Studeren met een functiebeperking aan de Hanzehogeschool Groningen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Studeren met een functiebeperking aan de Hanzehogeschool Groningen"

Transcriptie

1 Studeren met een functiebeperking aan de Hanzehogeschool Groningen Resultaten van een kwalitatief onderzoek onder 26 eerstejaarsstudenten Charlotte de Wolff M.m.v. Sabine Alves en Ties Onvlee Lectoraat Rehabilitatie van de Hanzehogeschool Groningen Groningen, 2010

2 Copyright 2010 Hanzehogeschool Groningen / Lectoraat Rehabilitatie Correspondentie: Wolff, CJ. de Studeren met functiebeperking aan de Hanzehogeschool. Resultaten van een kwalitatief onderzoek onder 30 eerstejaarsstudenten. / Wolff, C.J. de, S. Alves, A.M. Onvlee Groningen: Hanzehogeschool Groningen / Lectoraat Rehabilitatie. Trefw.: Functiebeperking, rehabilitatie, hoger beroepsonderwijs Lectoraat Rehabilitatie Hanzehogeschool Groningen 2

3 I N H O U D Voorwoord 5 Hoofdstuk 1: Inleiding Achtergrond en probleemstelling Onderzoeksopzet Leeswijzer 16 Hoofdstuk 2: Ander onderzoek naar studeren met functiebeperkingen Inleiding Eerder onderzoek naar studenten met een functiebeperking Eerder onderzoek naar studeren met een functiebeperking aan de Hanzehogeschool Inleiding Resultaten eerder onderzoek aan de HG 21 Hoofdstuk 3: Resultaten Inleiding Studenten met een psychische functiebeperking Studenten met AD(H)D en/of ASS Studenten met een stemmings - of persoonlijkheidsstoornis Studenten met een fysieke functiebeperking Studeren met dyslexie Samenvatting 48 Hoofdstuk 4: Conclusies en aanbevelingen p/a steendijk ad assen 55 st Buitengewoon 4.1 Conclusies Aanbevelingen Thema s voor vervolgonderzoek 62 Lectoraat Rehabilitatie Hanzehogeschool Groningen 3

4 Literatuur 64 Bijlage 1 Werving van respondenten 66 Bijlage 2 Checklist voor de diepte-interviews 69 Bijlage 3 Toelichting op functiebeperkingen ADHD, ASS en Dyslexie 75 Lectoraat Rehabilitatie Hanzehogeschool Groningen 4

5 Voorwoord De Hanzehogeschool Groningen besteedt de laatste jaren veel aandacht aan de ondersteuning van studenten met psychische en fysieke functiebeperkingen. Er bestaat behoefte om het beleid te evalueren. De Hanzehogeschool wil met name weten in hoeverre de ondersteuning van studenten met een lichamelijke of psychische functiebeperking aansluit bij de behoeften van deze studenten gedurende de studieloopbaan. Om deze vraag te beantwoorden is het lectoraat Rehabilitatie in 2008 begonnen met een longitudinaal kwalitatief onderzoeksproject, waarbij een kleine groep van 26 studenten gevolgd wordt gedurende de studieloopbaan. Tegelijkertijd is er door RISBO/SEOR in opdracht van het ministerie van OCW landelijk een longitudinaal kwantitatief onderzoeksproject van start gegaan. De kracht van het kwalitatieve onderzoek zit hem vooral in de samenhang met dit kwantitatieve onderzoek. Het kwalitatieve onderzoek geeft een beeld van het verhaal achter de cijfers. Dit onderzoeksrapport vormt de neerslag van de eerste serie diepteinterviews met de studenten uit de onderzoeksgroep, die op het moment van het interview in hun eerste studiejaar zitten. Het onderzoek is opgezet door Lies Korevaar en Charlotte de Wolff. De interviews zijn afgenomen en verwerkt door Ties Onvlee, Sabine Alves en Charlotte de Wolff, allen verbonden aan het lectoraat Rehabilitatie. Martine Kroeze heeft in het kader van haar studie SPH aan de Hanzehogeschool een voorstudie gedaan. Het onderzoeksproject is mogelijk gemaakt door een subsidie van de SSGZ. Hiervoor onze dank. Verder willen wij onze 26 respondenten, allen studenten aan de Hanzehogeschool, hartelijk bedanken voor hun medewerking aan de diepte-interviews. Groningen, februari 2010 Charlotte de Wolff en Lies Korevaar Lectoraat Rehabilitatie Hanzehogeschool Groningen 5

6 Hoofdstuk 1: Inleiding 1.1 Achtergrond en probleemstelling Circa 17 procent van de eerstejaars studenten aan het hoger beroepsonderwijs heeft last van een lichamelijke of psychische functiebeperking. De helft ondervindt daarvan hinder bij het studeren (Severiens, Rezai, Wolff, De Koning, Gravesteijn, Tanis en Beretty, 2009a). De uitval onder studenten met functiebeperking tijdens het eerste studiejaar is dan ook aanmerkelijk hoger dan die onder studenten zonder functiebeperking (23 procent onder studenten met functiebeperking en 17 procent onder studenten zonder functiebeperking). De Hanzehogeschool Groningen (HG) voert sinds enkele jaren actief beleid om functiebeperkte studenten te ondersteunen. In 2004 zijn er verschillende projecten uitgevoerd in het kader van het landelijke project Impuls Hieruit zijn diverse brochures, cursussen en websites voortgekomen die studenten moeten ondersteunen (Handicap en Studie, 2009). In het Plan van Aanpak "Terugdringing belemmeringen in het hoger onderwijs voor studenten met een functiebeperking" (HG, 2006) dat met behulp van een subsidie van het ministerie van OCW is uitgevoerd, is een impuls gegeven aan drie beleidsspeerpunten: de interne en externe communicatie, de begeleiding van functiebeperkte studenten en de deskundigheid bij docenten en studieloopbaanbegeleiders (SLB-ers). Tenslotte is in 2007 een convenant gesloten met de Stichting Handicap en Studie waarin de Hanzehogeschool zich ten doel stelt om functiebeperkingen onder de aandacht te brengen bij medestudenten, docenten en studieloopbaanbegeleiders ("SLB-ers"). Het College van Bestuur wil graag een beeld krijgen van de mate waarin de geboden ondersteuning aansluit bij de wensen en behoeften van studenten met functiebeperkingen en heeft het lectoraat Rehabilitatie benaderd met de vraag om een longitudinaal, kwalitatief onderzoek te doen onder studenten met functiebeperkingen. Het kwalitatieve onderzoek is een verdieping van Lectoraat Rehabilitatie Hanzehogeschool Groningen 6

7 longitudinaal kwantititatief onderzoek dat in het cursusjaar 2007/2008 is gestart door RISBO/SEOR. De eerste meting voor dit kwantititatieve onderzoek heeft geleid tot de publicatie van een landelijk rapport en een zogenaamde instellingsrapportage voor de Hanzehogeschool (Severiens e.a., 2009a, Severiens e.a., 2009b). De overkoepelende probleemstelling voor het kwalitatieve onderzoek luidt als volgt: In hoeverre sluit de ondersteuning van studenten van de Hanzehogeschool met een lichamelijke en/of psychische handicap aan bij de behoeften van deze studenten gedurende de studieloopbaan? De volgende deelvragen zijn gesteld met betrekking tot de interviews tijdens het eerste cursusjaar: 1. Welke verwachtingen hebben studenten met een functiebeperking ten aanzien van hun studie bij de HG? 2. In hoeverre en op welke manier is de functiebeperking een belemmering bij het studer 3. In hoeverre voldoet de instelling aan de hulpvraag van studenten met 1 4. In hoeverre bestaat er samenhang tussen achtergrondkenmerken en studiesucces?* 5. In hoeverre bestaat er samenhang tussen achtergrondkenmerken en tevredenheid?* Het onderzoek heeft als doel een kwalitatief beeld te schetsen rond bovengenoemde onderzoeksvragen. De resultaten geven een indruk van de mate waarin het beleid rond studeren met een functiebeperking voldoet aan de behoefte. Doordat een beperkt aantal respondenten is geïnterviewd, is het niet mogelijk uitspraken te doen over de schaal waarop verschijnselen zich 1 Deze vragen zijn tevens gesteld in het enquete-onderzoek van Severiens (2009). Lectoraat Rehabilitatie Hanzehogeschool Groningen 7

8 binnen de Hanzehogeschool voordoen. In kwantitatieve zin zijn de resultaten daarvoor onvoldoende betrouwbaar. De resultaten van dit onderzoek zijn vooral waardevol in combinatie met de kwantitatieve bevindingen van Severiens e.a. (2009): ze vormen het persoonlijke verhaal achter de cijfers. Wanneer ze in deze context geplaatst worden geven ze extra verdieping en verklaring. Daarnaast bieden de resultaten aanknopingspunten om het beleid rond studeren met functiebeperking te optimaliseren. Lectoraat Rehabilitatie Hanzehogeschool Groningen 8

9 1.2 Onderzoeksopzet Inleiding Het onderzoek is opgedeeld in twee fasen: 1. Oriëntatie op eerder onderzoek en het beleid (landelijk én aan de HG) (uitgevoerd in 2008) 2. Longitudinaal kwalitatief onderzoek (uit te voeren van ) De eerste fase van het onderzoek is in 2008 afgesloten met een inventariserend rapport (Kroeze, 2008). Het heeft onder meer geresulteerd in ideeën voor een checklist voor diepte-interviews ten behoeve van de tweede onderzoeksfase. De tweede fase van het onderzoek bestaat uit diepte-interviews met een onderzoeksgroep van 26 functiebeperkte studenten. Longitudinaal onderzoek Het onderzoek van Severiens is gehouden onder studenten die in 2007/2008 in hun eerste studiejaar zaten. Het kwalitatieve onderzoek aan de Hanzehogeschool richt zich op eerstejaars studenten uit het cursusjaar 2008/2009. Evenals in het onderzoek van Severiens, worden de respondenten bevraagd op de volgende momenten: - tijdens de tweede helft van het eerste studiejaar; - tijdens het derde studiejaar; - bij tussentijdse uitval. Daarnaast worden zij óók in het vierde studiejaar geïnterviewd; dit blijft in het onderzoek van Severiens e.a. achterwege. Om de deelnemers aan het onderzoek betrokken en gemotiveerd te houden, worden zij ook in het tweede studiejaar via de benaderd met een korte vragenlijst. Lectoraat Rehabilitatie Hanzehogeschool Groningen 9

10 Populatie en respons Bij de Hanzehogeschool wordt geen registratie bijgehouden van studenten met een functiebeperking, doordat de wetgever de mogelijkheden daartoe beperkt. Om de populatie van eerstejaarsstudenten met een functiebeperking aan de Hanzehogeschool gedurende het studiejaar 2008/2009 te benaderen, is namens het College van Bestuur een mail verstuurd naar alle eerstejaars studenten met de oproep om mee te werken aan interviews wanneer zij als gevolg van een functiebeperking mogelijk hinder ondervinden bij het studeren (zie bijlage 1). In totaal hebben 32 studenten daarop positief gereageerd: 11 met een fysieke beperking, 11 met een psychische beperking en 10 met dyslexie. Gegeven het feit dat naar schatting 19 procent van de eerstejaars studenten aan de Hanzehogeschool een functiebeperking hebben (zie paragraaf 2.3.2), waarvan de helft belemmeringen ervaart bij het studeren, is deze respons zeer laag. De gevraagde inspanning van de studenten (drie interviews gedurende de studieloopbaan) in combinatie met het ontbreken van een financiële beloning is hier mogelijk debet aan. Daarnaast speelt angst voor stigmatisering waarschijnlijk een rol. In januari en februari 2009 zijn afspraken voor diepte-interviews gemaakt. Van de aangemelde studenten haakten er toen alsnog zes af. Als reden gaven drie studenten aan toch geen zin te hebben in deelname. De andere studenten reageerden niet op herhaaldelijke verzoeken via . Uiteindelijk zijn er interviews afgenomen met 26 studenten met beperkingen, waarvan negen met een psychische beperking, negen met een fysieke beperking en acht met dyslexie. Op voorhand is als minimum-eis geformuleerd dat de respons minimaal moet bestaan uit 7 respondenten per type functiebeperking. Bij kwalitatief onderzoek ligt het verzadigingspunt doorgaans bij zeven respondenten; na zeven interviews wordt geen nieuwe informatie meer uit interviews verkregen, mits de groep respondenten enigszins homogeen is wat betreft de relevante kenmerken (Baarda en De Goede, 2006). Aan deze minimum-eis ten aanzien van de respons is dus voldaan. Besloten is met alle 26 studenten een interview te houden, om enige reserves te hebben wanneer meer uitval Lectoraat Rehabilitatie Hanzehogeschool Groningen 10

11 optreedt bij toekomstige interviews. De interviews zijn afgenomen door drie interviewers in de periode van januari tot en met april Voorafgaand aan de interviews is één proefinterview gehouden met een tweedejaarsstudent met een functiebeperking die deel uit maakt van het Studentenplatform voor functiebeperkte studenten. Op basis van dit proefinterview is de checklist verder aangescherpt. Tabel 1.1 bevat een overzicht van de samenstelling van de studenten die zich hebben opgegeven voor het onderzoek. De meeste studenten met functiebeperkingen hebben één beperking opgegeven. Onder studenten met psychische beperkingen komen studenten met meerdere beperkingen voor. Lectoraat Rehabilitatie Hanzehogeschool Groningen 11

12 Tabel 1.1 Samenstelling van de onderzoeksgroep naar geslacht en functiebeperking (belangrijkste beperking is eerstgenoemd) Man Fysieke beperkingen, totaal - Chronische alvleesklierontsteking - Jeugdreuma - Eczeem - Bronchitis - Pijnsyndroom - Diabetes - Spastisch - Ziekte van Crohn - Heupdysplacie Psychische beperkingen, totaal - ADD en PDD-NOS - PDD-NOS en dyslexie - PDD-NOS - Asperger - ADHD - ADD en persoonlijkheidsstoornis - Depressie en dyslexie Dyslexie Opleiding - Voeding en Diëtetiek - HBO-V - Logopedie - Bouwkunde - Werktuigbouwkunde - Informatica - Personeel en Arbeid - MER - HBO Recht - Bedrijfskunde - Accountancy - Small Business Retail Management - Markt en managementcommunicatie - PABO - MWD - Conservatorium Vrouw Lectoraat Rehabilitatie Hanzehogeschool Groningen 12

13 Hoewel het bij dit kwalitatieve onderzoek niet persé nodig is om een representatieve afspiegeling te hebben van de populatie studenten met functiebeperkingen, dringt de vraag zich op of er sprake is geweest van zelfselectie bij studenten die zich opgeven voor het onderzoek. In hoeverre komt de verdeling van functiebeperkingen overeen met die uit ander onderzoek? Het is lastig een vergelijking te maken tussen de respons in dit onderzoek en de mate waarin functiebeperkingen volgens Severiens bij de Hanzehogeschool voorkomen. Severiens e.a. hanteren in de instellingsrapportage voor de Hanzehogeschool een indeling van functiebeperkingen waarbij twee of meer functiebeperkingen apart worden genoemd en niet nader worden aangeduid. Dit vertroebelt het regionale beeld. In de landelijke rapportage vermelden Severiens e.a. dat 15 procent van de functiebeperkingen aan het hoger onderwijs betrekking heeft op dyslexie en 15 procent betrekking heeft op psychische beperkingen (stemmingsstoornissen, angst of paniekstoornissen of klachten in het autistisch spectrum). De overige 70 procent van de functiebeperkingen (waaronder beperkingen in concentratie, ADD en ADHD - 15 procent) is volgens de door hun gehanteerde indeling lichamelijk van aard. Uit een vergelijking tussen deze percentages en de respons in dit onderzoek blijkt dat er in dit onderzoek sprake is van een selectieve respons: de vertegenwoordiging van studenten met een lichamelijke beperking is relatief laag. De 26 respondenten zijn afkomstig uit 16 verschillende studierichtingen. Vrouwen zijn sterk vertegenwoordigd: de groep bestaat uit 19 vrouwen en 9 mannen. Opvallend is verder dat er in dit onderzoek veel vrouwen met dyslexie vertegenwoordigd zijn, terwijl uit landelijk onderzoek is bekend dat dyslexie vaker voorkomt bij mannen dan bij vrouwen. Tenslotte is het opmerkelijk dat er relatief veel aanmeldingen zijn van studenten met ontwikkelingsstoornissen (met name een stoornis in het autistisch spectrum), maar nauwelijks van studenten met stemmingsstoornissen. Een verklaring hiervoor kan zijn dat stemmingsstoornissen veelal pas later in de adolescentie ontstaan en zich nog niet bij eerstejaars studenten gemanifesteerd hebben. Lectoraat Rehabilitatie Hanzehogeschool Groningen 13

14 Checklist De leidraad voor het onderzoek is het onderstaande conceptuele schema. Hierop is de checklist voor de diepte-interviews gebaseerd (zie bijlage 2). Studentkenmerken Algemene kenmerken van studenten - leeftijd, geslacht - prestaties op laatste school Kenmerken - aard van de fb - aard van de belemmeringen bij de studie - externe sociale ondersteuning bij de fb Hulpbronnen, b.v. - sociaal netwerk - fin anciele voorziening Vaardigheden,,. b.v. - sociale vaardigheden - studievaardigheden Verwachtingen tav studie in verleden. - achtergrond studiekeuze - verwachte moeilijkheidsgraad - verwacht succes Studiesucces - verwachtingen - resultaten Tevredenheid - verwachtingen - res ultaten Ervaren Leeromgeving Opleiding/HG-voorzieningen - - welke ken je - welke gebruik je - oordeel - welke mis je Bekendheid met leeromgeving Objectieve leeromgeving - binnen de studierichting: o beleid o bekendheid met beleid onder docenten en - slbers o draagvlak beleid - geboden ondersteuning bij de HG Lectoraat Rehabilitatie Hanzehogeschool Groningen 14

15 Het conceptuele schema sluit aan bij het theoretisch kader van Begeleid Leren, een op de Individuele Rehabilitatiebenadering geïnspireerde methodiek voor de begeleiding van studenten met psychische beperkingen. De missie van Begeleid Leren luidt als volgt (Anthony, 1990): Studenten met (psychiatrische) beperkingen helpen bij het via een reguliere opleiding bereiken van hun leerdoelen, door hen de begeleiding te geven die zij wensen en nodig hebben, zodat zij met succes en tevredenheid kunnen functioneren in de onderwijsomgeving van eigen keuze met zo min mogelijk professionele hulp. De mate waarin studenten met functiebeperkingen succes hebben met en tevreden zijn over hun studie is enerzijds afhankelijk van hun persoonlijke achtergrond en verleden en anderzijds van de leeromgeving en hulp die geboden wordt. Deze factoren worden door middel van meer gedetailleerde vragen in de diepte-interviews in kaart gebracht. Omwille van de vergelijkbaarheid is bij het opstellen van de vragen tevens rekening gehouden met de onderwerpen die in de enquête van Severiens e.a. aan de orde zijn gesteld. Er wordt tijdens deze eerste serie interviews ook ingegaan op de studiekeuze, de eigen verwachtingen ten aanzien van de studie voor de start van de studie, de verwachtingen ten aanzien van de studieloopbaan en de rol de die functiebeperking hierbij speelt. Tijdens de vervolginterviews in het derde cursusjaar kan getoetst worden in hoeverre deze verwachtingen ook gerealiseerd worden. Daarmee ontstaat zicht op het verloop van de invloed van de functiebeperking gedurende de studieloopbaan. Lectoraat Rehabilitatie Hanzehogeschool Groningen 15

16 Analyse De interviews met respondenten zijn opgenomen met een digitaal opnameapparaatje. Na afloop van de interviews zijn de interviews uitgewerkt in een interview-verslag. De interviews zijn niet verbatim uitgewerkt. De geluidsopname is gebruikt om ommissies in de aantekeningen te verhelpen en om illustratieve citaten te kunnen verwerken in het verslag. Bij afname van het diepte-interview is respondenten gevraagd om schriftelijke toestemming om hun studievoortgang te volgen in Progress. Drie respondenten maakten hier bezwaar tegen. De analyse van studievoortganggegevens is daarom gebaseerd op 23 respondenten. De analyses zijn afgeleid uit het conceptueel schema. Leidende vraag is: wat maakt dat een student met succes en tevreden studeert aan de HG? Zijn er patronen te ontdekken in de verhalen van de studenten? Al tijdens de interviews bleek dat de verhalen van de studenten met een psychische functiebeperking, een fysieke functiebeperking en dyslexie onderling sterk verschillen. Daarom zijn de bevindingen voor deze groepen apart beschreven. 1.3 Leeswijzer In hoofdstuk twee wordt een overzicht gegeven van bevindingen uit eerder onderzoek naar studeren met een functiebeperking. Vervolgens worden in hoofdstuk drie de resultaten van de diepte-interviews gepresenteerd. In hoofdstuk vier komen conclusies een aanbevelingen aan de orde. Lectoraat Rehabilitatie Hanzehogeschool Groningen 16

17 Hoofdstuk 2 Ander onderzoek naar studeren met functiebeperkingen 2.1 Inleiding De afgelopen jaren is er veel onderzoek verricht naar studeren met een functiebeperking. In dit hoofdstuk worden de belangrijkste bevindingen geschetst. Paragraaf 2.2 beschrijft de resultaten van landelijk onderzoek. In paragraaf 2.3 wordt ingegaan op eerder onderzoek naar studeren met een functiebeperking aan de HG. 2.2 Eerder landelijk onderzoek naar studeren met een functiebeperking Het meest recente onderzoek naar studeren met een functiebeperking is uitgevoerd door Severiens e.a. (2009a, b). Het onderzoek bestaat uit drie deelonderzoeken: onderzoek naar de aard, omvang en studievoortgang van eerstejaarsstudenten met functiebeperking; onderzoek naar de effectiviteit van de genomen maatregelen van instellingen; onderzoek naar de kosten van de genomen maatregelen van instellingen. Severiens e.a. hebben twee soorten onderzoeksrapporten gepubliceerd: één met de bevindingen uit landelijk onderzoek en een serie van tien zogenaamde instellingsrapportages, waarvan één voor de HG. In deze subparagraaf worden de voornaamste bevindingen van de eerste twee deelonderzoeken belicht. De instellingsrapportage komt aan de orde in de volgende subparagraaf. Het onderzoek naar de kosten van de maatregelen blijft hier buiten beschouwing omdat dit buiten het kader van de probleemstelling ligt. Lectoraat Rehabilitatie Hanzehogeschool Groningen 17

18 Aard en omvang Severiens e.a. schatten het percentage studenten met een functiebeperking op 17 procent. De meest voorkomende functiebeperkingen zijn concentratiestoornissen, dyslexie, chronische aandoeningen, stemmingsstoornissen en beperkt uithoudingsvermogen. Veelal hebben studenten meerdere beperkingen. De helft van de studenten ondervindt hinder van de functiebeperking bij het studeren. Vooral studenten met psychische klachten en concentratiestoornissen maken hier melding van. Functiebeperkingen komen vaker voor bij vrouwen dan bij mannen. Eerdere enquêtes komen uit op lagere schattingen van het aandeel studenten met functiebeperking (Plemper, 2005; Studentenmonitor, 2007; Timmers en Steenkamp, 2008). Plempers schatting bedraagt tussen de elf á veertien procent, waarvan 55 procent hinder ondervindt bij het studeren. De studentenmonitor schat het percentage studenten met een handicap op acht procent. De schatting van de nationale studentenenquête (Timmers en Steenkamp, 2008) ligt het dichtst tegen die van Severiens aan: in de enquête heeft negen procent van de studenten de vraag of zij bij het studeren hinder ondervinden van een handicap positief beantwoord. Al met al variëren de percentages tussen de acht en veertien procent. Dit komt overeen met percentages die in internationaal onderzoek worden gevonden. De verschillen in percentages zijn onder meer een gevolg van de verschillende manieren waarop functiebeperkingen worden ingedeeld. Studiesucces Studenten met een functiebeperking vinden in het algemeen dat zij minder kansen hebben op studiesucces dan studenten zonder functiebeperkingen. Studenten met dyslexie en meerdere klachten (veelal van psychische aard) hebben daarbovenop het gevoel dat zij minder deel uit maken van hun leeromgeving. Het is dan ook niet verbazingwekkend dat studenten met een functiebeperking minder studiesucces boeken: ze halen lagere tentamencijfers, de studievoortgang is minder en het percentage dat uitvalt is groter dan bij studenten zonder functiebeperking. Lectoraat Rehabilitatie Hanzehogeschool Groningen 18

19 De kans op uitval is het hoogst onder studenten met een angstprobleem of paniekstoornis, een stoornis in het autistisch spectrum, beperkingen in spreken en studenten met een beperkt uithoudingsvermogen. Opmerkelijk is dat de kans op uitval aan de hogeschool twee keer zo hoog is als aan de universiteit. Op de hogeschool vallen studenten met functiebeperking aanmerkelijk vaker uit als studenten zonder functiebeperking. Bij universiteiten is dat verschil niet waarneembaar. Studenten met een functiebeperking besteden gemiddeld een uur per week meer aan hun studie dan studenten zonder functiebeperking. De gemiddelde tijdsbesteding bedraagt voor studenten met functiebeperkingen 28,7 uur per week. De tijdsbesteding van studenten met dyslexie en een chronische fysieke aandoening ligt relatief hoog (respectievelijk 31,5 uur en 29,5 uur). De gemiddelde tijdsbesteding van studenten met autisme ligt rond de 28 uur. Maatregelen 1. Voorlichting De voorlichting onder studenten sorteert weinig effect. De helft van de studenten is niet bekend met maatregelen die getroffen worden voor studenten met functiebeperkingen. Studenten die behoefte hebben aan bepaalde maatregelen constateren regelmatig dat er niet voorzien wordt in hun behoefte, met name doordat voorzieningen afwezig zijn. Dit terwijl er sterke vermoedens bestaan dat de voorzieningen wel degelijk door de instelling geboden wordt. Severiens e.a. concluderen dan ook dat er ruimte is voor verbetering. 2. Begrip en betrokkenheid van medewerkers Studenten wensen meer begrip en individuele aandacht van medewerkers. In concreto willen studenten "... meer individuele contacturen, meer contact dat uitgaat van de instelling (...) en niet steeds opnieuw naar dezelfde faciliteiten hoeven vragen" (Severiens e.a., 2009, p.vii). Deze knelpunten kunnen volgens de onderzoekers verklaard worden vanuit het gebrek aan deskundigheid bij medewerkers. Lectoraat Rehabilitatie Hanzehogeschool Groningen 19

20 3. Effectiviteit van de maatregelen Severiens e.a. geven aan dat het effect van de maatregelen op studiesucces onduidelijk is. Slechts eenzesde van de studenten met functiebeperking meldt als gevolg van de maatregelen minder studieachterstand te hebben opgelopen. Mogelijk manifesteert het effect zich pas op langere termijn. 2.3 Eerder onderzoek naar studeren met een functiebeperking aan de HG Inleiding In deze paragraaf worden de bevindingen van de belangrijkste onderzoeken naar studeren met een functiebeperking aan de Hanzehogeschool op een rij gezet. Daarbij is gebruik gemaakt van de volgende vier bronnen: - De nationale studentenenquête (Timmers en Steenkamp, 2008); De nationale studentenenquête heeft plaats gevonden onder 27 hogescholen. De steekproef aan de Hanzehogeschool bedroeg 136 studenten met een handicap aan de HG. - het studenttevredenheidsonderzoek (STO) van de Hanzehogeschool (HG, 2009); Het STO is gehouden onder 6964 studenten aan de HG; dit is 32 procent van de totale populatie studenten. - de instellingsrapportage van RISBO/SEOR (Severiens e.a., 2009b). RISBO/SEOR hebben bij diverse onderwijsinstellingen, waaronder de Hanzehogeschool een enquête gehouden onder eerstejaarsstudenten. Bij de Hanzehogeschool bedroeg de respons 699 eerstejaarsstudenten (met en zonder functiebeperking). Dit is 10,4 procent van de totale populatie eerstejaarsstudenten. Van de 699 studenten hebben er 132 een functiebeperking. - registraties van het studentendecanaat van de periodes augustus 2006-juli 2007 en oktober 2007-februari 2008 (HG, 2008). Lectoraat Rehabilitatie Hanzehogeschool Groningen 20

21 2.3.2 Resultaten eerder onderzoek aan de HG Aard en omvang Severiens e.a. schatten het percentage studenten met een functiebeperking aan de Hanzehogeschool op 19 procent (tegenover het landelijke gemiddelde van 17 procent). Daarvan heeft circa 45 procent last van de functiebeperking bij het studeren. Verhoudingsgewijs zijn de meeste studenten met een functiebeperking te vinden bij de sectoren Onderwijs (22 procent), Taal en Cultuur (20 procent), Gezondheidszorg (18 procent) en Natuur (18 procent). De schatting in het studenttevredenheidsonderzoek van de Hanzehogeschool ligt beduidend lager dan die in het RISBO/SEOR-onderzoek: 9 procent van de studenten geeft aan een functiebeperking te hebben. De top drie van functiebeperkingen zijn dyslexie (38 procent), psychische problematiek (16 procent) en een chronische ziekte (11 procent).* 2 Op basis van de registratie van aanvragen voor gesprekken van het studentendecanaat zijn uiteraard geen schattingen te maken van de incidentie van studenten met functiebeperkingen. Lang niet alle studenten met functiebeperkingen melden zich aan voor een (intake)gesprek. Degenen die zich aanmelden, vormen bovendien een selecte groep die behoefte heeft aan ondersteuning. In de periode oktober 2007 februari 2008 zijn er 1518 registraties door decanen gedaan, waarvan 23 procent betrekking had op psychische problemen, 20 procent op ziekte/lichamelijke klachten, en 18 procent op een handicap of chronische ziekte. De resterende gesprekken werden gevoerd om andere redenen. Verhoudingsgewijs zijn de meeste aanmeldingen, ongeacht de achtergrond daarvan, afkomstig van Sociale Studies (16,4 procent) (HG, 2008). 2 De indeling van opleidingen door Severiens e.a. wijkt af van die van de HG. Lectoraat Rehabilitatie Hanzehogeschool Groningen 21

22 Studiesucces Op het moment van afname van de vragenlijst (mei/juni 2008) hadden studenten met een functiebeperking gemiddeld 2 studiepunten minder behaald dan studenten zonder een functiebeperking (Severiens, 2009b). Dit komt overeen met het landelijke beeld. Maatregelen Studenten met functiebeperkingen hebben zich in het RISBO/SEORonderzoek als volgt uitgesproken over de wenselijkheid van ondersteunende maatregelen: - aanpassingen in onderwijs: 81 procent acht dit wenselijk; - voorzieningen op het gebied van begeleiding: 75 procent acht dit wenselijk; - voorzieningen op het gebied van examens: 62 procent acht dit wenselijk; - materiële voorzieningen: 54 procent acht dit wenselijk. De tevredenheid met gebruikte maatregelen is aan de Hanzehogeschool lager dan landelijk (63 procent is tevreden versus 73 procent landelijk). Dit komt overeen met het onderzoek van Steenkamp en Timmers (studenten aan de Hanzehogeschool geven voorzieningen gemiddeld een 5,9 versus een gemiddelde 6,3 landelijk). Ook in de studenttevredenheidsenquête is studenten met een functiebeperking gevraagd de maatregelen van de Hanzehogeschool te beoordelen. Hieruit blijkt dat studenten het meest ontevreden zijn over de volgende maatregelen (33 procent of meer is ontevreden): - voorlichting; - de bekendheid met ondersteunende cursussen van Studentenzaken; - tevredenheid over de ondersteunende cursussen van Studentenzaken. Over de gebouwen en de ondersteuning door het decanaat zijn studenten met functiebeperkingen daarentegen in het algemeen relatief positief. Over de beschikbaarheid van hulpmiddelen en de opvang vanuit de opleiding lopen de meningen uiteen; de meesten zijn hier positief over, maar daarnaast geeft ruim een kwart van de studenten een negatief oordeel. Lectoraat Rehabilitatie Hanzehogeschool Groningen 22

23 In de nationale studentenenquête is het oordeel van studenten met functiebeperkingen aan de Hanzehogeschool afgezet tegen het landelijke gemiddelde. In onderstaande tabel staan deze benchmarks vermeld. Uit de tabel is, zoals gezegd, af te lezen dat aan de Hanzehogeschool de voorzieningen minder positief worden beoordeeld dan landelijk. Met uitzondering van "aanpassingen in het onderwijs" krijgen alle voorzieningen een lager rapportcijfer. Tabel 2.2 Oordelen (gemiddeld rapportcijfer) over voorzieningen aan de Hanzehogeschool en landelijk aan hogescholen (Timmers en Steenkamp, 2008) Intake Hulpmiddelen Aanpassingen onderwijs Voorlichting Speciale begeleiding Begripvolle docenten Totaal HG 5,6 6,0 6,3 5,6 5,9 6,1 5,9 Landelijk gemiddelde 6,1 6,6 6,4 5,9 6,3 6,5 6,3 Lectoraat Rehabilitatie Hanzehogeschool Groningen 23

24 Hoofdstuk 3. Resultaten 3.1 Inleiding In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de resultaten van de diepte-interviews met studenten. Uit de interviews is naar voren gekomen dat de ervaringen sterk verschillen per type functiebeperking. Daarom worden de resultaten per type functiebeperking beschreven. Er wordt ingegaan op ervaringen van negen studenten met psychische functiebeperkingen (paragraaf 3.2), negen studenten met fysieke functiebeperkingen (paragraaf 3.3) en acht studenten met dyslexie. Daarbij wordt de interview-leidraad gevolgd. De volgende onderwerpen zijn daarin achtereenvolgens aan de orde gekomen (zie bijlage 2): de ervaring met de functiebeperking voordat men met de studie aan de Hanzehogeschool begon; studiekeuze: motieven en verwachtingen ervaringen met de studie en de functiebeperking: knelpunten en oplossingen ervaring met voorzieningen openheid over de beperking en hulp van studenten, docenten en anderen resultaten tot nu toe: tevredenheid en succes 3.2 Studenten met een psychische functiebeperking Aan het onderzoek hebben negen studenten met psychische functiebeperkingen meegedaan (zie tabel 2.1 in hoofdstuk 2): twee studenten met AD(H)D, vijf studenten met ASS, (al dan niet in combinatie met AD(H)D), een student met een stemmingsstoornis en een student met een persoonlijkheidsstoornis. De verhalen van de studenten met AD(H)D en/of ASS laten veel overeenkomsten zien. Hun ervaringen verschillen wezenlijk Lectoraat Rehabilitatie Hanzehogeschool Groningen 24

25 van die van de studenten met een stemmings- en persoonlijkheidsstoornis. Om deze reden worden de ervaringen van beide groepen in twee verschillende subparagrafen belicht; die van de studenten met AD(H)D en/of ASS in paragraaf 3.1.1, die van de twee overige studenten in paragraaf Studenten met AD(H)D en/of ASS Periode vóór de start van de opleiding aan de HG AD(H)D en ASS zijn ontwikkelingsstoornissen (zie bijlage 3). De geïnterviewde studenten met AD(H)D en ASS vertellen meestal dat er al op jonge leeftijd symptomen van deze stoornissen bij hen te zien waren. De meesten hebben tijdens de basisschoolperiode een diagnose gekregen van een psychiater. Daarna is vaak een behandeling gestart, die kan bestaan uit medicatie, psychotherapie, coaching, huiswerkbegeleiding of training in sociale vaardigheden. Studenten met AD(H)D of ASS hebben daardoor vaak al op jonge leeftijd leren omgaan met hun beperking. Veel geïnterviewde studenten melden dat zij opgelucht zijn wanneer zij een officiële diagnose krijgen: zij kunnen dan ineens hun moeilijkheden plaatsen, krijgen gemakkelijker begrip van anderen en kunnen aan de slag met de oplossing van hun probleem. De periode vóór de diagnose wordt gekenmerkt door een gevoel van verwarring. De periode aan het voortgezet onderwijs wordt ervaren als een moeizame tijd, door een combinatie van "gewone" puberproblemen en het leren omgaan met de beperking. Er ontstaan leerproblemen doordat men onvoldoende in staat is structuur aan te brengen, overzicht te krijgen en zich te concentreren. Studenten met ASS krijgen daarnaast problemen in de omgang met anderen en worden nogal eens gepest doordat zij vreemd overkomen. De onderwijsloopbaan van velen wordt gekenmerkt door doublures en regelmatig afgebroken (vervolg) opleidingen. Lectoraat Rehabilitatie Hanzehogeschool Groningen 25

26 Voorbeeld: Manon Manon heeft ADHD vanaf haar kinderjaren. Ze heeft vreselijk veel concentratieproblemen, heeft vaak geen overzicht, is druk in haar hoofd, wat chaotisch, snel afgeleid en zeer aanwezig. De diagnose is pas vier jaar geleden gesteld. Daarvoor dacht ze dat het normaal was, dat ze zo druk was. In haar vorige opleidingen heeft ze veel last gehad van haar ADHD. "Er werd vaak gezegd: goh, ben je wel gemotiveerd?" Leerkrachten hebben haar gewaarschuwd dat ze ander gedrag moest laten zien omdat ze anders de opleiding moest verlaten. Haar HAVO heeft ze uiteindelijk niet kunnen afronden, waardoor ze haar vervolgopleiding op MBO-niveau moest doen. De eerste MBO-opleiding Verpleegkunde heeft ze ook voortijdig verlaten. Ze koos voor MBO-SPW. "In het laatste jaar is dus naar voren gekomen dat ik ADHD heb en dat heeft me geholpen om de studie af te ronden. Ik begreep wat er met mij aan de hand was. Alles viel op zijn plek (...) Maar ik ben ook wel puberaal geweest. Altijd tegen de draad in. Ik wil niet zeggen dat dat allemaal met de ADHD te maken had." Vanaf haar 18e kreeg ze naar eigen zeggen meer verantwoordelijkheidsgevoel en kwam ze in rustiger vaarwater. Veelal met vallen en opstaan zijn de geïnterviewde studenten door hun vooropleiding gerold. Hun (grote of kleine) successen schrijven ze toe aan de hulp en het begrip van hun omgeving (ouders, docenten, coaches), de verkregen studievaardigheden en sociale vaardigheden en vooral het groeiende zelfvertrouwen en doorzettingsvermogen. Manon: "Waar mijn interesse ligt kan ik mij heel goed concentreren. Dan is het soms alsof ik helemaal geen last meer heb van ADHD". Zelfvertrouwen maakt haar minder afhankelijk van haar omgeving, die haar soms nog steeds niet begrijpt. Ze kan op haar eigen kompas varen. "De omgeving heeft er nog steeds moeite mee dat ik in sommige situaties ineens geen last meer heb van ADHD." Lectoraat Rehabilitatie Hanzehogeschool Groningen 26

27 Studiekeuze De geïnterviewde zeven studenten volgen zeven verschillende studies, variërend van maatschappelijk werk en dienstverlening tot werktuigbouwkunde. Zonder uitzondering is de keuze tot stand gekomen op basis van persoonlijke interesse en persoonlijke capaciteiten. Arbeidsmarktperspectieven spelen geen rol. Veelal staat de studenten al een concreet beroep voor ogen, bijvoorbeeld medisch maatschappelijk werker of accountant op een accountantbureau. De functiebeperking ASS of ADHD heeft geen rol van betekenis gespeeld bij de studiekeuze, maar vaak wel bij de keuze voor HBO in plaats van WO. Soms is dat een logisch gevolg van een onafgemaakte vooropleiding of een vooropleiding op MBO-niveau. Maar ook studenten met een VWO-opleiding kiezen nogal eens bewust voor een HBO-opleiding omdat deze meer structuur biedt of gemakkelijker is. De geïnterviewden beginnen met positieve verwachtingen met de studie, die op een enkele uitzondering na, uitkomen. Manon: "Ik vind het hartstikke leuk, ik heb een goede keuze gemaakt. Ik heb alleen maar verbeteringen geconstateerd in vergelijking tot mijn middelbare school". Huidige studie: knelpunten en oplossingen Tijdens de huidige studie ondervinden studenten hinder van concentratieproblemen, moeite met het aanbrengen van structuur, en communicatieproblemen met docenten en medestudenten. De belemmeringen doen zich vooral voor tijdens het werken in projectgroepen, waarin open opdrachten worden gegeven en eisen gesteld worden aan samenwerking. Voor studenten met concentratieproblemen kunnen hoorcolleges eveneens problemen opleveren, vooral wanneer er sprake is van saaie stof en geroezemoes. Lectoraat Rehabilitatie Hanzehogeschool Groningen 27

28 De geïnterviewden hebben daarvoor de volgende oplossingen gevonden: - goed bijhouden van de lesstof; - structuur aanbrengen in lesstof met behulp van anderen of op basis van studievaardigheden die ze zich door middel van extra training hebben eigen gemaakt - uitleg vragen aan studenten of docenten - vooraan gaan zitten bij hoorcolleges - toepassen van studievaardigheden of studietips van SLB-ers. Huidige studie: voorzieningen Aan de geïnterviewden is gevraagd van welke voorzieningen van de Hanzehogeschool zij gebruik maken. Zes van de zeven studenten met AD(H)D of ASS zijn bij de studentendecaan geweest. Sommigen worden daarnaast extra begeleid door de SLB-er. De decaan wordt veelal geraadpleegd voor het verkrijgen van extra studietijd of tentamentijd. Daarnaast zijn de geïnterviewde studenten via de decaan op de hoogte geraakt van het cursusaanbod van de HG. De studenten zijn doorgaans zeer tevreden met de hulp van de decaan. Ze krijgen bij de decaan begrip voor hun functiebeperking. Daarnaast wordt soms extra begeleiding geboden door de SLB-er. De SLB-er heeft echter lang niet altijd tijd voor extra begeleiding van de student, terwijl de meeste geïnterviewde studenten te kennen geven daar wel behoefte aan te hebben. Eén student met autisme is daardoor ernstig teleurgesteld in de opleiding. Het lukt hem niet om zelfstandig zijn planningsproblemen en problemen met samenwerking in projectgroepen op te lossen en daardoor haalt hij niet de benodigde resultaten aan het eind van zijn eerste jaar bij HBO-V. Uit Progress blijkt dat deze student aan het eind van het studiejaar is gestopt met zijn studie. De meeste anderen nemen het ontbreken van extra begeleiding door de SLB-er voor lief. Wanneer zij hulp nodig hebben, zoeken zij die bij hun ouders of een externe coach. Piet, die zijn SLB-er bij aanvang van de studie op de hoogte heeft gebracht van zijn PDD-NOS-stoornis, formuleert het als volgt: Lectoraat Rehabilitatie Hanzehogeschool Groningen 28

29 "De SLB-er doet ongeveer wat ik verwacht had en dat is niet veel. Eens in de zoveel tijd heeft hij een gesprekje met je en verder zie je hem niet. Voor mij is hij een soort richtingaanwijzer. Ik vind ook niet persé dat je bij hem moet wezen als er een probleem is. Daarvoor moet de band meer persoonlijk zijn. Nu is het vooral leraar-leerling-verhouding (...). Misschien komt het ook wel door mijn PDD-NOS. Voor mij is het moeilijk om een band met iemand op te bouwen. Het is ook een beetje nutteloos, want dat duurt gewoon heel lang, en als dat is gelukt, ga ik weer van school af." De SLB-er geeft volgens Piet wel aan dat hij altijd langs mag komen, maar dat vindt Piet een standaard-zin. Het lukt Piet zich zelfstandig te redden met zijn beperking dankzij de algemene studievaardigheden die hij in het verleden ontwikkeld heeft. De geïnterviewde studenten zijn desondanks tevreden met de begeleiding vanuit de opleiding, ook wanneer dit weinig is. Alleen de student met het syndroom van Asperger bij HBO-V is ronduit ontevreden en geeft een onvoldoende. Hij vindt dat op de opleiding structuur en begeleiding ontbreekt en dat er geen rekening met hem wordt gehouden. Opmerkelijk is dat geen van de studenten met AD(H)D of ASS gebruikt maakt van het cursusaanbod van het decanaat. Een verklaring hiervoor is dat zij tijdens hun vooropleiding naar hun mening voldoende studie- en sociale vaardigheden hebben geleerd. Aan de cursus Met onderlinge steun studeren of de AD(H)D-coachgroep heeft niemand behoefte. De geïnterviewde studenten menen dat deze groepen bedoeld zijn voor studenten met ernstiger problematiek. Ze hebben niet het idee dat zij daarbij horen. Bovendien willen ze vermijden dat hun functiebeperking centraal komt te staan. Ze zien zichzelf in de eerste plaats als student en niet als patient. Illustratief is het volgende citaat: Voorbeeld: Vincent Vincent heeft PDD-NOS en studeert informatica. Hij heeft moeite met concentreren, plannen en samenwerken. In zijn opleiding krijgt hij SLBbegeleiding van een SLB-er die allemaal studenten met een autistische Lectoraat Rehabilitatie Hanzehogeschool Groningen 29

30 stoornis begeleid. Daarover is hij tevreden, de SLB-er is zeer deskundig. Aan een specifieke cursus of praatgroep voor studenten met PDD-NOS heeft hij geen behoefte. "Ik weet dat het bestaat, maar nee. Dan heb ik zoiets van: ik ben zielig en ik moet in een "goh, vertel 'es"- groepje. Ik wil niet gezien worden als patiënt maar als student. Ik functioneer vrij normaal en ik heb niet de behoefte om dit soort verhalen aan andere mensen te vertellen". Al met al vinden de studenten over de gehele linie dat zij voldoende hulp en ondersteuning vanuit de Hanzehogeschool krijgen. Zij hebben, afgezien van eventuele extra studieloopbaanbegeleiding, geen behoefte aan extra voorzieningen. Via SLB-er of decaan zijn studenten meestal wel op de hoogte geraakt van de voorzieningen die vanuit de Hanzehogeschool geboden worden. Dat was meestal toen zij halverwege het eerste studiejaar waren. Velen hebben het idee dat zij bij de aanvang van de studie slecht zijn voorgelicht omtrent de voorzieningen. De servic , die bij aanvang van de studie naar iedereen verstuurd is en studenten attent heeft gemaakt op de voorzieningen, hebben zij gemist. De informatie op Blackboard is ook zelden opgemerkt. De verklaring hiervoor kan zijn dat studenten ook vaak geen behoefte hebben aan extra voorziening, en niet voor de informatie open staan. Piet: "Ik heb eigenlijk geen idee wat voor voorzieningen er zijn. Maar ik heb ook geen behoefte aan voorzieningen, dus ik heb er niet op gelet." Hulp van studenten en docenten Voor hulp zijn studenten met functiebeperkingen in de eerste plaats aangewezen op de SLB-er en de decaan. Daarnaast kunnen zij hulp inroepen van studenten en docenten. Dat vereist wel dat zij open zijn over hun veelal verborgen beperking. De geïnterviewde studenten zijn daar doorgaans terughoudend in. Studenten met AD(H)D hebben minder moeite om er over te praten met anderen dan studenten met autisme. Een enkeling vertelt het Lectoraat Rehabilitatie Hanzehogeschool Groningen 30

31 standaard "om er vanaf te zijn", anderen vertellen het alleen aan medestudenten of docenten als ze anders problemen verwachten. Vincent Vincent, die last heeft van PDD-NOS en dyslexie, heeft er geen problemen mee om te vertellen van zijn dyslexie, want: "Dat is bij de meesten wel een bekend ding. PDD-NOS is onbekender en mensen vinden het dan al gauw eng. Ze denken dan dat ik niet goed functioneer. De eerste reactie is een schrikreactie. Na twee maanden stellen ze vast dat ik een vrij normaal persoon ben. Ik schaam me er niet voor maar ik wil geen stempeltje krijgen." Daarom vertelt hij het liever niet aan studenten, vooral niet als hij na een blok weer van projectgroep verandert. Marian Marian heeft ADD en ASS. Op aanraden van haar SLB-er heeft ze haar medestudenten en docenten ingelicht. Ze heeft dat gedaan via de mail. "Via de mail omdat iedereen het dan weet. En omdat ik er niet te veel de nadruk op wil leggen. Ik vind het moeilijk om te formuleren. Op papier kan ik er over nadenken, dan weet ik zeker dat het goed overkomt." Privé hebben studenten minder moeite om open te zijn over hun functiebeperking. Voor zover de geïnterviewden open zijn over hun functiebeperking, ervaren zij steun en begrip van hun medestudenten. Vaak vragen zij medestudenten om hulp zonder daarbij de aandacht te vestigen op hun beperking. Dat is ook vaak niet nodig. Vrijwel altijd zijn medestudenten behulpzaam, is de ervaring. Bij docenten ligt het anders. Zij tonen niet altijd begrip. Twee van de zeven studenten stuiten bij docenten op een muur van haast en onbegrip. Piet (Asperger, HBO-V) krijgt emotionele steun van zijn medestudenten wanneer het niet goed met hem gaat. Ze begrijpen bijvoorbeeld dat hij erg geraakt kan worden door onschuldige opmerkingen en accepteren hem zoals Lectoraat Rehabilitatie Hanzehogeschool Groningen 31

32 hij is. De docenten uit de geestelijke gezondheidszorg kennen Asperger en reageren begripvol als hij het vertelt. Maar de overige docenten uit de zorg weten niet wat het is. Zij reageren neutraal als hij het vertelt. Hij krijgt van hen geen steun: Ze kunnen zich dat niet permitteren. Geen tijd. Het is van afspraak naar afspraak, van les naar les. Als hij wil praten moet hij een afspraak maken op de lange termijn. Er wordt heel wat op de lange baan geschoven. Succes en tevredenheid Aan studenten is gevraagd in hoeverre zij over de gehele linie tevreden zijn over de opleiding. De meesten antwoorden hierop dat ze tevreden zijn. Het lukt een aantal studenten te voldoen aan de eisen die de opleiding stelt. Het kost hen naar eigen zeggen wel vaak meer tijd dan hun studiegenoten. Door deze extra inzet behalen zij voldoende studieresultaten. Twee studenten met autisme hebben minder dan 40 EC s behaald. De ene student is ontevreden over de ondersteuning vanuit de opleiding en met zijn resultaten. De andere studente is tijdens het interview tevreden met haar resultaten en de opleiding, maar blijkt naderhand weinig EC s te hebben behaald Studenten met een stemmingsstoornis of persoonlijkheidsstoornis De ervaringen van de geïnterviewde student met een persoonlijkheidsstoornis en de student met een stemmingsstoornis verschillen van die van de studenten met AD(H)D en ASS. De twee studenten ondervinden grote problemen met studeren als gevolg van ernstige psychische problematiek. Eén student is daardoor al uitgevallen; voor de andere student dreigt een bindend studieadvies (BSA). Hieronder wordt een beeld van beide studenten geschetst. Anton: Anton heeft al vanaf de basisschool dyslexie. Sinds zijn middelbare school zijn daar psychische problemen bijgekomen: faalangst en depressies. Hij is daarvoor in psychotherapie gegaan en heeft antidepressiva gekregen. Hij Lectoraat Rehabilitatie Hanzehogeschool Groningen 32

33 ontvangt een WAJONG-uitkering. Zijn schoolloopbaan wordt tot nu toe gekenmerkt door afgebroken opleidingen. Op zijn laatste MBO-opleiding werd hij intensief begeleid door een coach op school, die hem zelfvertrouwen gaf: Ze zagen mijn goede kanten. Ze keken door mijn slechte kanten heen. Deze opleiding heeft hij dan ook gehaald. Hij is zeer gemotiveerd begonnen met zijn studie aan de HG, maar heeft de eisen vanuit de opleiding naar eigen zeggen onderschat. Door het overlijden van zijn vader kreeg hij een zware terugval. Hij is gevlucht in een wietverslaving en heeft de opleiding erbij laten zitten. Hij heeft dan ook geen moeite gedaan om hulp te zoeken. Door zijn slechte studieresultaten trok zijn SLB-er aan de bel. Op advies van de SLB-er, studieadviseur en decaan heeft hij besloten een half jaar te stoppen om aan de slag te gaan met zijn problemen. Daarna wil hij zijn studie opnieuw oppakken. Hij is zeer tevreden over de ondersteuning vanuit zijn opleiding en het decanaat. Ze hebben me niet zomaar laten zwemmen. Ze hebben gezien dat ik de capaciteiten heb om de opleiding te doen en hebben respect voor mijn keuzes. Ze hebben de deur open gehouden voor mijn terugkeer. Dat gebeurt niet altijd. Bas Bas heeft ADD, weet hij sinds vorig jaar. Tijdens zijn schoolloopbaan is veel misgegaan. Hij is met schone lei begonnen aan de HG. Tijdens zijn studie loopt hij op tegen problemen met structureren en plannen, concentratieproblemen, uitstelgedrag, vluchtgedrag en impulsiviteit. Hij schaamt zich omdat zijn studie slecht gaat. Hij doet zijn eerste jaar nu voor de tweede keer. Zijn opleiding heeft hem nog een keer in de gelegenheid gesteld om zijn propedeuse te halen, met ondersteuning van medicatie, begeleiding door een externe coach en extra begeleiding van zijn SLB-er. Hij is echter vervallen in zijn oude patroon. Sinds twee weken is nu ook duidelijk dat hij aan een persoonlijkheidsstoornis lijdt, waarvoor hij binnenkort in deeltijdbehandeling gaat. De examencommissie heeft hem nog een extra kans geboden. Hij moet in het volgende blok laten zien dat hij in staat is om toch enige resultaten te behalen, om door te gaan naar zijn tweede jaar. Dus we hebben afgesproken dat ik nog een kans krijg, terwijl ik voor mezelf al duidelijk had dat het wéér ging mislukken (...) Ik was heel blij. Ook dat er Lectoraat Rehabilitatie Hanzehogeschool Groningen 33

Studeren met een functiebeperking aan de Hanzehogeschool Groningen Onderzoeksrapport

Studeren met een functiebeperking aan de Hanzehogeschool Groningen Onderzoeksrapport Studeren met een functiebeperking aan de Hanzehogeschool Groningen Onderzoeksrapport Charlotte de Wolff m.m.v. Sabine Alves en Ties Onvlee Oktober 20 Copyright 20 Hanzehogeschool Groningen / Lectoraat

Nadere informatie

Studeren met een functiebeperking

Studeren met een functiebeperking CIJFERS Studeren met een functiebeperking Gebaseerd op het onderzoek Studeren met een functiebeperking 2012 door ResearchNed/ITS in opdracht van het Ministerie van OCW. 1 De 10 meest voorkomende functiebeperkingen

Nadere informatie

Studeren met een handicap in 2005

Studeren met een handicap in 2005 Verwey-Jonker Instituut Drs. Esther Plemper Studeren met een handicap in 2005 Belemmeringen van studenten met een lichamelijke beperking, psychische klachten of dyslexie in het hoger onderwijs SAMENVATTING

Nadere informatie

13-11-2014. Poster. Belemmeringen in drie categorieën te verdelen: In duo s: 1. Persoonlijke belemmeringen

13-11-2014. Poster. Belemmeringen in drie categorieën te verdelen: In duo s: 1. Persoonlijke belemmeringen Poster Jacomijn Hofstra Onderzoeker lectoraat Rehabilitatie en docent Toegepaste Psychologie, Hanzehogeschool Groningen In duo s: Belemmeringen in drie categorieën te verdelen: Wat hindert jongvolwassenen

Nadere informatie

Studeren met een functiebeperking

Studeren met een functiebeperking Studeren met een functiebeperking 15 oktober 2013 Directie Hoger onderwijs en studiefinanciering Ministerie van OCW Anja van den Broek, Marjolein Muskens & Jeroen Winkels Meerjarig onderzoek 2008-2012

Nadere informatie

o Vallen er veel studenten uit? o Zijn er veel moeilijke vakken, zo ja, welke? o Hoeveel contacturen zijn er / hoeveel zelfstudie moet je doen?

o Vallen er veel studenten uit? o Zijn er veel moeilijke vakken, zo ja, welke? o Hoeveel contacturen zijn er / hoeveel zelfstudie moet je doen? Gaan studeren Wil je na je havo-, vwo- of mbo-diploma graag verder studeren aan een hogeschool of universiteit? Maar weet je niet zeker of dat kan vanwege je functiebeperking? Dan helpt deze folder je

Nadere informatie

Feiten en cijfers. Afgestudeerden en uitvallers in het hoger beroepsonderwijs. Mei 2015

Feiten en cijfers. Afgestudeerden en uitvallers in het hoger beroepsonderwijs. Mei 2015 Feiten en cijfers Afgestudeerden en uitvallers in het hoger beroepsonderwijs Mei 2015 Feiten en cijfers 2 Inleiding Op 19 mei 2015 hebben de hogescholen hun strategische agenda #hbo2025: wendbaar & weerbaar1

Nadere informatie

JAARVERSLAG STUDENTENDECANAAT STUDIEJAAR 2011 2012

JAARVERSLAG STUDENTENDECANAAT STUDIEJAAR 2011 2012 JAARVERSLAG STUDENTENDECANAAT STUDIEJAAR 2011 2012 Opleiding Communication and Multimedia Design (Interactieve Media) Domein Media, Creatie en Informatie Datum: Februari 2013 Samengesteld door: Jarno Gerritsen

Nadere informatie

Studeren aan het hbo. W i n d e s h e i m z e t k e n n i s i n w e r k i n g

Studeren aan het hbo. W i n d e s h e i m z e t k e n n i s i n w e r k i n g Studeren aan het hbo Inhoud van de presentatie Kenmerken van het hbo Verschil tussen havo en hbo Verschil hbo en universiteit Opbouw van een hbo-opleiding Studieresultaten en begeleiding Toelating en aanmelding

Nadere informatie

Studeren met een functiebeperking

Studeren met een functiebeperking Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap Beleidsgerichte studies Hoger onderwijs en 134 Wetenschappelijk onderzoek Studeren met een functiebeperking Resultaten van een onderzoek onder eerstejaarsstudenten

Nadere informatie

Expertisecentrum Begeleid Leren. Succesvol studeren met steun voor (jong)volwassenen met een psychiatrische aandoening

Expertisecentrum Begeleid Leren. Succesvol studeren met steun voor (jong)volwassenen met een psychiatrische aandoening Expertisecentrum Begeleid Leren Succesvol studeren met steun voor (jong)volwassenen met een psychiatrische aandoening Expertisecentrum Begeleid Leren Ê Succesvol studeren met steun voor (jong)volwassenen

Nadere informatie

Studeren met een functiebeperking

Studeren met een functiebeperking Studeren met een functiebeperking Informatie voor aspirant-studenten 1 Studiesuccescentrum Windesheim Inhoud Studeren met een functiebeperking, informatie voor aspirant-studenten... 1 Studeren met een

Nadere informatie

Jacomijn Hofstra Onderzoeker lectoraat Rehabilitatie en docent Toegepaste Psychologie, Hanze hogeschool Groningen

Jacomijn Hofstra Onderzoeker lectoraat Rehabilitatie en docent Toegepaste Psychologie, Hanze hogeschool Groningen Jacomijn Hofstra Onderzoeker lectoraat Rehabilitatie en docent Toegepaste Psychologie, Hanze hogeschool Groningen In duo s: Wat hindert jongvolwassenen met psychiatrische problemen bij het (opnieuw gaan)

Nadere informatie

Studeren met een functiebeperking

Studeren met een functiebeperking Studeren met een functiebeperking 1. Vooraf De Inspectie van het Onderwijs en het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap hebben in de afgelopen jaren onderzoek gedaan naar de toegankelijkheid

Nadere informatie

Studeren met een handicap

Studeren met een handicap Norbert Broenink Klaas Gorter Studeren met een handicap Belemmeringen die studenten met een lichamelijke beperking, psychische klachten of dyslexie in het hoger onderwijs ondervinden Onderzoek uitgevoerd

Nadere informatie

Onderzoek studie uitval HBO studenten Het belang van een goede studiekeuze. oktober 2011

Onderzoek studie uitval HBO studenten Het belang van een goede studiekeuze. oktober 2011 Onderzoek studie uitval HBO studenten Het belang van een goede studiekeuze oktober 2011 Hoog percentage studie uitvallers Uit cijfers van de HBO-raad blijkt dat gemiddeld 15,8% van de HBO studenten afvalt

Nadere informatie

Studeren met een. functiebeperking

Studeren met een. functiebeperking Studeren met een functiebeperking OPTIMAAL STUDEREN AAN DE CHE! Vaak heb je geen hulp nodig, maar soms is een duwtje in de rug prettig! 2 Wat is een functiebeperking? Waarschijnlijk denk jij bij het woord

Nadere informatie

Tevredenheid over MEE. Brancherapport 2011. Een onderzoek in opdracht van MEE Nederland. Marieke Hollander Betty Noordhuizen BA3913

Tevredenheid over MEE. Brancherapport 2011. Een onderzoek in opdracht van MEE Nederland. Marieke Hollander Betty Noordhuizen BA3913 Tevredenheid over MEE Brancherapport 2011 Een onderzoek in opdracht van MEE Nederland Marieke Hollander Betty Noordhuizen BA3913 Zoetermeer, 21 december 2011 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust

Nadere informatie

Studeren met een Functiebeperking

Studeren met een Functiebeperking Studeren met een Functiebeperking Weten hoe jij zo optimaal mogelijk studeert? Maak een afspraak met de studentendecaan om je situatie te bespreken Windesheim zet kennis in werking Inhoud Pag 4 Studeren

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek onder mensen met een manisch depressieve stoornis en hun betrokkenen

Tevredenheidsonderzoek onder mensen met een manisch depressieve stoornis en hun betrokkenen Tevredenheidsonderzoek onder mensen met een manisch depressieve stoornis en hun betrokkenen Patiënt redelijk tevreden, maar snelheid en betrokkenheid bij behandeling kan beter Index 1. Inleiding 2. Onderzoeksmethode

Nadere informatie

Onderzoek naar het cluster 4 onderwijs: kinderen en hulpverlening. Drs. R. Stoutjesdijk & Prof. Dr. E.M. Scholte M.m.v. drs. H.

Onderzoek naar het cluster 4 onderwijs: kinderen en hulpverlening. Drs. R. Stoutjesdijk & Prof. Dr. E.M. Scholte M.m.v. drs. H. Onderzoek naar het cluster 4 onderwijs: kinderen en hulpverlening Drs. R. Stoutjesdijk & Prof. Dr. E.M. Scholte M.m.v. drs. H. Leloux-Opmeer Voorwoord Inhoudsopgave Een tijd geleden hebben Stichting Horizon

Nadere informatie

DOEL van de WORKSHOP. KIESKEURIG 3 jaar OPDRACHT. Hoe KIESKEURIG bent u geweest bij het kiezen van deze workshop? 13-11-2014

DOEL van de WORKSHOP. KIESKEURIG 3 jaar OPDRACHT. Hoe KIESKEURIG bent u geweest bij het kiezen van deze workshop? 13-11-2014 KIESKEURIG 3 jaar Ondersteuning bij het kiezen van een vervolgopleiding voor middelbare scholieren HAVO en VWO November 2014 Eveline Hartman RSG Wolfsbos Hoogeveen Franca Hiddink Lectoraat rehabilitatie

Nadere informatie

Stageplaza.nl. Nationaal Docentenonderzoek De Ruyterkade 106 II 1011 AB Amsterdam Tel : Fax : I :

Stageplaza.nl. Nationaal Docentenonderzoek De Ruyterkade 106 II 1011 AB Amsterdam Tel : Fax : I : Nationaal Docentenonderzoek 2008 Stageplaza.nl Gepubliceerd door: B. Schotanus & B. Rooijendijk De Ruyterkade 106 II 1011 AB Amsterdam Tel : 020 755 43 33 Fax : 020 422 20 22 I : www.stageplaza.nl april

Nadere informatie

IPS en Begeleid Leren

IPS en Begeleid Leren IPS en Begeleid Leren Symposium IPS Arbeidsreïntegratie met de beste papieren? Amersfoort, 30 maart 2006 Lies Korevaar Programma Workshop Welkom Doelstelling workshop Inleiding Doelgroep Begeleid Leren-programma

Nadere informatie

Stromen door het onderwijs

Stromen door het onderwijs Stromen door het onderwijs Vanuit het derde leerjaar van het vo 2003/2004 Erik Fleur DUO/IP Juni 2013 1. Inleiding In schooljaar 2003/2004 zaten bijna 200 duizend leerlingen in het derde leerjaar van het

Nadere informatie

Analyse van instroom en rendement in hogescholen in de GS5 en in de overige Nederlandse hogescholen

Analyse van instroom en rendement in hogescholen in de GS5 en in de overige Nederlandse hogescholen Bijlage bij hoofdstuk 2 Analyse van instroom en rendement in hogescholen in de GS en in de overige Nederlandse hogescholen Instroom, uitval- en rendementcijfers In figuur 1 is te zien hoe groot het aandeel

Nadere informatie

Instroom en studiekeuze

Instroom en studiekeuze Studeren met een functiebeperking Instroom en studiekeuze December 2012 Expertisecentrum handicap + studie Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 1 1. Inleiding... 2 2. Cijfers... 3 2.1. Uitval... 3 2.2. Aanvraag

Nadere informatie

Een effectiviteitsanalyse van de

Een effectiviteitsanalyse van de Verzuimende werknemers Een effectiviteitsanalyse van de verzuimbegeleiding door Top-Care Onderzoek naar de effectiviteit van de verzuimspecifieke aanpak van Top-Care Esther Hilbers 1 In deze rapportage

Nadere informatie

DOORSTROOMFORMULIER VMBO MBO 2014-2015

DOORSTROOMFORMULIER VMBO MBO 2014-2015 DOORSTROOMFORMULIER VMBO MBO 2014-2015 Achternaam: Adres: Woonplaats: Mobiel nummer student: Mobiel nummer ouders/verzorgers vader: moeder: Voornaam: Postcode: Tel. nummer vast: E-mail student: E-mail

Nadere informatie

Studeren met een Functiebeperking

Studeren met een Functiebeperking STUDEREN Studeren met een Functiebeperking BESPREEK DE MOGELIJKHEDEN Maak een afspraak met de studentendecaan Windesheim zet kennis in werking Informatie voor ouders Een goede start is belangrijk om te

Nadere informatie

Studieloopbaanbegeleiding in het hbo: mogelijkheden en grenzen. Marinka Kuijpers & Frans Meijers

Studieloopbaanbegeleiding in het hbo: mogelijkheden en grenzen. Marinka Kuijpers & Frans Meijers Studieloopbaanbegeleiding in het hbo: mogelijkheden en grenzen Marinka Kuijpers & Frans Meijers De Haagse Hogeschool Januari 2009 Management Samenvatting Studieloopbaanbegeleiding is hot in het hoger beroepsonderwijs.

Nadere informatie

Studeren met een functiebeperking

Studeren met een functiebeperking Studeren met een functiebeperking Ervaringen van studenten met een functiebeperking aan de Universiteit Leiden Rapport nr 186 Oktober 2008 G. van Duijn D.N.M. de Gruijter Interfacultair centrum voor Lerarenopleiding,

Nadere informatie

HANZEHOGESCHOOL GRONINGEN

HANZEHOGESCHOOL GRONINGEN HANZEHOGESCHOOL GRONINGEN www.hanze.nl Warme Overdracht procedure en documenten 1 Inhoud Inleiding 3 1. De procedure in een stroomschema 4 2. Brief aan mentoren 7 3. Brief aan ouders/verzorgers 9 4. Overdrachtsformulier

Nadere informatie

Bijlagen. Tevredenheid van potentiële werknemers

Bijlagen. Tevredenheid van potentiële werknemers Bijlagen Tevredenheid van potentiële werknemers Evaluatie Pastiel Bijlagen Tevredenheid van potentiële werknemers Pastiel Drs. Jan Dirk Gardenier MBA Erik Geerlink, MSc Lotte Piekema, MSc Februari 2014

Nadere informatie

TEVREDEN WERKEN IN HET PRIMAIR ONDERWIJS. Onderzoek naar de tevredenheid en werkbeleving van personeel in het primair onderwijs.

TEVREDEN WERKEN IN HET PRIMAIR ONDERWIJS. Onderzoek naar de tevredenheid en werkbeleving van personeel in het primair onderwijs. ARBEIDSMARKTPLATFORM PO. Van en voor werkgevers en werknemers TEVREDEN WERKEN IN HET PRIMAIR ONDERWIJS Onderzoek naar de tevredenheid en werkbeleving van personeel in het primair onderwijs april 2016 1

Nadere informatie

Participatie in rollen. De cliënten die van de Awbz naar de Wmo gaan. Overzicht. Mensen met beperkingen participeren in de wijk (en daar buiten)

Participatie in rollen. De cliënten die van de Awbz naar de Wmo gaan. Overzicht. Mensen met beperkingen participeren in de wijk (en daar buiten) Maatschappelijke participatie, stigma en openheid Overzicht Maatschappelijke Participatie Participatie door rehabilitatie Openheid Lies Korevaar Groningen, 27 januari 2015 Afsluiting De cliënten die van

Nadere informatie

Onderzoek Passend Onderwijs

Onderzoek Passend Onderwijs Rapportage Onderzoek passend onderwijs In samenwerking met: Algemeen Dagblad Contactpersoon: Ellen van Gaalen Utrecht, augustus 2015 DUO Onderwijsonderzoek drs. Liesbeth van der Woud drs. Tanya Beliaeva

Nadere informatie

Warme overdracht procedure en documenten

Warme overdracht procedure en documenten Warme overdracht procedure en documenten Warme Overdracht procedure en documenten 1 Inhoud Inleiding 3 1. De procedure in een stroomschema 4 2. Brief aan mentoren 7 3. Brief aan ouders/verzorgers 9 4.

Nadere informatie

Werkbelevingsonderzoek 2013

Werkbelevingsonderzoek 2013 Werkbelevingsonderzoek 2013 voorbeeldrapport Den Haag, 17 september 2014 Ipso Facto beleidsonderzoek Raamweg 21, Postbus 82042, 2508EA Den Haag. Telefoon 070-3260456. Reg.K.v.K. Den Haag: 546.221.31. BTW-nummer:

Nadere informatie

PROTOCOL STUDEREN MET EEN FUNCTIEBEPERKING AAN DE UNIVERSITEIT LEIDEN

PROTOCOL STUDEREN MET EEN FUNCTIEBEPERKING AAN DE UNIVERSITEIT LEIDEN PROTOCOL STUDEREN MET EEN FUNCTIEBEPERKING AAN DE UNIVERSITEIT LEIDEN Preambule Dit protocol is bedoeld om duidelijkheid te bieden over de mogelijkheden van het studeren met een functiebeperking binnen

Nadere informatie

Studeren met steun reeks UNLIMITED. - Behoeften aan steun herkennen - Ben ik er op tijd bij? Cees Witsenburg Lies Korevaar

Studeren met steun reeks UNLIMITED. - Behoeften aan steun herkennen - Ben ik er op tijd bij? Cees Witsenburg Lies Korevaar Studeren met steun reeks UNLIMITED - Behoeften aan steun herkennen - Ben ik er op tijd bij? Cees Witsenburg Lies Korevaar Inhoudsopgave Voorwoord 5 Behoeften aan steun herkennen 6 Sjaak (1) 6 Inleiding

Nadere informatie

Functieprofiel: Studentenconsultant Functiecode: 0402

Functieprofiel: Studentenconsultant Functiecode: 0402 Functieprofiel: Studentenconsultant Functiecode: 0402 Doel Voorlichten, adviseren, begeleiden, testen en trainen van studenten, alsmede waarborgen van de volledigheid, toegankelijkheid en actualiteit van

Nadere informatie

Evaluatie Back to Basics: De Nieuwe Koers

Evaluatie Back to Basics: De Nieuwe Koers Evaluatie Back to Basics: De Nieuwe Koers nderzoek uitgevoerd in opdracht van: Gemeente Goirle DIMENSUS beleidsonderzoek April 2012 Projectnummer 488 Het onderzoek De gemeente Goirle is eind april 2010

Nadere informatie

Adviezen voor studiekiezers op basis van de Startmonitor

Adviezen voor studiekiezers op basis van de Startmonitor Adviezen voor studiekiezers op basis van de Startmonitor Conclusies en aanbevelingen op basis van jaarlijks onderzoek naar studiekeuze en studiesucces Jules Warps ResearchNed mei 2012 2012 ResearchNed

Nadere informatie

Uitkomsten BPV Monitor 2016

Uitkomsten BPV Monitor 2016 Uitkomsten BPV Monitor 2016 Landelijke rapportage over de kwaliteit van stages en leerbanen in het mbo Publicatie 7 februari 2017 SBB, Zoetermeer 1 Inleiding Iedere mbo-student volgt een deel van de beroepsopleiding

Nadere informatie

Fase I Voorvallen in de huiselijke kring Huiselijk geweld

Fase I Voorvallen in de huiselijke kring Huiselijk geweld Samenvatting Dit onderzoek heeft tot doel algemene informatie te verschaffen over slachtoffers van huiselijk geweld in Nederland. In het onderzoek wordt ingegaan op de vraag met welke typen van huiselijk

Nadere informatie

Feiten en cijfers. Afgestudeerden en uitvallers in het hoger beroepsonderwijs. April 2016

Feiten en cijfers. Afgestudeerden en uitvallers in het hoger beroepsonderwijs. April 2016 Feiten en cijfers Afgestudeerden en uitvallers in het hoger beroepsonderwijs April 2016 Feiten en cijfers 2 Het algemene beeld Start van de studie uitval en wisselaars Tal van inspanningen bij hogescholen

Nadere informatie

Bindend studieadvies. Een onderzoek naar de meningen en ervaringen van eerstejaars bachelorstudenten aan de Universiteit Utrecht

Bindend studieadvies. Een onderzoek naar de meningen en ervaringen van eerstejaars bachelorstudenten aan de Universiteit Utrecht Bindend studieadvies Een onderzoek naar de meningen en ervaringen van eerstejaars bachelorstudenten aan de Universiteit Utrecht Stichting Onderwijs Evaluatie Rapport Utrecht, juli 2007 1 2 Bindend studieadvies

Nadere informatie

Studeren met psychische klachten

Studeren met psychische klachten Studeren met psychische klachten Handicap + Studie Regiobijeenkomst Nijmegen, 8 oktober 2015 Lies Korevaar Overzicht 1. Waar hebben studenten met psychische problemen last van? 2. Toolkit Begeleid Leren

Nadere informatie

Dokterscoop Ervaringen met ketenzorg COPD

Dokterscoop Ervaringen met ketenzorg COPD Rapportage: Dokterscoop Ervaringen met ketenzorg COPD In opdracht van Dokterscoop Ketenzorg www.dokterscoop.nl Contactpersoon Dhr. G. H. Torn Broers Uitvoerende organisatie ZorgfocuZ BV Leonard Springerlaan

Nadere informatie

Bijlage 5 Interviewformulier studieadviseurs

Bijlage 5 Interviewformulier studieadviseurs Bijlage 5 Interviewformulier studieadviseurs Studentnummer: Naam aanmelder: Stap 1. Welkom heten en uitleggen wat het onderzoek inhoudt (Tijd: 5 minuten) Landelijk en bij de FEM is er sprake van een hoge

Nadere informatie

Studiebegeleiding aan de TU Delft

Studiebegeleiding aan de TU Delft aan de TU Delft Pascal de smidt, Studieadviseur CiTG Ouderavond 1 in de bachelor Wat kan uw kind verwachten? Begeleiding in het eerste bachelorjaar (propedeuse) Begeleiding in het tweede en derde bachelorjaar

Nadere informatie

Studenten met een functiebeperking helpen naar succes!

Studenten met een functiebeperking helpen naar succes! Studenten met een functiebeperking helpen naar succes! Fontys Hogescholen Dienst Studentenvoorzieningen Presentatie: André Rozendaal, teamleider Decanen & Psychologen Onderwerpen - Overgang van VO naar

Nadere informatie

Doorstroom mbo-hbo: studenten aan het woord over studiekeuze, verwachtingen en beleving NRO-onderzoek doorstroom mbo-hbo

Doorstroom mbo-hbo: studenten aan het woord over studiekeuze, verwachtingen en beleving NRO-onderzoek doorstroom mbo-hbo Doorstroom mbo-hbo: studenten aan het woord over studiekeuze, verwachtingen en beleving NRO-onderzoek doorstroom mbo-hbo Deze publicatie is onderdeel van een grootschalig onderzoek dat loopt naar de doorstroom

Nadere informatie

Klanttevredenheid WMO vervoer Haren 2013

Klanttevredenheid WMO vervoer Haren 2013 Klanttevredenheid WMO vervoer Haren 2013 Colofon "Klanttevredenheid WMO vervoer Haren 2013" Klanttevredenheidsonderzoek naar het WMO vervoer in de gemeente Haren. Uitgave Deze publicatie is een uitgave

Nadere informatie

De Studiekeuzecheck: voor wie werkt het?

De Studiekeuzecheck: voor wie werkt het? De Studiekeuzecheck: voor wie werkt het? Onderzoek naar SKC bij de Randstad hogescholen Dr. F. Rutger Kappe 17 maart, Utrecht rutger.kappe@inholland.nl Opzet Landelijk overzicht SKC in het hbo Resultaten

Nadere informatie

Klantenpanel RVO.nl Resultaten peiling 36: Koopsubsidie Januari 2016

Klantenpanel RVO.nl Resultaten peiling 36: Koopsubsidie Januari 2016 Klantenpanel RVO.nl Resultaten peiling 36: Koopsubsidie Januari 2016 1. Inleiding Deze nieuwsbrief beschrijft de resultaten van de gebruikerspeiling over de regeling Koopsubsidie. Meer specifiek gaat het

Nadere informatie

Onderzoek Passend Onderwijs

Onderzoek Passend Onderwijs Rapportage Onderzoek passend onderwijs Utrecht, juni 2016 DUO Onderwijsonderzoek drs. Vincent van Grinsven drs. Liesbeth van der Woud Postbus 681 3500 AR Utrecht telefoon: 0302631080 e-mail: info@duo-onderwijsonderzoek.nl

Nadere informatie

Bijlage 4: Pabo-specifieke Kenmerken van studiesucces en studie-uitval in beeld

Bijlage 4: Pabo-specifieke Kenmerken van studiesucces en studie-uitval in beeld Bijlage 4: Pabo-specifieke Kenmerken van studiesucces en studie-uitval in beeld In deze bijlage worden theoretische aanknopingspunten voor de inzet en inrichting van studiekeuze gesprekken binnen dit project

Nadere informatie

Loopbanen in het onderwijs? Analyse van de loopbaanontwikkeling van onderwijspersoneel

Loopbanen in het onderwijs? Analyse van de loopbaanontwikkeling van onderwijspersoneel Loopbanen in het onderwijs? Analyse van de loopbaanontwikkeling van onderwijs 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Resultaten Karin Jettinghoff en Jo Scheeren, SBO Januari 2010 2 1. Inleiding Tot voor kort

Nadere informatie

De muur. Maar nu, ik wil uitbreken. Ik kom in het nauw en wil d r uit. Het lukt echter niet. De muur is te hoog. De muur is te dik.

De muur. Maar nu, ik wil uitbreken. Ik kom in het nauw en wil d r uit. Het lukt echter niet. De muur is te hoog. De muur is te dik. De muur Ik heb een muur om me heen. Nou, een muur? Het lijken er wel tien. En niemand is in staat om Over die muur bij mij te komen. Ik laat je niet toe, Want dan zou je zien Hoe kwetsbaar ik ben. Maar

Nadere informatie

Overzicht. Waar hebben studenten met psychische problemen last van? Studeren met psychische klachten

Overzicht. Waar hebben studenten met psychische problemen last van? Studeren met psychische klachten Studeren met psychische klachten Handicap + Studie Regiobijeenkomst Groningen, 15 oktober 2015 Overzicht 1. Waar hebben studenten met psychische problemen last van? 2. Toolkit Begeleid Leren 3. Samenwerking

Nadere informatie

Inventarisatie behoeften van

Inventarisatie behoeften van Inventarisatie behoeften van werkenden met een chronisch ziekte overzicht behoeften In dit deel van het onderzoek brengen we de behoefte aan praktische ondersteuning in kaart van werkenden met een chronische

Nadere informatie

Dienst Studentenzaken Risicoprofiel nieuwe studenten

Dienst Studentenzaken Risicoprofiel nieuwe studenten Dienst Studentenzaken Risicoprofiel nieuwe studenten student: score: studentnummer: vraag 1: opleiding: Rechtsgeleerdheid vraag 8: email: vraag 12: 1 Met welke vooropleiding heb je toegang tot de opleiding

Nadere informatie

EFFECTEN VAN DE WEEKEND- SCHOOL VAN STICHTING WITTE TULP. - eindrapport - dr. Marga de Weerd. Amsterdam, november 2009

EFFECTEN VAN DE WEEKEND- SCHOOL VAN STICHTING WITTE TULP. - eindrapport - dr. Marga de Weerd. Amsterdam, november 2009 EFFECTEN VAN DE WEEKEND- SCHOOL VAN STICHTING WITTE TULP - eindrapport - dr. Marga de Weerd Amsterdam, november 2009 Regioplan Beleidsonderzoek Nieuwezijds Voorburgwal 35 1012 RD Amsterdam Tel.: +31 (0)20-5315315

Nadere informatie

Aansluiting Engels Een onderzoek naar de aansluitingsproblematiek van het vwo-vak Engels met de universiteit

Aansluiting Engels Een onderzoek naar de aansluitingsproblematiek van het vwo-vak Engels met de universiteit Aansluiting Engels Een onderzoek naar de aansluitingsproblematiek van het vwo-vak Engels met de universiteit 1 2 Aansluiting Engels Een onderzoek naar de aansluitingsproblematiek van het vwo-vak Engels

Nadere informatie

Zaaknummer : CBHO 2013/233 Rechter(s) : mr. Lubberdink Datum uitspraak : 13 juni 2014 Partijen : Appellant tegen de Hogeschool Inholland Trefwoorden

Zaaknummer : CBHO 2013/233 Rechter(s) : mr. Lubberdink Datum uitspraak : 13 juni 2014 Partijen : Appellant tegen de Hogeschool Inholland Trefwoorden Zaaknummer : CBHO 2013/233 Rechter(s) : mr. Lubberdink Datum uitspraak : 13 juni 2014 Partijen : Appellant tegen de Hogeschool Inholland Trefwoorden : Afwijzing, bindend negatief studieadvies, BNSA, herkansing

Nadere informatie

Uitkomsten enquête POH-GGZ voor jeugd. Inleiding

Uitkomsten enquête POH-GGZ voor jeugd. Inleiding Uitkomsten enquête POH-GGZ voor jeugd Inleiding Vanaf 2015 zijn de gemeenten verantwoordelijk voor een groot deel van de zorg voor jeugd tot 18 jaar. Tegelijk bieden huisartsenpraktijken ook zorg aan jeugdigen.

Nadere informatie

Samenvatting, conclusies en discussie

Samenvatting, conclusies en discussie Hoofdstuk 6 Samenvatting, conclusies en discussie Inleiding Het doel van het onderzoek is vast te stellen hoe de kinderen (10 14 jaar) met coeliakie functioneren in het dagelijks leven en wat hun kwaliteit

Nadere informatie

Het College van beroep voor de examens aan de Universiteit Utrecht (hierna: het College) heeft de volgende uitspraak gedaan op het beroep van:

Het College van beroep voor de examens aan de Universiteit Utrecht (hierna: het College) heeft de volgende uitspraak gedaan op het beroep van: CBE, Postbus 80125, 3508 TC Utrecht College van Beroep voor de Examens ex artikel 7.60 van de Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek Bezoekadres Heidelberglaan 8, Utrecht UITSPRAAK Ons

Nadere informatie

A. Persoonlijke gegevens

A. Persoonlijke gegevens Windesheim, Gesprek op afstand Zelfevalutie/feedbackformulier Beste (aankomende) student, Hartelijk dank voor het invullen en versturen van het Intakeformulier Afstandsleren School of Education. Per e-mail

Nadere informatie

Factoren die van invloed zijn op uitval van eerstejaarsstudenten noordoost Nederland. Werkgroep Aansluitingsmonitor noordoost Nederland.

Factoren die van invloed zijn op uitval van eerstejaarsstudenten noordoost Nederland. Werkgroep Aansluitingsmonitor noordoost Nederland. Factoren die van invloed zijn op uitval van eerstejaarsstudenten noordoost Nederland. Werkgroep Aansluitingsmonitor noordoost Nederland. Definitief. 15 Juni 2012. Groningen/Zwolle Juni 2012 1 Inhoud 1

Nadere informatie

Maatwerkrapportage bij Aansluitingsmonitor 2008 2009

Maatwerkrapportage bij Aansluitingsmonitor 2008 2009 Maatwerkrapportage bij Aansluitingsmonitor 2008 2009 Tabellenbijlage hogeschool: opleidingsrapportage: naam opleiding studiejaar: 2008 2009 bron: Aansluitingsmonitor Noordoost Nederland 2008 2009, sept

Nadere informatie

Citaat: De hoorcolleges waren onbegrijpelijk, dus kwam ik alleen voor het werkcollege. De uitleg bij de colleges waren niet nuttig.

Citaat: De hoorcolleges waren onbegrijpelijk, dus kwam ik alleen voor het werkcollege. De uitleg bij de colleges waren niet nuttig. Evaluatie opleiding Industrieel Ontwerpen Vak Applicatiebouw Vakcode 280111 Verantwoordelijke docent Mw. dr. A.H.M.E. Reinders Aantal studiepunten 2,9 EC Programma B1 Periode 2 e semester 2006-2007 Rapportage

Nadere informatie

Leerlingtevredenheidsonderzoek

Leerlingtevredenheidsonderzoek Rapportage Leerlingtevredenheidsonderzoek De Meentschool - Afdeling SO In opdracht van Contactpersoon De Meentschool - Afdeling SO de heer A. Bosscher Utrecht, juni 2015 DUO Onderwijsonderzoek drs. Vincent

Nadere informatie

Feiten en cijfers. Afgestudeerden en uitvallers

Feiten en cijfers. Afgestudeerden en uitvallers Feiten en cijfers Afgestudeerden en uitvallers April 2017 Inhoud 1 Het algemene beeld 2 2 Start van de studie: uitvallers 4 3 Start van de studie: wisselaars 5 4 Afsluiting van de studie: studiesucces

Nadere informatie

Van mbo en havo naar hbo

Van mbo en havo naar hbo Van mbo en havo naar hbo Dick Takkenberg en Rob Kapel Studenten die naar het hbo gaan, komen vooral van het mbo en de havo. In het algemeen blijven mbo ers die een opleiding in een bepaald vak- of studiegebied

Nadere informatie

Figuur 1: aandeel mannelijke studenten in instroom bij de pabo s in 2010 (bron: HBO-Raad, bewerking sbo)

Figuur 1: aandeel mannelijke studenten in instroom bij de pabo s in 2010 (bron: HBO-Raad, bewerking sbo) Analyse: mannelijke studenten op de pabo Mannelijke studenten zijn ondervertegenwoordigd op de pabo s. Bovendien vallen relatief meer mannen uit dan vrouwen. In 2009 was ongeveer 13 procent van de gediplomeerde

Nadere informatie

Terugkoppeling monitor subsidieregeling Versterking samenwerking lerarenopleidingen en scholen 2013-2016

Terugkoppeling monitor subsidieregeling Versterking samenwerking lerarenopleidingen en scholen 2013-2016 Terugkoppeling monitor subsidieregeling Versterking samenwerking lerarenopleidingen en scholen 2013-2016 Tussenmeting 2015 Portret samenwerkingsverband P029 Opdrachtgever: ministerie van OCW Utrecht, oktober

Nadere informatie

Nationaal Studentenonderzoek 2008. Stageplaza.nl

Nationaal Studentenonderzoek 2008. Stageplaza.nl Nationaal Studentenonderzoek 2008 Stageplaza.nl Gepubliceerd door: S. Icke & B. Rooijendijk De Ruyterkade 106 II 1011 AB Amsterdam Tel : 020 422 33 22 Fax : 020 422 20 22 I : www.stageplaza.nl Maart 2008

Nadere informatie

Student & Lector. Een steekproef

Student & Lector. Een steekproef Student & Lector Een steekproef Aanleiding Sinds 2001 kent het Nederlandse hoger onderwijs lectoraten. Deze lectoraten worden vormgegeven door zogenaamde lectoren: hoog gekwalificeerde professionals uit

Nadere informatie

Algemene informatie. Beste aanstaande student,

Algemene informatie. Beste aanstaande student, Algemene informatie Beste aanstaande student, Ter voorbereiding op het gesprek vragen we je een korte enquête in te vullen. Met het invullen bevestig je tegelijk je komst naar het kennismakingsgesprek,

Nadere informatie

Samenvatting en conclusies

Samenvatting en conclusies Samenvatting en conclusies Inleiding In het kader van de Monitor en evaluatie Tweede Fase HAVO / VWO heeft het ITS voor het Ministerie van OCenW, directie voortgezet onderwijs, onderzoek gedaan in het

Nadere informatie

Studeren met een functiebeperking

Studeren met een functiebeperking Studeren met een functiebeperking NHL Hogeschool. Vergroot je perspectief. Haal het beste uit jezelf! NHL Hogeschool helpt studenten om hun talenten te ontdekken en ontwikkelen. Dat op zich is al een uitdaging,

Nadere informatie

ondersteuning in het onderwijs

ondersteuning in het onderwijs ondersteuning in het onderwijs School is een centraal onderdeel van het leven van kinderen en jongeren. Ervaringen op school zijn vormend en het wel of niet afmaken van school is bepalend voor hun toekomst.

Nadere informatie

Onderzoek klanttevredenheid Proces klachtbehandeling 2011... Antidiscriminatievoorziening Limburg

Onderzoek klanttevredenheid Proces klachtbehandeling 2011... Antidiscriminatievoorziening Limburg Proces klachtbehandeling 2011................................................................... Antidiscriminatievoorziening Limburg Mei 2012...................................................................

Nadere informatie

StudentenBureau Stagemonitor

StudentenBureau Stagemonitor StudentenBureau Stagemonitor Rapportage Mei 2011 1 SAMENVATTING... 3 ERVARINGEN... 3 INLEIDING... 4 ONDERZOEKSMETHODE... 5 RESPONDENTEN... 5 PROCEDURE... 5 METING... 5 DEEL I ANALYSE... 6 1. STAGE EN ZOEKGEDRAG...

Nadere informatie

Memo. Datum: 19 oktober 2015 Onderwerp: Enquête Studieadvies

Memo. Datum: 19 oktober 2015 Onderwerp: Enquête Studieadvies Memo Datum: 19 oktober 2015 Onderwerp: Enquête Studieadvies Inhoud Hoofdstuk 1: Introductie... 1 Hoofdstuk 2: Algemene uitkomsten... 1 2.1 De weg naar de studieadviseur... 1 2.2 Hulpvraag... 2 2.3 Waardering

Nadere informatie

Werkdruk in het onderwijs

Werkdruk in het onderwijs Rapportage Werkdruk in het primair en voortgezet onderwijs DUO ONDERWIJSONDERZOEK drs. Vincent van Grinsven dr. Eric Elphick drs. Liesbeth van der Woud Maart 2012 tel: 030-2631080 fax: 030-2616944 email:

Nadere informatie

De VrijBaan Vragenlijst (specifiek voor iemand die geen werk heeft)

De VrijBaan Vragenlijst (specifiek voor iemand die geen werk heeft) De VrijBaan Vragenlijst (specifiek voor iemand die geen werk heeft) Inleiding Veel mensen ervaren moeilijkheden om werk te vinden te behouden, of van baan / functie te veranderen. Beperkingen, bijvoorbeeld

Nadere informatie

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster [PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster! Hoofdzaken Ster Copyright EffectenSter BV 2014 Hoofdzaken Ster SOCIALE VAARDIGHEDEN VERSLAVING DOELEN EN MOTIVATIE 10 9 8 10 9 8 7 6 4 3 2 1 7 6 4 3 2 1 10 9

Nadere informatie

Werkend leren in de jeugdhulpverlening

Werkend leren in de jeugdhulpverlening Werkend leren in de jeugdhulpverlening en welzijnssector Nulmeting Samenvatting Een onderzoek in opdracht van Sectorfonds Welzijn Bernadette Holmes-Wijnker Jaap Bouwmeester B2796 Leiden, 1 oktober 2003

Nadere informatie

Overzicht hulpmiddelen Jouw Omgeving

Overzicht hulpmiddelen Jouw Omgeving dinsdag 7 oktober 2014 Overzicht hulpmiddelen Jouw Omgeving Dit document bevat een overzicht van alle hulpmiddelen zoals deze zijn opgenomen in de bibliotheek van Jouw Omgeving en welke worden ontsloten

Nadere informatie

De gegevens die worden gebruikt door de benchmark worden door de gemeente zelf aangeleverd. De burgerpeiling levert een deel van deze gegevens aan.

De gegevens die worden gebruikt door de benchmark worden door de gemeente zelf aangeleverd. De burgerpeiling levert een deel van deze gegevens aan. Burgerpeiling 2013 Eind 2013 is onder 2000 inwoners van de gemeente Noordoostpolder een enquete verspreid ten behoeve van de benchmark waarstaatjegemeente.nl. De enquete vormt een onderdeel van de benchmark.

Nadere informatie

Effecten van cliëntondersteuning. Samenvatting van een haalbaarheidsonderzoek naar de meetbaarheid van door de cliënt ervaren effecten

Effecten van cliëntondersteuning. Samenvatting van een haalbaarheidsonderzoek naar de meetbaarheid van door de cliënt ervaren effecten Effecten van cliëntondersteuning Samenvatting van een haalbaarheidsonderzoek naar de meetbaarheid van door de cliënt ervaren effecten MEE Nederland, 4 februari 2014 1. Inleiding In deze samenvatting beschrijven

Nadere informatie

Door Cliënten Bekeken voor Huisartsenpraktijken. Groepspraktijk Huizen

Door Cliënten Bekeken voor Huisartsenpraktijken. Groepspraktijk Huizen Door Cliënten Bekeken voor Huisartsenpraktijken Rapportage voor: Groepspraktijk Huizen Dr. C.P. van Linschoten Drs. P. Moorer ARGO Rijksuniversiteit Groningen BV www.argo-rug.nl INHOUDSOPGAVE HOOFDSTUK

Nadere informatie

Warme overdracht voor studenten met een functiebeperking. Liesbeth Geling 2011

Warme overdracht voor studenten met een functiebeperking. Liesbeth Geling 2011 Warme overdracht voor studenten met een functiebeperking Liesbeth Geling 2011 Programma Introductie Facts & figures Wettelijk kader Wat maakt een student succesvol Instroom warme overdracht Vragen handicap

Nadere informatie

Keuze opleiding Geef hieronder de opleiding van je voorkeur aan (markeer dit met een x) Civiele Techniek (CT) Verkeerskunde (VK)

Keuze opleiding Geef hieronder de opleiding van je voorkeur aan (markeer dit met een x) Civiele Techniek (CT) Verkeerskunde (VK) Windesheim, Het studiekeuzegesprek: een schakel in de keten Bijlage 5: School of Built Environment & Transport, digitale vragenlijst studiekeuzegesprekken Beste (toekomstige) student, Stuur de volledig

Nadere informatie

Cijfers. Tatoeages. Een analyse van OBiN-gegevens

Cijfers. Tatoeages. Een analyse van OBiN-gegevens Cijfers Tatoeages Een analyse van OBiN-gegevens Tatoeages Een analyse van OBiN-gegevens Christine Stam Uitgegeven door VeiligheidNL Postbus 75169 1070 AD Amsterdam www.veiligheid.nl Aanvraag 2015.130 Cijfers

Nadere informatie