Sleutelprocessen in een natuurlijke Waddenzee Han Olff & Theunis Piersma Rijksuniversiteit Groningen

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Sleutelprocessen in een natuurlijke Waddenzee Han Olff & Theunis Piersma Rijksuniversiteit Groningen"

Transcriptie

1 Sleutelprocessen in een natuurlijke Waddenzee Han Olff & Theunis Piersma Rijksuniversiteit Groningen

2 Growth of the world human population over last 10,000 yrs Campbell & Reese 2008

3 Hoofdthema s Sleutelprocessen in een natuurlijke Waddenzee Oppervlak: grote eenheden natuur Habitats: ruimtelijke samenhang Biobouwers: Soorten bepalen hun omgeving Interacties tussen soorten: complexe netwerken Aantasting van sleutelprocessen Onthoofding: verlies toppredatoren Zagen aan de stoelpoten: verlies biobouwers Roeren in de soep: verstoring sedimenthuishouding Schuivende panelen: klimaat en zeespiegel Consequenties Voorspelbaarheid: De weg heen is niet de weg terug Voedselwebstructuur: Verschuivingen Natuurherstel: Wat willen we, waar kan dat en door wie?

4 Oppervlak: grote eenheden natuur 18,000 ha (71% droogv.) 19,000 ha 28,000 ha (71 % droogv) (69 % droogv.) 19,000 ha (50% droogv) 19,000 ha (74 % droogv) 70,000 ha (52% droogv.) Nationaal park Veluwezoom (5000 ha) 63,000 ha (17% droogv.) Totaal litoraal + sublitoraal: 260,000 ha

5 Hoofdthema s Sleutelprocessen in een natuurlijke Waddenzee Oppervlak: grote eenheden natuur Habitats: ruimtelijke samenhang Biobouwers: Soorten bepalen hun omgeving Interacties tussen soorten: complexe netwerken Aantasting van ecosysteemprocessen Onthoofding: verlies toppredatoren Zagen aan de stoelpoten: verlies biobouwers Roeren in de soep: verstoring sedimenthuishouding Schuivende panelen: klimaat en zeespiegel Consequenties Voorspelbaarheid: De weg heen is niet de weg terug Voedselwebstructuur: Verschuivingen Natuurherstel: Wat willen we, waar kan dat en door wie?

6 Habitats: ruimtelijke samenhang door nutriënten- en sedimenttransport

7 Habitats: ruimtelijke samenhang Zonatie van habitats in de Waddenzee tussen laag- en hoogwater: historische situatie hoog water mosselbank laag water zandplaat Lage slibvlakte zandplaat Zeegras veld Hoge slibvlakte kwelder sublitoraal litoraal kwelders en duinen Reise 1985

8 Netto sedimentatie bij rustig weer Zonatie van habitats in de Waddenzee tussen laag- en hoogwater: historische situatie hoog water mosselbank laag water zandplaat Lage slibvlakte zandplaat Zeegras veld Hoge slibvlakte kwelder tijdelijke sedimentatie slib door filterfeeding & pseudofaeces productie semipermanente sedimentatie door invangen door zeegrassen tijdelijke sedimentatie slib door lage stroomsnelheden permanente sedimentatie slib door invangen door kwelderplanten

9 Habitats: slibdepositie bij mosselbanken

10 Netto sedimentatie bij rustig weer Zonatie van habitats in de Waddenzee tussen laag- en hoogwater: historische situatie hoog water mosselbank laag water zandplaat Lage slibvlakte zandplaat Zeegras veld Hoge slibvlakte kwelder tijdelijke sedimentatie slib door filterfeeding & pseudofaeces productie semipermanente sedimentatie door invangen door zeegrassen tijdelijke sedimentatie slib door lage stroomsnelheden permanente sedimentatie slib door invangen door kwelderplanten

11 Habitats: slibdepositie in zeegrasvelden Foto: H. Olff

12 Netto erosie bij harde wind/ storm hoog water mosselbank laag water zandplaat Lage slibvlakte zandplaat Zeegras veld Hoge slibvlakte kwelder erosie slibbanken erosie zeegras velden erosie slibbanken Kwelder erosie

13 Hoofdthema s Sleutelprocessen in een natuurlijke Waddenzee Oppervlak: grote eenheden natuur Habitats: ruimtelijke samenhang Biobouwers: Soorten bepalen hun eigen omgeving Interacties tussen soorten: complexe netwerken Aantasting van sleutelprocessen Onthoofding: verlies toppredatoren Zagen aan de stoelpoten: verlies biobouwers Roeren in de soep: verstoring sedimenthuishouding Schuivende panelen: klimaat en zeespiegel Consequenties Voorspelbaarheid: De weg heen is niet de weg terug Voedselwebstructuur: Verschuivingen Natuurherstel: Wat willen we, waar kan dat en door wie?

14 Biobouwers: soorten die hun eigen omgeving maken Biestarwegras, Helmgras zeegrassen Kweldergras Mossel Foto: Ecomare

15 Biobouwers: soorten maken hun abiotische omgeving Reise 1985

16 O yr 5 yr 40 yr 100 yr Opbouw en afbraak van habitats is een natuurlijk proces

17 Hoofdthema s Sleutelprocessen in een natuurlijke Waddenzee Oppervlak: grote eenheden natuur Habitats: ruimtelijke samenhang Biobouwers: Soorten bepalen hun omgeving Interacties tussen soorten: complexe netwerken Aantasting van sleutelprocessen Onthoofding: verlies toppredatoren Zagen aan de stoelpoten: verlies biobouwers Roeren in de soep: verstoring sedimenthuishouding Schuivende panelen: klimaat en zeespiegel Consequenties Voorspelbaarheid: De weg heen is niet de weg terug Voedselwebstructuur: Verschuivingen Natuurherstel: Wat willen we, waar kan dat en door wie?

18 Voedselweb van soorten op litorale zandplaten Data: Baird et al 2007

19 Interactie netwerk tussen soorten op litorale zandplaten Olff et al. (in press)

20 Hoofdthema s Sleutelprocessen in een natuurlijke Waddenzee Oppervlak: grote eenheden natuur Habitats: ruimtelijke samenhang Biobouwers: Soorten bepalen hun omgeving Interacties tussen soorten: complexe netwerken Aantasting van sleutelprocessen Onthoofding van het ecosysteem: verlies toppredatoren Zagen aan de stoelpoten: verlies biobouwers Roeren in de soep: verstoring sedimenthuishouding Schuivende panelen: klimaat en zeespiegel Consequenties Voorspelbaarheid: De weg heen is niet de weg terug Voedselwebstructuur: Verschuivingen Natuurherstel: Wat willen we, waar kan dat en door wie?

21 Verlies toppredatoren Waddenzee, 1973 vangsten Ruwe haai

22 Verlies toppredatoren

23 Verlies toppredatoren Banc d Arguin, Gitaarrog

24 Hoofdthema s Sleutelprocessen in een natuurlijke Waddenzee Oppervlak: grote eenheden natuur Habitats: ruimtelijke samenhang Biobouwers: Soorten bepalen hun omgeving Interacties tussen soorten: complexe netwerken Aantasting van sleutelprocessen Onthoofding van het ecosysteem: verlies toppredatoren Zagen aan de stoelpoten: verlies biobouwers Roeren in de soep: verstoring sedimenthuishouding Schuivende panelen: klimaat en zeespiegel Consequenties Voorspelbaarheid: De weg heen is niet de weg terug Voedselwebstructuur: Verschuivingen Natuurherstel: Wat willen we, waar kan dat en door wie?

25 Zagen aan de stoelpoten: Historische patronen van biobouwers

26 hoog water Zagen aan de stoelpoten Consequentie verlies van biobouwers: meer uniformiteit, minder biodiversiteit vroeger mosselbank laag water zandplaat Lage slibvlakte zandplaat Zeegras veld Hoge slibvlakte kwelder nu hoog water laag water zandplaat Hoge slibvlakte kwelder

27 A current abiotically driven Zagen spatial distribution aan de of fine stoelpoten sediment? Data: Zwarts 2004 / Rijkswaterstaat

28 Zagen aan de stoelpoten Foto: H. Olff

29 Zagen aan de stoelpoten

30 1973 Zagen aan de stoelpoten Foto: J. van de Kam

31 1993 Zagen aan de stoelpoten Foto: B.Spaans

32 Zagen aan de stoelpoten Banc d Arguin Wadden Sea 10 km

33 Zagen aan de stoelpoten Banc d Arguin Wadden Sea 1 km

34 Hoofdthema s Sleutelprocessen in een natuurlijke Waddenzee Oppervlak: grote eenheden natuur Habitats: ruimtelijke samenhang Biobouwers: Soorten bepalen hun omgeving Interacties tussen soorten: complexe netwerken Aantasting van sleutelprocessen Onthoofding: verlies toppredatoren Zagen aan de stoelpoten: verlies biobouwers Roeren in de soep: verstoring sedimenthuishouding Schuivende panelen: klimaat en zeespiegel Consequenties Voorspelbaarheid: De weg heen is niet de weg terug Voedselwebstructuur: Verschuivingen Natuurherstel: Wat willen we, waar kan dat en door wie?

35 Storten havenslib in de Noordzee bij de Rijnmond Sediment gehalte van het water westelijke Waddenzee De Jonge & de Jonge 2002

36 Zeegrassen hebben helder water nodig Verlies van zeegrassen leidt tot hogere troebelheid, wat terugkeer bemoeilijkt Lichtextinctie coefficient (m-1) Gesuspendeerd materiaal in het water (mg/l) van der Heide 2007

37 Hoofdthema s Sleutelprocessen in een natuurlijke Waddenzee Oppervlak: grote eenheden natuur Habitats: ruimtelijke samenhang Biobouwers: Soorten bepalen hun omgeving Interacties tussen soorten: complexe netwerken Aantasting van sleutelprocessen Onthoofding: verlies toppredatoren Zagen aan de stoelpoten: verlies biobouwers Roeren in de soep: verstoring sedimenthuishouding Schuivende panelen: klimaat en zeespiegel Consequenties Voorspelbaarheid: De weg heen is niet de weg terug Voedselwebstructuur: Verschuivingen Natuurherstel: Wat willen we, waar kan dat en door wie?

38 Data: waterbase, Rijkswaterstaat

39 Stijging water temperatuur door klimaatverandering: voedselweb consequenties Martens 2008

40 Stijging water temperatuur door klimaatverandering: voedselweb consequenties Martens 2008

41 Hoofdthema s Sleutelprocessen in een natuurlijke Waddenzee Oppervlak: grote eenheden natuur Habitats: ruimtelijke samenhang Biobouwers: Soorten bepalen hun omgeving Interacties tussen soorten: complexe netwerken Aantasting van sleutelprocessen Onthoofding: verlies toppredatoren Zagen aan de stoelpoten: verlies biobouwers Roeren in de soep: verstoring sedimenthuishouding Schuivende panelen: klimaat en zeespiegel Consequenties Voedselwebstructuur: Verschuivingen en diversiteitsverlies Voorspelbaarheid: De weg heen is niet de weg terug Natuurherstel: Wat willen we, waar kan dat en door wie?

42 year Number of Macoma per square meter

43 Habitat selectie / distributie van verschillende soorten: balans tussen voedselbeschikbaarheid en predatie-risico Hoogwater Kwelders Duinen Litoraal Laagwater Sublitoraal

44 Changes in spatial distribution of cockles

45 Omdraaiing causaliteit relatie tussen milieufactoren en soorten Historische toestand

46 Omdraaiing causaliteit relatie tussen milieufactoren en soorten Historische toestand

47

48 Hoofdthema s Sleutelprocessen in een natuurlijke Waddenzee Oppervlak: grote eenheden natuur Habitats: ruimtelijke samenhang Biobouwers: Soorten bepalen hun omgeving Interacties tussen soorten: complexe netwerken Aantasting van sleutelprocessen Onthoofding: verlies toppredatoren Zagen aan de stoelpoten: verlies biobouwers Roeren in de soep: verstoring sedimenthuishouding Schuivende panelen: klimaat en zeespiegel Consequenties Voedselwebstructuur: Verschuivingen en diversiteitsverlies Voorspelbaarheid: De weg heen is niet de weg terug Natuurherstel: Wat willen we, waar kan dat en door wie?

49 Voorspelbaarheid: De weg heen is niet de weg terug! (o.a. door biobouwers, belang van zelforganisatie)

50 Hoofdthema s Sleutelprocessen in een natuurlijke Waddenzee Oppervlak: grote eenheden natuur Habitats: ruimtelijke samenhang Biobouwers: Soorten bepalen hun omgeving Interacties tussen soorten: complexe netwerken Aantasting van sleutelprocessen Onthoofding: verlies toppredatoren Zagen aan de stoelpoten: verlies biobouwers Roeren in de soep: verstoring sedimenthuishouding Schuivende panelen: klimaat en zeespiegel Consequenties Voedselwebstructuur: Verschuivingen en diversiteitsverlies Voorspelbaarheid: De weg heen is niet de weg terug Natuurherstel: Wat willen we, waar kan dat en door wie?

51 Natuurherstel: Wat willen we en waar willen we het, wie moet wad beheren?

Thema: ecosysteem consequenties van het verlies van biobouwers (en mogelijkheden voor herstel)

Thema: ecosysteem consequenties van het verlies van biobouwers (en mogelijkheden voor herstel) Thema: ecosysteem consequenties van het verlies van biobouwers (en mogelijkheden voor herstel) ZKO project (gefinanc. door NWO): experimenteel onderzoek naar interactie tussen wadpieren, garnalen, schelpdieren

Nadere informatie

Hoe groot is het aanpassingsvermogen. van de Waddenzee?

Hoe groot is het aanpassingsvermogen. van de Waddenzee? Hoe groot is het aanpassingsvermogen van de Waddenzee? Han Olff Rijksuniversiteit Groningen Photo: Han Olff Foto Ruben Smit Meer uitstoot CO 2 en Mondiale Vermesting verzuring van de opwarming en vervuiling

Nadere informatie

Biobouwers Het fundament onder kustecosystemen. Tjisse van der Heide Radboud Universiteit Nijmegen & Rijksuniversiteit Groningen

Biobouwers Het fundament onder kustecosystemen. Tjisse van der Heide Radboud Universiteit Nijmegen & Rijksuniversiteit Groningen Biobouwers Het fundament onder kustecosystemen Tjisse van der Heide Radboud Universiteit Nijmegen & Rijksuniversiteit Groningen Een biobouwer is een organisme dat zijn omgeving sterk verandert Jones

Nadere informatie

Het WADDENSLEUTELS project

Het WADDENSLEUTELS project Het WADDENSLEUTELS project Han Olff University of Groningen Photo H. Olff WADDENSLEUTELS project Bijdrage leveren aan betere bescherming en herstel van het waddenzee voedselweb? WADDENSLEUTELS project!

Nadere informatie

Biobouwers als kustbeschermers: groene fantasie of fantastisch groen? Luca van Duren

Biobouwers als kustbeschermers: groene fantasie of fantastisch groen? Luca van Duren Biobouwers als kustbeschermers: groene fantasie of fantastisch groen? Luca van Duren 23 maart 2011 Wat zijn biobouwers? Organismen die direct of indirect hun omgeving zo veranderen dat ze hiermee het habitat

Nadere informatie

Betere bescherming en herstel van het voedselweb in de Waddenzee

Betere bescherming en herstel van het voedselweb in de Waddenzee Betere bescherming en herstel van het voedselweb in de Waddenzee Wadden Engine Waddensleutels Mosselwad Ellen Weerman Postdoc Wadden Engine Community Ecology and Conservation group Rijksuniversiteit Groningen

Nadere informatie

MOSSELWAD ( ) Herstel en Duurzaam beheer Mosselbanken Waddenzee

MOSSELWAD ( ) Herstel en Duurzaam beheer Mosselbanken Waddenzee MOSSELWAD (2009 2014) Herstel en Duurzaam beheer Mosselbanken Waddenzee EUCC, The Coastal Union Wageningen IMARES Nederlands Instituut voor Ecologie (NIOO-CEME) Koninklijk Nederlands Instituut voor Zeeonderzoek

Nadere informatie

Rijke Zee. Een bruisende toekomst voor de Waddenzee

Rijke Zee. Een bruisende toekomst voor de Waddenzee Rijke Zee Een bruisende toekomst voor de Waddenzee Coalitie Wadden Natuurlijk, januari 2009 Inleiding Wingebied of natuurgebied? Over de toekomst van de Waddenzee zijn stevige discussies gevoerd. Eind

Nadere informatie

Verslag Biobouwersdag. 15 april 2011

Verslag Biobouwersdag. 15 april 2011 Verslag Biobouwersdag 15 april 2011 Verslag Biobouwersdag 15 april 2011 dr. L.A. van Duren M.D. van der Meulen M.Sc dr E.J. Weerman ir. J.T. Dijkstra 1203942-000 Deltares, 2011 Inhoud 1 Doelstelling

Nadere informatie

Het streefbeeld voor 2030

Het streefbeeld voor 2030 STREEFBEELD 2030 Het streefbeeld voor 2030 In dit hoofdstuk schetsen we wat we in het Programma Naar een rijke Waddenzee als streefbeeld willen hanteren. Oftewel, wat wordt bedoeld wanneer we proberen

Nadere informatie

WADDENSLEUTELS. Herstel van sleutelprocessen in het intergetijdegebied van de Waddenzee Bijlage D - projectplan

WADDENSLEUTELS. Herstel van sleutelprocessen in het intergetijdegebied van de Waddenzee Bijlage D - projectplan WADDENSLEUTELS Herstel van sleutelprocessen in het intergetijdegebied van de Waddenzee Bijlage D - projectplan Inhoudsopgave 1) Samenvatting van het probleem en schets van de aanpak 5 2) Doelen en output

Nadere informatie

Waddensleutels: Mosselbanken en andere biobouwers aan de basis voor een gezonde Waddenzee?

Waddensleutels: Mosselbanken en andere biobouwers aan de basis voor een gezonde Waddenzee? De Waddenzee is een ecologisch gezonde zee met schoon water, uitgestrekte schelpdierbanken en zeegrasvelden. Dit is het streefbeeld voor 2030 dat staat beschreven in het programma Naar een rijke Waddenzee,

Nadere informatie

Biobouwers in de Waddenzee

Biobouwers in de Waddenzee Plan van Aanpak Natuurherstelplan Waddenzee Thema 3: Biobouwers in de Waddenzee Luca van Duren Martijn de Jong Norbert Dankers Han Olff Marnix van Stralen Jaap de Vlas Tjeerd Bouma Versie 3 na commentaar

Nadere informatie

Kennis inventarisatie natuurlijke klimaatbuffer Zeegrasherstel Waddenzee

Kennis inventarisatie natuurlijke klimaatbuffer Zeegrasherstel Waddenzee Kennis inventarisatie natuurlijke klimaatbuffer Zeegrasherstel Waddenzee Januari 2014 Contacten Josje Fens, Fens@waddenvereniging.nl, t. 0517 493 663 Luca van Duren, Luca.vanDuren@deltares.nl, t. 088 3358

Nadere informatie

Verslag startsymposium Waddensleutels

Verslag startsymposium Waddensleutels Verslag startsymposium Waddensleutels Blokhuispoort Leeuwarden, woensdag 20 oktober De dagvoorzitter Wilfred Alblas (Regiodirecteur Noord Vereniging Natuurmonumenten) heet de ongeveer 50 aanwezigen van

Nadere informatie

De Dynamiek van Mosselbanken Invloed van stroming en golven

De Dynamiek van Mosselbanken Invloed van stroming en golven De Dynamiek van Mosselbanken Invloed van stroming en golven Jasper Donker 1 3 Waterbeweging in de Waddenzee Waterstand / waterdiepte Stromingen door getij en wind Golfwerking Feedback: terugkoppeling

Nadere informatie

visie en focus Waddenfonds

visie en focus Waddenfonds visie en focus Waddenfonds achtergrondrapport behorende bij advies 2009/03 RAAD VOOR DE WADDEN De Raad voor de Wadden is een onafhankelijk adviescollege dat in 2003 bij wet is ingesteld. De Raad heeft

Nadere informatie

MOSSELBANKEN IN DE WADDENZEE

MOSSELBANKEN IN DE WADDENZEE MOSSELBANKEN IN DE WADDENZEE Functies - Wadden ecosysteem Filter feeders en waterkwaliteit; slib Biodepositie en stabiliteit van substraat; kustbescherming Morfologische landschappelijke eenheid in systeem

Nadere informatie

Het sediment-delend systeem als ruggengraad van de Wadden-kust. Bert van der Valk, Albert Oost, Zheng Bing Wang, Edwin Elias, Ad van der Spek e.a.

Het sediment-delend systeem als ruggengraad van de Wadden-kust. Bert van der Valk, Albert Oost, Zheng Bing Wang, Edwin Elias, Ad van der Spek e.a. Het sediment-delend systeem als ruggengraad van de Wadden-kust Bert van der Valk, Albert Oost, Zheng Bing Wang, Edwin Elias, Ad van der Spek e.a. het Waddensysteem Kust Noord-Holland Waddeneilanden Zeegaten,

Nadere informatie

Onderzoeksteam. Waddensleutels. Het project

Onderzoeksteam. Waddensleutels. Het project Onderzoeksteam Het project Waddensleutels Waddensleutels komt op stoom. Na een maandenlange gaat van start voorbereiding, gaat een kersvers team van zes wetenschappers (drie AIO s, een postdoc en twee

Nadere informatie

Uitgangspunten: wetenschap en monitoring

Uitgangspunten: wetenschap en monitoring waddenacademie-knaw Uitgangspunten: wetenschap en monitoring Peter M.J. Herman NIOO-CEME WaddenAcademie Minimale overeenstemming wat zijn de echte problemen hoe behoren die problemen onderzocht en beschreven

Nadere informatie

Morfologische veranderingen van de Westelijke Waddenzee. Een systeem onder invloed van menselijk ingrijpen.

Morfologische veranderingen van de Westelijke Waddenzee. Een systeem onder invloed van menselijk ingrijpen. Morfologische veranderingen van de Westelijke Waddenzee. Een systeem onder invloed van menselijk ingrijpen. Edwin Elias Ad van der Spek Zheng Bing Wang John de Ronde Albert Oost Ankie Bruens Kees den Heier

Nadere informatie

Wadden Sea Fish Haven: Development agenda for fish in the Wadden Sea and overview of species

Wadden Sea Fish Haven: Development agenda for fish in the Wadden Sea and overview of species Vis in de Waddenzee Ontwikkelagenda voor vis in de Waddenzee en overzicht van soorten Wadden Sea Fish Haven: Development agenda for fish in the Wadden Sea and overview of species Inleiding De Waddenzee

Nadere informatie

Programma naar een Rijke Waddenzee

Programma naar een Rijke Waddenzee Programma naar een Rijke Waddenzee n Symposium Waddenacademie Kees van Es Inhoud presentatie 1. Aanleiding, opdracht en context 2. De mosseltransitie in het kort Kennisvragen 3. Streefbeeld: Wijze van

Nadere informatie

Grenzen verleggen in het Waddengebied. Maarten Hajer

Grenzen verleggen in het Waddengebied. Maarten Hajer Grenzen verleggen in het Waddengebied Maarten Hajer De Waddenzee versterken: ja, maar hoe? 2 Waar J.C. Bloem niet geldt 3 En dan: wat is natuur nog in dit land? Waddenzee van (inter)nationaal belang Grootste

Nadere informatie

Reviewdocument Programmaplan Naar een Rijke Waddenzee 2015-2018. Voedselweb & Biobouwers Versie tafels _15.02.10

Reviewdocument Programmaplan Naar een Rijke Waddenzee 2015-2018. Voedselweb & Biobouwers Versie tafels _15.02.10 Reviewdocument Programmaplan Naar een Rijke Waddenzee 2015-2018 Voedselweb & Biobouwers Versie tafels _15.02.10 0. Inleiding In 2010 stelden de samenwerkende partners van het Programma naar een rijke Waddenzee

Nadere informatie

Wat kies jij voor de Waddenzee?

Wat kies jij voor de Waddenzee? Wat kies jij voor de Waddenzee? Marjolijn Christianen 1 Source: Esri, DigitalGlobe, GeoEye, i-cubed, Earthstar Geographics, CNES/Airbus DS, USDA, USGS, AEX, Getmapping, Aerogrid, IGN, IGP, swisstopo, and

Nadere informatie

Klimaatsverandering: de impact op visserij en aquacultuur

Klimaatsverandering: de impact op visserij en aquacultuur Klimaatsverandering: de impact op visserij en aquacultuur Klim-O-dag Johan Robbens & Daan Delbare, Hans Polet Eenheid: Dier Onderzoeksdomein: ILVO-Visserij [Aquatisch Milieu en Kwaliteit] en [Visserij

Nadere informatie

Meten in de Waddenzee

Meten in de Waddenzee Meten in de Waddenzee Bestand tegen superstorm De waterkeringen langs de Waddenzee moeten bestand zijn tegen een superstorm die gemiddeld eens in de 4000 jaar kan optreden. Om de sterkte van de waterkering

Nadere informatie

zeehavens Wadden NAAR EEN RIJKE WADDENZEE Building with Nature Waddenzeehavens Werkatelier 12 december 2012

zeehavens Wadden NAAR EEN RIJKE WADDENZEE Building with Nature Waddenzeehavens Werkatelier 12 december 2012 Wadden zeehavens PROGRAMMA NAAR EEN RIJKE WADDENZEE Werkatelier 12 december 2012 Waddenpromenade 1, Harlingen, 9.30-12.00 uur Verslag 22 december 2012 Arjen Bosch Inhoud Kernpunten Werkatelier Harlingen...

Nadere informatie

Duurzaam werken op zee

Duurzaam werken op zee Sarah Smith Tropen & Tropisch Belangrijke mariene ecosystemen Mangroven Zeegras Koraal Kwetsbaarheid Tropen: de gebieden rondom de evenaar tussen de keerkringen. www. commons.wikimedia.org Tropisch klimaat:

Nadere informatie

Welkom en introductie

Welkom en introductie Welkom en introductie Blok 1 Mariene omgeving Martin Baptist (IMARES) Dag 4 Waddenzee Tropische gebieden Duurzaam werken op Zee Een wereldwijd uniek gebied Martin Baptist Wanneer hebben jullie in je

Nadere informatie

ph-dynamiek Noordzee

ph-dynamiek Noordzee Royal Netherlands Institute for Sea Research ph-dynamiek Noordzee historische metingen, inzichten en perspectief dr. Steven van Heuven (NIOZ) prof.dr. Gert-Jan Reichart (NIOZ) met bijdragen van: prof.dr.

Nadere informatie

Een rijk wad bij Texel. Natuurvisie De Schorren en Vlakte van Kerken 2015-2033

Een rijk wad bij Texel. Natuurvisie De Schorren en Vlakte van Kerken 2015-2033 Een rijk wad bij Texel Natuurvisie De Schorren en Vlakte van Kerken 2015-2033 Inhoud Voorwoord 5 Samenvatting 6 1 De Waddenzee 9 1.1 Het Wadden-ecosysteem 9 Ontstaanswijze 10 Natuurlijke processen 11 Habitats

Nadere informatie

Kennis inventarisatie Natuurlijke Klimaatbuffer Zuidwest Ameland

Kennis inventarisatie Natuurlijke Klimaatbuffer Zuidwest Ameland Kennis inventarisatie Natuurlijke Klimaatbuffer Zuidwest Ameland Januari 2014 Contacten Sies Krap, projectleider uitvoering, s.krap@dlg.nl, t. 06 5256 3742 Gertjan Elzinga, proces en communicatie, elzinga@eopm.nl,

Nadere informatie

Milieu-effectenbeoordeling van het project ingediend door de AG Haven Oostende.

Milieu-effectenbeoordeling van het project ingediend door de AG Haven Oostende. KONINKLIJK BELGISCH INSTITUUT VOOR NATUURWETENSCHAPPEN BEHEERSEENHEID MATHEMATISCH MODEL VAN DE NOORDZEE AFDELING BEHEER VAN HET MARIENE ECOSYSTEEM Milieu-effectenbeoordeling van het project ingediend

Nadere informatie

Waddengebied in tijden van klimaatverandering

Waddengebied in tijden van klimaatverandering Waddengebied in tijden van klimaatverandering Oerol college cyclus Terschelling 14 Juni 2016 Pier Vellinga Universiteit Wageningen Vrije Universiteit Nationaal Onderzoekprogramma Kennis voor klimaat (2007-2015)

Nadere informatie

Waddensleutels. op dreef. Project Waddensleutels

Waddensleutels. op dreef. Project Waddensleutels De eerste wetenschappelijke publica- Waddensleutels ties van Waddensleutels rollen van de op dreef band. Recent verscheen het proefschrift van Els van der Zee, dat mede mogelijk is gemaakt dankzij werk

Nadere informatie

Functioneren van het voedselweb in het Eems estuarium onder gemiddelde en extreme omstandigheden

Functioneren van het voedselweb in het Eems estuarium onder gemiddelde en extreme omstandigheden Functioneren van het voedselweb in het Eems estuarium onder gemiddelde en extreme omstandigheden Victor N. de Jonge, november 2013 Het Eems estuarium vormt ecologisch gezien één groot geheel, maar dat

Nadere informatie

WADDEN SLEUTELS. Mosselbanken fundament van het voedselweb. Experimenteel Waddenonderzoek. Bouwen van biobouwers. Nieuw: Waddennatuurkaart

WADDEN SLEUTELS. Mosselbanken fundament van het voedselweb. Experimenteel Waddenonderzoek. Bouwen van biobouwers. Nieuw: Waddennatuurkaart WADDEN Experimenteel Waddenonderzoek Bouwen van biobouwers SLEUTELS Nieuw: Waddennatuurkaart Rijkdom van mosselbanken Waar liggen de toplocaties? Mosselbanken fundament van het voedselweb Het project Waddensleutels

Nadere informatie

Wageningen IMARES. De rol van schelpdieronderzoek in een duurzame ontwikkeling van de Waddenzee. Pauline Kamermans

Wageningen IMARES. De rol van schelpdieronderzoek in een duurzame ontwikkeling van de Waddenzee. Pauline Kamermans De rol van schelpdieronderzoek in een duurzame ontwikkeling van de Waddenzee Pauline Kamermans is een samenwerkingsverband tussen Wageningen UR en TNO De rol van schelpdieronderzoek in een duurzame ontwikkeling

Nadere informatie

Effecten van toenemende warmte en CO 2 op het leven in zee

Effecten van toenemende warmte en CO 2 op het leven in zee Effecten van toenemende warmte en CO 2 op het leven in zee Jack Middelburg Universiteit Utrecht Darwin Centrum voor Biogeologie Netherlands Earth System Science Centre 21 Oktober 2014 KNAW Oceaan in hoge

Nadere informatie

Project Waddensleutels

Project Waddensleutels De onderzoekers van Hoopvolle Waddensleutels experimenteren met resultaten kansrijke methoden om mosselbanken te Waddensleutels herstellen. Leren door te doen, luidt de aanpak van het programma. De in

Nadere informatie

DE MINISTER VAN LANDBOUW, NATUUR EN VOEDSELKWALITEIT,

DE MINISTER VAN LANDBOUW, NATUUR EN VOEDSELKWALITEIT, Directie Kennis De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA 's-gravenhage uw brief van uw kenmerk ons kenmerk datum DK. 2008/2195 17 oktober 2008 onderwerp doorkiesnummer

Nadere informatie

Inventarisatie van het wilde mosselbestand in de Waddenzee in het najaar van 2009

Inventarisatie van het wilde mosselbestand in de Waddenzee in het najaar van 2009 Onderzoek en advies - mariene ecologie, visserij en schelpdierkweek Elkerzeeseweg 77 4322 NA Scharendijke tel./fax: 0111-671584 mobiel: 06-44278294 e-mail: marinx@zeelandnet.nl rapport nr. 2009.87 Inventarisatie

Nadere informatie

Effecten van sedimentatie en erosie op de hoogteligging van het wad bij Paesens. Tussentijdse rapportage periode september 2003-december 2006

Effecten van sedimentatie en erosie op de hoogteligging van het wad bij Paesens. Tussentijdse rapportage periode september 2003-december 2006 Effecten van sedimentatie en erosie op de hoogteligging van het wad bij Paesens Tussentijdse rapportage periode september 2003-december 2006 Johan Krol Januari 2007 Inhoudsopgave. Voorlopige trends 3 Inleiding

Nadere informatie

Naar een sedimentmanagementprogramma Waddenzeehavens 2015-2022

Naar een sedimentmanagementprogramma Waddenzeehavens 2015-2022 Programma Wadden zeehavens Bijeenkomst Naar een sedimentmanagementprogramma 2015-2022 17 februari 2015, 12.30-16.30 uur Agora 4, Leeuwarden Agenda en Context 17 februari 2014 Monique van den Dungen, Rick

Nadere informatie

Beleef de. Bouwsteen voor het uitvoeringsprogramma

Beleef de. Bouwsteen voor het uitvoeringsprogramma Beleef de waddenzee! Bouwsteen voor het uitvoeringsprogramma waddenfonds 2014-2017 1 Dicht bij mijn hart waar een eiland is, klein land aan de zee. Luistert het nauw dat het helder is, zo fluistert de

Nadere informatie

Bijlage 1.3 Bodemdaling in het Eems-Dollardgebied in relatie tot de morfologische ontwikkeling

Bijlage 1.3 Bodemdaling in het Eems-Dollardgebied in relatie tot de morfologische ontwikkeling Bijlage 1.3 Bodemdaling in het Eems-Dollardgebied in relatie tot de morfologische ontwikkeling........................................................................................ H. Mulder, RIKZ, juni

Nadere informatie

Living Lab for MUD NL kennisontwikkeling voor internationale toepassing

Living Lab for MUD NL kennisontwikkeling voor internationale toepassing Living Lab for MUD NL kennisontwikkeling voor internationale toepassing Erik van Eekelen Lead Engineer Environmental, Van Oord Program Manager, EcoShape Wie zijn wij? Consortium voor pre-competitieve kennisontwikkeling

Nadere informatie

Effecten van sedimentatie en erosie op de hoogteligging van het wad bij Paesens. Tussentijdse rapportage periode september 2003-augustus 2005

Effecten van sedimentatie en erosie op de hoogteligging van het wad bij Paesens. Tussentijdse rapportage periode september 2003-augustus 2005 Effecten van sedimentatie en erosie op de hoogteligging van het wad bij Paesens Tussentijdse rapportage periode september 2003-augustus 2005 Johan Krol Oktober 2005 Inhoudsopgave. Conclusies 3 Inleiding

Nadere informatie

visie en focus Waddenfonds advies 2009/03 20 mei 2009

visie en focus Waddenfonds advies 2009/03 20 mei 2009 visie en focus Waddenfonds advies 2009/03 20 mei 2009 Mevrouw dr. J.M. Cramer Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer Postbus 20951 2500 EA DEN HAAG betreft ons kenmerk datum

Nadere informatie

Bodems in een veranderend(natuur) landschap

Bodems in een veranderend(natuur) landschap Bodems in een veranderend(natuur) landschap door de ogenvan eengeograaf Erik Meijles Rijksuniversiteit Groningen Faculteit Ruimtelijke Wetenschappen& Kenniscentrum Landschap e.w.meijles@rug.nl Foto: Koopman

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting De verspreiding en aantallen dieren, zowel in ruimte als tijd, staan centraal in de ecologie. Inzicht in soortsverspreiding creëert niet alleen methodologische en analytische uitdagingen, maar vraagt ook

Nadere informatie

Schetschuit Afsluitdijk 17 november 2010

Schetschuit Afsluitdijk 17 november 2010 Schetschuit Afsluitdijk 17 november 2010 De Waddenvereniging organiseert schetsschuiten in het waddengebied: Hoe valt waterveiligheid te bereiken in combinatie met verbetering biodiversiteit? Afsluitdijk:

Nadere informatie

Ontwikkeling van het Waddengebied in tijd en ruimte

Ontwikkeling van het Waddengebied in tijd en ruimte Inauguratiesymposium, 1-2 december 2008, Leeuwarden Ontwikkeling van het Waddengebied in tijd en ruimte Dr. Hessel Speelman Dr. Albert Oost Dr. Hanneke Verweij Dr. Zheng Bing Wang Thema s in tijd en ruimte

Nadere informatie

VISSERIJ VISSERIJ. Pim Vugteveen Lucien Hanssen. Radboud Universiteit IWWR - Afdeling Milieukunde. Nijmegen DEEL A - INVENTARISATIE

VISSERIJ VISSERIJ. Pim Vugteveen Lucien Hanssen. Radboud Universiteit IWWR - Afdeling Milieukunde. Nijmegen DEEL A - INVENTARISATIE VISSERIJ VISSERIJ DEEL A - INVENTARISATIE Pim Vugteveen Lucien Hanssen Radboud Universiteit IWWR - Afdeling Milieukunde Nijmegen VERSIE 20120201 FEB 12 INHOUDSOPGAVE 1 INLEIDING... 3 2 CODEBOEK... 4 3

Nadere informatie

Natura 2000-doelen in de Waddenzee Van instandhoudingsdoelstellingen naar opgaven voor natuurbescherming

Natura 2000-doelen in de Waddenzee Van instandhoudingsdoelstellingen naar opgaven voor natuurbescherming Natura 2000-doelen in de Waddenzee Van instandhoudingsdoelstellingen naar opgaven voor natuurbescherming Datum 2 november 2011 / actualisatie 2 december 2014 Status Eindrapport Colofon Uitgegeven door

Nadere informatie

Maatregelverkenning. Economie en Ecologie in balans. Petra Dankers 08 november 2013

Maatregelverkenning. Economie en Ecologie in balans. Petra Dankers 08 november 2013 Maatregelverkenning Economie en Ecologie in balans Petra Dankers 08 november 2013 Kader Eerste bijeenkomst Programma Rijke Waddenzee in juni veel maatregelen geidentificeerd Royal HaskoningDHV heeft in

Nadere informatie

Bouwstenen. behorende bij het Programmaplan Naar een rijke Waddenzee. bijlages Naar een rijke Waddenzee

Bouwstenen. behorende bij het Programmaplan Naar een rijke Waddenzee. bijlages Naar een rijke Waddenzee Bouwstenen behorende bij het Programmaplan 2010 Naar een rijke Waddenzee bijlages Naar een rijke Waddenzee 1 Inhoudsopgave Rapport van de Reviewcommissie Bijlage 4 Rapport van de reviewcommissie Reactie

Nadere informatie

Leidraad verwaardiging kwetsbaarheidskaarten bij olieverontreiniging op zoute wateren

Leidraad verwaardiging kwetsbaarheidskaarten bij olieverontreiniging op zoute wateren Leidraad verwaardiging kwetsbaarheidskaarten bij olieverontreiniging op zoute wateren Werkdocument RIKZ_ZD_2007_025w Leidraad verwaardiging kwetsbaarheidskaarten bij olieverontreiniging op zoute wateren

Nadere informatie

Klimaatverandering en het verschuiven van soorten in Europa. Rob Bugter

Klimaatverandering en het verschuiven van soorten in Europa. Rob Bugter Klimaatverandering en het verschuiven van soorten in Europa Rob Bugter Ons klimaat verandert. Uit: De toestand van het Klimaat in Nederland 2008. KNMI. .. en dat heeft consequenties. Science 333, 1024

Nadere informatie

Bij eb droogvallende slikwadden en zandplaten (H1140) Verkorte naam: Slik- en zandplaten. 1. Status. 2. Kenschets

Bij eb droogvallende slikwadden en zandplaten (H1140) Verkorte naam: Slik- en zandplaten. 1. Status. 2. Kenschets Bij eb droogvallende slikwadden en zandplaten (H1140) Verkorte naam: Slik- en zandplaten 1. Status Habitatrichtlijn Bijlage I (inwerkingtreding 1994). 2. Kenschets Beschrijving: Dit habitat betreft ondiepe

Nadere informatie

DUURZAAM EN DYNAMISCH. Advies van de Beleidsadviesgroep EVA II inzake het toekomstig beleid voor de schelpdiervisserij

DUURZAAM EN DYNAMISCH. Advies van de Beleidsadviesgroep EVA II inzake het toekomstig beleid voor de schelpdiervisserij DUURZAAM EN DYNAMISCH Advies van de Beleidsadviesgroep EVA II inzake het toekomstig beleid voor de schelpdiervisserij Juni 2004 Inleiding De Beleidsadviesgroep EVA II (BAG) is in juni 2003 door minister

Nadere informatie

College 6. Wad als tankstation op een internationale flyway

College 6. Wad als tankstation op een internationale flyway College 6 Wad als tankstation op een internationale flyway Programma 8 oktober 2015 Introductie Wadbiologie, het wad geomorfologie 15 oktober 2015 Fytoplankton en zeegras 29 oktober 2015 Schelpdieren en

Nadere informatie

Laatste nieuwsbrief. Waddensleutels. Project Waddensleutels. tegen golven kunnen. Dat vergt nieuwe experimenten. Begin oktober eindigde

Laatste nieuwsbrief. Waddensleutels. Project Waddensleutels. tegen golven kunnen. Dat vergt nieuwe experimenten. Begin oktober eindigde Begin oktober eindigde Waddensleutels officieel. Toch Waddensleutels gaat het werk door. Niet meer onder de paraplu van Waddensleutels, maar als spin-off binnen andere projecten. De opgedane kennis en

Nadere informatie

a) Getijdenwerking en overstromingen op de Schelde

a) Getijdenwerking en overstromingen op de Schelde EXCURSIEPUNT DE SCHELDEVALLEI Hoogte = Ter hoogte van het voormalige jachtpaviljoen, De Notelaar, gelegen aan de Schelde te Hingene (fig. 1 en 2), treffen we een vrij groot slikke- en schorregebied aan,

Nadere informatie

Zeegras in de Waddenzee

Zeegras in de Waddenzee Zeegras in de Waddenzee Rol in de Waddenzee en in Nederland, kansen in de toekomst en wettelijk kader Rapport 2008-002 J.H. Wanink A.J. van der Graaf Zeegras in de Waddenzee Rol in de Waddenzee en in

Nadere informatie

De Schelde, een globale schets: Geomorfologie van de Schelde

De Schelde, een globale schets: Geomorfologie van de Schelde De Schelde, een globale schets: Geomorfologie van de Schelde Jean Jacques Peters Raadgevend ingenieur - rivierenspecialist V.U. Brussel - Vakgroep Waterbouwkunde en Hydrologie Geomorfologie van de Schelde

Nadere informatie

Programmaplan 2015-2018

Programmaplan 2015-2018 april 2015 1 2 3 Inhoud 1. Voorwoord 6 Strategie 5. Sedimenthuishouding voor veiligheid en biodiversiteit 46 Strategie 5a: Meegroeien met de zee 46 Strategie 5b: Vertroebeling aanpakken waar nodig 48 2.

Nadere informatie

IMARES Wageningen UR. Nadere effectenanalyse Natura 2000-gebieden Waddenzee en Noordzeekustzone. Deelrapport cumulatie

IMARES Wageningen UR. Nadere effectenanalyse Natura 2000-gebieden Waddenzee en Noordzeekustzone. Deelrapport cumulatie Nadere effectenanalyse Natura 2000-gebieden Waddenzee en Noordzeekustzone Deelrapport cumulatie R.H. Jongbloed (IMARES), J.E. Tamis (IMARES) & B.J.H. Koolstra (ARCADIS) IMARES Rapport C174/11 ARCADIS Rapport

Nadere informatie

IS ER NOG RUIMTE VOOR ZILTE NATUUR? Patrick Meire Onderzoeksgroep Ecosysteembeheer Universiteit Antwerpen

IS ER NOG RUIMTE VOOR ZILTE NATUUR? Patrick Meire Onderzoeksgroep Ecosysteembeheer Universiteit Antwerpen 1 IS ER NOG RUIMTE VOOR ZILTE NATUUR? Patrick Meire Onderzoeksgroep Ecosysteembeheer Universiteit Antwerpen 2 1) Is er nog zilte natuur? Ontwikkeling van de zilte natuur langsheen onze kust is in eerste

Nadere informatie

Natura 2000-doelen in de Waddenzee

Natura 2000-doelen in de Waddenzee 3 Versie 24 juni 2011 Natura 2000-doelen in de Waddenzee Van instandhoudingsdoelen naar opgaven voor natuurbescherming Datum 2 novembber 2011 Status Eindconcept Colofon Uitgegeven door Rijkswaterstaat

Nadere informatie

KLIMAAT & VEILIGHEID KLIMAAT & VEILIGHEID. Pim Vugteveen Lucien Hanssen. Radboud Universiteit IWWR Afdeling Milieukunde. Nijmegen

KLIMAAT & VEILIGHEID KLIMAAT & VEILIGHEID. Pim Vugteveen Lucien Hanssen. Radboud Universiteit IWWR Afdeling Milieukunde. Nijmegen KLIMAAT & VEILIGHEID KLIMAAT & VEILIGHEID DEEL B - PRIORITERING Pim Vugteveen Lucien Hanssen Radboud Universiteit IWWR Afdeling Milieukunde Nijmegen VERSIE 20120301 MRT 12 INHOUDSOPGAVE 1 INLEIDING...

Nadere informatie

De natuurlijke kwelder als referentie voor onze half-natuurlijke kwelders. Peter Esselink

De natuurlijke kwelder als referentie voor onze half-natuurlijke kwelders. Peter Esselink De natuurlijke kwelder als referentie voor onze half-natuurlijke kwelders Peter Esselink workshop vastelandkwelders 28 okt 2015 Stap 1 Terminologie De natuurlijke kwelder als referentie voor onze half-natuurlijke

Nadere informatie

Hoe is verbetering van het systeem mogelijk?

Hoe is verbetering van het systeem mogelijk? Hoe is verbetering van het systeem mogelijk? Z.B. Wang, J.C. Winterwerp, D.S. van Maren, A.P. Oost Deltares & Technische Universiteit Delft 18 Juni 2013 Inhoud Het probleem Sediment huishouding Voortplanting

Nadere informatie

Waddensleutels. Afgelopen voorjaar fase in. zijn de 36 proefvlakken

Waddensleutels. Afgelopen voorjaar fase in. zijn de 36 proefvlakken Waddensleutels Het project Waddensleutels bevindt zich gaat volgende in een volgende fase. Afgelopen voorjaar fase in zijn de 36 proefvlakken voor het onderzoek naar het herstel van mosselbanken aangelegd.

Nadere informatie

Tijdelijke effecten van zoutwinning op de ecologische waarden in de Waddenzee.

Tijdelijke effecten van zoutwinning op de ecologische waarden in de Waddenzee. Opdrachtgever: Frisia Zout b.v. Tijdelijke effecten van zoutwinning op de ecologische waarden in de Waddenzee. Rapport juli 2010 Tijdelijke effecten van zoutwinning op de ecologische waarden in de Waddenzee

Nadere informatie

Permanent met zeewater van geringe diepte overstroomde zandbanken (H1110) Verkorte naam: Permanent overstroomde zandbanken

Permanent met zeewater van geringe diepte overstroomde zandbanken (H1110) Verkorte naam: Permanent overstroomde zandbanken Permanent met zeewater van geringe diepte overstroomde zandbanken (H1110) Verkorte naam: Permanent overstroomde zandbanken 1. Status Habitatrichtlijn Bijlage I (inwerkingtreding 1994). 2. Kenschets Beschrijving:

Nadere informatie

Klimaatbestendige Oosterschelde

Klimaatbestendige Oosterschelde Oosterschelde (NL) De Nederlandse zeearm Oosterschelde is uitzonderlijk rijk aan vogels, maar de vraag is voor hoe lang nog. De platen, slikken en schorren, die nu nog in uitgestrekte foerageer- en rustplaatsen

Nadere informatie

College 5. Exoten, Zoogdieren, Wadvogels

College 5. Exoten, Zoogdieren, Wadvogels College 5 Exoten, Zoogdieren, Wadvogels Programma 8 oktober 2015 Introductie Wadbiologie, het wad geomorfologie 15 oktober 2015 Fytoplankton en zeegras 29 oktober 2015 Schelpdieren en borstelwormen, filteraars

Nadere informatie

METAWAD-1. 1 Inleiding

METAWAD-1. 1 Inleiding 1 Inleiding METAWAD-1 1.1 Voorgeschiedenis en inbedding Dat de Waddenzee een uiterst waardevol gebied is behoeft in het kader van een Waddenfonds-aanvraag geen verder betoog. Wat wellicht wel duidelijker

Nadere informatie

historische en recente gevolgen van het afsluiten van de Zuiderzee voor trekvissen

historische en recente gevolgen van het afsluiten van de Zuiderzee voor trekvissen Wat wij van het verleden kunnen leren: historische en recente gevolgen van het afsluiten van de Zuiderzee voor trekvissen Katja Philippart Philippart C.J.M. & M.J. Baptist (2016) An exploratory study into

Nadere informatie

Kennis voor Klimaat en de Waddenzee

Kennis voor Klimaat en de Waddenzee Kennis voor Klimaat en de Waddenzee Reflectie Waddenacademie en de functie ervan in de Kennishuishouding van het Waddengebied Hessel Speelman Amersfoort; 7 april 2011 Onderwerpen reflectieve presentatie

Nadere informatie

2 3 4 5 6 7 8 9 10 12,999,976 km 9,136,765 km 1,276,765 km 499,892 km 245,066 km 112,907 km 36,765 km 24,159 km 7899 km 2408 km 76 km 12 14 16 3 6 11 1 12 7 1 2 5 4 3 9 10 8 18 20 21 22 23 24 25 26 28

Nadere informatie

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 12,999,976 km 9,136,765 km 1,276,765 km 499,892 km 245,066 km 112,907 km 36,765 km 24,159 km 7899 km 2408 km 76 km 12 14 16 1 12 7 3 1 6 2 5 4 3 11 9 10 8 18 20 21 22 23 24 26 28 30

Nadere informatie

Deltaprogramma Waddengebied. Deltaprogramma 2012 Probleemanalyse Waddengebied

Deltaprogramma Waddengebied. Deltaprogramma 2012 Probleemanalyse Waddengebied Deltaprogramma Waddengebied Deltaprogramma 2012 Probleemanalyse Waddengebied Colofon Deltaprogramma Waddengebied Nieuwe Uitleg 1 Den Haag PROBLEEMANALYSE DELTAPROGRAMMA WADDEN Datum 10 augustus 2011 Status

Nadere informatie

Visieontwikkeling Regionale Adaptatie Strategie

Visieontwikkeling Regionale Adaptatie Strategie Onderzoeksprogramma Visieontwikkeling Regionale Adaptatie Strategie Hotspot Waddenzee Nederlandstalige samenvatting van het rapport Natural solutions to cope with accelerated sea level rise in the Wadden

Nadere informatie

Over deze nieuwsbrief

Over deze nieuwsbrief Paul Klaassen Over deze nieuwsbrief NIEUWSBRIEF 5 september 2010 Op 4 maart 2010 gaf Minister Gerda Verburg van LNV samen met de voorzitter van het RCW, Commissaris van de Koningin John Jorritsma, het

Nadere informatie

PLAN VAN UITVOERING TRANSITIE MOSSELSECTOR

PLAN VAN UITVOERING TRANSITIE MOSSELSECTOR PLAN VAN UITVOERING TRANSITIE MOSSELSECTOR [2014-2018] CONVENANT TRANSITIE MOSSELSECTOR EN NATUURHERSTEL WADDENZEE 1 DE STAATSSECRETARIS VAN ECONOMISCHE ZAKEN, SHARON DIJKSMA PO MOSSELCULTUUR, DAAN VAN

Nadere informatie

Levende Waterbouw. De natuur als ingenieur

Levende Waterbouw. De natuur als ingenieur Levende Waterbouw De natuur als ingenieur Bouwen met en voor de natuur Moderne techniek en natuur gaan heel goed samen. Dat toont winn met de proefprojecten van Biobouwers en Rijke Dijk. Onder de noemer

Nadere informatie

Zeegrasrestoraties in Nederland

Zeegrasrestoraties in Nederland Zeegrasrestoraties in Nederland Herintroductie in Waddenzee 1987-2006 Mitigatie in Oosterschelde 2007-2014 Plannen in Waddenzee 2011-2015 Dick de Jong, Victor de Jonge, Fred Schmitz, Karin Hermus, Lucien

Nadere informatie

provinsje fryslân provincie fryslân b rj,

provinsje fryslân provincie fryslân b rj, - 1 Ons provinsje fryslân provincie fryslân b rj, postbus 20120 8900 hm leeuwarden tweebaksmarkt 52 telefoon: (058) 292 59 25 telefax: (058) 292 51 25 -t J Statenfractie Partij voor de Dieren T.a.v. mevrouw

Nadere informatie

N P ADDE VISIES O DE W

N P ADDE VISIES O DE W DE WADDEN OP VISIES VISIES OP DE WADDEN VISIES OP DE WADDEN Zes essays ten behoeve van de Beleidsverkenning Toekomstige Rol en Ambitie van het Rijk voor het Waddengebied 4 Voorwoord Het Ministerie van

Nadere informatie

Click to edit Master title style

Click to edit Master title style Klimaatverandering en EHS Kansen voor adaptatie Claire Vos, Jana Verboom e.v.a. Alterra, Wageningen UR, VlinderStichting, SOVON, FLORON, e.a. 1 Inhoud Klimaatverandering heeft zichtbare gevolgen klimaatverandering

Nadere informatie

ZOEKEN NAAR SLEUTEL VOOR HERSTEL PROJECT ZEEGRASHERSTEL. EENMALIGE UITGAVE - april 2015

ZOEKEN NAAR SLEUTEL VOOR HERSTEL PROJECT ZEEGRASHERSTEL. EENMALIGE UITGAVE - april 2015 ZOEKEN NAAR SLEUTEL VOOR HERSTEL In de jaren dertig van de vorige eeuw verdween het zeegras uit de Waddenzee. In het Nederlandse deel is het nooit meer teruggekomen, in het Duitse deel wel. De zoektocht

Nadere informatie

Biodiversiteit in Vlaanderen: de cijfers

Biodiversiteit in Vlaanderen: de cijfers Biodiversiteit in Vlaanderen: de cijfers Myriam Dumortier Natuurrapport www.natuurindicatoren.be www.nara.be www.inbo.be Haalt Vlaanderen de 2010-doelstelling? Biodiversiteit Verstoringen/bedreigingen

Nadere informatie

Bepaling van de primaire impacten van globale klimaatsveranderingen

Bepaling van de primaire impacten van globale klimaatsveranderingen Bepaling van de primaire impacten van globale klimaatsveranderingen Dries Van den Eynde, Stéphanie Ponsar, José Ozer & Fritz Francken Beheerseenheid Mathematisch Model Noordzee Gulledelle 100, B-1200 Brussel

Nadere informatie

Projectplan MOSSELWAD

Projectplan MOSSELWAD Projectplan MOSSELWAD Herstel en Duurzaam beheer Mosselbanken Waddenzee Voorstel t.b.v. Waddenfonds 2008 Partners - EUCC - The Coastal Union - Wageningen IMARES - Nederlands Instituut voor Ecologie (NIOO-CEME)

Nadere informatie

Noordzee 2050 gebiedsagenda

Noordzee 2050 gebiedsagenda Noordzee 2050 gebiedsagenda MUST bijeenkomst Amsterdam Humans do not live @ sea Jeroen Vis g.a.j.vis@minez.nl www.noordzeeloket.nl Hoe gaan we met de (Noord)zee om? Een zee aan ruimte Geen zee te hoog

Nadere informatie