Wereldburgerschap in je vak of project

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Wereldburgerschap in je vak of project"

Transcriptie

1 Deel 2 Wereldburgerschap in je vak of project 1 WAT WIL IK MET MIJN LEERLINGEN BEREIKEN? HOE PAK IK HET BINNEN MIJN VAK AAN? HOE PAK IK HET VAK- EN KLASOVERSCHRIJDEND AAN? BESCHIK IK OVER DE NODIGE KENNIS EN VAARDIGHEDEN? BESCHIK IK OVER HET NODIGE MATERIAAL EN GELD? MET WIE KAN IK SAMENWERKEN?... 80

2 Wereldburgerschap in je vak of project

3 1 WAAR WIL IK IN MIJN KLAS WERK VAN MAKEN? Op school is het onmogelijk om binnen je vak op hetzelfde moment met duizend dingen tegelijk bezig te zijn. Dat hoeft ook niet. Kies beter een aspect en ga stap voor stap te werk. Maak je keuze uit onderstaande actiedomeinen. Kies een domein dat aansluit bij jouw concrete klassituatie en de nood die je ervaart. Als ik tijdens het schooljaar in mijn vak te veel blijf stilstaan bij mondiale thema s, kan ik nooit alle leerstof afwerken. 1. Wat wil ik met mijn leerlingen bereiken?... pag Hoe pak ik dit binnen mijn vak aan?... pag Welke acties kan ik vakoverschrijdend ondernemen?... pag Beschik ik over de nodige kennis en vaardigheden?... pag Heb ik het nodige materiaal en geld ter beschikking?... pag Met wie kan ik samenwerken?... pag AAN DE SLAG PER ACTIEDOMEIN Ik zou de wereld wel in mijn lessen willen binnenbrengen, maar ik weet er zelf te weinig over. Herken je deze uitspraken? Met dit boek helpen we je alvast een stap vooruit. De actiedomeinen helpen je na te denken, maar geven je ook inspiratie om aan het werk te gaan. Daarom bestaat elk actiedomein uit twee delen. 1. NADENKEN met de DENKVRAGEN Met deze vragen kan je een beeld schetsen van de huidige situatie. Wat gebeurt er momenteel al rond wereldburgerschap op jouw school? Wat zou je in de toekomst nog kunnen doen? 2. DOEN met de DOETIPS In elk actiedomein vind je ook doetips: suggesties, ideeën en (school)voorbeelden. Met deze concrete inspiratie kan je binnen je school van start gaan en een antwoord zoeken op de denkvragen. Heb je een actiedomein gekozen? Blader dan door naar dat actiedomein >>>>>> d e e l ii - w e r e l d b u r g e r s c h a p in je v a k o f p r o j e c t 47

4 DENKVRAGEN Beantwoord eerst de denkvragen voor jezelf. Ga daarna aan de slag 1. Wat wil ik met mijn leerlingen bereiken? Met deze vragen kan je een beeld schetsen van de huidige situatie. Wat gebeurt er momenteel al rond wereldburgerschap op jouw school? Wat zou je in de toekomst nog kunnen doen? met de vele doetips. Dat zijn mogelijke invullingen voor de bovenvermelde vragen. (a) Wat betekent wereldburger zijn voor mij?.... pagina 49 (b) Welke doelstellingen wil ik met mijn leerlingen bereiken als ik hen wil opvoeden tot wereldburgers?.... pagina 50 Tussen haakjes vind je de verwijzing naar de denkvraag waarop de doetip betrekking heeft. 48 deel ii (c) Sluit mijn project aan bij de eindtermen en vakoverschrijdende eindtermen?... pagina 51 (d) Wat leeft er bij de leerlingen? Wat willen zij?.... pagina 53 - wereldburgerschap in je vak of project

5 1. Wat wil ik met mijn leerlingen bereiken? DOETIPS Wat betekent wereldburger zijn voor mij? (a) Zoals je in de inleiding kon lezen, denkt Kleur Bekennen dat een wereldburger zich op een heel bewuste manier beweegt doorheen de mondiale samenleving. Een wereldburger staat niet alleen stil bij gebeurtenissen in zijn eigen dagelijkse leven, maar ook bij zaken die zich verder van zijn bed afspelen. Iedereen geeft uiteraard zijn eigen invulling aan het begrip 23. Misschien betekent wereldburgerschap voor je collega contact houden met een Senegalese leerkracht die hij deze vakantie leerde kennen. Jij vindt dan weer dat je je steentje ook bijdraagt door je lunch vanaf dit schooljaar in een brooddoos mee te brengen in plaats van in aluminiumfolie. Voor een andere collega kan werken rond verdraagzaamheid in de klas een grote stap naar wereldburgerschap zijn. Voor mij gaat wereldburgerschap nog verder dan de eindtermen, namelijk: hoe zit het in álle vakken? Maar het stopt ook niet bij het hoofdstuk vrede, mondialisering en globalisering. Je moet je de vraag stellen: Hoe maak ik wereldburgerschap tot een realiteit in heel mijn leven en in het denken in Vlaanderen? Je kan je enorm engageren voor de derde wereld in je school, maar je moet er ook over nadenken wat dat hier betekent. Sta stil bij je omgangsvormen met andere culturen en verbind de migratieproblematiek met de ongelijke verdeling van middelen in Noord en Zuid. Als je die link niet legt, is het enorm vrijblijvend. Mieke Vanhecke, Directeur-Generaal van het Vlaams Secretariaat van het Katholiek Onderwijs (VSKO) in een interview over de visietekst van Kleur Bekennen, juni De wereld wordt een dorp, de studenten komen via internet in contact met mensen over de hele planeet. We willen daarom ook stilstaan bij de positieve, maar ook bij de negatieve kanten van wereldburgerschap, en dit op zowel economisch, financieel als ethisch vlak. Het staat ook vermeld in de vakoverschrijdende eindtermen: behalve wiskunde zullen alle vakken deelnemen aan het project. Wereldburgertraject: Opvoeden tot wereldburgerschap, globalisatie Stedelijke Humaniora, Dilsen-Stokkem. Denk er goed over na wat jouw visie precies is, als individu en ook specifiek als leerkracht. Wellicht beland je automatisch bij de vraag: wat doe ik nu al? En wat zou ik nog willen doen? Daarover meer op pagina 55. Onze school is een multiculturele school waar meer dan 200 leerlingen les volgen, afkomstig uit 24 verschillende landen. We willen onze leerlingen overtuigen van de gelijkwaardigheid van verschillende culturen. We willen dat onze leerlingen respectvol omgaan met de socioculturele diversiteit op school en in de maatschappij. Bij het werken rond millenniumdoelstellingen focussen we zowel op het mondiaal, school-, klas-, en het individuele niveau. Wereldburgertraject: 2015! De millenniumdoelstellingen. Provinciale Middenschool, Gent. We stuurden een tweemaandelijkse nieuwsbrief met schoolnieuws naar alle ouders en stelden het project voor op de ouderraad. Sint-Godelieve-Instituut ASO, Lennik Meer informatie over wereldburgerschap vind je in: BTC. Kleur Bekennen. 30 visies op wereldburgerschap. Wereldburgers bekennen kleur. Brussel, d e e l ii - w e r e l d b u r g e r s c h a p in je v a k o f p r o j e c t 49

6 Opvoeden tot wereldburgers vertrekt vanuit verbondenheid (a) We moeten leerkrachten uitdagen om verbondenheid te realiseren. De kern van elke opvoeding is dat mensen leren communiceren met elkaar en banden creëren met anderen: Wat verbindt ons met anderen en de wereld rondom ons?. Ludo Heylen, CEGO in een interview over de visietekst van Kleur Bekennen, juni Wie zich een wereldburger voelt, voelt zich verbonden met de omgeving en zichzelf. Het is een ervaring van verwantschap met en een behoren tot iets: hieruit groeit een respectvolle houding. Vertrek hiervoor vanuit een concrete ervaring, vanuit de leefwereld van de jongere. Je kan deze banden of verbindingen voorstellen als een geheel van uitdijende cirkels 24. Jongeren die verbondenheid ervaren, putten hieruit groeikracht, zelfvertrouwen en levenszin(geving). In fase 1 van het traject creëerden we een positief en respectvol klimaat. In oktober vonden in alle klassen kringgesprekken plaats. Tijdens deze gesprekken maakten we klassikale afspraken. Tijdens de middagpauze werkten we samen aan de schoolkrant en schoolwebsite, met als resultaat een goede interactie tussen de leerlingen. Wereldburgertraject: 2015! De millenniumdoelstellingen. Provinciale Middenschool, Gent. Werken aan een wereldburgerreflex (a) Opvoeden tot wereldburgerschap is geen extra activiteit. Het onderwerp zit in je lessen, je projecten, je klasklimaat en je gedrag. Dit vergt een continue alertheid, een open blik naar de leerlingen, hun ouders en de wereld. Je ethisch bewustzijn wordt aangesproken en het vraagt een continu engagement. Het is een reflex waarbij je als leerkracht - in alles wat je doet of organiseert - even stilstaat bij mogelijke mondiale linken of implicaties en vakoverschrijdende linken: een soort wereldburgerreflex dus. Wij hebben een halve dag rond mensenrechten gewerkt. De vakoverschrijdende eindterm burgerzin is ook weer gehaald. Opdracht volbracht??? zichzelf de ander(en) voorwerpen, materialen de groep, de samenleving, de cultu(u)r(en) het levensgeheel, de natuur(lijke) kringloop Welke doelen wil ik behalen met betrekking tot opvoeden tot wereldburgers? (b) Je maakt natuurlijk ook een lesplan voor je les of project over een mondiaal thema. De tien streefdoelen die wij formuleerden kunnen richtingen aangeven voor een meer concrete invulling van je doelen Meer informatie over verbondenheid kan je vinden op de website van het Project Verbondenheid d e e l ii - w e r e l d b u r g e r s c h a p in je v a k o f p r o j e c t

7 1. Wat wil ik met mijn leerlingen bereiken? We zetten de leerdoelen voor de leerlingen nog eens op een rij: 1. De complexiteit van (de problemen in) de mondiale samenleving inzien en ermee omgaan. 2. Kritisch nadenken over de Noord-Zuidverhoudingen in de wereld en solidair zijn met de zwaksten, hier en veraf. 3. De mensenrechten kennen en er voor op komen. 4. Deelnemen aan het beleid op school en in de nabije omgeving. 5. Op een open manier communiceren, leren samenwerken en omgaan met een gedeelde verantwoordelijkheid. 6. Kritisch leren omgaan met informatie en kennis over de wereld en bereid zijn te streven naar een niet bevooroordeelde en niet discriminerende beeldvorming. 7. Verantwoordelijkheden opnemen in de eigen leefomgeving en in de maatschappij. 8. Omgaan met conflicten en geweldloze weerbaarheid 9. Respect hebben voor de diversiteit binnen de samenleving. 10. Bereid zijn om de eigen levensstijl en consumptiegewoonten aan te passen om het leefmilieu en de toekomstige generaties te beschermen. Deze doelen vind je bijna identiek terug in de vakoverschrijdende én de vakgerichte of leergebiedgerichte eindtermen. Je sluit door je keuze voor mondiale thema s dus aan bij de verwachtingen van de inspectie. De vakoverschrijdende eindtermen, maar ook de vakgerichte of leergebiedgerichte eindtermen bevatten zeer veel aanknopingspunten met wereldburgerschap. In de vakoverschrijdende eindtermen derde graad secundair onderwijs is er zelfs een volledig thema gewijd aan wereldburgerschap. Bovendien blijkt het dat er vrijwel bij alle eindtermen per niveau heel wat interessante formuleringen zijn, die rechtsreeks bruikbaar zijn voor vorming tot wereldburgerschap. Aanknopingspunten vind je ook in de leerplannen van de koepels. Kleur Bekennen stelt een aantal activiteiten per vak voor, parallel met de leerplannen. Een uitgebreide lijst per vak staat op op de website onder Vakvoorbeelden. Onder punt f op pagina 58 lees je een paar smaakmakers. Mijn project en de (vakoverschrijdende) eindtermen (c) 1. VOETen: vakoverschrijdende eindtermen De vakoverschrijdende eindtermen zijn binnen een aantal thema s geformuleerd. Voor de eerste graad zijn dat: leren leren sociale vaardigheden opvoeden tot burgerzin gezondheidseducatie milieueducatie Nieuwe, bijkomende thema s in de tweede en derde graad zijn muzisch-creatieve vorming technisch-technologische vorming (voor het algemeen secundair onderwijs) De thema s zijn geen keurslijf dat een creatieve schoolwerking in de weg staat. 2. Wereldburgerschap, VOETen en eindtermen 25 Een project rond wereldburgerschap is de ideale manier om verschillende vakoverschrijdende eindtermen 26 te combineren. Want bij elk vakoverschrijdend thema zijn er eindtermen die je bereikt door projectmatig te werken rond wereldburgerschap. Roger Standaert, directeur van Entiteit Curriculum in een interview over de visietekst van Kleur Bekennen, juni Over de grenzen. Dienst voor Onderwijsontwikkeling, 2002, p Meer info over de eerste graad vind je in Doelen voor heel de school en over de tweede en derde graad in het boek Over de grenzen. Te downloaden op d e e l ii - w e r e l d b u r g e r s c h a p in je v a k o f p r o j e c t 51

8 Enkele voorbeelden: Liet je de leerlingen websites of krantenartikels doornemen? Of bekeken jullie samen het nieuws in het kader van een project rond media-educatie? Dat sluit perfect aan bij de VOET leren leren: de leerlingen kunnen diverse informatiebronnen en -kanalen kritisch kiezen en raadplegen met het oog op te bereiken doelen. Bezocht je met je klas een tentoonstelling over Afrikaanse kunst? Of analyseerden jullie muziekvormen uit andere culturen? De VOET muzisch-creatieve vorming sluit hierbij aan. De leerlingen ervaren dat muzisch-creatieve uitingen een mondiaal verschijnsel zijn en voorkomen op veel verschillende plaatsen, zoals musea, galerijen, publieke plaatsen (metro, stations ), openbare gebouwen, fabrieken, kantoren, religieuze plaatsen, private huizen en tuinen en parken. Richtten je leerlingen zelf een wereldwinkel op? Of gingen jullie in een kringgesprek dieper in op kleding vervaardigd in sweatshops? Dit is een voorbeeld van de VOET sociale vaardigheden. De leerlingen zijn bereid ethische normen te hanteren ten opzichte van scenario s van bijvoorbeeld economische groei, welvaartsontwikkeling, demografische evolutie en biotechnologische ontwikkeling op mondiaal vlak. Misschien onderzochten je leerlingen de massaproductie van kledij in China? Of analyseerden jullie de ecologische voetafdruk van autogebruikers en vliegtuigvakanties? Denk dan aan wat er beschreven staat in de VOET technisch-technologische vorming. De leerlingen kunnen effecten van techniek op mens en samenleving illustreren en in historisch perspectief plaatsen (zoals comfort, design, milieu en consumentisme). Misschien werkte je een project uit rond mensenrechten? En stonden jullie stil bij de ongelijke verdeling van economische en politieke machten? Dan sluit je aan bij de VOET opvoeden tot burgerzin. De leerlingen kunnen met enkele voorbeelden aantonen dat de mondiale dimensie in onze samenleving steeds explicieter wordt op onder meer politiek, economisch en cultureel vlak en dat deze evolutie voordelen biedt maar ook problemen en conflicten oplevert. Of werkt jullie school aan een beleid tegen racisme? Werken jullie daar ook een project rond uit? Dan kan je dat kaderen binnen de VOET gezondheidseducatie. De leerlingen tonen respect voor zichzelf en anderen zoals personen met andere geaardheid, uit andere etnische groepen, uit andere culturen en met andere denkwijzen en overtuigingen. Wanneer je werkt aan wereldburgerschap, ben je natuurlijk in de eerste plaats bezig met de vakoverschrijdende eindterm opvoeden tot burgerzin. In de derde graad behandelt het subthema wereldburgerschap zelfs expliciet de mondiale dimensie. Maar ook in de andere graden zijn er heel wat aanknopingspunten. 3. Horizontale samenhang: klas- of vakoverschrijdend werken Een van de meerwaarden van vakoverschrijdende eindtermen is dat ze de samenhang binnen het curriculum kunnen bevorderen. De eindtermen van bijvoorbeeld burgerzin kan je niet exclusief in één vak behandelen. Er is een duidelijke band met andere vakken en thema s waardoor zowel vakgebonden als vakoverschrijdende activiteiten mogelijk zijn. Hebben jullie een project opgezet rond duurzaam energieverbruik? Of zijn jullie bewuster bezig met afvalverwerking? Dan past dat binnen de VOET milieueducatie. De leerlingen beseffen dat mensen met andere historische, socio-economische of culturele achtergrond de natuur en een landschap anders kunnen ervaren. 52 d e e l ii - w e r e l d b u r g e r s c h a p in je v a k o f p r o j e c t

9 1. Wat wil ik met mijn leerlingen bereiken? Enkele voorbeelden: Samen met je leerlingen aan de slag (d) Het universele karakter van de mensenrechten (burgerzin) kan je linken met de eindtermen geschiedenis. Vooroordelen herkennen (burgerzin) kan je verbinden met bepaalde eindtermen geschiedenis en leren leren. Een kritische belangstelling voor de behandeling van mensenrechten in de media kan aan bod komen in het vak wiskunde (kritisch staan tegenover gebruik van statistiek in de media). Opvoeden tot wereldburgers doe je niet boven de hoofden van je leerlingen: je doet het samen met hen. Sluit aan bij de leefwereld van je leerlingen. Zorg ervoor dat ze niet enkel deelnemen aan het gebeuren, maar dat ze ook kunnen meepraten, -denken, -beslissen en -uitvoeren. Je hoeft daarvoor niet meteen een leerlingenraad op te zetten. Naast formele, georganiseerde beslissingsprocessen, kan je vooral in dedagelijkse omgang heel wat doen. Een brainstorm met de klas bijvoorbeeld, of een groepje vrijwilligers die s middags brieven schrijft voor Amnesty International. In het derde deel van dit boek op pagina 88 vind je tips en methodieken om samen met je leerlingen van start te gaan. 4. Verticale samenhang Je kan de eindtermen van de verschillende onderwijsniveaus als een leerlijn zien met een toenemende complexiteit van vaardigheden en contexten. Een voorbeeld: Het aspect rechten en plichten (opvoeden tot burgerzin). In de eerste graad en het basisonderwijs bestaat hiertoe al een aanzet. In de tweede graad volgt hierop een specifieke uitwerking rond mensenrechten. Dit mondt uit in het thema: de rechten en plichten van een burger in de politieke besluitvorming van de samenleving, in de derde graad. Datzelfde geldt voor andere aspecten als: persoonlijk engagement als leerling in een school en als burger in een samenleving; respectvol omgaan met mensen, meningen en situaties; belangen behartigen; conflicten hanteren; de rol van de media. d e e l ii - w e r e l d b u r g e r s c h a p in je v a k o f p r o j e c t 53

10 DENKVRAGEN Beantwoord eerst de denkvragen voor jezelf. Ga daarna aan de slag 2. Hoe pak ik het binnen mijn vak aan? Met deze vragen kan je een beeld schetsen van de huidige situatie. Wat gebeurt er momenteel al rond wereldburgerschap op jouw school? Wat zou je in de toekomst nog kunnen doen? met de vele doetips. Dat zijn mogelijke invullingen voor de (a) Op welke manier krijgt opvoeden tot wereldburgers een plaats in onder andere mijn lessen, projecten en excursies? Wat wil ik in de toekomst doen?... pagina 55 bovenvermelde vragen. Tussen haakjes vind je de verwijzing naar de denkvraag waarop de doetip betrekking heeft. (b) Welke mondiale verbanden kan ik leggen met mijn handboek?... pagina 55 (c) Hoe breng ik de (wereld)actualiteit aan bod in mijn lessen?... pagina 55 (d) Hoe straal ik een houding van wereldburger uit naar mijn leerlingen?.... pagina 56 (e) Op welke manier laat ik mijn leerlingen samenwerken?.... pagina 58 (f) Hoe kan ik binnen mijn vak mondiaal werken?... pagina deel ii - wereldburgerschap in je vak of project

11 2. Hoe pak ik het binnen mijn vak aan? DOETIPS Breng in kaart hoe je nu al opvoedt tot wereldburgers in je lessen (a) In zowat alle vakken kan je rond mondiale thema s werken. Misschien ben je al bezig met mondiale thema s? Hou je eigen mondiale werking eens tegen het licht. Noteer in een raster wat je in de toekomst wil behouden, bijsturen, lossen en toevoegen. Het evaluatieraster is een eenvoudige, snelle en praktische manier om je gedachten te ordenen. Je vindt het evaluatieraster achteraan in dit boek bij de werkdocumenten op pagina 113. Markeer de hoofdstukken waarbij mondiale uitbreiding mogelijk is in je handboek, zodat het tijdens het schooljaar in het oog springt en je het niet vergeet. Gebruik hiervoor bijvoorbeeld een stempel of klevers. Laat af en toe je handboeken en leerplannen voor wat ze zijn om een zijsprong richting de wereld te maken. Je kan hiervoor leerrijk materiaal vinden in de documentatiecentra van Kleur Bekennen. Op vind je onder Vakvoorbeelden tips om mondiale vorming te integreren in alle vakken. We hielden daarbij rekening met de vakspecifieke eindtermen en de leerplannen. Op pagina 58 vind je ook enkele voorbeelden. Op zoek naar mondiale linken in je handboek en leerplan (b) Wij kiezen voor dit traject omdat het aansluit bij het leerplan van de tweede graad. We werken al rond landbouw en breiden dit mondiaal uit. Wereldburgertraject: Landbouw in Zuid-Afrika. Vrij Landelijk Instituut, Oudenaarde. Neem binnen je vakwerkgroep je handboeken en/of leerplannen door en bekijk bij welke thema s of hoofdstukken je een mondiale link zou kunnen leggen. Ga ook na op welke manier je dat kan doen. Je kan de volgende vragen stellen: Welke thema s komen aan bod? Wat deed ik in het verleden in de lessen rond deze thema s? Welke mondiale verbanden heb ik al gelegd? Waar zou ik in de toekomst extra mondiale linken kunnen leggen? Op welke manier? Hoe sluit dit aan bij wat collega s (zouden kunnen) doen? De actualiteit een plaats geven in je klas (c) De leerlingen maken kennis met verschillende journalistieke media en het journalistieke werk. Vervolgens gaan de leerlingen in kleine groepjes op bezoek bij onder andere Bosnische, Servische, Kroatische, Sloveense en Kosovaarse vluchtelingen. De groepjes hanteren drie verschillende media om de verhalen te registreren: een filmdocumentaire, een fotoreportage en een radioverslag. De leerlingen werken zelf mee aan de montage van hun verzamelde beelden en teksten. Daarna stellen ze de projecten voor aan drie prominente mediafiguren: Kristien Bonneure (radioverslaggeving), Stefan Blommaert (VRT-oorlogsjournalist) en Lieve Blancquaert (fotografe). Wereldburgertraject: Balkantraject. Koninklijk Atheneum, Kortrijk Opvoeden tot wereldburgers betekent: leerlingen op een verantwoorde manier leren omgaan met de wereld die hen omringt. Uit onderzoek blijkt dat de beeldvorming over andere etnische groepen in de samenleving vanaf het vierde leerjaar vooral beïnvloed wordt door de informatie die de televisie geeft. d e e l ii - w e r e l d b u r g e r s c h a p in je v a k o f p r o j e c t 55

12 Mediaopvoeding is dus heel belangrijk. Breng daarom op regelmatige basis de actualiteit in de klas binnen via krantenartikels, tv-reportages en internet. Veel van dit materiaal sluit direct aan bij de leefwereld van de leerlingen, en vertrekkende van deze teksten kan je mondiale linken leggen. Ook de eindtermen en de diverse leerplannen leggen sterk de nadruk op het actualiseren van de thema s. Durf met andere woorden los te komen van je handboek en ga samen met je leerlingen na hoe bijvoorbeeld de geschiedenis en de klassieke talen ook het leven van vandaag doordringen. Een aantal praktische tips: Leer je leerlingen om met een kritische blik naar mediabeelden te kijken. Dat kan bijvoorbeeld door jongeren de beeldkeuze van reportages in het journaal te laten doorzien. Het lespakket INgeBEELD³, dat de Canon Cultuurcel ontwikkelde, geeft ideeën en input. Meer info vind je op Werk met je klas op basis van de kranten van een week een weekjournaal uit waarbij de leerlingen zelf selecteren en motiveren welke nieuwsberichten en beelden van de voorbije week ze in hun journaal opnemen. Hiervoor kijken ze naar het journaal of selecteren ze items uit de krant (tip: gebruik de gratis Metrokrant). Vergelijk de berichtgevingen qua items en stijl. Screen de media op artikels rond mondiale thema s, bijvoorbeeld op bepaalde dagen: - 8 maart: vrouwendag - 22 maart: wereldwaterdag - laatste zaterdag van november: zonderaankoopdag - 10 december: Human Rights Day Een uitgebreid overzicht van deze data vind je in de solidariteitsagenda s van Oxfam (www.solidariteitsfonds.be) Maak in je lessen gebruik van krantenartikels. Gebruik bijvoorbeeld in je taallessen eens een krantenartikel of maak in de wiskundeles gebruik van statistische gegevens die je in de krant vindt. Je kan hiervoor volgende kranten gebruiken: - Kranten in de klas: - Knack in de klas - Wablieft: Schrijf met je leerlingen een opiniebrief als antwoord op een artikel dat hen raakt. Maak een mediamuur of mediamap, waar je samen met je leerlingen nieuwsberichten verzamelt die hen interesseren. Gebruik beelden van het journaal om je lessen te stofferen. Volgende websites brengen mondiaal nieuws: Meer tips vind je bij het thema media-educatie onder Vakvoorbeelden op onze website. Beeldvorming (d) Als leerkracht heb je een grote invloed op het beeld dat je leerlingen ontwikkelen over andere culturen. Jouw houding als leerkracht is dus van cruciaal belang. Een voorbeeld: jouw milieubewuste houding kan leerlingen ertoe aanzetten om ook bewuster om te springen met het milieu. Kijk zeker eens naar deze suggesties: 1. Neem de verscheidenheid in je klas of school en in de wereld als vertrekpunt. Ga bijvoorbeeld in op de verschillende levensbeschouwingen en religieuze gebruiken bij de leerlingen. Heb oog voor de gevoeligheden die hierover leven in de klas. 56 d e e l ii - w e r e l d b u r g e r s c h a p in je v a k o f p r o j e c t

13 2. Hoe pak ik het binnen mijn vak aan? 2. Doorbreek het rollenpatroon. Wijs de leerlingen op eventuele stereotiepe opvattingen over seksegebonden beroepen. Illustreer dat meisjes op vele plaatsen niet dezelfde kansen krijgen als jongens. 3. Geef een genuanceerd en veelzijdig beeld van andere culturen en vermijd exotische beelden. 4. Vertel over de individuele situatie van jongeren uit een andere cultuur. Breng het gewone leven van jongeren in andere culturen in beeld. 5. Wees je ervan bewust dat je meestal praat vanuit een Westers perspectief. Probeer samen met je leerlingen de dingen ook eens vanuit een ander oogpunt te bekijken. Maak duidelijk aan de leerlingen dat technologie niet een exclusief Westers product is, maar dat het overal in de wereld is bedacht. Gebruik bijvoorbeeld verschillende soorten wereldkaarten, geef voorbeelden van grootmachten als China en Brazilië. 6. Leg verbanden tussen oorzaken, gevolgen en oplossingen van grote problemen. 7. Vermijd stereotypen en veralgemeningen, want al te vaak vormen deze een basis voor discriminatie. 8. Laat de leerlingen stilstaan bij hun eigen denkpatronen, gedrag en vooroordelen tegenover andere culturen. 9. Kies handboeken die een gevarieerd beeld geven van andere culturen. Informatie over beeldvorming in je handboeken vind je op pagina 36. Pas op voor de volgende valkuilen: 1. Gebruik geen woorden met een negatieve connotatie en vermijd verkleinwoorden om groepen aan te duiden. 2. Vermijd zwart-wit en wij-zij-tegenstellingen, maar probeer een gevoel van verbondenheid te creëren. 3. Benoem een land nooit als een continent, want dit doet afbreuk aan de diversiteit die binnen de verschillende landen aanwezig is. 4. Fantaseer niet verder op een reëel verhaal. Realiteit moet realiteit blijven. Verder gaan dan de meest zichtbare cultuuruitingen (d) De cultuur van een land of regio kan je vergelijken met een ui. Geen twee uien zijn identiek, maar alle uien lijken op elkaar. Je moet de verschillende lagen van de ui afpellen om tot de diepste kern te komen. 1. Alle culturen hebben een buitenkant, aspecten die tastbaar en zichtbaar zijn: kledij, voorwerpen, kunst en muziekinstrumenten. Het zijn de dingen die mensen kopen als ze in een land op vakantie zijn. 2. Pel je er een laagje af, dan bots je op de laag van taal en symbolen. Deze is minder tastbaar, maar toch nog vrij duidelijk waarneembaar. 3. Graven we nog wat dieper, dan komen we bij een nieuwe laag: die van de rituelen. Handelingen die vaak herhaald worden en die herkend en gedeeld worden door een groep van mensen. Een mooi voorbeeld zijn onze suikerbonen bij de geboorte. 4. Daarna maken we kennis met de laag waar de helden thuishoren. Helden zijn personages naar wie een groep mensen opkijkt of waarmee men zich identificeert. 5. De ui is nu bijna volledig gepeld. In de kern vinden we het meest onaantastbare: de culturele principes, waarden, normen, afspraken en regels die vaak onbewust binnen een groep mensen aanwezig zijn. Het is het meest verborgen deel en het moeilijkste om te ontdekken. Waarden en normen zijn heel bepalend. Je krijgt ze met de paplepel ingegoten. De uimetafoor maakt duidelijk hoe rijk een cultuur is. Het gaat veel verder dan exotische kledij of een gerecht klaarmaken. Kortom, een pleidooi om je bewust te zijn van de complexiteit en gelaagdheid van een cultuur en om dit ook aan je leerlingen over te brengen. Maar ook een pleidooi om niet al te zeer te focussen op de verschillen, want we moeten het toegeven: al bij al lijken alle uien best wel op elkaar. Als je in je lessen of school rond een bepaald land wil werken, denk dan vooraf na over de verschillende lagen in de cultuur. In welke laag van de ui situeer je bijvoorbeeld het eten met stokjes in China? Of het suikerfeest in de moslimcultuur? Welke lagen wil je met je leerlingen benadrukken? Enkel de buitenste laag? Of wil je ook wat dieper graven? d e e l ii - w e r e l d b u r g e r s c h a p in je v a k o f p r o j e c t 57

14 Groepswerk (e) We willen op zoek naar de anderen in die grote wereld, vandaar PEER ZKT BANAAN. Als ondertitel ontlenen we een uitspraak aan een interview met Michael Franti: de wereld is een fruitsalade, geen compote. Hiermee pleiten we voor diversiteit en respect voor ieders eigenheid en cultuur, en niet voor eenheidsworst of assimilatie. Wereldburgertraject: Peer zkt. Banaan. De wereld is een fruitsalade, geen compote. VTI, Oostende Mondiale ideeën in jouw vak? (f) Ook Kleur Bekennen ging na op welke manier je binnen je lessen mondiale activiteiten kunt uitwerken die aansluiten bij leerplannen en de (vakoverschrijdende) eindtermen. Hier vind je al enkele handige voorbeelden, maar voor meer van dit kan je altijd terecht op onderdeel Vakvoorbeelden. Je vindt er bij elk vak uitgewerkte lesvoorbeelden en tips. Via groepswerk leren leerlingen omgaan met diversiteit 27. In je klas kan je best werken aan diversiteit en wereldburgerschap door dialoog en betekenisvol leren centraal te stellen via groepswerk. Een veelheid aan ervaringen, gezichtspunten, leerbronnen en leerstijlen in een groep leerlingen is dan geen rem maar een verrijking. Laat de groepsverdeling niet steeds over aan de leerlingen. Zo voorkom je uitsluiting op basis van bijvoorbeeld populariteit, sportieve prestaties, huidskleur en geslacht. Deel groepen op diverse manieren in, zodat ze leren samenwerken met iedereen. Inspiratie vind je op: 28 Steunpunt Diversiteit en Leren ontwikkelde de CLIM-methode: Coöperatief Leren in Multiculturele Groepen. Via een lespakket over gestructureerd groepswerk werk je aan interculturele vaardigheden in je klas. Wij werken in de eerste drie jaren sterk rond CLIM-trajecten. Voor leerlingen uit het buitengewoon secundair onderwijs is het belangrijk contacten te leggen buiten de school, en zo hun integratiekansen in de maatschappij te vergroten. Wij willen de leerlingen van het eerste jaar laten kennismaken met verschillende vormen van diversiteit waarmee zij later geconfronteerd worden in de maatschappij. Wereldburgertraject: CLIM: begrijp je mij? Week van de diversiteit. VIBO Sint Barbara, Beringen. v o o r b e e l d Doelgroep: Lesuren: Activiteit: Bronnen: Personenzorg: Diversiteit vooral derde graad BSO en TSO 3 Allochtone ouderen in bejaardenzorg Organiseer een klasdiscussie rond allochtone bejaarden. Ga uit van de ervaringen en/of stereotypen die leven bij leerlingen. Wellicht blijven een paar vragen onbeantwoord. In een volgend lesuur kunnen de leerlingen zich groeperen en een vragenlijst opstellen. Deze kunnen ze voorleggen aan allochtone bejaarden tijdens hun praktijk. Na deze oefening kan je nog een gezamenlijk overlegmoment organiseren of een interviewbundel maken. WAVE, waardering acceptatie van elkaar. Utrecht, FORUM, Instituut Voor Multiculturele Ontwikkeling, WAVE is een educatief bordspel over de multiculturele samenleving dat je kan spelen met ouderen van Belgische en allochtone afkomst Bezoek de website van Steunpunt Diversiteit 28 Voor inspiratie en uitleg over de CLIM-methode: 58 d e e l ii - w e r e l d b u r g e r s c h a p in je v a k o f p r o j e c t

15 2. Hoe pak ik het binnen mijn vak aan? v o o r b e e l d Geschiedenis: Democratie v o o r b e e l d Aardrijkskunde: Milieu en duurzame ontwikkeling Doelgroep: Lesuren: Activiteit: derde graad ASO, TSO of KSO 1 Grensgevallen, waar sta jij? Doelgroep: Lesuren: Activiteit: derde graad ASO 5 De voetafdruk van onze school. Bronnen: De leerlingen bekijken de dvd uit het lespakket Grensgevallen. Twee grondrechten staan hier centraal: de vrijheid van meningsuiting en het recht op bescherming tegen discriminatie. In veel democratieën zijn dit fundamentele rechten, maar de vrijheid van meningsuiting komt regelmatig in botsing met het non-discriminatierecht. Daarna organiseer je een debat. Je deelt de klas in in pro- en contragroepjes. Ze krijgen een lesuur de tijd om op zoek te gaan naar argumenten. Je kan uitgaan van situaties die zich voordoen op de dvd of ingaan op concrete casussen. Dit voorbeeld kan je gebruiken in de lessen over mensenrechten, WOII, extreem-rechts, democratie en opvoeden tot burgerzin. Grensgevallen Waar sta jij?. Amsterdam, Anne Frank stichting, Lespakket met dvd, handleiding, en kopieerbladen. De dvd bevat zeven voorbeelden van uitingen met discriminerend of racistisch karakter. De handleiding en werkbladen geven een richtlijn hoe het debat in de klas aan te pakken. Docentenhandleiding bij de educatieve website Dutchkids. Rotterdam, 2007, ART 1. Deze website wil op een aantrekkelijke manier onderwerpen als discriminatie, cultuur en identiteit onder de aandacht brengen: Een grap gaat op reis en andere verhalen. Rotterdam, Landelijk Bureau ter Bestrijding van Rassendiscriminatie, De dvd is een hulpmiddel om vrijuit met elkaar over discriminatie, misverstanden en vooroordelen te praten en naar rechtvaardige oplossingen te zoeken. Educatieve informatie vind je op de website Bronnen: Laat de leerlingen individueel kennismaken met de website Aan de hand van vragen meten ze de impact van hun levenswijze op het milieu. Vervolgens denken ze tijdens een kringgesprek na over acties die leerlingen en leerkrachten kunnen ondernemen om de ecologische voetafdruk van de school te verminderen. Je kan deze kringgesprekken in verschillende klassen voeren. Per klas wordt er een charter voor de school opgesteld. Uit al deze voorstellen kiest de leerlingenraad het beste en meest haalbare voorstel. Daarna maken de leerlingen een affiche met de inhoud van dit charter. Deze affiches hang je later op in de gangen van de school. De hele school probeert mee te werken om de doelstellingen van het charter te bereiken. JUFFERMANS, (J). Nut en noodzaak van de mondiale voetafdruk. Rotterdam, Lemniscaat, Je kan het boek downloaden op: voor de meting van de duurzaamheid van vakanties, weekendjes en dagjes uit. voor de meting van de voetafdruk die we nalaten met ons voedselpatroon. leidraad bij het zoeken naar suggesties om je ecologische voetafdruk op school te verkleinen. d e e l ii - w e r e l d b u r g e r s c h a p in je v a k o f p r o j e c t 59

16 v o o r b e e l d Lichamelijke opvoeding: Wereldburger of hamburger? v o o r b e e l d Duits: Totalitaire regimes Doelgroep: Lesuren: Activiteit: eerste, tweede en derde graad ASO, BSO of TSO 1 Wereldburger of hamburger? Doelgroep: Lesuren: Activiteit: derde graad ASO traject Big brother Bronnen: Deel de klas op in twee groepen. Elke groep krijgt de opdracht om zo snel mogelijk een hamburgermaaltijd samen te stellen. De leerlingen kunnen de maaltijd samenstellen door al lopend ingrediënten te verzamelen. Elk groepje kan een ingrediënt verdienen door gezamenlijk een opdracht tot een goed einde te brengen. Als de opdracht volbracht is, ontvangt de groep een kartonnen kaartje met een tros tomaten, een krop sla, een broodje, ketchup, of een stuk vlees. Het groepje dat als eerste alle kaartjes verzamelt, is de winnaar. Je kan het spel realistischer maken. Laat de ene groep telkens net iets verder lopen om een kaartje te verdienen. Bijvoorbeeld: Laat de ene groep een ronde rond de atletiekpiste lopen om tomaten te verzamelen, terwijl de andere groep anderhalve ronde moet lopen om het kaartje te krijgen. Laat de ene groep hindernissen overbruggen, de andere groep niet. De leerlingen begrijpen deze onrechtvaardigheid wellicht niet. Op het eind van de les kan je iets meer vertellen over voedselkilometers (de afstand die voedsel aflegt alvorens het op ons bord belandt): de ene groep loopt voor een biologische hamburger die dichtbij wordt geproduceerd, de andere groep loopt voor een geglobaliseerde hamburger van een grote multinational. handleiding_deel2.pdf. Via deze link kan je het nodige cijfermateriaal vinden en enkele ideeën om ook te werken rond andere gerechten. Tof van Commerce. Spelen met eerlijke handel. Leuven, Centrum Informatieve Spelen, Een aantal actieve ideeën om leerlingen te laten ervaren hoe oneerlijk het er in de wereld soms aan toe gaat. Bronnen: De leerlingen bekijken de film Das Leben der Anderen. Deze film geeft een goed beeld van de Stasi en haar afluisterpraktijken in de voormalige DDR. De leerlingen bekijken de originele Duitstalige versie met Nederlandstalige ondertiteling. Daarna krijgen ze een deel van de film zonder ondertiteling te zien. Na de film vullen ze een vragenlijst in. Vervolgens analyseren ze een deel van het script en de moeilijke woorden die hierin voorkomen vertalen ze aan de hand van hun woordenboek. Je kan vakoverschrijdend werken en samenwerken met de leerkracht geschiedenis. Laat de leerlingen op een tijdslijn aanduiden in welke periode deze film zich afspeelt. Een les rond de DDR en het communisme kan hierop volgen. Ga met de leerlingen na of dergelijke afluisterpraktijken vandaag ook gebruikt worden (bijvoorbeeld tijdens oorlogen, bij FBI, bij gijzelingen, in banken, openbare plaatsen, in het kader van tv-programma s). Organiseer een klassikale discussie waarin je de groep indeelt. De helft van de leerlingen is voorstander, de andere helft tegenstander. Welke argumenten halen ze aan? Met de leerkracht Engels kan je overleggen om aan het thema sociale controle te werken. De leerlingen kunnen in het kader hiervan het boek 1984 van George Orwell lezen. Das Leben der Anderen. F. H. von Donnersmarck, Duitstalige film met Nederlandse ondertiteling. Educatieve map bij de film: ORWELL (G) Engeland, Secker and Warburg, Waarschuwing tegen totalitaire regimes en controle zoals big brother is watching you. 60 d e e l ii - w e r e l d b u r g e r s c h a p in je v a k o f p r o j e c t

17 2. Hoe pak ik het binnen mijn vak aan? v o o r b e e l d Mode: Mensenrechten in de kledingindustrie v o o r b e e l d Houtbewerking: Duurzame ontwikkeling Doelgroep: Lesuren: Activiteit: eerste, tweede en derde graad TSO traject Schone kleren Doelgroep: Lesuren: Activiteit: vooral derde graad TSO en BSO traject Duurzaam houtgebruik Bronnen: Laat de leerlingen surfen op de website van de Schone klerencampagne Ze vinden er informatie over kleding en arbeidsomstandigheden, vrijhandelszones, globalisering en China. Daarna kan je op bezoek gaan bij Sjamma vzw. Deze organisatie geeft ook een informatieve workshop over eerlijke kleding in de klas. In een volgende fase kunnen leerlingen een kledinglijn ontwikkelen met eerlijke materialen of recyclagemateriaal. Deze producten kunnen ze tijdens een modeshow presenteren of in een klascatalogus opnemen. Je kan dit traject kaderen binnen een ecologisch of mondiaal traject met meerdere praktijkklassen samen. MICHA (P.). China blue. IDFA / Cinema Delicatessen, Educatieve film over mensonterende werkomstandigheden in Chinese fabrieken. Bronnen: WWF en Vibe werkten samen een handleiding voor duurzaam houtgebruik uit. Deze bestaat uit een technisch en pedagogisch deel. Het technisch deel handelt over FSC-gelabeld hout en milieuvriendelijke houtbescherming. Het pedagogisch deel verduidelijkt hoe men vakoverschrijdend kan werken rond het thema duurzaam houtgebruik. Zes modules bieden heel wat inspiratie en uitgewerkt lesmateriaal. De video Ja voor natuurvriendelijk hout en de vragenreeks kan je als opener gebruiken. Daarnaast vind je ook adressen van houtbedrijven die met FSC-gelabeld hout werken. Je kan hen contacteren voor een geleid bedrijfsbezoek. WWF kan ook een infosessie op school organiseren. Deze infosessies rond duurzaam hout voor BSO en TSO duren twee lesuren. De leerlingen kunnen daarna een opdracht uitvoeren om een stoel te maken met een beperkte, vooraf gegeven hoeveelheid hout. Verstandig omspringen met hout staat in deze opdracht centraal. Download de handleiding gratis op Verder kunnen je leerlingen ook op expeditie op de website van Fair Timber is het Belgische aanspreekpunt voor hout met het FSC-label. Je vindt er uitgebreide informatie over FSC-hout. Kijk op: In de folder vind je beknopte en duidelijke informatie over hout met het FSC-label. Het lespakket Houtbaar. Eco-logisch toch?! (10-14 jaar) biedt informatie over de bewoners van het tropisch regenwoud en verantwoord geproduceerd hardhout. Elke les staat in het teken van een traject rond hout. d e e l ii - w e r e l d b u r g e r s c h a p in je v a k o f p r o j e c t 61

18 DENKVRAGEN Beantwoord eerst de denkvragen voor jezelf. Ga daarna aan de slag 3. Hoe pak ik het vak- en klasoverschrijdend aan? Met deze vragen kan je een beeld schetsen van de huidige situatie. Wat gebeurt er momenteel al rond wereldburgerschap op jouw school? Wat zou je in de toekomst nog kunnen doen? met de vele doetips. Dat zijn mogelijke invullingen voor de bovenvermelde vragen. Tussen haakjes vind je de verwijzing naar de denkvraag waarop de doetip betrekking heeft. (a) Wat doe ik al rond het opvoeden tot wereldburgers?... pagina 63 In onze schoolwerking? In onze vakwerkgroep? In schooltrajecten? In evenementen? (b) Hoe pak ik trajectwerk planmatig aan?... pagina 63 (c) Evalueer ik ons traject? Hoe?.... pagina 63 (d) Betrek ik de leerlingen bij de verschillende fasen van het traject?.... pagina 63 (e) Hoe kan ik met mijn collega s samenwerken aan een traject rond wereldburgerschap?.... pagina deel ii - wereldburgerschap in je vak of project

19 3. Hoe pak ik het vak- en klasoverschrijdend aan? DOETIPS Breng in beeld wat je vak- of klasoverschrijdend doet (a) Neem de proef op de som en maak een inventaris van de vak- of klasoverschrijdende activiteiten waarin je nu al werkt aan opvoeden tot wereldburgers. Wellicht ontdek je dat je dit al doet zonder het zo te benoemen en te bundelen. Deze acties bieden aanknopingspunten om je werking nog uit te breiden. 1. In de vakken of vakwerkgroepen Soms organiseren collega s al boeiende activiteiten in verband met wereldburgerschap, maar vaak ben je hiervan niet op de hoogte. Deze activiteiten kunnen je inspiratie bieden. Bekijk in de vakwerkgroep hoe je deze ideeën kan verzamelen. Je kan tijdens elke vakwerkgroep even tijd maken om collega s te laten vertellen over activiteiten die ze uitwerkten in verband met wereldburgerschap. De denkvragen op pagina 54 kunnen richtvragen zijn tijdens zo een overleg. Met eenvoudige infofiches kan je voorbije activiteiten in beeld brengen. Verzamel daarna die fiches in een wereldmap of digitaal. Zo ontstaat er binnen je vakwerkgroep een soort gegevensbank waaruit iedere leerkracht ideeën kan opdoen. Bij de werkdocumenten achteraan in dit boek op pagina 111 vind je een voorbeeldfiche. Je kan natuurlijk ook de leerlingen inschakelen. Benoem per klas een of meerdere wereldburgers. Zij communiceren met de andere leerkrachten over de mondiale acties of thema s die aan bod komen in jouw vak. Omgekeerd lichten ze jou ook in over initiatieven van andere vakleerkrachten. Je kan telkens wat spreektijd voorzien voor de wereldburger of een origineel communicatiekanaal bedenken, zoals een muurkrant of een onlineforum. Meer tips vind je in deel Tussen verschillende vakken en in projecten Ga na welke projecten op school nu al een mondiale dimensie hebben. Een informele babbel tussen collega s kan natuurlijk ook verduidelijken dat jullie thema s kunnen linken in een project. 3. Tijdens schoolevenementen Op school vinden jaarlijks evenementen plaats die eigenlijk al kaderen in opvoeden tot wereldburgerschap. Enkele voorbeelden: dikketruiendag dag van het water campagnes van of andere ngo s scholenloop een mondiale dag een sobere maaltijd een schooluitstap naar een museum (bijvoorbeeld het Africamuseum) zee- of stadsklassen Europese uitwisselingen schoolreizen vredesweek milieudagen Je zal zien: werken rond wereldburgerschap is niet zo nieuw als het op het eerste gezicht lijkt. Voor het maken van een actieplan (b) en het evalueren van je traject (c) verwijzen we naar pagina 24 en 25. Wellicht betrek je de leerlingen (d) bij het bedenken, uitvoeren en evalueren van je traject. In deel 3 zetten we daarover enkele ideeën op een rij. d e e l ii - w e r e l d b u r g e r s c h a p in je v a k o f p r o j e c t 63

20 Stageplaatsen en duurzame ontwikkeling (e) Stages kunnen een prima kans bieden om in contact te komen met sociale economie en met duurzaam ondernemen. Je kan hiertoe een aanzet geven door een lijst op te stellen met concrete mogelijkheid in de eigen regio van de leerlingen. Op vind je een lijst van ondernemingen die duurzaam werken. Voor een overzicht van ondernemingen die sociaal verantwoord werken surf je best naar In een portfolio of stageverslag kan de leerling zijn observaties over zijn stageplaats neerschrijven op het vlak van duurzaamheid en mondiale betrokkenheid. Ook inleefstages of inleefdagen kunnen een aanzet zijn om ervaringen op te doen binnen lokale initiatieven die met duurzaamheid of sociale economie te maken hebben. Vaak is hun inzet voor deze initiatieven iets wat ze zich na hun schooltijd nog het langst zullen herinneren. Geïntegreerde proef met een mondiale tint (e) Met de geïntegreerde proef ontdekken leerlingen uit de derde graad TSO en BSO gedurende een heel schooljaar in een realistisch kader beroepsvaardigheden. Ook hier kan je een mondiaal aspect opnemen, bijvoorbeeld: Bouw een passief huis: afdeling bouw, hout. Maak een milieuvriendelijke motor: afdeling automechanica. Organiseer een modeshow met alleen eerlijke en milieuvriendelijke kleding: afdeling mode en creatie. Kook een multiculturele, evenwichtige maaltijd met eerlijke en bioproducten: afdeling hotel. Deze en andere voorbeelden vind je verder uitgeschreven op ons ideeënforum. Surf naar onder Vakvoorbeelden. Minionderneming op school of een gezamenlijke verkoopsactie (e) Onze leerlingen hebben eerst geleerd over water, onder andere ook over de waterproblematiek in het Zuiden. Toen ze hierover hoorden, wilden ze iets ondernemen en een waterproject steunen in het Zuiden. Daarom besloten ze sleutelhangers te verkopen in de vorm van een watertoren. Iedereen werkte samen. De leerlingen Economie en Handel maakten een prijsberekening. De leerlingen Werktuigmachines hebben zelf de sleutelhangers gemaakt. Tijdens de lessen Nederlands stelde iedereen een tekst op voor een flyer en een begeleidend briefje bij de sleutelhanger. De leerlingen Toegepaste Informatica hebben de lay-out van de flyer en het briefje gemaakt. De leerlingen Huishoudkunde verpakten de sleutelhanger en presenteerden hem in de school. Andere leerlingen verkochten de sleutelhanger op de markt en bij het gemeentebestuur. De opbrengst gaat naar een waterproject van de ngo Protos. Wereldburgertraject: De Waterput. KA D HEK(ASO, TSO, BSO), Landen Leerlingen nemen verschillende taken en verantwoordelijkheden op, afhankelijk van hun studierichting en interesse. Ze kunnen de opbrengst van hun onderneming storten voor een goed doel. Onze leerlingen waren in het begin van het traject eerder verlegen om in de wereldwinkel te staan. Maar naar het einde van het schooljaar vonden ze het al een eer om in het omgebouwde wereldwinkeltuinhuis op de speelplaats eerlijke producten te verkopen. Ze hadden hun zelfvertrouwen zodanig opgebouwd, dat ze zelfs de uitnodiging voor het bezoek aan de Freeze-tentoonstelling in de school omriepen op de speelplaats. Onze-Lieve-Vrouw College, Zottegem 64 d e e l ii - w e r e l d b u r g e r s c h a p in je v a k o f p r o j e c t

WORKSHOP DE SMAAK VAN AFRIKA : proeven van de Oost-Afrikaanse keuken

WORKSHOP DE SMAAK VAN AFRIKA : proeven van de Oost-Afrikaanse keuken WORKSHOP DE SMAAK VAN AFRIKA : proeven van de Oost-Afrikaanse keuken NAAM ORGANISATIE : AFRIKA AT HOME vzw TITEL WORKSHOP: DE SMAAK VAN AFRIKA : proeven van de Oost- Afrikaanse keuken DOELGROEP : Kleuter

Nadere informatie

Geschiedenis en VOET

Geschiedenis en VOET Geschiedenis en VOET Per 1 september 2010 traden de nieuwe vakoverschrijdende eindtermen (VOET) in werking en vanaf 1 september 2011 zal de doorlichting de VOET meenemen in de focus van de scholen. De

Nadere informatie

www.deandereverbeeld.wordpress.com

www.deandereverbeeld.wordpress.com Tentoonstelling 24/04/2014 22/05/2014 BERINGEN www.deandereverbeeld.wordpress.com 1. Wie is KMS? Kerkwerk Multicultureel Samenleven (KMS) is een open socioculturele organisatie met als opdracht te sensibiliseren,

Nadere informatie

WORKSHOP HET AFRIKAANSE SCHOONHEIDSIDEAAL

WORKSHOP HET AFRIKAANSE SCHOONHEIDSIDEAAL WORKSHOP HET AFRIKAANSE SCHOONHEIDSIDEAAL NAAM ORGANISATIE : AFRIKA AT HOME vzw TITEL WORKSHOP: HET AFRIKAANSE SCHOONHEIDSIDEAAL. Beleef de schoonheid in Afrika DOELGROEP : Kleuter / Lager Onderwijs 3

Nadere informatie

SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE

SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs Guimardstraat 1, 1040 Brussel SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE Algemene vorming op het einde van de derde graad secundair onderwijs Voor de sociale

Nadere informatie

Openingsuren en bereikbaarheid: Ma Di Wo Do Vrij ZA

Openingsuren en bereikbaarheid: Ma Di Wo Do Vrij ZA PEDAGOGISCHE FICHE Laatst gewijzigd op: 27/Mar/09 ORGANISATIE: ECUADORGALLERY METHODIEK: CREATIEVE SCHILDEREN 1. Algemene info Adres: Bretagnestraat 25, 17 1200 Brussel Tel: 027704310-0494486164 Fax: /

Nadere informatie

WORKSHOP. Type ASO TSO BSO KSO

WORKSHOP. Type ASO TSO BSO KSO WORKSHOP NAAM ORGANISATIE _ Integratiedienst Leuven - Wereldkleur TITEL WORKSHOP Jongeren in Afrika DOELGROEP Lager Onderwijs 3 e graad Secundair Onderwijs 1 e graad 2 e graad 3 e graad 4 e graad Type

Nadere informatie

WORKSHOP DOELGROEP. Lager Onderwijs 3 e graad. Secundair Onderwijs 1 e graad 2 e graad 3 e graad 4 e graad. Type ASO TSO BSO KSO

WORKSHOP DOELGROEP. Lager Onderwijs 3 e graad. Secundair Onderwijs 1 e graad 2 e graad 3 e graad 4 e graad. Type ASO TSO BSO KSO WORKSHOP NAAM ORGANISATIE TITEL WORKSHOP STUDIO GLOBO Aan Tafel! DOELGROEP Lager Onderwijs 3 e graad Secundair Onderwijs 1 e graad 2 e graad 3 e graad 4 e graad Type ASO TSO BSO KSO DBSO BuSO KORTE OMSCHRIJVING

Nadere informatie

AANSLUITING BIJ VAKKEN & VAKOVERSCHRIJDENDE EINDTERMEN (VOETen)

AANSLUITING BIJ VAKKEN & VAKOVERSCHRIJDENDE EINDTERMEN (VOETen) AANSLUITING BIJ VAKKEN & VAKOVERSCHRIJDENDE EINDTERMEN (VOETen) (VAN KRACHT VANAF SEPTEMBER 00) VOOR DE DERDE GRAAD AANSLUITING BIJ DE VAKKEN De ethische matri aardrijkskunde biologie ecologie economie

Nadere informatie

WORKSHOP. Type ASO TSO BSO KSO DBSO (mits afstemming vooraf)

WORKSHOP. Type ASO TSO BSO KSO DBSO (mits afstemming vooraf) WORKSHOP NAAM ORGANISATIE TITEL WORKSHOP Studio Globo En... Actie?! DOELGROEP Lager Onderwijs 3 e graad Secundair Onderwijs 1 e graad 2 e graad 3 e graad 4 e graad Type ASO TSO BSO KSO DBSO (mits afstemming

Nadere informatie

Eerste graad A-stroom

Eerste graad A-stroom EINDTERMEN en ONTWIKKELINGSDOELEN Vijverbiotoopstudie Eerste graad A-stroom Vakgebonden eindtermen aardrijkskunde Het natuurlijk milieu Reliëf 16* De leerlingen leren respect opbrengen voor de waarde van

Nadere informatie

Werken aan persoonlijke ontwikkeling en sturen van eigen loopbaan

Werken aan persoonlijke ontwikkeling en sturen van eigen loopbaan 08540 LerenLoopbaanBurgerschap 10-04-2008 08:28 Pagina 1 ontwikkelingsproces 1+2 1 2 3 4 5 6 7 Werken aan persoonlijke ontwikkeling en sturen van eigen loopbaan Leren, Loopbaan en Burgerschap Wat laat

Nadere informatie

RONDE 1: INBREKEN IN DE KLAS Didactische praktijken ter ondersteuning van gelijke onderwijskansen in het KLEUTERONDERWIJS

RONDE 1: INBREKEN IN DE KLAS Didactische praktijken ter ondersteuning van gelijke onderwijskansen in het KLEUTERONDERWIJS CONFERENTIE STEUNPUNT GOK: De lat hoog voor iedereen!, Leuven 18 september STROOM KRACHTIGE LEEROMGEVINGEN RONDE 1: INBREKEN IN DE KLAS Didactische praktijken ter ondersteuning van gelijke onderwijskansen

Nadere informatie

WORKSHOP. Type ASO TSO BSO KSO

WORKSHOP. Type ASO TSO BSO KSO WORKSHOP NAAM ORGANISATIE TITEL WORKSHOP STUDIO GLOBO Danke Blanke Danke DOELGROEP Lager Onderwijs 3 e graad Secundair Onderwijs 1 e graad 2 e graad 3 e graad 4 e graad Type ASO TSO BSO KSO DBSO BuSO KORTE

Nadere informatie

Thema in de kijker : Filosoferen met kinderen

Thema in de kijker : Filosoferen met kinderen Thema in de kijker : Filosoferen met kinderen Wat is filosoferen met kinderen? Samen op een gestructureerde wijze nadenken en praten over filosofische vragen. Zoeken naar antwoorden op vragen die kinderen

Nadere informatie

VOET EN BINNEN DE REEKS BI

VOET EN BINNEN DE REEKS BI VOET EN BINNEN DE REEKS BI Vakoverschrijdende eindtermen leren leren LL1 De leerlingen kunnen communiceren over de samenhang tussen hun leeropvattingen, leermotieven en leerstijl Binnen het leerplan worden

Nadere informatie

EEN GOEDE VOORBEREIDING IS HET HALVE WERK. Plannen en evalueren van een activiteit. Inhoud

EEN GOEDE VOORBEREIDING IS HET HALVE WERK. Plannen en evalueren van een activiteit. Inhoud Plannen en evalueren van een activiteit Inhoud Doelgroep Vakgebied Duur Materialen Doelen In deze les moeten de leerlingen in groep een bepaalde activiteit voorbereiden. Dit kan bijvoorbeeld het organiseren

Nadere informatie

EERLIJKE HANDEL OF FAIR TRADE? WAT?

EERLIJKE HANDEL OF FAIR TRADE? WAT? EERLIJKE HANDEL OF FAIR TRADE? We staan niet stil bij wat er elke dag op ons bord ligt. En toch dragen vele ingrediënten een heel verhaal met zich mee. Sommige producten hebben de halve wereld afgereisd.

Nadere informatie

KINDERRECHTEN IN UW KLAS?

KINDERRECHTEN IN UW KLAS? KINDERRECHTEN IN UW KLAS? Doe een beroep op UNICEF België voor gratis lesmateriaal, thematische gastlessen en concrete acties over kinderrechtenen ontwikkelingseducatie. Over UNICEF België UNICEF (het

Nadere informatie

GIBO HEIDE. pedagogisch project

GIBO HEIDE. pedagogisch project GIBO HEIDE pedagogisch project gemeenteraadsbesluit van 26 mei 2015 Het pedagogisch project is de vertaling van de visie van directie en leerkrachten die betrekking heeft op alle aspecten van het onderwijs

Nadere informatie

Hoofdstuk 1. Hoe vind ik mijn weg in de map 'Leerzorg'? Handleiding

Hoofdstuk 1. Hoe vind ik mijn weg in de map 'Leerzorg'? Handleiding Hoofdstuk Hoe vind ik mijn weg in de map 'Leerzorg'? Handleiding 5 . Hoe vind ik mijn weg in de map Leerzorg - Handleiding HOE BEGIN JE ER AAN? Kennis maken met de map Werk bij voorkeur in een team: leerkrachten,

Nadere informatie

x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x

x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x Jaarplan GESCHIEDENIS Algemene doelstellingen Eerder gericht op kennis en inzicht 6 A1 A2 A3 A4 A5 Kunnen hanteren van een vakspecifiek begrippenkader en concepten, nodig om zich van het verleden een wetenschappelijk

Nadere informatie

PROCESDOEL 3 HUMANISEREN VAN HET SAMENLEVEN MET ANDEREN

PROCESDOEL 3 HUMANISEREN VAN HET SAMENLEVEN MET ANDEREN PROCESDOEL 3 HUMANISEREN VAN HET SAMENLEVEN MET ANDEREN 3.1 Exploreren, verkennen en integreren van de mogelijkheden van de mens 3.2 Exploreren, verkennen en integreren van de grenzen van de mens 3.3 Ontdekken

Nadere informatie

Korte inhoud van de thema s

Korte inhoud van de thema s Korte inhoud van de thema s 1. Sporen uit het verleden In dit thema stappen de leerlingen in een teletijdmachine en flitsen ze door tijd en ruimte naar verschillende historische periodes. In die periodes

Nadere informatie

Lesvoorbereiding: Grafische sector (beroep: drukker)

Lesvoorbereiding: Grafische sector (beroep: drukker) Lesvoorbereiding: Grafische sector (beroep: drukker) Klas: 3 de graad basisonderwijs Leervak: WO technologie maatschappij Onderwerp: Atelier i.v.m. de beroepssectoren en specifiek over de Grafische sector

Nadere informatie

Jonge reporters in het Federaal Parlement

Jonge reporters in het Federaal Parlement 1 Inleiding Met de DVD Jonge reporters en de bijbehorende website zijn het Federaal Parlement en de Koning Boudewijnstichting de uitdaging aangegaan om jongeren van de derde graad secundair onderwijs (bso,

Nadere informatie

Een boog van solidariteit: vrijwilligerswerk

Een boog van solidariteit: vrijwilligerswerk Een boog van solidariteit: vrijwilligerswerk Inleiding De tekst die voor jou ligt, verduidelijkt onze visie bij het organiseren van vrijwilligerswerk in het buitenland. We sturen je niet zo maar naar het

Nadere informatie

WERK AAN DE WINKEL Hoe vind je een job?

WERK AAN DE WINKEL Hoe vind je een job? Hoe vind je een job? Inhoud Doelgroep Vakgebied Duur Materialen Doelen De leerlingen exploreren de verschillende manieren om aan een baan te geraken. Ze vertrekken van hun eigen ervaringen, interviewen

Nadere informatie

Keurmerk: Duurzame school

Keurmerk: Duurzame school Keurmerk: Duurzame school Doorlopende leerlijn voor duurzame ontwikkeling van basisonderwijs (PO) t/m voortgezet onderwijs (VO) PO-1 Kennis en inzicht (weten) Vaardigheden (kunnen) Houding (willen) Begrippen

Nadere informatie

& Sociale Integratie. Beleidsstuk ACTIEF BURGERSCHAP. Actief burgerschap & Sociale integratie. Het Palet MeerderWeert 1

& Sociale Integratie. Beleidsstuk ACTIEF BURGERSCHAP. Actief burgerschap & Sociale integratie. Het Palet MeerderWeert 1 Beleidsstuk ACTIEF BURGERSCHAP & Sociale Integratie Actief burgerschap & Sociale integratie. Het Palet MeerderWeert 1 INHOUDSOPGAVE Hoofdstuk 1: Visie op actief burgerschap & sociale integratieactie Hoofdstuk

Nadere informatie

Project wiskunde: iteratie en fractalen. Naam:

Project wiskunde: iteratie en fractalen. Naam: Project wiskunde: iteratie en fractalen Naam: Klas: 6EW-6LW-6WW 1 Doelstellingen De leerlingen leren zelfstandig informatie verwerven en verwerken over een opgelegd onderwerp. De leerlingen kunnen de verwerkte

Nadere informatie

> VERSLAG MAATSCHAPPELIJKE STAGES II Inspraakdag Vlaams Parlement Vrijdag 18 maart 2011 (namiddag)

> VERSLAG MAATSCHAPPELIJKE STAGES II Inspraakdag Vlaams Parlement Vrijdag 18 maart 2011 (namiddag) > VERSLAG MAATSCHAPPELIJKE STAGES II Inspraakdag Vlaams Parlement Vrijdag 18 maart 2011 (namiddag) Aanwezig: 18 leerlingen Vertegenwoordiging: Vrij Technisch Instituut Leuven, Sint-Theresia-instituut Kortrijk,

Nadere informatie

www.djapo.be www.wereldwegwijzers.be www.2015ikloopmee.be

www.djapo.be www.wereldwegwijzers.be www.2015ikloopmee.be www.djapo.be www.wereldwegwijzers.be www.2015ikloopmee.be Djapo vzw centrum voor mondiale vorming WAT? Workshops Lespakketten Vormingen aan leerkrachten en student-leerkrachten Procesbegeleidingen DOELGROEP?

Nadere informatie

EINDTERMEN en ONTWIKKELINGSDOELEN Zoektocht in het Maascentrum. A. Eindtermen voor het basisonderwijs vanaf 01/09/2010

EINDTERMEN en ONTWIKKELINGSDOELEN Zoektocht in het Maascentrum. A. Eindtermen voor het basisonderwijs vanaf 01/09/2010 EINDTERMEN en ONTWIKKELINGSDOELEN Zoektocht in het Maascentrum Derde graad LO A. Eindtermen voor het basisonderwijs vanaf 01/09/2010 Lichamelijke opvoeding Motorische competenties 1.1 De motorische basisbewegingen

Nadere informatie

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Kiezen voor Latijn en/of Grieks? Als leerling in het laatste jaar van de basisschool sta jij voor een belangrijke keuze. Welke studierichting moet je gaan volgen in het

Nadere informatie

DOCENTENHANDLEIDING. Met opdrachten voor het digitale schoolbord. Belangrijke thema s in praktische werkvormen

DOCENTENHANDLEIDING. Met opdrachten voor het digitale schoolbord. Belangrijke thema s in praktische werkvormen DOCENTENHANDLEIDING Met opdrachten voor het digitale schoolbord Belangrijke thema s in praktische werkvormen Kinderrechtenlespakket: opzet en doelen Speciaal voor leraren van groep 7 en 8 stelt Stichting

Nadere informatie

Nieuwsbrief. Interactieve werkvormen in de klaspraktijk. Onderzoeksresultaten en tips voor de praktijk

Nieuwsbrief. Interactieve werkvormen in de klaspraktijk. Onderzoeksresultaten en tips voor de praktijk Interactieve werkvormen in de klaspraktijk Onderzoeksresultaten en tips voor de praktijk Lia Blaton, medewerker Onderzoek naar onderwijspraktijk In het kader van de opdracht van het Steunpunt Gelijke Onderwijskansen

Nadere informatie

Resultaten enquête jongerenambassadeurs voor sociale inclusie

Resultaten enquête jongerenambassadeurs voor sociale inclusie Resultaten enquête jongerenambassadeurs voor sociale inclusie Datum: 12 november 2013 1 Deelnemers Belangrijk om op te merken in elke communicatie is dat deze enquête peilde bij een 500-tal jongeren over

Nadere informatie

DE GROTE ZUIDDAG CHECKLIST

DE GROTE ZUIDDAG CHECKLIST DE GROTE ZUIDDAG CHECKLIST Gebruik deze checklist om te beslissen welke kanalen je zal gebruiken op je school om zowel leerlingen als collega s te informeren en motiveren over Zuiddag. Deze checklist bestaat

Nadere informatie

Mogelijke opdrachten voor een vakwerkgroep Moderne Vreemde Talen

Mogelijke opdrachten voor een vakwerkgroep Moderne Vreemde Talen Mogelijke opdrachten voor een vakwerkgroep Moderne Vreemde Talen In kolom 1 vind je 49 items waaraan je eventueel kan werken in de vakgroep MVT (Frans, Engels, Duits). Ze zijn ingedeeld in 8 categorieën.

Nadere informatie

Hoe kan de school in het algemeen werk maken van het nieuwe concept (stam + contexten)?

Hoe kan de school in het algemeen werk maken van het nieuwe concept (stam + contexten)? Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs Guimardstraat 1, 1040 Brussel VOET EN STUDIEGEBIED ASO STUDIERICHTING : ECONOMIE Hoe kan de school in het algemeen werk maken van het nieuwe concept

Nadere informatie

> VERSLAG MAATSCHAPPELIJKE STAGES I Inspraakdag Vlaams Parlement Vrijdag 18 maart 2011 (voormiddag)

> VERSLAG MAATSCHAPPELIJKE STAGES I Inspraakdag Vlaams Parlement Vrijdag 18 maart 2011 (voormiddag) > VERSLAG MAATSCHAPPELIJKE STAGES I Inspraakdag Vlaams Parlement Vrijdag 18 maart 2011 (voormiddag) Aanwezig: 18 leerlingen en 1 begeleidende leerkracht Vertegenwoordiging: Sint-Theresia-instituut Kortrijk,

Nadere informatie

Alle ruimte. voor jou w groei COGNOSCO

Alle ruimte. voor jou w groei COGNOSCO Alle ruimte voor jou w groei COGNOSCO Cognosco Campus Het Spoor Mol 02 Inleidend woordje Campus Het Spoor biedt naast het traditionele onderwijs ook het succesvolle Cognosco-onderwijs. De leerlingen kiezen

Nadere informatie

Voor de paboopleider. Werkvorm 9: voor de opleider (1) Reageren op discriminatie

Voor de paboopleider. Werkvorm 9: voor de opleider (1) Reageren op discriminatie Werkvorm 9: voor de opleider (1) Hoe kun je reageren op discriminatie op school? Iedereen in het onderwijs krijgt er vroeg of laat mee te maken: vooroordelen en discriminatie. Het is zaak om hier goed

Nadere informatie

Gezond en duurzaam voedsel. Een folder ter inspiratie voor mbo-docenten

Gezond en duurzaam voedsel. Een folder ter inspiratie voor mbo-docenten Gezond en duurzaam voedsel Een folder ter inspiratie voor mbo-docenten Aan de slag met gezond en duurzaam voedsel in het mbo Werken aan gezondheid op school loont. Het draagt bij aan betere schoolprestaties,

Nadere informatie

Ronde van Vlaanderen 2008. Omgaan met Diversiteit

Ronde van Vlaanderen 2008. Omgaan met Diversiteit Ronde van Vlaanderen 2008 Omgaan met Diversiteit Omgaan met diversiteit Diversiteitstest Referentiekader: omgaan met diversiteit Screeningsinstrument Doe de diversiteitstest! Vul de test individueel in.

Nadere informatie

PEDAGOGISCHE FICHE. Afrika zoals alleen Afrikanen het kennen en ervaren.

PEDAGOGISCHE FICHE. Afrika zoals alleen Afrikanen het kennen en ervaren. Laatst gewijzigd op: 19-04-2011 PEDAGOGISCHE FICHE ORGANISATIE: VZW AFRIKA AT HOME METHODIEK: AFRIKAANSE CULTUURDAG 1. Algemene info Adres: VADDENHOEK 25, 9700 OUDENAARDE-MULLEM Tel: 0473 21 08 79 0486

Nadere informatie

GRONDHOUDINGEN IN HET OMGAAN MET (KANSARME) MENSEN

GRONDHOUDINGEN IN HET OMGAAN MET (KANSARME) MENSEN GRONDHOUDINGEN IN HET OMGAAN MET (KANSARME) MENSEN We vragen ons vaak af hoe we op een goede manier kunnen omgaan met gekwetste mensen. Dit is een vraag waarop we geen pasklaar antwoord kunnen geven. We

Nadere informatie

Regina Pacis Hove. Algemeen Secundair Onderwijs 1

Regina Pacis Hove. Algemeen Secundair Onderwijs 1 Regina Pacis Hove Algemeen Secundair Onderwijs 1 Dag zesdeklasser Volgend jaar ga je naar het eerste jaar secundair onderwijs. Er staat je een leerrijke en boeiende tijd te wachten, met nieuwe ervaringen

Nadere informatie

Een compleet opleidingenaanbod!

Een compleet opleidingenaanbod! Een compleet opleidingenaanbod! Campus Hof van Riemen Frans Coeckelbergsstraat 17-22 2220 Heist-op-den-Berg T 015 24 18 45 F 015 24 12 13 kta.heist-op-den-berg@g-o.be www.campushofvanriemen.be Citaten

Nadere informatie

1 Doe jij ook mee?! Team in beweging - Nu beslissen Steunpunt Diversiteit & Leren

1 Doe jij ook mee?! Team in beweging - Nu beslissen Steunpunt Diversiteit & Leren Nu beslissen De motieven om te starten met leerlingenparticipatie kunnen zeer uiteenlopend zijn, alsook de wijze waarop je dit in de klas of de school invoert. Ondanks de bereidheid, de openheid en de

Nadere informatie

Een voorlopige balans (Periode 1)

Een voorlopige balans (Periode 1) Een voorlopige balans (Periode 1) Omschrijving van deze periode We hebben tijdens dit schooljaar al heel wat gediscussieerd, besproken, nagedacht, Je hebt in deze gesprekken, maar ook in de logboekopdrachten

Nadere informatie

Algemene doelen en de link met de vakoverschrijdende eindtermen vind je in de handleiding bij dit lespakket.

Algemene doelen en de link met de vakoverschrijdende eindtermen vind je in de handleiding bij dit lespakket. Doelstelling(en) Leerplandoelen - Leerplandoelstelling 1 Koppelt interne en externe factoren die de mens en zijn gedrag kunnen beïnvloeden aan concreet gedrag. - Leerplandoelstelling 35 Geeft voorbeelden

Nadere informatie

BROCHURE TIENER COLLEGE

BROCHURE TIENER COLLEGE BROCHURE TIENER COLLEGE School is niet een voorbereiding op het leven, maar is het leven zelf. John Dewey loopbaan wilt vervolgen. Door het werken met een speciaal voor jou samengesteld programma willen

Nadere informatie

Alle ruimte. voor jou w groei BEROEPSONDERWIJS

Alle ruimte. voor jou w groei BEROEPSONDERWIJS Alle ruimte voor jou w groei BEROEPSONDERWIJS Campus Het Spoor Mol 02 Leerlingen leren door te doen, te ondervinden, mee te maken,. Ze beleven met hun zintuigen, verstand en gevoel, alleen of in groep.

Nadere informatie

VISIE PEDAGOGISCH PROJECT

VISIE PEDAGOGISCH PROJECT VISIE PEDAGOGISCH PROJECT van daltonschool De Kleine Icarus Algemene visie De opdracht van daltonschool De Kleine Icarus bevat naast het onderwijskundig eveneens een maatschappelijk aspect Wij brengen

Nadere informatie

Instituut Heilig Hart

Instituut Heilig Hart Instituut Heilig Hart Algemeen Secundair Onderwijs Kalmthout Heuvel 37-03 666 91 61 Kapellensteenweg 190-03 666 94 51 www.hhartkalmthout.be hhartkalmthout@pandora.be Instituut Heilig Hart 1 Welkom Beste

Nadere informatie

Maatschappelijke vorming

Maatschappelijke vorming toelichting Hoe kan de school de leerling helpen om zich te ontwikkelen tot een actieve, verantwoordelijke en sociale burger? Een belangrijke taak van de school is om leerlingen voor te bereiden op hun

Nadere informatie

Introductie. Onzichtbaar op internet. GEMAAKT DOOR: Redactie i-respect. ONDERWERP: Communiceren. DOEL: Spelen met identiteit

Introductie. Onzichtbaar op internet. GEMAAKT DOOR: Redactie i-respect. ONDERWERP: Communiceren. DOEL: Spelen met identiteit Onzichtbaar op internet introductie GEMAAKT DOOR: Redactie i-respect ONDERWERP: Communiceren DOEL: Spelen met identiteit DOELGROEP: 13-14 jaar, onderbouw voortgezet onderwijs KORTE BESCHRIJVING: Deze les

Nadere informatie

Educatief aanbod van Oxfam-Wereldwinkels Secundair onderwijs. > Handel, uit respect. oxfamwereldwinkels.be/scholen

Educatief aanbod van Oxfam-Wereldwinkels Secundair onderwijs. > Handel, uit respect. oxfamwereldwinkels.be/scholen Educatief aanbod van Oxfam-Wereldwinkels Secundair onderwijs > Handel, uit respect. oxfamwereldwinkels.be/scholen Laat je leerlingen kennismaken met het thema eerlijke handel Oxfam-Wereldwinkels n de voornaamste

Nadere informatie

Web van begrippen. Tijdsduur Het maken van de opdracht: 50 minuten Het nabespreken van de opdracht: 20 minuten (voor vraag 3 t/m 5)

Web van begrippen. Tijdsduur Het maken van de opdracht: 50 minuten Het nabespreken van de opdracht: 20 minuten (voor vraag 3 t/m 5) Web van begrippen Tijdsduur Het maken van de opdracht: 50 minuten Het nabespreken van de opdracht: 20 minuten (voor vraag 3 t/m 5) Inleiding In thema 1 begin je de wereld te verkennen aan de hand van de

Nadere informatie

BROCHURE TIENER COLLEGE

BROCHURE TIENER COLLEGE BROCHURE TIENER COLLEGE School is niet een voorbereiding op het leven, maar is het leven zelf. John Dewey loopbaan wilt vervolgen. Door het werken met een speciaal voor jou samengesteld programma willen

Nadere informatie

Actief burgerschap en sociale integratie op de Schakel 1 november 2015

Actief burgerschap en sociale integratie op de Schakel 1 november 2015 Actief burgerschap en sociale integratie op de Schakel 1 november 2015 Dit document is bedoeld als verantwoording voor wat wij op dit moment doen aan actief burgerschap en sociale integratie en welke ambities

Nadere informatie

DAG VAN MAVO EN PAV op ZATERDAGVOORMIDDAG 28 FEBRUARI 2015

DAG VAN MAVO EN PAV op ZATERDAGVOORMIDDAG 28 FEBRUARI 2015 DIOCESANE PEDAGOGISCHE BEGELEIDINGSDIENST BISDOM BRUGGE jan.bonne@vsko.be SECUNDAIR ONDERWIJS VAKBEGELEIDING PAV Brugge, 30-01-2015 Ter kennisgeving aan alle directies van scholen met PAV Gelieve een kopie

Nadere informatie

Onderzoekscompetenties. Schooljaar 2015-2016. GO! atheneum Campus Kompas Noordlaan 10 9230 Wetteren 09 365 60 60

Onderzoekscompetenties. Schooljaar 2015-2016. GO! atheneum Campus Kompas Noordlaan 10 9230 Wetteren 09 365 60 60 GO! atheneum Campus Kompas Noordlaan 10 9230 Wetteren 09 365 60 60 Schooljaar 2015-2016 E-mail: ka.wetteren@g-o.be atheneum@campuskompas.be Website: www.campuskompas.be/atheneum Scholengroep Schelde Dender

Nadere informatie

Lesvoorbereiding: Kapper en schoonheidsspecialist (beroepen: kapper en schoonheidsspecialist)

Lesvoorbereiding: Kapper en schoonheidsspecialist (beroepen: kapper en schoonheidsspecialist) Lesvoorbereiding: Kapper en schoonheidsspecialist (beroepen: kapper en schoonheidsspecialist) Klas: 3 e graad basisonderwijs Leervak: WO Technologie - Maatschappij Onderwerp: Atelier i.v.m. de beroepssectoren

Nadere informatie

Soorten gezinnen. 2. Vakgebied en vakonderdeel: Wereldoriëntatie / Godsdienst. Eerste graad Tweede graad Derde graad 1 2 3 4 5 6

Soorten gezinnen. 2. Vakgebied en vakonderdeel: Wereldoriëntatie / Godsdienst. Eerste graad Tweede graad Derde graad 1 2 3 4 5 6 Soorten gezinnen 1. Thema: Diversiteit 2. Vakgebied en vakonderdeel: Wereldoriëntatie / Godsdienst 3. Doelgroep Eerste graad Tweede graad Derde graad 1 2 3 4 5 6 4. Duur: 50 min. 5. Doelen Eindtermen Wereldoriëntatie:

Nadere informatie

DISCO : Algemene handleiding

DISCO : Algemene handleiding DISCO : Algemene handleiding DISCO het Screeningsinstrument Diversiteit en Onderwijs m.b.t. omgaan met diversiteit biedt enerzijds handvatten om maatregelen en acties die reeds genomen werden in kader

Nadere informatie

Nieuwsbrief. Techniek, (g)een zorg voor later - technische geletterdheid bevorderen Leerlijnen technische geletterdheid

Nieuwsbrief. Techniek, (g)een zorg voor later - technische geletterdheid bevorderen Leerlijnen technische geletterdheid Techniek, (g)een zorg voor later - technische geletterdheid bevorderen Leerlijnen technische geletterdheid Tijdens het schooljaar 2009 2010 werkte het Steunpunt Diversiteit & Leren samen met RVO - Society,

Nadere informatie

WORKSHOP. NAAM ORGANISATIE Integratiedienst Leuven - Wereldkleur TITEL WORKSHOP Liedjes en dans in Swahili (Oost-Afrika) Type ASO TSO BSO KSO

WORKSHOP. NAAM ORGANISATIE Integratiedienst Leuven - Wereldkleur TITEL WORKSHOP Liedjes en dans in Swahili (Oost-Afrika) Type ASO TSO BSO KSO WORKSHOP NAAM ORGANISATIE Integratiedienst Leuven - Wereldkleur TITEL WORKSHOP Liedjes en dans in Swahili (Oost-Afrika) DOELGROEP Lager Onderwijs 3 e graad Secundair Onderwijs 1 e graad 2 e graad 3 e graad

Nadere informatie

Geen kwaliteitsvol gezondheidsbeleid zonder leerlingenparticipatie!

Geen kwaliteitsvol gezondheidsbeleid zonder leerlingenparticipatie! > EEN PARTICIPATIEF GEZONDHEIDSBELEID Hoe leerlingen betrekken? Hoe als leerling aan de slag gaan? De Vlaamse Scholierenkoepel zet je op weg (Studiedag VLOR april 2012) Geen kwaliteitsvol gezondheidsbeleid

Nadere informatie

1. Algemene situering van de cursus NCZ leraar secundair onderwijs-groep 1 2. Doel van de cursus NCZ

1. Algemene situering van de cursus NCZ leraar secundair onderwijs-groep 1 2. Doel van de cursus NCZ 1. Algemene situering van de cursus NCZ leraar secundair onderwijs-groep 1 De cursus niet-confessionele zedenleer (NCZ) in de opleiding leraar secundair onderwijsgroep 1 (LSO-1) sluit aan bij de algemene

Nadere informatie

tekst voor voorbereiding forum visie

tekst voor voorbereiding forum visie + Vlaams Netwerk van verenigingen waar armen het woord nemen vzw Aromagebouw / Vooruitgangstraat 323 bus 6 (3 de verdieping) / 1030 Brussel / tel. 02-204 06 50 / fax : 02-204 06 59 info@vlaams-netwerk-armoede.be

Nadere informatie

HOE VERANKERT U WERELDBURGER SCHAP OP UW SCHOOL?

HOE VERANKERT U WERELDBURGER SCHAP OP UW SCHOOL? HOE VERANKERT U WERELDBURGER SCHAP OP UW SCHOOL? WERELDBURGERSCHAP IN HET VOORTGEZET ONDERWIJS Nederland is een internationaal georiënteerd land. Dat is ook terug te zien in ons onderwijs. Bijna elke school

Nadere informatie

INFO - Alternatieve stage - Over de grenzen. 3 BaKO 2015-2016

INFO - Alternatieve stage - Over de grenzen. 3 BaKO 2015-2016 INFO - Alternatieve stage - Over de grenzen 3 BaKO 2015-2016 Overzicht 1. Alternatieve stage/ Over de grenzen Wat is dit? Het competentieprofiel Mogelijkheden alternatieve stage Mogelijkheden over de grenzen

Nadere informatie

AANSLUITING BIJ VAKKEN & VAKOVERSCHRIJDENDE EINDTERMEN (VOETen)

AANSLUITING BIJ VAKKEN & VAKOVERSCHRIJDENDE EINDTERMEN (VOETen) AANSLUITING BIJ VAKKEN & VAKOVERSCHRIJDENDE EINDTERMEN (VOETen) (VAN KRACHT VANAF SEPTEMBER 200) VOOR DE EERSTE GRAAD 2 2 AANSLUITING BIJ DE VAKKEN aardrijkskunde biologie sociaal-economische initiatie

Nadere informatie

CKV Festival 2012. CKV festival 2012

CKV Festival 2012. CKV festival 2012 C CKV Festival 2012 Het CKV Festival vindt in 2012 plaats op 23 en 30 oktober. Twee dagen gaan de Bredase leerlingen van het voortgezet onderwijs naar de culturele instellingen van Breda. De basis van

Nadere informatie

1-Kennismaking met archeologie

1-Kennismaking met archeologie UITLEG VOOR DE LEERKRACHT Deze opdracht is de start van de lessenserie. Met deze opdracht introduceert u bij de leerlingen het onderwerp op een leuke manier. U kunt het onderwerp op verschillende manieren

Nadere informatie

Lichamelijke Opvoeding

Lichamelijke Opvoeding Academiejaar 2014/2015 bachelor onderwijs Secundair Onderwijs Lichamelijke Opvoeding Artesis Plantijn Hogeschool Antwerpen bachelor onderwijs Secundair Onderwijs Lichamelijke Opvoeding Je ideale opleiding

Nadere informatie

ONTDEK WOI MET JE KLAS in drie boeiende apps!

ONTDEK WOI MET JE KLAS in drie boeiende apps! ONTDEK WOI MET JE KLAS in drie boeiende apps! ONTDEK WOI MET JE KLAS in drie boeiende apps! Wil je met je klas een project uitwerken rond WOI en gebruik maken van nieuwe media? Dan zijn deze drie apps

Nadere informatie

> COMMISSIE 1 Leren binnenstebuiten en Goed Gevoel op school 23 februari 2013 (12u45-14u35) Thema 1: Leren binnenstebuiten

> COMMISSIE 1 Leren binnenstebuiten en Goed Gevoel op school 23 februari 2013 (12u45-14u35) Thema 1: Leren binnenstebuiten > COMMISSIE 1 Leren binnenstebuiten en Goed Gevoel op school 23 februari 2013 (12u45-14u35) Voorzitter: Lora Hasenbroeckx Moderator: Nieke Nouwen (Vlaamse Scholierenkoepel ) en Dirk Lagast (Raad van de

Nadere informatie

De maatschappelijke stage als onderdeel van burgerschapsvorming

De maatschappelijke stage als onderdeel van burgerschapsvorming De maatschappelijke stage als onderdeel van burgerschapsvorming Jeroen Bron en Minke Bruning, 27 november 2014 27-11-2014 SLO projectgroep burgerschap; Jeroen Bron CPS Onderwijsontwikkeling en advies;

Nadere informatie

Mogelijke opdrachten voor een vakwerkgroep geschiedenis en/of esthetica

Mogelijke opdrachten voor een vakwerkgroep geschiedenis en/of esthetica Mogelijke opdrachten voor een vakwerkgroep geschiedenis en/of esthetica In kolom 1 vind je 69 items waaraan je eventueel kan werken in de vakgroep geschiedenis/esthetica. Ze zijn ingedeeld in 8 categorieën.

Nadere informatie

Tuin van Heden 3 en 4 Werken met kunst in de paasperiode. Kernles 1: Kunstenaar, wat vertel je mij?

Tuin van Heden 3 en 4 Werken met kunst in de paasperiode. Kernles 1: Kunstenaar, wat vertel je mij? Tuin van Heden 3 en 4 Werken met kunst in de paasperiode Opmerking vooraf: Voor de uitwerking van deze lessen hebben we doelen gehaald uit verschillende thema s van de betreffende graad. Na elk doel verwijzen

Nadere informatie

Basiseducatie LEERGEBIED Maatschappijoriëntatie

Basiseducatie LEERGEBIED Maatschappijoriëntatie RLLL-RLLL-EXT-ADV-007bijl10 Basiseducatie LEERGEBIED Maatschappijoriëntatie Opleiding Cultuur AO BE 027 (Ontwerp) Versie {1.0} (Ontwerp) Pagina 1 van 9 Inhoud Vlaams Ministerie van Onderwijs en Vorming

Nadere informatie

DJAPO WEGWIJS IN WERELDONDERWIJS

DJAPO WEGWIJS IN WERELDONDERWIJS DJAPO WEGWIJS IN WERELDONDERWIJS Djapo : samen, hand in hand ertegenaan gaan Solidair wereldburgerschap Bewust consumeren -Duurzame ontwikkeling - fair trade Democratisch actief wereldburgerschap -kinderrechten,

Nadere informatie

WORKSHOP. HAKUNA MATATA kennismaking met de Swahili taal en cultuur. kennismaking met de Swahili taal en cultuur

WORKSHOP. HAKUNA MATATA kennismaking met de Swahili taal en cultuur. kennismaking met de Swahili taal en cultuur WORKSHOP HAKUNA MATATA kennismaking met de Swahili taal en cultuur NAAM ORGANISATIE : AFRIKA AT HOME vzw TITEL WORKSHOP : HAKUNA MATATA kennismaking met de Swahili taal en cultuur DOELGROEP : Kleuter /

Nadere informatie

Deze leidraad helpt om het gesprek in team aan te gaan rond kwaliteit, vooraleer je de sjablonen in de digitale leermodules invult.

Deze leidraad helpt om het gesprek in team aan te gaan rond kwaliteit, vooraleer je de sjablonen in de digitale leermodules invult. Deel 2 Kwaliteitsbeleid Deze leidraad is gebaseerd op de digitale leermodules van Kind & Gezin. Die modules zijn bedoeld om de verschillende onderdelen van het kwaliteitshandboek uit te werken. Die modules

Nadere informatie

BIO: ETEN & WETEN INTROLES VOOR DE

BIO: ETEN & WETEN INTROLES VOOR DE BIO: ETEN & WETEN INTROLES VOOR DE 1 e GRAAD 1 LESUUR GIDS VOOR DE LEERKRACHT 2 BIO ETEN & WETEN - GIDS VOOR DE LEERKRACHT BIO: ETEN & WETEN DOELEN AANSLUITING BIJ (DETAILS ZIE BIJLAGE EINDTERMEN) De leerlingen

Nadere informatie

Omgaan met diversiteit als sleutelcompetentie Omgaan met diversiteit als leerkrachtencompetentie Omgaan met diversiteit als doelstelling van een

Omgaan met diversiteit als sleutelcompetentie Omgaan met diversiteit als leerkrachtencompetentie Omgaan met diversiteit als doelstelling van een I II III Omgaan met diversiteit als sleutelcompetentie Omgaan met diversiteit als leerkrachtencompetentie Omgaan met diversiteit als doelstelling van een schoolbeleid I. Omgaan met diversiteit als sleutelcompetentie

Nadere informatie

Vooroordelen, waar komen die vandaan?

Vooroordelen, waar komen die vandaan? HANDLEIDING Vooroordelen, waar komen die vandaan? Korte omschrijving werkvorm Vooroordelen, iedereen heeft ze, maar waarom eigenlijk? En wanneer is het erg, wanneer hebben jij of anderen er last van? Met

Nadere informatie

Vooroordelen, waar komen die vandaan?

Vooroordelen, waar komen die vandaan? HANDLEIDING Vooroordelen, waar komen die vandaan? Korte omschrijving werkvorm Vooroordelen, iedereen heeft ze, maar waarom eigenlijk? En wanneer is het erg, wanneer heb jij of hebben anderen er last van?

Nadere informatie

Mijn lichaam is goed! Doe-opdrachten rond lichaamsbeeld voor 5-6 BaO

Mijn lichaam is goed! Doe-opdrachten rond lichaamsbeeld voor 5-6 BaO Mijn lichaam is goed! Doe-opdrachten rond lichaamsbeeld voor 5-6 BaO Hieronder vind je een lesvoorbereiding voor twee lesuren rond lichaamsbeeld bij kinderen van 10 tot 12 jaar. Het bevat verschillende

Nadere informatie

Meningsvorming: jij en vluchtelingen

Meningsvorming: jij en vluchtelingen Meningsvorming: jij en vluchtelingen Korte omschrijving Het kan uw leerlingen bijna niet ontgaan zijn dat de Europese Unie te maken heeft met een grote stroom vluchtelingen. Sinds een paar maanden is dit

Nadere informatie

De vragen sluiten aan bij de belevingswereld van de leerlingen en zijn onderverdeeld in de volgende vijftien categorieën:

De vragen sluiten aan bij de belevingswereld van de leerlingen en zijn onderverdeeld in de volgende vijftien categorieën: > Categorieën De vragen sluiten aan bij de belevingswereld van de leerlingen en zijn onderverdeeld in de volgende vijftien categorieën: 1 > Poten, vleugels, vinnen 2 > Leren en werken 3 > Aarde, water,

Nadere informatie

Kijkwijzer techniek. Kijkwijzer leerlingencompetenties, materiaal uit traject Talenten breed evalueren, dag 1 Pagina 1

Kijkwijzer techniek. Kijkwijzer leerlingencompetenties, materiaal uit traject Talenten breed evalueren, dag 1 Pagina 1 Kijkwijzer techniek Deze kijkwijzer is een instrument om na te gaan in welke mate leerlingen een aantal competenties bezitten. Door middel van deze kijkwijzer willen we verschillende doelen bereiken: Handvatten

Nadere informatie

Samen het beste uit jezelf halen

Samen het beste uit jezelf halen Samen het beste uit jezelf halen Technasium en bèta-onderwijs pag. 4 Kunst en Cultuur pag. 5 Talen en gymnasium pag. 6 Technasium en bèta-onderwijs pag. 4 Kunst en Cultuur pag. 5 Talen en gymnasium pag.

Nadere informatie

Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg : We hebben gezocht naar een titel die meteen naar de kern van de zaak gaat en die omvattend is voor de

Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg : We hebben gezocht naar een titel die meteen naar de kern van de zaak gaat en die omvattend is voor de 1 Inleiding door dr. Walter Krikilion, voorzitter Werkgroep Ethiek in de Kliniek van ICURO - Symposium Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg 19 oktober 2012 - Hasselt Beste deelnemers, Als Werkgroep

Nadere informatie

Van huidige situatie ------------ naar --------------------------------- gewenste situatie

Van huidige situatie ------------ naar --------------------------------- gewenste situatie Doelen stellen NLP is een doelgerichte, praktische en mensvriendelijke techniek. NLP = ervaren, ervaren in denken, voelen en doen. Middels een praktisch toepasbaar model leren we om de eigen hulpmiddelen,

Nadere informatie