Empathie. Natuurlijk gegeven van een evolutionaire moraal

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Empathie. Natuurlijk gegeven van een evolutionaire moraal"

Transcriptie

1 Empathie Natuurlijk gegeven van een evolutionaire moraal

2 Empathie, natuurlijk gegeven Docent Kees Boele, bioloog

3 Groene lijn Primatoloog Frans de Waal Tijd voor Empathie (2009) College Joep Dohmen Levenskunt etc. (2011, UU) Empathie = het vermogen om zich in te leven in de gevoelens van anderen Stelling Frans de Waal: Empathie zien als natuurlijk gegeven van een evolutionaire moraal

4 Evolutie van de mens

5

6 Orangoetang Gorilla Chimpansee Mens

7

8 1. Door klimaatsverandering verminderde het bosareaal 2. Een groep Hominini ging op de grond leven. 3. Om opgewassen te zijn tegen gevaar was het leven in een groep voordelig. 4. Harmonieus leven in een groep vereist empathie. Zie nu nog het verschil tussen Gorilla / Orang Oetang en Chimpansee / Bonobo

9 Beelden van eerste Hominini veranderlijk Australopithecus afgebeeld als menselijk Paranthropus als aap

10 Australopithecus afarensis Lucy Gevonden in 1974 in Hadar (Ethiopië) 110 cm lang, 27 kilo Liep rechtop Man kilo Beenderen met snijsporen bewijzen dat vlees op het menu stond

11 Homo erectus Verschillende migratiegolven Kende gespecialiseerde werktuigen Verspreiding vanuit Afrika bijna wereldwijd

12 Succesfactoren: ecologisch adaptatie vermogen, leervermogen en empathie Out of Africa: één oorsprong model 1 e migratiegolf: jaar geleden, via Jemen (ten noorden daarvan begon een woestijn die doorliep tot Siberië strandjutters cultuur 2 e migratiegolf: jaar geleden, warm en vochtig klimaat, via Midden-Oosten

13 Frans de Waal (1948) Primatoloog Hoogleraar psychologie Emory University (Atlanta) 2014: Eugène Dubois leerstoel Universiteit Maastricht (jaarlijks roterende leerstoel gericht op behoud werk van Eugène Dubois die op Java Homo erectus ontdekte Publicaties: o.a.: 1981 Evolutionaire wortels menselijk gedrag 1999 Chimpanseepolitiek 2009 Een tijd voor Empathie (The Age of Empathy: Nature's Lessons for a Kinder Society)

14

15 Empathie ontstaan om samenwerking binnen een groep te bevorderen Empathie begint met: 1. Herkennen van het eigen individu en de ander 2. Communicatie

16 Vogels herkennen eigen individu niet Olifanten, dolfijnen en mensapen herkennen eigen individu wel

17 Communicatie mogelijk op allerlei niveaus: Chemisch (geur) Visueel (lichaamshouding, gebaren) Auditief (geluiden) Tactiel (van aanraken tot bijten)

18 Doel van empathie: 1. Groepsprocessen bevorderen m.n. conflictbeheersing 2. Macht verkrijgen 3. Voortplanting Frans de Waal stelt dat empathie het hoogst ontwikkeld is bij de Bonobo en bij de mens

19 Empathie, niet alleen bij primaten Bekende voorbeelden: olifanten en dolfijnen

20 Empathie moet je leren Rekening houden met anderen loont Gevoel voor eerlijk delen loont Conflict beheersing door empathie bevordert de rust in de groep

21 Individuele belangen

22 Sociale verhoudingen

23 Gezamenlijke zorg voor de jongen

24 Machtsverhoudingen Man : dominantie om vrouwtjes Vrouwtje: voedsel

25 Communicatie - bonobo

26 Empathie, basis van de Bonobo groep

27 Mens is een bipolaire aap (Frans de Waal, The inner ape) * Empathischer dan de vrijmoedig, zorgeloze Bonobo * Wreder dan de norse en ambitieuze Chimpansee

28 Menselijke eigenschappen als: gevoel voor rechtvaardigheid democratisch bestuur eerlijk delen betrokkenheid bij de ander Zijn feitelijk kenmerkend voor mensapen en deels voor alle primaten

29 Empathie kan ook omschreven worden als: Het proces waarmee we informatie verzamelen over anderen 1. Cognitief inleven het koele perspectief 2. Emotioneel inleven het warme perspectief

30 S. Preston, F. de Waal, 2002 Empathy, its ultimate and proximate basis. Behavioral Brain Sciences

31 Terugkijkend op het evolutionaire succes van mensen is empathie een sleutelfactor geweest. Frans de Waal gebruikt daarvoor de volgende beeldspraak: Mensen die op hazen jagen, gaan voor het kleine gewin, redden het niet Mensen die op herten jagen gaan voor winst voor allen. Basis is altijd wederzijds vertrouwen en gevoel voor eerlijkheid Moraal: empathie loont

32 Informatie Frans de Waal, 2009, Een tijd voor Empathie (Uitgeverij Contact) Frans de Waal, 2002, YouTube college Moral Behaviour in Animals Joep Dohmen, 2011, Studium Generale UU levenskunst-frans-de-waal-empathie Preston, S., de Waal, F. 2002, Empathy, its ultimate and proximate basis (Behavioral Brain Sciences).

33 Dank voor uw aandacht

EVOLUTIE VAN OERSOEP TOT OERMENS. College 6 Evolutie mens

EVOLUTIE VAN OERSOEP TOT OERMENS. College 6 Evolutie mens EVOLUTIE VAN OERSOEP TOT OERMENS College 6 Evolutie mens PROGRAMMA 1. Aarde en Kosmos, van Big Bang tot Oersoep 2. Ontwikkeling van het leven in zee 3. Verovering van het land 4. Bloeitijd van zaadvarens

Nadere informatie

EVOLUTIE VAN OERSOEP TOT OERMENS. College 6 Evolutie mens

EVOLUTIE VAN OERSOEP TOT OERMENS. College 6 Evolutie mens EVOLUTIE VAN OERSOEP TOT OERMENS College 6 Evolutie mens PROGRAMMA 1. Aarde en Kosmos, van Big Bang tot Oersoep 2. Ontwikkeling van het leven in zee 3. Verovering van het land 4. Bloeitijd van zaadvarens

Nadere informatie

En toen kwam Darwin. On the origin of species. 1. Het ontstaan van het leven. Fossielen. 2. Getuigen van deevolutietheorie

En toen kwam Darwin. On the origin of species. 1. Het ontstaan van het leven. Fossielen. 2. Getuigen van deevolutietheorie On the origin of species En toen kwam Darwin 1. Het ontstaan van het leven 2. Getuigen van deevolutietheorie Verklaring voor het ontstaan van leven komt voor in alle culturen. Creationisme Nemen de bijbel

Nadere informatie

Voor/na het bezoek. Museum voor Natuurwetenschappen.be Vautierstraat, 29 1000 Brussel info@natuurwetenschappen.be

Voor/na het bezoek. Museum voor Natuurwetenschappen.be Vautierstraat, 29 1000 Brussel info@natuurwetenschappen.be Voor/na het bezoek Museum voor Natuurwetenschappen.be Vautierstraat, 29 1000 Brussel info@natuurwetenschappen.be Wat is de prehistorie? Prehistorie betekent letterlijk voorgeschiedenis, het tijdperk voor

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Apenheul Geschiedenis Apenheul ging voor het eerst open in 1971. Het eerste en enige park ter wereld waar apen vrij in het bos leefden en vrij tussen de bezoekers konden lopen. Het begon met wolapen, slingerapen

Nadere informatie

George Möller 29 september 2015

George Möller 29 september 2015 George Möller 29 september 2015 Waar komt moraliteit vandaan Wat is ethiek GEDRAG EN ETHIEK OGENSCHIJNLIJK NIET LOGISCH GEDRAG Wat heeft een Afrikaanse witkapbijeneter te maken met ethiek en de rol van

Nadere informatie

WEST-VLAAMSE ARCHEOKRANT

WEST-VLAAMSE ARCHEOKRANT V.O.B.o.W. nr. 76 november 2012 België-Belgique P.B. 8800 Roeselare 1 BC 6675 P 409155 WEST-VLAAMSE ARCHEOKRANT West-Vlaamse Archeokrant: Driemaandelijks tijdschrift, jaargang 20, afgiftekantoor Roeselare,

Nadere informatie

3 Het trage tempo van volwassen worden

3 Het trage tempo van volwassen worden 3 Het trage tempo van volwassen worden De lange periode van de kindertijd is niet alleen een tijd van breekbare onvolwassenheid en kwetsbaarheid en niet alleen een fase van ontwikkeling die doorlopen moet

Nadere informatie

Moraliteit is geen vernis

Moraliteit is geen vernis Moraliteit is geen vernis Door Hendrik Spiering [NRC-Handelsblad, 28 i 2006] Frans de Waal ziet de mens vooral als non-verbaal wezen Frans de Waal is een van de belangrijkste apenkenners van dit moment.

Nadere informatie

geschiedenis van de mens. Deel I jagers en verzamelaars. Boek 1 van Pan tot homo sapiens Woord vooraf

geschiedenis van de mens. Deel I jagers en verzamelaars. Boek 1 van Pan tot homo sapiens Woord vooraf Woord vooraf In 1984, 24 jaar geleden studeerde in de Vakgroep Nieuwste Geschiedenis van de Universiteit Gent een jongeman af aan wie ik de opdracht had gegeven een eindverhandeling te schrijven over de

Nadere informatie

Diabetes prevalentie in Nederland. Type 2 Diabetes Mellitus Voeding in evolutionair perspectief Hanno Pijl h.pijl@lumc.nl

Diabetes prevalentie in Nederland. Type 2 Diabetes Mellitus Voeding in evolutionair perspectief Hanno Pijl h.pijl@lumc.nl Diabetes prevalentie in Nederland Type 2 Diabetes Mellitus Voeding in evolutionair perspectief Hanno Pijl h.pijl@lumc.nl RIVM 2010 Diabetes prevalentie in Nederland (prognose) Voeding en Humane Evolutie

Nadere informatie

Veel bezoekers van de dierentuin blijven geboeid voor het verblijf van één van de

Veel bezoekers van de dierentuin blijven geboeid voor het verblijf van één van de 1 Mensen kijken graag naar apen Veel bezoekers van de dierentuin blijven geboeid voor het verblijf van één van de apensoorten staan. Of de apen eten, spelen, lopen, of gewoon een beetje voor zich uit zitten

Nadere informatie

WESTELIJKE LAAGLANDGORILLA

WESTELIJKE LAAGLANDGORILLA WESTELIJKE LAAGLANDGORILLA Toen onderzoekers meer dan 100 jaar geleden voor het eerst een gorilla zagen, schrokken ze zich een ongeluk. Dat is ook niet zo gek! Een gorilla kan er gevaarlijk uitzien. Vooral

Nadere informatie

Powervrouwen. Oliemannetje. Apenverdriet. 8Pagina ACTUEEL INTERVIEW WETENSCHAP

Powervrouwen. Oliemannetje. Apenverdriet. 8Pagina ACTUEEL INTERVIEW WETENSCHAP 8Pagina 3 ACTUEEL Powervrouwen Wie zijn de genomineerden voor de Echo Award? En wat beweegt deze studenten? Ik vind het leuk om iets mogelijk te maken voor iemand die het niet zelf kan. 14 INTERVIEW Oliemannetje

Nadere informatie

Antwoordmodel opdrachten Fossielen en evolutie met gif

Antwoordmodel opdrachten Fossielen en evolutie met gif Antwoordmodel opdrachten Fossielen en evolutie met gif Evolutie en bepalende factoren olifant- en paardachtigen Olifantachtigen Wat is er veranderd door de tijd heen? Kiezen werden groter. Welke factoren

Nadere informatie

Hebben dieren vrijheid van handelen?

Hebben dieren vrijheid van handelen? Studium Generale Hebben dieren vrijheid van handelen? Liesbeth Sterck Gedragsbiologie Universiteit Utrecht Biologie van vrijheid van handelen? Hoe beschouwt biologie mens en dier? Evolutie (historie) Functie

Nadere informatie

Type 2 Diabetes Mellitus Voeding in evolutionair perspectief Hanno Pijl h.pijl@lumc.nl. Diabetes prevalentie in Nederland

Type 2 Diabetes Mellitus Voeding in evolutionair perspectief Hanno Pijl h.pijl@lumc.nl. Diabetes prevalentie in Nederland Type 2 Diabetes Mellitus Voeding in evolutionair perspectief Hanno Pijl h.pijl@lumc.nl Diabetes prevalentie in Nederland RIVM 2010 Diabetes prevalentie in Nederland (prognose) RIVM 2010 1 Voeding en Humane

Nadere informatie

Type 2 Diabetes Mellitus Voeding in evolutionair perspectief Hanno Pijl h.pijl@lumc.nl

Type 2 Diabetes Mellitus Voeding in evolutionair perspectief Hanno Pijl h.pijl@lumc.nl Type 2 Diabetes Mellitus Voeding in evolutionair perspectief Hanno Pijl h.pijl@lumc.nl Diabetes prevalentie in Nederland RIVM 2010 Diabetes prevalentie in Nederland (prognose) RIVM 2010 Voeding en Humane

Nadere informatie

De duistere kant van chimpansees / Geboren moordenaars

De duistere kant van chimpansees / Geboren moordenaars De duistere kant van chimpansees / Geboren moordenaars Chimpansees hebben een duistere kant. De mensapen brengen soms op gruwelijke wijze hun eigen soortgenoten om het leven. Uit een nieuwe studie blijkt

Nadere informatie

Wat zijn apen? Is een aap mijn oom? Oud en nieuw. Kennismaking met de bende. Groot en klein. Sociaal leven. De koning van de slingeraars

Wat zijn apen? Is een aap mijn oom? Oud en nieuw. Kennismaking met de bende. Groot en klein. Sociaal leven. De koning van de slingeraars ALLEMAAL APEN INH UD 6 8 10 12 14 16 18 20 22 24 26 28 30 32 34 36 Wat zijn apen? Is een aap mijn oom? Oud en nieuw Kennismaking met de bende Groot en klein Sociaal leven De koning van de slingeraars

Nadere informatie

Evolutie. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs.nl/32100

Evolutie. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs.nl/32100 Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres E i Kiwijs 21 juli 2011 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie https://maken.wikiwijs.nl/32100 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken van Kennisnet.

Nadere informatie

DE WESTELIJKE LAAGLANDGORILLA

DE WESTELIJKE LAAGLANDGORILLA DE WESTELIJKE LAAGLANDGORILLA Toen onderzoekers meer dan 100 jaar geleden voor het eerst een gorilla zagen schrokken ze zich een ongeluk. Dat is ook niet zo gek! Een gorilla kan er gevaarlijk uitzien!

Nadere informatie

INHOUD. Inleiding Mensapen Haaien Wolven Walvissen Vleermuizen Kwallen Panda s...

INHOUD. Inleiding Mensapen Haaien Wolven Walvissen Vleermuizen Kwallen Panda s... INHOUD Inleiding...6 1 Mensapen...8 2 Haaien... 10 3 Wolven... 12 4 Walvissen... 14 5 Vleermuizen... 16 6 Kwallen... 18 7 Panda s... 20 8 Olifanten... 22 9 Uilen... 24 10 Dolfijnen... 26 11 Spinnen...

Nadere informatie

De duistere kant van chimpansees. Geboren moordenaars

De duistere kant van chimpansees. Geboren moordenaars De duistere kant van chimpansees Geboren moordenaars Chimpansees hebben een duistere kant. De mensapen brengen soms op gruwelijke wijze hun eigen soortgenoten om het leven. Uit een nieuwe studie blijkt

Nadere informatie

Darwin stierf in april 1882, en is bijgezet in Westminster Abdij in Londen, naast Isaac Newton.

Darwin stierf in april 1882, en is bijgezet in Westminster Abdij in Londen, naast Isaac Newton. 18 mei Inleiding In 1831 vertrekt het zeilschip Beagle dat onder de Engelse vlag vaart, naar Zuid- Amerika om de kustlijn van dit continent in kaart te brengen. Aan boord is de nog jonge Charles Darwin.

Nadere informatie

Apen. Inhoud. Orang-oetan. Gibbons. 1. Orang-oetan. 2. Gibbons 3. Handen en voeten 4. Bavianen 5. Zuid-Amerikaanse apen 6. Chimpansees 7.

Apen. Inhoud. Orang-oetan. Gibbons. 1. Orang-oetan. 2. Gibbons 3. Handen en voeten 4. Bavianen 5. Zuid-Amerikaanse apen 6. Chimpansees 7. Apen Inhoud 1. Orang-oetan 2. Gibbons 3. Handen en voeten 4. Bavianen 5. Zuid-Amerikaanse apen 6. Chimpansees 7. Apengeluiden Orang-oetan Orang-oetans zijn zeldzame maar ook schuwe apen die alleen voorkomen

Nadere informatie

ontbossing fragmentatie vlees van bos-dieren handel ebola manier om dieren te vangen illegaal dier dat thuis gehouden wordt

ontbossing fragmentatie vlees van bos-dieren handel ebola manier om dieren te vangen illegaal dier dat thuis gehouden wordt Vul de apenstrip in De tekeningen hieronder zijn stripverhalen over mensapen, getekend door schoolkinderen. De kinderen maken zich zorgen over het lot van de mensapen in het wild. En zij tekenen verhalen

Nadere informatie

KOMODOVARAAN. Door: Jade Boezer

KOMODOVARAAN. Door: Jade Boezer KOMODOVARAAN Door: Jade Boezer 1 Voorwoord Mijn werkstuk gaat over Komodovaranen. Ik doe het erover omdat ik een onderwerp zocht voor mijn werkstuk en nog niets over Komodovaranen wist. Toen ik aan het

Nadere informatie

Talentagenda. Groeien vanuit je eigen talent

Talentagenda. Groeien vanuit je eigen talent Groeien vanuit je eigen talent Wekelijkse tips om met talenten aan de slag te gaan Leuke verhalen en doe-activiteiten Talentontwikkeling als groeilijn van 1 tot 6 Past binnen ruim aanbod van talentuitgaven

Nadere informatie

Verwondering over de overeenkomsten tussen het gedrag van mensen en andere zoogdieren. Interfacultaire Lerarenopleidingen, Universiteit van Amsterdam

Verwondering over de overeenkomsten tussen het gedrag van mensen en andere zoogdieren. Interfacultaire Lerarenopleidingen, Universiteit van Amsterdam ONTWERPRAPPORT Naam auteur(s) Vakgebied Titel Onderwerp Opleiding Doelgroep Sleuteltermen B.M. Deben Biologie Apenkoppen Verwondering over de overeenkomsten tussen het gedrag van mensen en andere zoogdieren

Nadere informatie

Thema 5 Evolutie Basisstof 2 Evolutie van de mens

Thema 5 Evolutie Basisstof 2 Evolutie van de mens Een populatie met een grote genetische diversiteit heeft een grote overlevingskans. De kans is groot dat enkele individuen de genen bezitten om een onbekende ziekteverwekker af te weren of om zich goed

Nadere informatie

OVER CHIMPANSEES LENGTE

OVER CHIMPANSEES LENGTE OVER CHIMPANSEES Wil je graag iets weten over chimpansees? Hier vind je van alles over hun! Handig voor als je bijvoorbeeld iets over ze wilt vertellen op school, een spreekbeurt wilt houden of een werkstuk

Nadere informatie

Eindexamen havo filosofie 2013-I

Eindexamen havo filosofie 2013-I Opgave 2 Emoties bij mens en dier tekst 2 Charles Darwin, grondlegger van de evolutietheorie, is beroemd geworden door zijn onderzoek naar het ontstaan van de soorten en naar de afstamming van de mens.

Nadere informatie

Ik houd mijn spreekbeurt over de eerste mensen en mensachtigen op aarde, zoals de Neanderthalers.

Ik houd mijn spreekbeurt over de eerste mensen en mensachtigen op aarde, zoals de Neanderthalers. Ik houd mijn spreekbeurt over de eerste mensen en mensachtigen op aarde, zoals de Neanderthalers. Ik vind het zelf erg leuk om hier meer over te weten, heb hier veel over opgezocht en wil jullie daar nu

Nadere informatie

Onze geschiedenis in een notendop

Onze geschiedenis in een notendop Onze geschiedenis in een notendop Johan van Rhijn Er was eens..., nee laat ik het anders zeggen: eerst was er helemaal niets. Totdat met een enorme explosie het heelal ontstond bijna 14 miljard jaar geleden.

Nadere informatie

Opleiding Learning Dog

Opleiding Learning Dog Learning Animals Institute for Zooanthropology www.learning-animals.org www.animalinapprendimento.com Opleiding Learning Dog 2015 Honden leren begrijpen vanuit hun eigen perspectief Iedere hond is een

Nadere informatie

LESPAKKET GEDRAG. Naam. Dierenrijk is onderdeel van

LESPAKKET GEDRAG. Naam. Dierenrijk is onderdeel van LESPAKKET GEDRAG VMBO Naam Docent Klas LEKKER BEESTEN TUSSEN DE DIEREN Dierenrijk is onderdeel van WELKOM IN DIERENRIJK GEDRAG Om ervoor te zorgen dat je een leuke en leerzame excursie hebt, volgen hier

Nadere informatie

Tijd van jagers en boeren

Tijd van jagers en boeren 1.1 Van jagers verzamelaars naar tot 3000 v. Chr. De prehistorie : levenswijze van jagers verzamelaars ontstaan van landbouw, landbouwsamenlevingen Onderzoeksvraag: Welke gevolgen had de Neolithische Revolutie

Nadere informatie

Wat zijn apen? Is een aap mijn oom? Oud en nieuw. Kennismaking met de bende. Groot en klein. Sociaal leven. De koning van de slingeraars

Wat zijn apen? Is een aap mijn oom? Oud en nieuw. Kennismaking met de bende. Groot en klein. Sociaal leven. De koning van de slingeraars ALLEMAAL APEN INH UD 6 8 10 12 14 16 18 20 22 24 26 28 30 32 34 36 Wat zijn apen? Is een aap mijn oom? Oud en nieuw Kennismaking met de bende Groot en klein Sociaal leven De koning van de slingeraars

Nadere informatie

WEST-VLAAMSE ARCHEOKRANT

WEST-VLAAMSE ARCHEOKRANT V.O.B.o.W. nr. 77 februari 2013 België-Belgique P.B. 8800 Roeselare 1 BC 6675 P 409155 WEST-VLAAMSE ARCHEOKRANT West-Vlaamse Archeokrant: Driemaandelijks tijdschrift, jaargang 21, afgiftekantoor Roeselare,

Nadere informatie

LESPAKKET GEDRAG. DIERENRIJK Lespakket Gedrag HAVO / VWO 1 Dierenrijk is onderdeel van

LESPAKKET GEDRAG. DIERENRIJK Lespakket Gedrag HAVO / VWO 1 Dierenrijk is onderdeel van LESPAKKET GEDRAG HAVO / VWO Naam Docent Klas LEKKER BEESTEN TUSSEN DE DIEREN DIERENRIJK Lespakket Gedrag HAVO / VWO 1 Dierenrijk is onderdeel van WELKOM IN DIERENRIJK GEDRAG Om ervoor te zorgen dat je

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2010 2 tijdvak 2 biologie CSE GL en TL Bijlage met informatie. GT-0191-a-10-2-b Agapornissen Lees eerst informatie 1 tot en met 7 en beantwoord dan vraag 41 tot en met 52. Bij het

Nadere informatie

Eindexamen havo filosofie 2013-I

Eindexamen havo filosofie 2013-I Opgave 2 Emoties bij mens en dier 10 maximumscore 3 een weergave van de visie van Seneca op woede bij dieren: dieren hebben geen rede en daarom geen emoties 1 een weergave van de visie van Seneca op woede

Nadere informatie

Slimme dieren, grote breinen?

Slimme dieren, grote breinen? Slimme dieren, grote breinen? Een zoektocht naar het slimste dier... Wat is slim zijn eigenlijk? Hoe kunnen we bepalen hoe slim dieren zijn? Speel het spel, bekijk de filmpjes en de dieren in het museum

Nadere informatie

gezichtsuitdrukkingen van chimpansees

gezichtsuitdrukkingen van chimpansees Chimpansee portfolio Chimpansees behoren met orang-oetangs, gorilla s en bonobo s tot de familie van de mensapen. Zij zijn onze naaste levende verwanten. We zien hen doorgaans als schattige, ondeugende

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/44267 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Spierings, M.J. Title: The music of language : exploring grammar, prosody and

Nadere informatie

Tijd van jagers en boeren

Tijd van jagers en boeren Tijd van jagers en tot 3000 v. Chr. De prehistorie Prehistorie 3000 v. Chr. Evolutietheorie: Eerste mensen ong. 3 miljoen jaar geleden in Afrika ontstaan. Hij is geëvolueerd (Theorie Charles Darwin) en

Nadere informatie

Veranderen/verandering

Veranderen/verandering VERANDEREN IN KLEUR Veranderen/verandering Noteer even voor jezelf je eigen definitie van veranderen/verandering. Daarna gaan we de definities met elkaar vergelijken/bespreken 1 4 H O L E 1 d Geeldruk

Nadere informatie

Er worden bij de opdrachten geen vragen gesteld met pasklare antwoorden. De leerlingen

Er worden bij de opdrachten geen vragen gesteld met pasklare antwoorden. De leerlingen diergedrag in Artis: 1999/2006/2010 antwoorden Er worden bij de opdrachten geen vragen gesteld met pasklare antwoorden. De leerlingen zijn voor het grootste deel zelf verantwoordelijk voor hun conclusies

Nadere informatie

Rondleidingen Planckendael

Rondleidingen Planckendael Rondleidingen Planckendael In Planckendael gaan leren en plezier maken hand in hand. Bovendien zijn al onze rondleidingen voor scholen volledig ontwikkeld op het niveau van je klas én conform de eindtermen

Nadere informatie

L E E FTI J D GE W I C HT L E NGTE L ATI J NS E NAAM

L E E FTI J D GE W I C HT L E NGTE L ATI J NS E NAAM OVE R CHIM P ANSE E S Alle belangrijke dingen over het leven, het gedrag, het dieet en nog meer over chimpansees, hebben wij hier voor jou op een rijtje gezet. Je kunt dit gebruiken voor bijvoorbeeld werkstukken

Nadere informatie

Waarom zingt deze vogel? De vier vragen van Tinbergen. De evolutie van gedrag. Charles Darwin s Evolutie-theorie

Waarom zingt deze vogel? De vier vragen van Tinbergen. De evolutie van gedrag. Charles Darwin s Evolutie-theorie Twitter evolutie Over gedrag bij mensen en andere dieren Waarom zingt deze vogel? voorouders deden het ook al vrouwtje lokken geleerd toen hij jong was hersengebieden actief Johan Bolhuis Cognitieve Neurobiologie,

Nadere informatie

Prehistorie van Europa

Prehistorie van Europa Prehistorie van Europa (Prof. Dr. Ph. Crombé) HOOFDSTUK 1: CHRONOLOGIE EN MILIEU 1. CHRONOLOGIE VAN DE PREHISTORIE 1.1 Schrift 1.2 Technologische Evoluties 1.3 Economische Evolutie 1.4 Antropologische

Nadere informatie

Centrum Bergkristal Studieplan Deelopleiding Holistisch Integratief Coach en/of Counsellor

Centrum Bergkristal Studieplan Deelopleiding Holistisch Integratief Coach en/of Counsellor Centrum Bergkristal Studieplan Deelopleiding Holistisch Integratief Coach en/of Counsellor Modules Holistisch Integratief Coach en/of Counsellor 1. Psychologie en Psychopathologie 2. Sociale psychologie

Nadere informatie

Lees eerst informatie 1 tot en met 7 en beantwoord dan vraag 41 tot en met 52. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken.

Lees eerst informatie 1 tot en met 7 en beantwoord dan vraag 41 tot en met 52. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken. Agapornissen Lees eerst informatie 1 tot en met 7 en beantwoord dan vraag 41 tot en met 52. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken. 2p 41 In informatie 1 worden enkele eigenschappen

Nadere informatie

WOLF. Huilend roofdier

WOLF. Huilend roofdier WOLF Huilend roofdier Wolven hebben vaak een hele slechte naam. Denk maar eens aan de wolf in het verhaal van Roodkapje, die haar oma heeft opgegeten. Of Midas de wolf, die tevergeefs op de drie biggetjes

Nadere informatie

Esther Moorees Marinke van der Velde Nelleke Sonneveld Paul Storm Sjoerd Schouten

Esther Moorees Marinke van der Velde Nelleke Sonneveld Paul Storm Sjoerd Schouten Esther Moorees Marinke van der Velde Nelleke Sonneveld Paul Storm Sjoerd Schouten 1 2 inhoudsopgave Inleiding 4 Bepalen van het genotype van De gewone tuinslak 5 LEERLINGENVOORSCHRIFT 6 DOCENTENHANDLEIDING

Nadere informatie

Cultuur in de Spiegel

Cultuur in de Spiegel Cultuur in de Spiegel Naar een doorlopende leerlijn cultuuronderwijs Barend van Heusden Afdeling Kunsten, Cultuur en Media 14 september 2011 Aanleiding Vragen vanuit het werkveld over: Inhoud cultuureducatie

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Kangoeroe Inhoud De ontwikkeling van de kangoeroe De meeste bekende soorten De kenmerken van een kangoeroe De levensloop van de kangoeroe Hoe komt hij aan zijn naam? De ontwikkeling van de kangoeroe Toen

Nadere informatie

Slimme dieren, grote breinen?

Slimme dieren, grote breinen? Slimme dieren, grote breinen? Een zoektocht naar het slimste dier... Wat is slim zijn eigenlijk? Hoe kunnen we bepalen hoe slim dieren zijn? Speel het spel, bekijk de filmpjes en de dieren in het museum

Nadere informatie

Evolutie, wat is dat nu feitelijk?!

Evolutie, wat is dat nu feitelijk?! Evolutie, wat is dat nu feitelijk?! Heb je je wel eens afgevraagd waarom er zo veel verschillende soorten vlinders, vogels of vissen zijn? Waarom is er niet gewoon één soort van die dieren? Er is toch

Nadere informatie

Opleiding Learning H orse

Opleiding Learning H orse Learning Animals Institute for Zooanthropology ww w.l ea rn in g -a ni ma l s. o rg Opleiding Learning H orse 2015 Paarden leren begrijpen vanuit hun eigen perspect ief Ieder paard is een individu Uitgangspunt

Nadere informatie

Toetsbladen. tasan VEEL SUCCES! VERSIE 1. Naam :... Klas :...

Toetsbladen. tasan VEEL SUCCES! VERSIE 1. Naam :... Klas :... Toetsbladen VERSIE 1 Naam :... Klas :... VEEL SUCCES! 1. LUISTEREN Klas 7 minuten Opdracht Luister naar de leerkracht. Zet de nummers van 2 tot 7 bij de juiste leerlingen op de tekening. Je mag de nummers

Nadere informatie

Bachelorthesis. Empathie bij dieren. Bas Willems S238531

Bachelorthesis. Empathie bij dieren. Bas Willems S238531 Bachelorthesis Empathie bij dieren Bas Willems S238531 Bachelorthesis Empathie bij dieren Eerste lezer: dhr. Corbey Tweede lezer: dhr. Dooremalen Bas Willems S238531 07-08-2011 2 Empathie bij dieren Inhoudsopgave

Nadere informatie

Evolutionaire ethiek, agressie en geweld

Evolutionaire ethiek, agressie en geweld Evolutionaire ethiek, agressie en geweld Lessen van primatenonderzoek Frans B. M. de Waal, gespecialiseerd in het gedrag van mensapen, is hoogleraar Psychologie aan de Emory University in Atlanta en doet

Nadere informatie

* makkelijk (voor kleine kinderen) ** normaal (voor kinderen) *** moeilijk (voor volwassenen)

* makkelijk (voor kleine kinderen) ** normaal (voor kinderen) *** moeilijk (voor volwassenen) FAMILIE SPEURTOCHT Deze speurtocht is voor de hele familie! De sterretjes geven aan hoe moeilijk de vragen zijn. * makkelijk (voor kleine kinderen) ** normaal (voor kinderen) *** moeilijk (voor volwassenen).

Nadere informatie

Darwinlezing, Amsterdam, 8 februari 2009 Door: Chris Buskes

Darwinlezing, Amsterdam, 8 februari 2009 Door: Chris Buskes Darwinlezing, Amsterdam, 8 februari 2009 Door: Chris Buskes Dames en heren! Ik ben vereerd dat de organisatie van dit symposium mij heeft gevraagd om vandaag deze Darwinlezing te houden. Ik heb graag aan

Nadere informatie

Hoe kunnen we de evolutie van gedrag onderzoeken?

Hoe kunnen we de evolutie van gedrag onderzoeken? Hoe kunnen we de evolutie van gedrag onderzoeken? Darwin vond inspiratie voor de theorie van evolutie door natuurlijke selectie door de snavels van verschillende vinkensoorten te vergelijken. Deze snavels

Nadere informatie

DE WOLF. Huilend roofdier

DE WOLF. Huilend roofdier DE WOLF Huilend roofdier De wolf heeft vaak een hele slechte naam. Denk maar eens aan de wolf in het verhaal van Roodkapje, die oma heeft opgegeten. Of Midas de wolf, die tevergeefs op de drie biggetjes

Nadere informatie

DE ORANG OETAN. Bosmens

DE ORANG OETAN. Bosmens DE ORANG OETAN Bosmens Sommige mensen hebben last van hoogtevrees. Dit langharige bosmens heeft het omgekeerde. Hoog in de bomen van het tropische regenwoud zoekt hij naar rijp fruit om te eten. Hij komt

Nadere informatie

1 - ONTSTAAN VAN DE MENS

1 - ONTSTAAN VAN DE MENS 1 - ONTSTAAN VAN DE MENS 1.1 - Inleidende beschouwingen De evolutie van de mens als deel van de evolutie van de primaten spitst zich in onze benadering toe op de evolutie van de skeletdelen en op de overblijfselen

Nadere informatie

Het consumenten brein: sleutel tot succes van winkelgebieden. Marie-Anne Simons en Jan-Erik van Dijck, MindLogyx Retail, 2016

Het consumenten brein: sleutel tot succes van winkelgebieden. Marie-Anne Simons en Jan-Erik van Dijck, MindLogyx Retail, 2016 Het consumenten brein: sleutel tot succes van winkelgebieden Marie-Anne Simons en Jan-Erik van Dijck, MindLogyx Retail, 2016 INTRODUCTIE Vernieuwing in het denken over (her) ontwikkeling en beheer winkelgebieden:

Nadere informatie

Weerleggingen van pagina 255

Weerleggingen van pagina 255 Weerleggingen van pagina 255 "De groep homo onwikkelde zich verder..." Homo-habilis Over de homo habilis hoeft na de vorige pagina niets meer gezegd te worden dus gaan we door naar de homo erectus. Homo-erectus:

Nadere informatie

TIJDLIJN. Een reis door de geschiedenis

TIJDLIJN. Een reis door de geschiedenis De OERKNAL! Wetenschappers denken dat zo n 13,7 miljard aardse jaren geleden alles in het heelal samengeperst was tot een gloeiend heet punt. Tijdens een enorme oerexplosie ontstonden uit dat punt materie

Nadere informatie

Volledige reactie op de stukken van Diederik Schönau en Evert Bisschop Boele over Cultuur in de Spiegel

Volledige reactie op de stukken van Diederik Schönau en Evert Bisschop Boele over Cultuur in de Spiegel Volledige reactie op de stukken van Diederik Schönau en Evert Bisschop Boele over Cultuur in de Spiegel door Barend van Heusden (een samenvatting van deze reactie is gepubliceerd in Kunstzone 6 / mei 2011)

Nadere informatie

Tertiair en Quartair

Tertiair en Quartair Tertiair en Quartair Het Tertiair duurde van 65 tot 2,6 miljoen jaar geleden en wordt tegenwoordig opgedeeld in twee tijdvakken, het Paleogeen en het Neogeen. Hiermee is de oude term Tertiair komen te

Nadere informatie

Naam: DE GIRAFFE. Vraag 1b. Hoe zwaar kan een giraffe worden? Vraag 1a. Hoe lang kan een giraffe worden?

Naam: DE GIRAFFE. Vraag 1b. Hoe zwaar kan een giraffe worden? Vraag 1a. Hoe lang kan een giraffe worden? Naam: _ DE GIRAFFE Hoe ziet de giraffe eruit? Het eerste wat opvalt aan de giraffe is zijn lange nek. Deze heeft hij om bij de bovenste blaadjes van de bomen te kunnen komen. Op deze hoogte mag hij alles

Nadere informatie

Diabetes, kanker en vaatziekten: de evolutie van welvaartsfenomenen Hanno Pijl LUMC, Afd Endocrinologie

Diabetes, kanker en vaatziekten: de evolutie van welvaartsfenomenen Hanno Pijl LUMC, Afd Endocrinologie Diabetes, kanker en vaatziekten: de evolutie van welvaartsfenomenen Hanno Pijl LUMC, Afd Endocrinologie Chronische ziekte prevalentie in Nederland Astma, diabetes, reuma, migraine, hoge bloeddruk, kanker,

Nadere informatie

THEMA KERN SUBKERN INHOUDEN DIT DOEN WIJ AL DIT WILLEN WIJ DOEN SEO

THEMA KERN SUBKERN INHOUDEN DIT DOEN WIJ AL DIT WILLEN WIJ DOEN SEO SEO Zelf Gevoelens Beschrijven welke gevoelens ik ervaar. Beschrijven welke gevoelens ik wel en niet begrijp. Omgaan met gevoelens en beschrijven hoe mijn reactie op gevoelens afhangt van het soort gevoel

Nadere informatie

Gefeliciteerd! Je bent veertig+

Gefeliciteerd! Je bent veertig+ 40 Gefeliciteerd! Je bent veertig+ 16 17 40+ vrouw Gefeliciteerd! Je bent veertig+ Als je veertig bent, is je jeugd voorbij. De weg naar beneden is nu definitief ingeslagen. Als je oppervlakkig kijkt,

Nadere informatie

De Mens : een morele aap & WF Levensbeschouwing op school.

De Mens : een morele aap & WF Levensbeschouwing op school. HVW-Radio 16/02/2015 De Mens : een morele aap & WF Levensbeschouwing op school. Uitz. : 16/02/2015 Opname : 06/02/2015 Samenst. : KVD Muziek : 40 Signe E.Calpton E.Clapton 9 45024-2 1 50 Chaiana from orfeu

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding 7. Hoofdstuk 1: De interpersoonlijke cirkel kort, maar krachtig 9. Hoofdstuk 2: communicatieve vaardigheden 63

Inhoud. Inleiding 7. Hoofdstuk 1: De interpersoonlijke cirkel kort, maar krachtig 9. Hoofdstuk 2: communicatieve vaardigheden 63 Inhoud Inleiding 7 Hoofdstuk 1: De interpersoonlijke cirkel kort, maar krachtig 9 Hoofdstuk 2: communicatieve vaardigheden 63 Hoofdstuk 3: Verklarend deel 89 Hoofdstuk 4: Pochen bij de vrienden 153 Bijlagen

Nadere informatie

SPEURTOCHT THEMA APEN. voor onderbouw VO

SPEURTOCHT THEMA APEN. voor onderbouw VO THEMA APEN SPEURTOCHT voor onderbouw VO Deze speurtocht gaat over zes apensoorten in Burgers Zoo. Vraag 1 en 2 zijn algemeen: vergelijkende vragen, die je bij elk verblijf opnieuw moet beantwoorden. De

Nadere informatie

Korte inhoud. De prehistorie

Korte inhoud. De prehistorie Naam :. Datum :... Korte inhoud 1. Ontstaan van de mens...2 2. Evolutie van de mens...4 3. Jagers en verzamelaars...5 4. De eerste boeren...6 5. Kleding...8 6. Werktuigen...9 7. Vuur maken... 10 8. Eerste

Nadere informatie

Maja Miklič YOGA VOOR MEISJES MET YOGAHOUDINGEN VERNOEMD NAAR DIEREN E-BOOK GRATIS UITGAVE

Maja Miklič YOGA VOOR MEISJES MET YOGAHOUDINGEN VERNOEMD NAAR DIEREN E-BOOK GRATIS UITGAVE Maja Miklič YOGA VOOR MEISJES MET YOGAHOUDINGEN VERNOEMD NAAR DIEREN E-BOOK GRATIS UITGAVE Maja Miklič YOGA VOOR MEISJES MET YOGAHOUDINGEN VERNOEMD NAAR DIEREN E-BOOK INLEIDING 7 YOGABEOEFENING 9 YOGA

Nadere informatie

Informatieboekje

Informatieboekje Informatieboekje 2016-2017 Basisschool Windekind Van Weerden Poelmanstraat 192 6417 ES HEERLEN E: info.windekind@innovo.nl T: 045-5419761 W; www.bswindekind.nl Beste ouders/verzorgers, In dit boekje informeren

Nadere informatie

Effecten van dans op lichamelijk, emotioneel, cognitief en sociaal niveau. Prof. Dr. Andreas de Bruin

Effecten van dans op lichamelijk, emotioneel, cognitief en sociaal niveau. Prof. Dr. Andreas de Bruin Effecten van dans op lichamelijk, emotioneel, cognitief en sociaal niveau Prof. Dr. Andreas de Bruin Overzicht voordracht 1. Dans en esthetiek 2. Kenmerken 3. Effecten Wat betekent esthetisch? - Esthetiek

Nadere informatie

Project Dieren. Week 1AB: Algemeen

Project Dieren. Week 1AB: Algemeen Project Dieren. Week 1AB: Algemeen Info: Leven op aarde Een fossiel is een afdruk in een steen van een schelp, dier of plant. Bijna vier miljard jaar geleden begon in de zee het eerste leven. Dat waren

Nadere informatie

PROCESDOEL 1 VRIJ EN ZELFSTANDIG LEREN DENKEN EN HANDELEN

PROCESDOEL 1 VRIJ EN ZELFSTANDIG LEREN DENKEN EN HANDELEN PROCESDOEL 1 VRIJ EN ZELFSTANDIG LEREN DENKEN EN HANDELEN Bijzondere procesdoelen 1.1. Groei naar volwassenheid 1.2. Zelfstandig denken 1.3. Zelfstandig handelen 1.4. Postconventionele instelling 1.1 Groei

Nadere informatie

Wakker Worden Kinderlezing: Komen er nog diersoorten bij? Verslag lezing zondag 22 mei 2016

Wakker Worden Kinderlezing: Komen er nog diersoorten bij? Verslag lezing zondag 22 mei 2016 Wakker Worden Kinderlezing: Komen er nog diersoorten bij? Verslag lezing zondag 22 mei 2016 Honden, eenden, paarden, vlinders, giraffen en inktvissen: op aarde lopen, vliegen en zwemmen ontelbaar veel

Nadere informatie

ZOEKTOCHT VOOR SCHOLEN

ZOEKTOCHT VOOR SCHOLEN ZOEKTOCHT VOOR SCHOLEN WELKOM IN ÉÉN VAN DE MOOISTE STADSDIERENTUINEN TER WERELD. Deze zoektocht neemt je mee op stap in de ZOO. Probeer aan de hand van de bordjes die je overal zult vinden, de vragen

Nadere informatie

Wat onderscheidt ons, Tilburg University, van de andere Nederlandse universiteiten? Waar maken wij het verschil?

Wat onderscheidt ons, Tilburg University, van de andere Nederlandse universiteiten? Waar maken wij het verschil? Dames en Heren, Het zal u waarschijnlijk niet zijn ontgaan dat ons stelsel van hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek onderwerp is van maatschappelijk en (vooral ook) politiek debat. Er is al veel

Nadere informatie

Antwoordkernen bij Eureka 1 Prehistorie H. 1 t/m 4

Antwoordkernen bij Eureka 1 Prehistorie H. 1 t/m 4 Antwoordkernen bij Eureka 1 Prehistorie H. 1 t/m 4 Antwoordkernen zijn vrijwel nooit volledige zinnen. Antwoordkernen geven alleen aan, wat er beslist in het antwoord moet staan. De bedoeling is, dat je

Nadere informatie

Nieuwsbrief De Vreedzame School

Nieuwsbrief De Vreedzame School Nieuwsbrief De Vreedzame School Blok 1 We horen bij elkaar Algemeen Onze school werkt met het programma van de Vreedzame School. Dit programma wil een bijdrage leveren aan een positief sociaal klimaat

Nadere informatie

Wanneer is een probleem niet van één mens alleen?

Wanneer is een probleem niet van één mens alleen? Wanneer is een probleem niet van één mens alleen? Voor huisartsen, verpleegkundigen, psychologen, advocaten & andere hulpverleners Soms ontmoet je cliënten/patiënten waarbij je vermoedt dat zij niet de

Nadere informatie

MENSAPEN INFOBLAD. Halfapen, apen, mensapen. Woningen gekraakt

MENSAPEN INFOBLAD. Halfapen, apen, mensapen. Woningen gekraakt INFOBLAD MENSAPEN Apen zijn leuk en mensapen zijn het leukst. Je komt hun grappige gezicht en hun apenstreken dan ook in heel wat dierentuinen, films en boeken tegen. In het wild zal je een orang-oetan,

Nadere informatie

Wat maakt ons genetisch verschillend van onze voorouders? Een genetische terugblik naar het verleden

Wat maakt ons genetisch verschillend van onze voorouders? Een genetische terugblik naar het verleden Wat maakt ons genetisch verschillend van onze voorouders? Een genetische terugblik naar het verleden Genetische diversiteit Ontrafelen van de geschiedenis van de moderne mens Oorzaak van erfelijke ziekten

Nadere informatie

Chimpansees, Conflicten en Cognitie. De functies en mechanismen van chimpansee conflictoplossing.

Chimpansees, Conflicten en Cognitie. De functies en mechanismen van chimpansee conflictoplossing. Chimpansees, Conflicten en Cognitie. De functies en mechanismen van chimpansee conflictoplossing. Algemene introductie De mens is verreweg de meest intelligente diersoort, ongeacht de criteria die we aanleggen

Nadere informatie

Herkennen van en omgaan met mensen met een lichte verstandelijke beperking

Herkennen van en omgaan met mensen met een lichte verstandelijke beperking Herkennen van en omgaan met mensen met een lichte verstandelijke beperking Doelgroep s Heeren Loo, Almere: Alle leeftijden: kinderen, jongeren & volwassenen (0 100 jaar) Alle niveaus van verstandelijke

Nadere informatie