlandse

Nadere informatie

Onderzoeksvoorstel Voorbeelden van Taakherschikking in de Zorg

Onderzoeksvoorstel Voorbeelden van Taakherschikking in de Zorg Onderzoeksvoorstel Voorbeelden van Taakherschikking in de Zorg De Verpleegkundig Specialist: De invloed op zorgpraktijken, kwaliteit en kosten van zorg in Nederland Iris Wallenburg, Antoinette de Bont,

Nadere informatie

Cognitive self-therapy A contribution to long-term treatment of depression and anxiety

Cognitive self-therapy A contribution to long-term treatment of depression and anxiety Cognitive self-therapy A contribution to long-term treatment of depression and anxiety Uitgave in de RGOc-reeks, nummer 12 Copyright 2006 Peter C.A.M. den Boer, Groningen Cognitive self-therapy. A contribution

Nadere informatie

Patiëntveiligheid in Nederlandse ziekenhuizen

Patiëntveiligheid in Nederlandse ziekenhuizen Patiëntveiligheid in Nederlandse ziekenhuizen Verleden, heden en trends Cordula Wagner Hoogleraar Patiëntveiligheid NIVEL en EMGO+/VUmc Pa#ëntveiligheid: belangrijke momenten in de #jd Harvard Medical

Nadere informatie

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care Annemiek T. Harder Studies presented in this thesis and the printing of this

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Het is een uitdaging om ouderen te identificeren die baat kunnen hebben bij een interventie gericht op de preventie van beperkingen in het dagelijks leven op het moment dat dergelijke

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING Samenvatting NEDERLANDSE SAMENVATTING In de gezondheidszorg is decubitus nog steeds een veel voorkomend zorgprobleem. Decubitus betekent voor de patiënt pijn en overlast en kan

Nadere informatie

Er staat veel op het spel bij selectie voor de geneeskundeopleiding. Slechts 6-30% van de kandidaten kan toegelaten worden tot de opleiding en selecti

Er staat veel op het spel bij selectie voor de geneeskundeopleiding. Slechts 6-30% van de kandidaten kan toegelaten worden tot de opleiding en selecti Samenvatting Er staat veel op het spel bij selectie voor de geneeskundeopleiding. Slechts 6-30% van de kandidaten kan toegelaten worden tot de opleiding en selectieprocedures zijn over het algemeen prijzig.

Nadere informatie

Sectie Infectieziekten

Sectie Infectieziekten Sectie Infectieziekten 1 December 2015 U kunt helpen de HIV / AIDS epidemie te beëindigen You can help to end the HIV / AIDS epidemic Sectie Infectieziekten Weet uw HIV status Know your HIV status by 2020

Nadere informatie

STARTFLEX. Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam

STARTFLEX. Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam Colofon ONDERZOEKER StartFlex B.V. CONSULTANCY Centre for applied research on economics & management (CAREM) ENQETEUR Alexander Sölkner EINDREDACTIE

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 119 120 Samenvatting 121 Inleiding Vermoeidheid is een veel voorkomende klacht bij de ziekte sarcoïdose en is geassocieerd met een verminderde kwaliteit van leven. In de literatuur

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/45808 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Bosma, A.Q. Title: Targeting recidivism : an evaluation study into the functioning

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Docenten in het hoger onderwijs zijn experts in wát zij doceren, maar niet noodzakelijk in hóe zij dit zouden moeten doen. Dit komt omdat zij vaak weinig tot geen training hebben gehad in het lesgeven.

Nadere informatie

Handleiding Veiligheidsrondes

Handleiding Veiligheidsrondes Utrecht, maart 2006 Handleiding Veiligheidsrondes Project Veiligheidsmanagement Bouwen aan Veiligheid in de Zorg Auteurs: drs. I. van der Veeken, drs B. Heemskerk, E. Nap Inleiding Niet alleen de Raad

Nadere informatie

Dagelijkse activiteiten van ouder wordende echtparen: veranderingen bij achteruitgang van de gezondheid

Dagelijkse activiteiten van ouder wordende echtparen: veranderingen bij achteruitgang van de gezondheid Samenvatting Samenvatting Dagelijkse activiteiten van ouder wordende echtparen: veranderingen bij achteruitgang van de gezondheid In de komende jaren zullen meer echtgenoten samen oud worden en zelfstandig

Nadere informatie

Lieke van der Scheer, Department of Philosophy Lieke van der Scheer ISOQOL

Lieke van der Scheer, Department of Philosophy Lieke van der Scheer ISOQOL Lieke van der Scheer, Department of Philosophy Lieke.vanderScheer@utwente.nl Lieke van der Scheer ISOQOL 14-11-2014 1 De stem van patiënten Elisa Garcia Simone van der Burg (Nijmegen) Lieke van der Scheer

Nadere informatie

HET VOORKÓMEN VAN HANDECZEEM

HET VOORKÓMEN VAN HANDECZEEM HET BELANG VAN ONZE HANDEN Het is wellicht iets waar niemand iedere dag bij stilstaat, maar onze handen zijn erg belangrijk. Zonder handen zouden we dagelijkse klusjes onmogelijk kunnen uitvoeren en zou

Nadere informatie

Dr. Hilde Verbeek 15 april 2014. Department of Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1

Dr. Hilde Verbeek 15 april 2014. Department of Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1 Dr. Hilde Verbeek 15 april 2014 Department of Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1 Doelstelling Nurses on the Move Bijdragen aan verbetering kwaliteit van zorg in verpleeg- en

Nadere informatie

Anxiety, fainting and gagging in dentistry: Separate or overlapping constructs? van Houtem, C.M.H.H.

Anxiety, fainting and gagging in dentistry: Separate or overlapping constructs? van Houtem, C.M.H.H. UvA-DARE (Digital Academic Repository) Anxiety, fainting and gagging in dentistry: Separate or overlapping constructs? van Houtem, C.M.H.H. Link to publication Citation for published version (APA): van

Nadere informatie

EEN MEERJARIG BELEIDSPLAN MET SMART DOELSTELLINGEN

EEN MEERJARIG BELEIDSPLAN MET SMART DOELSTELLINGEN VOORBEELD VEILIGHEIDSPLAN EEN MEERJARIG BELEIDSPLAN MET SMART DOELSTELLINGEN Hieronder ziet u de hoofdstukken en paragrafen van het veiligheidsplan. Per paragraaf ziet u welke informatie u moet geven.

Nadere informatie

Transnational Forces and Corporate Governance Regulation in Postsocialist Europe

Transnational Forces and Corporate Governance Regulation in Postsocialist Europe Transnational Forces and Corporate Governance Regulation in Postsocialist Europe reading committee: prof. dr. B. Greskovits dr. O.H Holman prof. dr. J.E. Keman dr. S. Shields prof. dr. R. Van Tulder Arjan

Nadere informatie

University of Groningen. Structured diabetes care in general practice Fokkens, Sudara Andrea

University of Groningen. Structured diabetes care in general practice Fokkens, Sudara Andrea University of Groningen Structured diabetes care in general practice Fokkens, Sudara Andrea IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from

Nadere informatie

The extremely resorbed mandible: a comparative, prospective study of three treatment strategies

The extremely resorbed mandible: a comparative, prospective study of three treatment strategies The extremely resorbed mandible: a comparative, prospective study of three treatment strategies The research project described in this thesis was performed at the Department of Oral and Maxillofacial Surgery

Nadere informatie

waardoor een beroerte kan worden gezien als een chronische aandoening.

waardoor een beroerte kan worden gezien als een chronische aandoening. amenvatting Elk jaar krijgen in Nederland zo n 45.000 mensen een beroerte, ook wel CVA (Cerebro Vasculair Accident) genoemd. Ongeveer 60% van hen keert na opname in het ziekenhuis of revalidatiecentrum

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2013 2014 31 016 Ziekenhuiszorg Nr. 59 BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN SPORT Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

Triggertool dossieronderzoek Reflex Toelichting functionaliteit en werkwijze

Triggertool dossieronderzoek Reflex Toelichting functionaliteit en werkwijze Triggertool dossieronderzoek Reflex Toelichting functionaliteit en werkwijze Versie 1.0 17 april 2014 Triggertool voor dossieronderzoek in Reflex Als nieuwe functionaliteit in Reflex hebben we de triggertool

Nadere informatie

How to present online information to older cancer patients N. Bol

How to present online information to older cancer patients N. Bol How to present online information to older cancer patients N. Bol Dutch summary (Nederlandse samenvatting) Dutch summary (Nederlandse samenvatting) Goede informatievoorziening is essentieel voor effectieve

Nadere informatie

University of Groningen. On physical functioning after pediatric burns Disseldorp, Laurien Maria

University of Groningen. On physical functioning after pediatric burns Disseldorp, Laurien Maria University of Groningen On physical functioning after pediatric burns Disseldorp, Laurien Maria IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite

Nadere informatie

www.thesishulp.nl onderdeel van www.nexttalent.nl

www.thesishulp.nl onderdeel van www.nexttalent.nl Inhoudsopgave: 1. Inleiding 1.1 Een vervelende ervaring of de kroon op je studie? 1.2 Hoe dit boekje te gebruiken 2. Het begin 2.1 De gouden basisregels 2.2 Het kiezen van een onderwerp 3. Onderzoeksopzet

Nadere informatie

MIP staat voor Meldingen Incidenten Patiëntenzorg. Van die dingen waarvan je niet wilt dat ze gebeuren maar die desondanks toch voorkomen.

MIP staat voor Meldingen Incidenten Patiëntenzorg. Van die dingen waarvan je niet wilt dat ze gebeuren maar die desondanks toch voorkomen. Algemene inleiding Een onderdeel van de gezondheidswet is dat er uitvoering gegeven moet worden aan de systematische bewaking, beheersing en verbetering van de kwaliteit van de zorg. Hiervoor heeft Schouder

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/19116 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/19116 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/19116 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Dartel, Hans van Title: Naar een handelingsgericht ethiekbeleid voor zorgorganisaties

Nadere informatie

Grey-Scale Measurements in Multi-Dimensional Digitized Images. Lucas J. van Vliet

Grey-Scale Measurements in Multi-Dimensional Digitized Images. Lucas J. van Vliet Grey-Scale Measurements in Multi-Dimensional Digitized Images Lucas J. van Vliet Grey-Scale Measurements in Multi-Dimensional Digitized Images proefschrift Ter verkrijging van de graad van doctor aan

Nadere informatie

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Congres Focus op Onderzoek, 22 juni 2015 Gerda de Kuijper, AVG/senior senior onderzoeker CVBP/UMCG Dederieke Festen AVG/senior onderzoeker

Nadere informatie

Handleiding Veiligheidsrondes

Handleiding Veiligheidsrondes Utrecht, maart 2006 Handleiding Veiligheidsrondes Project Veiligheidsmanagement Bouwen aan Veiligheid in de Zorg Auteurs: drs. I. van der Veeken, drs B. Heemskerk, E. Nap Inleiding Niet alleen de Raad

Nadere informatie

Opleiden voor Public Health. Prof dr Gerhard Zielhuis Epidemiologie, UMC St Radboud

Opleiden voor Public Health. Prof dr Gerhard Zielhuis Epidemiologie, UMC St Radboud Opleiden voor Public Health Prof dr Gerhard Zielhuis Epidemiologie, UMC St Radboud Public Health = alles wat we doen om de volksgezondheid te verbeteren Cellen > individuen -> maatschappij Preventie Effectiviteit

Nadere informatie

EXIN WORKFORCE READINESS werkgever

EXIN WORKFORCE READINESS werkgever EXIN WORKFORCE READINESS werkgever DE ERVARING LEERT ICT is overal. Het is in het leven verweven geraakt. In een wereld waarin alles steeds sneller verandert, is het lastig te bepalen wat er nodig is om

Nadere informatie

EXIN WORKFORCE READINESS opleider

EXIN WORKFORCE READINESS opleider EXIN WORKFORCE READINESS opleider DE ERVARING LEERT ICT is overal. Het is in het leven verweven geraakt. In een wereld waarin alles steeds sneller verandert, is het lastig te bepalen wat er nodig is om

Nadere informatie

University of Groningen. Eerste Hulp vaker ter plaatse Verhage, Vera

University of Groningen. Eerste Hulp vaker ter plaatse Verhage, Vera University of Groningen Eerste Hulp vaker ter plaatse Verhage, Vera IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document

Nadere informatie

Palliatieve Zorg. Onderdeel: Kwalitatief onderzoek. Naam: Sanne Terpstra Studentennummer: 500646500 Klas: 2B2

Palliatieve Zorg. Onderdeel: Kwalitatief onderzoek. Naam: Sanne Terpstra Studentennummer: 500646500 Klas: 2B2 Palliatieve Zorg Onderdeel: Kwalitatief onderzoek Naam: Sanne Terpstra Studentennummer: 500646500 Klas: 2B2 Inhoudsopgave Inleiding Blz 2 Zoekstrategie Blz 3 Kwaliteitseisen van Cox et al, 2005 Blz 3 Kritisch

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus EA DEN HAAG. Datum 4 februari 2016 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus EA DEN HAAG. Datum 4 februari 2016 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Parnassusplein 5 2511 VX Den Haag T 070 340 79 11 F 070 340

Nadere informatie

Differences in stress and stress reactivity between highly educated stay-at-home and working. mothers with spouse and young children

Differences in stress and stress reactivity between highly educated stay-at-home and working. mothers with spouse and young children 1 Differences in stress and stress reactivity between highly educated stay-at-home and working mothers with spouse and young children Verschil in stress en stressreactiviteit tussen hoogopgeleide thuisblijf-

Nadere informatie

STUDENTS GOAL PREFERENCES, ETHNOCULTURAL BACKGROUND AND THE QUALITY OF COOPERATIVE LEARNING IN SECONDARY VOCATIONAL EDUCATION

STUDENTS GOAL PREFERENCES, ETHNOCULTURAL BACKGROUND AND THE QUALITY OF COOPERATIVE LEARNING IN SECONDARY VOCATIONAL EDUCATION STUDENTS GOAL PREFERENCES, ETHNOCULTURAL BACKGROUND AND THE QUALITY OF COOPERATIVE LEARNING IN SECONDARY VOCATIONAL EDUCATION PROEFSCHRIFT ter verkrijging van de graad van Doctor aan de Universiteit Leiden

Nadere informatie

Take-home toets: Kwalitatief onderzoek

Take-home toets: Kwalitatief onderzoek vrijdag 18 januari 2013 Take-home toets: Kwalitatief onderzoek Naam: Lisa de Wit Studentnummer: 500645721 Klas: LV12-2G1 Vak: Kwalitatief onderzoek Docent: Marjoke Hoekstra 1 Inleiding Voor het vak: Kwalitatief

Nadere informatie

Over de Zorgbalans: achtergrond en aanpak

Over de Zorgbalans: achtergrond en aanpak 1 Over de Zorgbalans: achtergrond en aanpak 1.1 De Zorgbalans beschrijft de prestaties van de gezondheidszorg In de Zorgbalans geven we een overzicht van de prestaties van de Nederlandse gezondheidszorg

Nadere informatie

2-daagse cursus Patiëntveiligheidsonderzoek: theorie en praktijk

2-daagse cursus Patiëntveiligheidsonderzoek: theorie en praktijk Postinitieel masteronderwijs Epidemiologie EMGO Instituut en afd. Klinische Epidemiologie en Biostatistiek 2-daagse cursus Patiëntveiligheidsonderzoek: theorie en praktijk Conferentiecentrum Kontakt der

Nadere informatie

Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9. Samenvatting

Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9. Samenvatting Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9 Samenvatting 155 Chapter 9 Samenvatting SAMENVATTING Richtlijnen en protocollen worden ontwikkeld om de variatie van professioneel handelen te reduceren, om kwaliteit van

Nadere informatie

Landelijke Agenda Suïcidepreventie 2014-2017. Gerdien Franx, projectleider NEDKAD 9 oktober 2015

Landelijke Agenda Suïcidepreventie 2014-2017. Gerdien Franx, projectleider NEDKAD 9 oktober 2015 Landelijke Agenda Suïcidepreventie 2014-2017 Gerdien Franx, projectleider NEDKAD 9 oktober 2015 Stelling: De GGZ kan meer zelfmoorden voorkomen. Suïcide als maatschappelijk probleem Determinanten van gezondheid

Nadere informatie

Staat veiligheid wel op het netvlies van de sterksten?

Staat veiligheid wel op het netvlies van de sterksten? Staat veiligheid wel op het netvlies van de sterksten? Vernieuwing op drift: Onvoldoende aandacht voor risico s bij invoering bariatrische chirurgie Arlette van der Kolk 20-03-2013 Workshop 1F NVVK veiligheidscongres

Nadere informatie

Spoed Interventie Team (SIT): waarom en hoe? Elien Pragt Anesthesioloog-intensivist MUMC+ 22 april 2016

Spoed Interventie Team (SIT): waarom en hoe? Elien Pragt Anesthesioloog-intensivist MUMC+ 22 april 2016 Spoed Interventie Team (SIT): waarom en hoe? Elien Pragt Anesthesioloog-intensivist MUMC+ 22 april 2016 Waarom SIT? Critical care outreach team (CCOT) Medical emergency team (MET) Spoed interventie team

Nadere informatie

Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking

Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking Nederlandse Associatie voor Examinering 1 Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking Met de scriptie voor Compensation & Benefits Consultant (CBC) toont de kandidaat een onderbouwd advies

Nadere informatie

Type Dementie als Oorzaak van Seksueel Ontremd Gedrag. Aanwezigheid van het Gedrag bij Type Alzheimer?

Type Dementie als Oorzaak van Seksueel Ontremd Gedrag. Aanwezigheid van het Gedrag bij Type Alzheimer? Type Dementie als Oorzaak van Seksueel Ontremd Gedrag Aanwezigheid van het Gedrag bij Type Alzheimer? Type of Dementia as Cause of Sexual Disinhibition Presence of the Behavior in Alzheimer s Type? Carla

Nadere informatie

Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim.

Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim. Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim. Bullying at work and the impact of Social Support on Health and Absenteeism. Rieneke Dingemans April 2008 Scriptiebegeleider:

Nadere informatie

MALADAPTIVE SOCIAL BEHAVIOUR OF STUDENTS IN SECONDARY VOCATIONAL EDUCATION

MALADAPTIVE SOCIAL BEHAVIOUR OF STUDENTS IN SECONDARY VOCATIONAL EDUCATION MALADAPTIVE SOCIAL BEHAVIOUR OF STUDENTS IN SECONDARY VOCATIONAL EDUCATION PROEFSCHRIFT ter verkrijging van de graad van Doctor aan de Universiteit Leiden op gezag van de Rector Magnificus Dr. D. D. Breimer,

Nadere informatie

Dynamic and Stochastic Planning Problems with Online Decision Making A Novel Class of Models. Maria Lucia Arnoldina Gerarda Cremers

Dynamic and Stochastic Planning Problems with Online Decision Making A Novel Class of Models. Maria Lucia Arnoldina Gerarda Cremers Dynamic and Stochastic Planning Problems with Online Decision Making A Novel Class of Models Maria Lucia Arnoldina Gerarda Cremers Publisher: University of Groningen Groningen The Netherlands Printed by:

Nadere informatie

Onderzoek naar voorschrijven door Verpleegkundig Specialisten. Anneke Francke, mede namens Marieke Kroezen (NIVEL) 19 juni 2014

Onderzoek naar voorschrijven door Verpleegkundig Specialisten. Anneke Francke, mede namens Marieke Kroezen (NIVEL) 19 juni 2014 Onderzoek naar voorschrijven door Verpleegkundig Specialisten Anneke Francke, mede namens Marieke Kroezen (NIVEL) 19 juni 2014 In de praktijk horen we niet alleen dat de kwaliteit van het voorschrijven

Nadere informatie

Cover Page. Author: Çelik, Saniye Title: Sturen op verbinden : de business case van diversiteit van publieke organisaties Issue Date:

Cover Page. Author: Çelik, Saniye Title: Sturen op verbinden : de business case van diversiteit van publieke organisaties Issue Date: Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/44122 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Çelik, Saniye Title: Sturen op verbinden : de business case van diversiteit van

Nadere informatie

BRAIN STRUCTURE AND FUNCTION IN CHILDREN BORN SMALL FOR GESTATIONAL AGE. Henrica Martina Antoinette de Bie

BRAIN STRUCTURE AND FUNCTION IN CHILDREN BORN SMALL FOR GESTATIONAL AGE. Henrica Martina Antoinette de Bie BRAIN STRUCTURE AND FUNCTION IN CHILDREN BORN SMALL FOR GESTATIONAL AGE Henrica Martina Antoinette de Bie Cover MP van den Heuvel, Josephine & Steven Ang This project was supported by an educational grant

Nadere informatie

SAMENVATTING. Samenvatting

SAMENVATTING. Samenvatting SAMENVATTING. 167 Met de komst van verpleegkundigen gespecialiseerd in palliatieve zorg, die naast de huisarts en verpleegkundigen van de thuiszorg, thuiswonende patiënten bezoeken om te zorgen dat patiënten

Nadere informatie

Managementsamenvatting

Managementsamenvatting Managementsamenvatting Erasmus Universiteit Rotterdam: CSR paper De route naar Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen in algemene ziekenhuizen. De strategische verankering van MVO in de dagelijkse activiteiten

Nadere informatie

EXIN WORKFORCE READINESS professional

EXIN WORKFORCE READINESS professional EXIN WORKFORCE READINESS professional DE ERVARING LEERT ICT is overal. Het is in het leven verweven geraakt. In een wereld waarin alles steeds sneller verandert, is het lastig te bepalen wat er nodig is

Nadere informatie

Behouden beleid: Naar decentrale arbeidsvoorwaarden in het voortgezet onderws van Schoonhoven, R.

Behouden beleid: Naar decentrale arbeidsvoorwaarden in het voortgezet onderws van Schoonhoven, R. UvA-DARE (Digital Academic Repository) Behouden beleid: Naar decentrale arbeidsvoorwaarden in het voortgezet onderws van Schoonhoven, R. Link to publication Citation for published version (APA): van Schoonhoven,

Nadere informatie

Stages in het flexibel semester. Initiatiefvoorstel voor het implementeren van studiepunten voor stages in het flexibel semester

Stages in het flexibel semester. Initiatiefvoorstel voor het implementeren van studiepunten voor stages in het flexibel semester Initiatiefvoorstel Fractie SAM Stages in het flexibel semester Initiatiefvoorstel voor het implementeren van studiepunten voor stages in het flexibel semester Fractie SAM Aan de universiteitsraad 13 november

Nadere informatie

Systematische review naar effectieve interventies ter preventie van kindermishandeling.

Systematische review naar effectieve interventies ter preventie van kindermishandeling. Rapport Systematische review naar effectieve interventies ter preventie van kindermishandeling. Auteurs: F.J.M. van Leerdam 1 K. Kooijman 2 F. Öry 1 M. Landweer 3 1: TNO Preventie en Gezondheid Postbus

Nadere informatie

2016D07727 LIJST VAN VRAGEN

2016D07727 LIJST VAN VRAGEN 2016D07727 LIJST VAN VRAGEN De vaste commissie voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport heeft een aantal vragen voorgelegd aan de Minister en de Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport over

Nadere informatie

Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma

Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma Departement Economie, Wetenschap en Innovatie Afdeling Strategie en Coördinatie Koning Albert II-laan 35 bus 10 1030 Brussel

Nadere informatie

Hoofdstuk 1. Inleiding.

Hoofdstuk 1. Inleiding. 159 Hoofdstuk 1. Inleiding. Huisartsen beschouwen palliatieve zorg, hoewel het maar een klein deel van hun werk is, als een belangrijke taak. Veel ongeneeslijk zieke patiënten zijn het grootse deel van

Nadere informatie

Communiceren en Improviseren. Omgaan met dynamiek en complexiteit bij de ontwikkeling en implementatie van een gezondheidsinterventie W.M.A.

Communiceren en Improviseren. Omgaan met dynamiek en complexiteit bij de ontwikkeling en implementatie van een gezondheidsinterventie W.M.A. Communiceren en Improviseren. Omgaan met dynamiek en complexiteit bij de ontwikkeling en implementatie van een gezondheidsinterventie W.M.A. ter Haar Samenvatting In dit proefschrift is de aard en het

Nadere informatie

Kort verslag van de beleidsanalyse van het programma Valor in India

Kort verslag van de beleidsanalyse van het programma Valor in India Kort verslag van de beleidsanalyse van het programma Valor in India Inspectie jeugdzorg Utrecht, april 2008 2 Inhoudsopgave= Samenvatting...5 1. Inleiding...7 1.1. Aanleiding...7 1.2. Vraagstelling...7

Nadere informatie

Citation for published version (APA): Verbakel, N. J. (2007). Het Chronische Vermoeidheidssyndroom, Fibromyalgie & Reuma.

Citation for published version (APA): Verbakel, N. J. (2007). Het Chronische Vermoeidheidssyndroom, Fibromyalgie & Reuma. University of Groningen Het Chronische Vermoeidheidssyndroom, Fibromyalgie & Reuma. Verbakel, N. J. IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite

Nadere informatie

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere vrouwen: Onderzoek naar de relatie tussen angst, depressieve

Nadere informatie

Workshop Veiligheidscultuur

Workshop Veiligheidscultuur Universiteit Hasselt Onderzoeksgroep Patiëntveiligheid Faculteit Geneeskunde en Levenswetenschappen Faculteit Bedrijfseconomische Wetenschappen Annemie Vlayen annemie.vlayen@uhasselt.be Workshop Veiligheidscultuur

Nadere informatie

Shaking up the Cost Benefit Analysis process. Issues and directions for improvement when assessing integrated spatial transport plans through a cost

Shaking up the Cost Benefit Analysis process. Issues and directions for improvement when assessing integrated spatial transport plans through a cost Shaking up the Cost Benefit Analysis process. Issues and directions for improvement when assessing integrated spatial transport plans through a cost benefit analysis E. Beukers Samenvatting Het maatschappelijke

Nadere informatie

Scan Leefkwaliteit op en om bedrijventerreinen : een beknopte reflectie.

Scan Leefkwaliteit op en om bedrijventerreinen : een beknopte reflectie. Kenniscentrum Leefomgeving Scan Leefkwaliteit op en om bedrijventerreinen : een beknopte reflectie. ISSN: 1872-4418-22 Copyright 2013 by Saxion University of Applied Sciences. All rights reserved. No part

Nadere informatie

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource.

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource. Open Universiteit Klinische psychologie Masterthesis Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: De Leidinggevende als hulpbron. Emotional Job Demands, Vitality and Opportunities

Nadere informatie

het psychisch functioneren van de ouder, de tevredenheid van de ouders met de (huwelijks)relatie en de gezinscommunicatie. Een beter functioneren van

het psychisch functioneren van de ouder, de tevredenheid van de ouders met de (huwelijks)relatie en de gezinscommunicatie. Een beter functioneren van 9 Samenvatting 173 174 9 Samenvatting Kanker is een veel voorkomende ziekte. In 2003 werd in Nederland bij meer dan 72.000 mensen kanker vastgesteld. Geschat wordt dat het hier in 9.000 gevallen om mensen

Nadere informatie

PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen

PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen The following full text is a publisher's version. For additional information about this publication click this link. http://hdl.handle.net/2066/20965

Nadere informatie

Kwaliteit van zorg door georganiseerde reflectie en dialoog

Kwaliteit van zorg door georganiseerde reflectie en dialoog Kwaliteit van zorg door georganiseerde reflectie en dialoog Bert Molewijk (RN,MA, PhD) Voorbij de vrijblijvendheid Programmaleider Moreel Beraad, VUmc Associate professor Clinical Ethics, Oslo VWS, Week

Nadere informatie

Kwaliteit van praktijkgericht onderzoek; de spanning tussen praktische relevantie en methodische grondigheid

Kwaliteit van praktijkgericht onderzoek; de spanning tussen praktische relevantie en methodische grondigheid Kwaliteit van praktijkgericht onderzoek; de spanning tussen praktische relevantie en methodische grondigheid Pre-conferentie HRM lectorencongres 2016 Zwolle 17 november 2016 Dr. Daan Andriessen Lector

Nadere informatie

SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel

SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel 3/10/2012 TRIO SMC SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel Pagina 1 van 9 Verantwoording 2012 Uniformboard te Vianen en 2012 Trio SMC te Almere. Copyright 2012 voor de cursusinhoud Trio SMC te Almere

Nadere informatie

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Congres Focus op Onderzoek, 22 juni 2015 Gerda de Kuijper, AVG/senior senior onderzoeker CVBP/UMCG Dederieke Festen AVG/senior onderzoeker

Nadere informatie

Bouwen aan vertrouwen: perspectief van de industrie

Bouwen aan vertrouwen: perspectief van de industrie Symposium ter gelegenheid afscheid Ad van Dooren Zelfredzaamheid van patiënten bij gebruik van veilige medicatie. Bouwen aan vertrouwen: perspectief van de industrie Rudolf van Olden, arts Medisch Directeur

Nadere informatie

Vragenlijst SAFE SURGERY voor het uitvoeren van een zelfevaluatie in contractjaar 2013

Vragenlijst SAFE SURGERY voor het uitvoeren van een zelfevaluatie in contractjaar 2013 Vragenlijst SAFE SURGERY voor het uitvoeren van een zelfevaluatie in contractjaar 2013 De vragen zijn opgedeeld in verschillende rubrieken en betreffen het thema safe surgery. Het is de bedoeling dat de

Nadere informatie

Samenvatting en conclusies

Samenvatting en conclusies Samenvatting en conclusies Plan- en procesevaluatie van de scholing van gevangenispersoneel in Verbal Judo Het onderzoek Verbal Judo (Thompson, 1984) is een methode waarbij mensen anderen op een kalme

Nadere informatie

Key success actors. De rol van middenmanagement bij strategische veranderingen. Onderzoek door Turner en de Rotterdam School of Management

Key success actors. De rol van middenmanagement bij strategische veranderingen. Onderzoek door Turner en de Rotterdam School of Management Key success actors De rol van middenmanagement bij strategische veranderingen Onderzoek door Turner en de Rotterdam School of Management 1 Key success actors De rol van middenmanagement bij strategische

Nadere informatie

Relatie tussen Persoonlijkheid, Opleidingsniveau, Leeftijd, Geslacht en Korte- en Lange- Termijn Seksuele Strategieën

Relatie tussen Persoonlijkheid, Opleidingsniveau, Leeftijd, Geslacht en Korte- en Lange- Termijn Seksuele Strategieën Relatie tussen Persoonlijkheid, Opleidingsniveau, Leeftijd, Geslacht en Korte- en Lange- Termijn Seksuele Strategieën The Relation between Personality, Education, Age, Sex and Short- and Long- Term Sexual

Nadere informatie

EXPERTS MEET THE. Seminars voor financials in de zorg WWW.BAKERTILLYBERK.NL/FINANCE4CARE DE ZORG: ANDERS DENKEN VOOR EFFICIËNTERE ZORG

EXPERTS MEET THE. Seminars voor financials in de zorg WWW.BAKERTILLYBERK.NL/FINANCE4CARE DE ZORG: ANDERS DENKEN VOOR EFFICIËNTERE ZORG MEET THE EXPERTS KENNISMAKING MET LEAN IN DE ZORG: ANDERS DENKEN VOOR EFFICIËNTERE ZORG DOOR DR. VINCENT WIEGEL OP 16 OKTOBER 2014 VERBINDENDE CONTROL DOOR MR. DR. HARRIE AARDEMA OP 6 NOVEMBER 2014 INKOOP

Nadere informatie

Transvorm Actueel. en de zorg verandert mee. Het werk(en) in de zorg verandert. Hoe reageert u als werkgever en wat doet dat met uw medewerkers?

Transvorm Actueel. en de zorg verandert mee. Het werk(en) in de zorg verandert. Hoe reageert u als werkgever en wat doet dat met uw medewerkers? Transvorm Actueel en de zorg verandert mee Het werk(en) in de zorg verandert. Hoe reageert u als werkgever en wat doet dat met uw medewerkers? Woensdag 17 december 2015 Dr. Monique Veld E-mail: monique.veld@ou.nl

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Onderzoeksresultaten transparantie en openbaarheid

Onderzoeksresultaten transparantie en openbaarheid Onderzoeksresultaten transparantie en openbaarheid Peter W de Leeuw Afd. Interne Geneeskunde, azm, Maastricht en Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde Uitgangspunten Rapportage van resultaten van (biomedisch)

Nadere informatie

Dag...onderwijs. Een onderzoek naar uitstroombeslissingen van meao-leerlingen. Ineke Lokman

Dag...onderwijs. Een onderzoek naar uitstroombeslissingen van meao-leerlingen. Ineke Lokman Dag...onderwijs Een onderzoek naar uitstroombeslissingen van meao-leerlingen Ineke Lokman Dag...onderwijs Een onderzoek naar uitstroombeslissingen van meao-leerlingen CIP-GEGEVENS KONINKLIJKE BIBLIOTHEEK,

Nadere informatie

Masterclass Veiligheidsmanagementsysteem

Masterclass Veiligheidsmanagementsysteem Masterclass Veiligheidsmanagementsysteem PART zorg 13 mei 2014 Agenda 1 2 3 4 5 Introductie VMS - huiswerkopdracht Introductie VIM Casus en gespreksoefening Taken VIM-team Discussie + afsluiting Plaats

Nadere informatie

Het meten van angst: verpleegkundigen aan het woord!

Het meten van angst: verpleegkundigen aan het woord! Het meten van angst: verpleegkundigen aan het woord! H. Veldhuisen RN, MSc; D. Zweers RN, MSc; Prof. S. Teunissen RN PhD Diakonessenhuis Utrecht hveldhuisen@diakhuis.nl Angst Waarom meten? Zonder meten

Nadere informatie

Cultuur telt: sociologische opstellen voor Leo d Anjou

Cultuur telt: sociologische opstellen voor Leo d Anjou Cultuur telt: sociologische opstellen voor Leo d Anjou Cultuur telt: sociologische opstellen voor Leo d Anjou Dick Houtman, Bram Steijn en John van Male redactie Shaker Publishing BV Maastricht Copyright

Nadere informatie

MOTIVES, VALUES, PREFERENCES INVENTORY OVERZICHT

MOTIVES, VALUES, PREFERENCES INVENTORY OVERZICHT MOTIVES, VALUES, PREFERENCES INVENTORY OVERZICHT INTRODUCTIE De Motives, Values, Preferences Inventory () is een persoonlijkheidstest die de kernwaarden, doelen en interesses van een persoon in kaart brengt.

Nadere informatie

ANGSTSTOORNISSEN EN HYPOCHONDRIE: DIAGNOSTIEK EN BEHANDELING (DUTCH EDITION) FROM BOHN STAFLEU VAN LOGHUM

ANGSTSTOORNISSEN EN HYPOCHONDRIE: DIAGNOSTIEK EN BEHANDELING (DUTCH EDITION) FROM BOHN STAFLEU VAN LOGHUM Read Online and Download Ebook ANGSTSTOORNISSEN EN HYPOCHONDRIE: DIAGNOSTIEK EN BEHANDELING (DUTCH EDITION) FROM BOHN STAFLEU VAN LOGHUM DOWNLOAD EBOOK : ANGSTSTOORNISSEN EN HYPOCHONDRIE: DIAGNOSTIEK STAFLEU

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/18701 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Gent, Tiejo van Title: Mental health problems in deaf and severely hard of hearing

Nadere informatie

Integraal risicomanagement

Integraal risicomanagement Samenvatting Integraal risicomanagement in 40 Nederlandse ziekenhuizen Inhoud Inleiding 3 Onderzoeksvragen 3 Integraal risicomanagement onvoldoende beschreven 4 Aanbevelingen 5 Over VvAA 7 2 VvAA Risicomanagement

Nadere informatie

VMS veiligheidseisen voor het ZKN-Keurmerk Een vertaling van de NTA8009:2011 naar de situatie van de zelfstandige klinieken

VMS veiligheidseisen voor het ZKN-Keurmerk Een vertaling van de NTA8009:2011 naar de situatie van de zelfstandige klinieken VMS veiligheidseisen voor het ZKN-Keurmerk Een vertaling van de NTA8009:2011 naar de situatie van de zelfstandige klinieken Leiderschap 1. De directie heeft vastgelegd en is eindverantwoordelijk voor het

Nadere informatie

Effectmeting van. hulp- en dienstverlening

Effectmeting van. hulp- en dienstverlening Effectmeting van hulp- en dienstverlening Gemeenten, instellingen en organisaties moeten hun uitgaven verantwoorden: wat leveren investeringen op? Ook investeringen in sociaal beleid moeten zij kunnen

Nadere informatie

Opleiding Verpleegkunde Stage-opdrachten jaar 3

Opleiding Verpleegkunde Stage-opdrachten jaar 3 Opleiding Verpleegkunde Stage-opdrachten jaar 3 Handleiding Voltijd Jaar 3 Studiejaar 2015-2016 Stage-opdrachten Tijdens stage 3 worden 4 stage-opdrachten gemaakt (waarvan opdracht 1 als toets voor de

Nadere informatie