Strategisch en Toepassingsgericht Onderzoeksprogramma 2009

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Strategisch en Toepassingsgericht Onderzoeksprogramma 2009"

Transcriptie

1 Strategisch en Toepassingsgericht Onderzoeksprogramma 2009 Versie 02 Definitief RDO Postbus MH Stieltjesweg CK Delft Telefoon (015) Telefax (015)

2 Samenvatting rapport Versie 02 Definitief RDO Aantal pagina's 84 Titel / subtitel Strategisch en Toepassingsgericht Onderzoeksprogramma 2009 / Projectleider(s) OP'09 team Versie Opgesteld door Paraaf Gecontroleerd door Paraaf

3 Voorwoord Voor u ligt het onderzoeksprogramma 2009 voor het strategische en toegepaste onderzoek van Deltares. Het geïntegreerde Programma van Eisen, dat Deltares begin juli van het ministerie V&W als penvoerder ontving, vormt met de uitwerking van de interdepartementale strategische kennisvragen, de V&W toegepaste kennisvragen en de innovatievragen vanuit het bedrijfsleven de basis van dit programma. Wij zijn als Deltares verheugd en trots dat er voor het eerst een dergelijk integraal onderzoeksprogramma op het gebied van water en ondergrond tot stand is gekomen. De verschillende onderdelen van en fasen in het onderzoek zijn veel beter dan in 2008 met elkaar in lijn gebracht, hetgeen de cohesie en transparantie heeft verhoogd. Dit ondanks de soms krappe en niet altijd synchroon lopende tijdschema s. Wij zijn ervan overtuigd dat deze werkwijze ertoe leidt dat Deltares in 2009 doelgericht kennis en innovaties kan leveren, die maatschappelijke impact kunnen hebben op de het realiseren en behouden van veilige, schone en duurzame kustgebieden, delta s en stroomgebieden van Nederland en over de gehele wereld. Meer dan in voorgaande jaren komt er aandacht voor samenwerking met kennisinstellingen en academische onderzoeksinstituten en kennisoverdracht naar onderwijsinstellingen, overheden, bedrijfsleven en de maatschappij, zowel nationaal als internationaal. Het verder ontwikkelen en stroomlijnen van deze processen wordt daarmee tot een van de belangrijkste in 2009 te behalen doelen. Door deze werkwijze kan de doorwerking naar de praktijk in Nederland en met het Nederlandse bedrijfsleven in het buitenland ook versneld, verbeterd en versterkt worden. Ik verwacht dat elk van de belanghebbenden veel van zijn gading kan vinden in dit omvangrijke onderzoeksprogramma op het gebied van het water en ondergrond. Huib de Vriend Directeur Kennis, Deltares

4 Inhoudsopgave 1 Inleiding Strategisch kader waar doen we het voor? Waarvoor is dit document Wat staat erin, leeswijzer 2 2 Programma van Eisen Vraagsturing Institutionele arena Thematisch-strategische arena s Thematisch-toegepaste arena s Programmatische arena s Productgerichte arena s Monitoring en Performance Indicators 7 3 Opzet Onderzoeksprogramma Structuur van het programma Financieel overzicht strategisch onderzoek Programmeringsproces Strategisch onderzoek Programmeringproces Toegepast Onderzoek en SLA Modellen Innovatie Samenwerken in Deltares Samenwerkingsverbanden met universiteiten, partnerinstituten en bedrijven Kennisoverdracht naar overheden, bedrijfsleven, wetenschap en publiek Organisatie van de uitvoering 17 4 Leven met Water Veiligheid en Waterbouw Maatschappelijke vragen Strategisch onderzoek Veiligheid zout (kerndomein 9.1a) Roadmap Inrichting en Integraal kustbeheer Roadmap Systeemgedrag Roadmap Belastingen en sterkte Strategisch onderzoek Veiligheid zoet (kerndomein 9.1b) Roadmap Duurzame rivier Roadmap Veiligheidsfilosofie Strategisch onderzoek Waterbouw (kerndomein 9.4) Roadmap Waterbouwkunde voor Klimaatadaptatie Roadmap Innovatieve en Duurzame Materialen Roadmap Water en Bodem rond Constructies Roadmap Voortgaande Vernieuwingen in de Waterbouw Roadmap Energie en Water 29 5 Leven met water Waterbeheer en gebruik Maatschappelijke vragen Strategisch onderzoek Waterbeheer en gebruik (kerndomein 9.2) Roadmap Stroomgebieden en hoofdwatersysteem Roadmap Regionaal waterbeheer Roadmap Stedelijk waterbeheer Strategisch onderzoek Gezonde watersystemen (kerndomein 9.3) 36

5 5.3.1 Roadmap Toolbox Noordzee Roadmap Innovatieve inrichting watersystemen Roadmap Diffuse bronnen Roadmap Effect klimaat op waterkwaliteit en ecosystemen Roadmap Building with Nature 41 6 Bouwen voor ruimte Bouwen en slappe bodem Maatschappelijke vraag Strategisch onderzoek Bouwen op slappe bodem (kerndomein 8.1) Roadmap Onderhoudsarme Infra Roadmap Beheerst Benutten van de Ondergrond Roadmap Inrichten nieuwe gebieden Roadmap Bouwput Inzicht 47 7 Leefomgeving Gebiedsontwikkeling en gezonde bodemsystemen Maatschappelijke vragen Strategisch onderzoek Water, ondergrond en ruimte (kerndomein 11.1) Roadmap Klimaatadaptatie, water en RO Roadmap Duurzaam ruimtegebruik en Ondergrond Roadmap Ruimtelijke kwaliteit en ontwerpend onderzoek Strategisch onderzoek Gezonde bodemsystemen en materialen (kerndomein 11.2) Roadmap Land: Strategieën voor bodem- en grondwaterbeheer Roadmap Waterbodem beheerstrategieën Roadmap Sanering Roadmap materiaal: aanpassen grondeigenschappen 58 8 Informatiesystemen Maatschappelijke vraag Strategisch onderzoek Informatiesystemen (kerndomein 12.1) Roadmap Real time voorspellen Roadmap Informatiesystemen 63 9 Kennis en Faciliteiten als vermogen Deltadisciplines Kennis als Vermogen activiteiten Samenwerking met universiteiten Technologische verkenningen en netwerken Versterken disciplines door synergie Faciliteiten als Vermogen activiteiten Laboratorium faciliteiten Proeftuinen Software 69 Bijlage(n) Bijlage 1 Bijlage 2 Bijlage 3 Bijlage 4 Bijlage 5 Bijlage 6 Afkortingen Performance indicators programma van eisen (PINs) Relatie Vraagsturing en Roadmaps Koerswijzigingen, roadmaps en financiering Relatie Roadmaps en disciplines Relatie Roadmaps en samenwerkende partijen

6

7 1 Inleiding 1.1 Strategisch kader waar doen we het voor? Nederland is een van de hoogst ontwikkelde deltagebieden in de wereld. Een welvarende samenleving met een hoge dichtheid van bebouwing en activiteiten, bijzondere natuurgebieden en een fijnmazig netwerk van infrastructuur. Grote delen van het land zijn polders. Ze moeten continu worden bemalen om te voorkomen dat het grondwater boven het maaiveld komt. Door het bemalen klinkt de bodem in, en vergaat het veen aan de lucht, zodat het oppervlak steeds verder zakt. De slappe grond vereist bovendien bijzondere funderingen om te zorgen dat sluizen, bruggen, wegen, gebouwen en andere constructies niet wegzakken of opdrijven in het grondwater. Parkeergarages, kelders en andere ondergrondse voorzieningen moeten waterdicht zijn om het grondwater buiten te houden. Om het leven in de delta duurzaam mogelijk te maken in het licht van klimaatverandering en steeds stringentere eisen, moeten tijdig de juiste maatregelen worden genomen. Maar wanneer is tijdig? En wat is juist? En hoe groot zijn de risico s eigenlijk? Die vragen zijn niet meer te beantwoorden door solerende specialisten; er is een integrale benadering nodig van de delta en de samenleving die zich hier heeft ontwikkeld. Integraal betekent dat de traditionele scheiding tussen land en water, zowel in onderzoek als in toepassing doorbroken wordt. Integraal betekent ook maatschappelijke processen in kaart brengen en zichtbaar maken welke afwegingen een rol moeten spelen bij het beheer en de inrichting van onze delta. Bovenstaande vormt het strategische kader voor Deltares, die deze vragen in hun integraliteit kan beantwoorden. Het motto van Deltares Enabling Delta Life verwoordt dat Deltares zich richt op het mogelijk maken, het scheppen van de juiste condities voor het leven van natuur en mens. 1.2 Waarvoor is dit document Dit document beschrijft de hoofdlijnen van het onderzoeksplan 2009 van Deltares, dat mede gefinancierd wordt door de Nederlandse overheid. Het is een integraal plan, waarin het onderzoek dat via verschillende regelingen gefinancierd wordt, op thematisch niveau bij elkaar is gebracht. In de notitie Kennis voor de Samenleving (2006) benoemt de overheid een aantal maatschappelijke thema s waarvan er vier expliciet voor Deltares van belang zijn. Bij de structurering van het onderzoeksprogramma is uitgegaan van deze thema s, die in verband met de omvang verder zijn opgedeeld. Het betreft de financiering van het strategische onderzoek (SO) van: het ministerie van OCW, die vooral ingezet is op disciplinaire kennis en de strategische onderzoeksfaciliteiten; de vakministeries V&W, VROM en LNV, die vooral ingezet zijn op de interdepartementale strategische kennisvragen, inclusief die van de regionale overheden het ministerie van EZ, dat inzet op strategische innovatievragen van het bedrijfsleven, mede in het licht van de internationale concurrentiepositie van het Nederlandse bedrijfsleven. Dit deel van het plan wordt ter goedkeuring aan de Raad voor het Deltaonderzoek voorgelegd. Het betreft tevens de samenhang met het toegepast onderzoek (TO) voor het ministerie van V&W. Het doel van het toegepast onderzoek voor V&W is het borgen en verbeteren van de kwaliteit van de primaire processen van het Ministerie van Verkeer en Waterstaat, waarbij onderscheid wordt gemaakt tussen onderzoek t.b.v. de beleidsondersteuning en -advisering van de beleidskernen van VenW, de landelijke taken van RWS, grote infrastructurele werken en de service level afspraken op het gebied van modellen en software, en de expertise bij calamiteiten. Dit deel van het plan wordt ter goedkeuring voorgelegd aan de Waterdienst, die als penvoerder namens DG Water en RWS (inclusief de RWS Bouwdienst) optreedt. De integratie van dit pakket aan onderzoekstromen in Deltares zal de doelmatigheid van de inzet van deze overheidsmiddelen vergroten en tevens de doorwerking van de resultaten naar de praktijk en zo de maatschappelijke impact optimaliseren. 1 van 69

8 1.3 Wat staat erin, leeswijzer Het strategisch en toegepast onderzoeksplan heeft twee inleidende hoofdstukken. In hoofdstuk 2 wordt de totstandkoming van het programma van eisen voor 2009 en van de belangrijkste referenties van de kennis- en innovatievragen gegeven. Hoofdstuk 3 beschrijft de opzet en structuur van het gehele onderzoeksprogramma van Deltares. Onderdeel daarvan is de samenwerking met collega-kennisinstituten en het bedrijfsleven, alsmede de kennisoverdracht naar de omgeving. De vijf hoofdstukken daarna beschrijven de hoofdlijnen van het onderzoek van de verschillende thema s: Leven met Water Veiligheid en Waterbouw, in hoofdstuk 4 Leven met Water Waterbeheer en -gebruik, in hoofdstuk 5 Bouwen voor Ruimte - Bouwen en Slappe Bodem, in hoofdstuk 6 Leefomgeving Gebiedsontwikkeling en gezonde bodemsystemen, in hoofdstuk 7 Informatiesystemen, in hoofdstuk 8. In deze hoofdstukken worden aan de hand van roadmaps (zie par 3.3) de doelen van de verschillende onderzoekslijnen beschreven en de specifieke strategische en toegepaste onderzoeksvragen, die in 2009 opgepakt worden. De eigenlijke projectvoorstellen zijn opgenomen in een separate bijlage. 2 van 69

9 2 Programma van Eisen Vraagsturing Conform de aanbevelingen van de commissie Wijffels moet het onderzoek van Deltares aansluiten op de maatschappelijke vraag, Dit betekent dat het onderzoek moet aansluiten op de kennis- en innovatievragen van overheden, bedrijfsleven en andere partijen in de maatschappij. Het vraagsturingsproces richt zich op de ontwikkeling van onderzoeksprogramma s die beantwoorden aan gebundelde kennisvragen van overheden en bedrijven. Daarbij worden (onder andere) kennisarena s gebruikt als middel om de kennisvragen te identificeren en te bundelen. Deltares onderscheidt arena s op verschillende niveaus: institutionele: zoals de Raad voor het Deltaonderzoek; thematisch-strategisch: interdepartementaal en per thema georganiseerd door ministeries; thematisch-toegepast: georganiseerd per ministerie; programmatische: in samenwerking met private of privaat/publieke organisaties zoals het netwerk deltatechnologie van het NWP 1, het Centrum Ondergronds Bouwen, de consortia in Delft Clusterverband, Flood Control 2015 en Building with Nature. productgerichte: gebruikersbijeenkomsten al dan niet gecombineerd met kennisverspreiding (symposia, cursussen, workshops georganiseerd per gebruikersgroep); Tabel 1: Type arena, met daarbij aangegeven de inbreng van de verschillende partijen Type arena Inbreng van Publieke organisaties Private organisaties Institutionele x x Thematischstrategisch x (x) Thematischtoegepast x (x) Programmatische (x) x Productgerichte (x) x Publieke en private partijen zijn met verschillend gewicht in de verschillende arena s ingeschakeld (zie tabel boven). Bij de programmering van het onderzoek voor het lopende jaar (2008) liepen de vraagarticulatieprocessen geheel asynchroon. In 2008 is het gelukt om deze processen dichter bij elkaar te brengen, zodat voor de programmering 2009 een betere afstemming bereikt kon worden, die evenwel nog verder verbetering behoeft. De vraagsturing van het Rijk en lagere overheden is tot stand gekomen door middel van bijeenkomsten met vertegenwoordigers van alle departementen in zogenaamde arena s (zie verder 2.3). Alle informatie uit deze arena s was in de eerste week van juli beschikbaar voor de penvoerende ministeries, die de verschillende onderzoeksinstituten aansturen. Het Programma van Eisen voor Deltares (strategische vragen) is daarop door V&W opgesteld met referenties naar de drie verschillende arena s. Het programma van Eisen voor Deltares is begin juli vastgesteld door V&W als penvoerend ministerie. Het programma van eisen en de fiches uit de strategische kennisbehoefte water vormen de directe basis voor de programmering en prioritering van nieuwe onderwerpen. Daarnaast leiden de vragen uit de fiches waar nodig en mogelijk tot bijsturing van lopende onderzoekstrajecten. 1 Netherlands Water Partnership, een publiek-privaat samenwerkingsverband van Nederlandse organisaties op het gebied van watertechnologie, dat zich onder andere bezighoudt met de identificatie van gewenste strategische ontwikkelingen. 3 van 69

10 Aansturing en financiering onderzoeksfasen Resultaten Voor Overheden, NGO s en burgers Voor Bedrijven en brancheorganisaties Samenwerking Direct < 1 jaar Korte termijn resultaat 1-2 jaar Middellange termijn resultaat 2-4 jaar Lange termijn resultaat 5-8 jaar Specialistisch advies SLA s Modellen, Crisismanagement, Experts Toegepast onderzoek (V&W: DGW, RWS, STOWA) Contract R&D, overheden Strategisch onderzoek Thematisch (V&W, LNV, VROM en EU) Toegepast onderzoek (EZ, V&W: WINN) Contract R&D, bedrijven Strategisch onderzoek Thematisch (EZ, FES, EU en JIP s) Disciplinair strategisch onderzoek (OCW) Ontwikkeling onderzoeksfaciliteiten Kennisoverdracht Bilateraal Preconcurrentieel, branche 16 april Institutionele arena Onder regie van de Raad voor het Deltaonderzoek zijn door overheden en bedrijfsleven de strategische kennis- en innovatievraagstukken geformuleerd in termen van uitdagingen met betrekking tot het water en de ondergrond. Deze visie op deltavraagstukken vormt daarmee het kader voor kennisinstellingen betrokken bij deltaonderzoek in Nederland. Het vormt ook het kader voor de thematische en programmatische arena s onder regie van overheden (gecoördineerd in de kennis platforms water en bodem)en bedrijfsleven (gecoördineerd in stuurgroep de DeltaTechnologie). Het onderzoeksinstituut Deltares heeft als missie met onderzoek bij te dragen aan een veiligere, schonere en duurzamere inrichting van en voorzieningen in de Nederlandse delta en impliciet in andere deltagebieden in de wereld en is daarmee een van de belangrijke kennis instellingen voor de Raad voor het Deltaonderzoek. Dit geldt ook voor (delen van) KNMI, Alterra/Imares, KWR (vh Kiwa) en TNO. Dit zijn dan ook naast universiteiten de belangrijkste onderzoekspartners voor Deltares. De Raad voor het Deltaonderzoek agendeert, stimuleert en stuurt op deze institutionele samenwerking. 2.3 Thematisch-strategische arena s De overheid organiseert in een twaalftal maatschappelijke thema s de articulatie van alle interdepartementale strategische kennisvragen voor de middellange en lange termijn. In elk thema worden daarvoor bijeenkomsten, arena s, georganiseerd waar interdepartementaal met lagere overheden en het bedrijfsleven strategische kennisvragen geïdentificeerd en geprioriteerd worden. Dit resulteert in een strategische kennisagenda voor elk maatschappelijk thema. De jaren 2007 en 2008 waren een aanloop naar een gestructureerde aanpak van vraagsturing. In het jaar 2007 kwam een groot aantal gefragmenteerde vragen uit losse arena s die door de verschillende ministeries werden georganiseerd. Dit jaar zijn er een aantal acties geweest die tot bundeling van vragen hebben geleid. VenW heeft onder de titel Leven met Water arena s georganiseerd om bundeling te realiseren, resulterend in het document: Strategische Kennisbehoefte Water. Daarnaast heeft RWS Bouwdienst in samenwerking met de Dienst Verkeer en Scheepvaart het document Geotechnische problemen in Nederland samengesteld, dat als weerslag van een arena Bouwen voor Ruimte is beschouwd. Een 4 van 69

11 inventarisatie van kennisvragen van de Bouwdienst op het gebied van Waterbouw is in 2008 nog niet gerealiseerd. Er is overleg gaande om er voor te zorgen dat de programmering van activiteiten in 2009 zo goed mogelijk aansluit bij de lange-termijn kennisbehoefte. De ambtelijke top van VROM heeft de Raad voor Ruimtelijk-, Milieu- en Natuuronderzoek ingeschakeld bij het inventariseren van de kennisvragen op het thema Bouwen voor Ruimte. Deze zijn samengevat in het document VROM wil kennis voor overmorgen. Daarnaast is gebruik gemaakt van de Strategische Milieukennisagenda DGM. Het ministerie van LNV heeft rond het thema Leefomgeving ook verschillende activiteiten georganiseerd, maar dit heeft nog niet geresulteerd in een overkoepelend document. Wel zijn er beschrijvingen gemaakt van gewenste projecten. Het ministerie van EZ heeft de kennisagenda Duurzame energie opgesteld, als product van de arena Energie. Met name de inpasbaarheid van verschillende oplossingen en de water- en energievraagstukken komen hierin aan bod. Het ministerie van EZ heeft arena's georganiseerd op het gebied van materialen en op het gebied van sensortechnologie en space applications. Deze hebben niet direct geleid tot kennisvragen die tot de competentie van Deltares behoren. Wel heeft EZ deelgenomen aan de bovengenoemde kennisarena s van de andere ministeries en programmatische arena s met het bedrijfsleven. Deltares neemt deze strategische kennisagenda s als uitgangspunt voor de programmering van het strategische onderzoek. Een specifiek onderdeel daarin vormt de investeringen vanuit OCW in de noodzakelijke disciplinaire basis met enerzijds het universitaire onderzoek door promovendi en hoogleraren en anderzijds de experimentele en software faciliteiten, die een voorwaarde zijn voor het kunnen doen van onderzoek. Deze basis ondersteunt het vraaggestuurde onderzoek voor alle bovengenoemde thema s. 2.4 Thematisch-toegepaste arena s De vraagarticulatie bij V&W is gestart met een inventarisatie van toegepaste kennisvragen binnen V&W (DGW en RWS), die in het programma van eisen opgenomen zijn. In augustus 2008 zijn door de Waterdienst een vijftal workshops gehouden met Deltares, waarin de kennisvragen toegelicht en besproken zijn. In deze workshops hebben kennismanagers en delegaties van programmeerteams van Deltares deelgenomen. De resultaten zijn vastgelegd in zogenaamde fiches waarin de behoeften met betrekking tot (1) waterveiligheid, (2) waterbeheer en gebruik, (3) operationeel waterbeheer, (4) geotechniek en (5) waterinnovaties zijn beschreven. In al deze workshops zijn ook de voor die thema s benodigde modellen geagendeerd, waarmee de behoeften voor de SLA Modellen geïnventariseerd zijn. Per 1 september zijn al deze fiches aan Deltares beschikbaar gesteld. Ten opzichte van vorig jaar is dit 3 maanden eerder, maar nog 2 maanden na de fiches voor het SO en dus nog niet geheel synchroon. Volgend jaar hopen we beide programmeringsprocessen geheel in elkaar te kunnen schuiven, waardoor een betere afstemming bereikt kan worden tussen SO/TO en SLA, maar ook met andere kennisinstellingen. Daarnaast kan daarmee een efficiëntieslag behaald worden. Voor de ander voor Deltares relevante ministeries is het toegepast onderzoek nog niet op eenzelfde gestructureerde wijze in kaart gebracht. Voor LNV wordt samengewerkt met Alterra/Imares en voor VROM met PBL/RMN. Ook vindt er programmering van toegepast onderzoek plaats voor lagere overheden. Hierin spelen STOWA en Rioned voor water een belangrijke rol. 2.5 Programmatische arena s Ook het bedrijfsleven heeft behoefte aan strategisch onderzoek. De preconcurrentiele strategische kennisagenda s van bedrijvenconsortia of bedrijfstakken sturen mede het strategisch onderzoek van Deltares. De stuurgroepen Delta- en watertechnologie spelen hierbij een centrale rol. De instituten waaruit Deltares is gevormd, kennen al een traditie van identificatie en bundeling van kennisvragen uit het bedrijfsleven. Delft Cluster, de JIP s bij het voormalige WL Delft Hydraulics en de EZ-cofinancieringsregeling van TNO zijn hiervan voorbeelden. Bij nieuwe ontwikkelingen wordt voortgebouwd op de bestaande contacten en consortia, maar worden ook nieuwe kanalen gezocht. 5 van 69

12 Binnen het Delft Cluster (Bsik) programma zijn een aantal strategische samenwerkingsverbanden ontstaan (of verder uitgebouwd), die als belangrijke voedingsbodem dienen voor thema 8 (Bouwen voor Ruimte) en uitbouw van de samenwerking met bedrijven, zoals: Consortium ondergronds bouwen, dat de samenwerking met COB op het gebied van ondergronds bouwen structureert de samenwerking met CUR op het gebied van funderingen de samenwerking met CROW op het gebied van onderhoudsarme (spoor)wegen Bijzonder aan deze samenwerkingsverbanden is dat niet alleen het bedrijfsleven is aangesloten, maar ook Rijkswaterstaat een belangrijke partner is. Belangrijke programmatische arena s zijn ook de Bsik-programma s Leven met Water en Kennis voor Klimaat. Bij deze programma's ligt het accent minder op samenwerking met bedrijfsleven alleen, en meer op de samenwerking met overheden en kennisinstellingen. Met name in proeftuinen en hotspots participeert het bedrijfsleven in onderzoek. Rond het thema waterbouw bestaan al lange tijd goede contacten met het bedrijfsleven. Die resulteerden in een jaarlijks overleg over de programmering van meer toegepast onderzoek. Praktijk was dat ca. 25% van de projecten een tijdshorizon hadden van ca. 2 jaar en werkelijk langlopende onderwerpen een klein deel van de programmering uitmaakten. Sinds enige tijd is men actief geweest met de ontwikkeling van Joint Industry Projects (JIP s), met een langere tijdshorizon en deelname van een groter aantal bedrijven. Er zijn nu 5 JIP s, 1 in uitvoering en 4 in verschillende stadia van ontwikkeling. Ook op het gebied van bodemsaneringtechnologie is er traditie van samenwerking tussen Deltares en het bedrijfsleven. De EZ cofinancieringsregeling van TNO speelt hierbij een centrale rol. Nieuwe vragen liggen er op het gebied van water en energie. De overheid stimuleert dit type vraagsturing door initiatieven als het Innovatieprogramma Water (WINN) en de Maatschappelijke Innovatie Agenda Water (MIAW), waarin Deltatechnologie prominent een rol speelt. Het uitgangspunt voor uitvoering is de betrokkenheid van het bedrijfsleven. Het Netwerk Deltatechnologie speelt hierbij een belangrijke rol en is van grote waarde voor Deltares. Nu al is het netwerk betrokken bij initiatieven als de Zuidwestelijke Delta, Flood Control 2015, Klimaatbestendig bouwen, Deltasteden, Building with Nature, Zandmotor en de Afsluitdijk (versterking en vernieuwing), programma s met een langere tijdshorizon en brede scope rond belangrijke maatschappelijke vraagstukken. Het Netwerk kan gaan fungeren als kennisarena, waarin verdere identificatie en bundeling van kennisvragen gestalte kan krijgen. 2.6 Productgerichte arena s De productgerichte arena s gaan vooral over kennisproducten die in sterke interactie tot stand komen met gebruikers en gebruikersverenigingen van kennisproducten: software (Delft GeoSystems en DelftSystems), cursussen en CoP's. Kennis en kunde ontwikkeld in projecten en programma s wordt generiek toepasbaar gemaakt hetgeen leidt tot een intensief gebruik door óók kleinere (MKB) bureaus en aannemers. Het denken in kennisproducten en de interactie met de gebruikers om tot de producten en de optimalisatie daarvan te komen is de laatste jaren sterk ontwikkeld. Binnen het Delft Cluster-programma is veel ervaring opgedaan met het koppelen van de processen van kennisverspreiding en kennisverankering in de omgeving, met dat van vraagarticulatie. Onder het motto Communicatie: van sluitpost naar speerpunt heeft Delft Cluster in de tweede fase ( ) participatie van kennisgebruikers centraal gesteld. 6 van 69

13 Sector Instituten Rijkswaterstaat Tacit knowledge: Competentieverhoging Verbreding in sector Professioneel opdrachtgeverschap Deltares producten Overheden Bedrijfsleven Codified knowledge: Regelgeving Leidraden Normen werkgroepen Kennisverankering door samenhang en samenwerking Het uitgangspunt daarbij is dat communicatie niet aan het eind van de uitvoering van projecten komt, maar verweven is met het hele reilen en zeilen van het onderzoek. Vanaf de start (vormgeving van projecten) tot uitvoering van projecten en verspreiding van resultaten is communicatie een belangrijke spil. Op alle niveaus, van bestuur tot kernthema's en projecten, zijn communicatiestrategieën ontwikkeld voor intensief contact met gebruikers. Naast de website en allerlei vormen van publicatie (zelfstandig of in samenwerking met sectororganisaties) zijn er de Communities of Practice (CoPs). Hierin kunnen gebruikers kunnen onderling ervaringen uitwisselen, meepraten over projecten, over benutting van resultaten en over kennisvragen voor de nabije of verdere toekomst. Naast de CoP s vormen symposia, cursussen, workshops en gebruikersbijeenkomsten een sterke ondersteuning van de basisfilosofie: meepraten, meedoen, leren en gebruiken. Ook de communicatie met private en publieke opdrachtgevers in het kader van Specialistische Advisering (SPA maar ook commerciële opdrachten) is een rijke bron van kennisvragen. Door systematisch bij het afronden van projecten na te gaan welke kennisvragen niet binnen de projectkaders van tijd en geld konden worden opgelost ontstaat een overzicht van kennisleemtes die een directe impact hebben op de praktijk. Het systematisch inventariseren van kennisvragen bij het afronden van opdrachten maakt deel uit van het (vernieuwde) kwaliteitssysteem van Deltares. Dit is uiteraard slechts een eerste stap. Het aggregeren en prioriteren van de kennisvragen en het in verband brengen met de vragen uit de formele kennisarena s zijn noodzakelijke vervolgstappen. Deze structurele inbedding in de onderzoeksprogrammering zal in 2009 nadere aandacht behoeven. 2.7 Monitoring en Performance Indicators Deltares voorziet het penvoerend ministerie per kwartaal van een voortgangsrapportage. Hierin wordt de inspanning en de inhoudelijke voortgang vermeld. Deze rapportage wordt elk kwartaal besproken tussen de Waterdienst en Deltares. In het programma van eisen zijn aan Deltares performance indicators voor onderzoek meegegeven, deze hebben betrekking op de wijze waarop Deltares geacht wordt het strategisch- en toegepast onderzoek uit te voeren. Dit omvat onder andere manier van samenwerken met Universiteiten, andere kennisinstellingen, de overheden en het bedrijfsleven. Specifieke eisen worden gesteld aan de overdracht van kennis en innovaties. De PINs zijn te vinden in bijlage 2. 7 van 69

14 3 Opzet Onderzoeksprogramma Structuur van het programma Deltares streeft naar een integraal onderzoeksprogramma, waarin het strategisch en toegepast onderzoek in samenhang geprogrammeerd en uitgevoerd worden. Overlap en hiaten in het onderzoek worden zo vermeden, en de interne en externe capaciteit die nodig is kan beter benut en gepland worden. Bovenal stromen de ontwikkelde kennis en producten zo sneller door naar de praktijk. De verschillende onderdelen van het onderzoek van Deltares vinden hun context in zogenaamde roadmaps. Een roadmap is een plattegrond, of beter: een routeplanner waarin de verschillende projecten van een onderzoeksgebied hun plaats vinden. Ook onderzoek dat buiten Deltares wordt uitgevoerd kan een rol spelen. Een roadmap heeft twee assen: horizontaal de tijd (met een tijdhorizon van enige jaren), verticaal het type onderzoek, evoluerend van fundamenteel (meestal universitair, bijvoorbeeld in de vorm van promovendi experimenten in laboratorium of veld), via strategisch onderzoek (SO) en Toegepast Onderzoek (TO) naar de toepassing in de praktijk. Voor Deltares betekent dit laatste: producten en diensten die overgedragen worden aan private partijen (ingenieursbureaus, aannemerij) en/of die nodig zijn voor ondersteuning van V&W (via specialistische advisering of de service level agreements). De trajecten in roadmaps maken duidelijk hoe een bepaald onderwerp in de loop van enkele jaren doorgroeit naar echte toepassing en antwoord op een kennis of innovatie vraag, maar ook dat er op ieder moment een redelijke mix van fundamenteel, strategisch en toegepast onderzoek en toepassing plaats vindt in verschillende trajecten om enerzijds de fundamentele ontwikkeling van enige jaren terug te verzilveren, en anderzijds de kiemen te leggen voor toepassingen in de toekomst (op termijn van enkele jaren). Het concept van de roadmap is in het onderzoeksplan 2009 voor het eerst Deltares-breed geïntroduceerd. Veel roadmaps zijn daarom nog volop in ontwikkeling. De aansluiting van universitair onderzoek is niet overal geconcretiseerd, de koppeling met TO, SLA en SPA en andere toepassingstrajecten is nog niet overal even goed uitgewerkt, en er zijn nog "oude" verplichtingen die niet goed in de gekozen strategische lijnen passen. Een dertigtal roadmaps vormt de ruggengraat van het onderzoek van Deltares (in 2009: 31). Dat aantal zal in de loop van de tijd kunnen variëren, maar verwacht mag worden dat een roadmap een levensduur van zeker 5 à 10 jaar zal hebben. In die tijd kunnen meerdere generaties onderzoekslijnen door de roadmap heenschuiven. Daarbij kan ook de focus van een roadmap geleidelijk verschuiven. De 32 roadmaps zijn gegroepeerd in een vijftal thema s, die zowel aansluiten bij de maatschappelijke thema s voor kennisontwikkeling als de V&W programma s voor toegepast onderzoek. In elk thema is er ruimte voor innovaties op het gebied van de Deltatechnologie. In de roadmaps hebben ook de modellen en de toegepaste onderzoekstrajecten een plaats. Op deze wijze ontstaat een helder inzicht in welke kortetermijn kennisproducten beschikbaar komen (innovaties met het bedrijfsleven en/of RWS, software die naderhand in een SLA Modellen terugkomt), welke middellangetermijn kennisproducten (zoals mijlpalen in kennisopbouw voor V&W Beleidsondersteuning en Advies (BOA) en Landelijke Taken (LT)) en welke lange-termijn kennisproducten (zoals nieuwe inzichten en publicaties, vanuit het interdepartementaal aangestuurde onderzoek). Deltares kent naast strategisch onderzoek en toegepast onderzoek ook contract research (opdrachten). Dat zijn geen gescheiden werelden. Toegepast onderzoek en opdrachten kunnen worden uitgevoerd als er een samenhangend geheel van kennis is dat gevoed wordt door strategisch onderzoek. Ook het toegepaste onderzoek en opdrachten voor contract research en specialistisch advies dragen bij aan die kennisbasis. Met de roadmaps, waar de verbindingen tussen lange en korte termijn op natuurlijke wijze kunnen worden gelegd, probeert Deltares de kruisbestuiving tussen de verschillende soorten onderzoek te maximaliseren. 8 van 69

15 In bijlage 3 is het overzicht te vinden van alle roadmaps en de relatie met de kennisvragen uit de verschillende arena s. 3.2 Financieel overzicht strategisch onderzoek Bij de programmering van het onderzoek is uitgegaan van het door het rijk aangegeven totaal beschikbare budget: V&W 9.1, EZ 1.5, OCW 2.1 en OCW via TNO 4.6 M. De OCW bijdrage via TNO zijn als volgt geoormerkt: V&W 1.2, VROM 0.4, LNV 0.8, EZ 0.7 en OCW 1.5 M. Op basis van verplichtingen (doorlopend meerjarig onderzoek, bijvoorbeeld in FES-programma s of in Europees verband) en van nieuwe prioriteiten van de kennisvragers, o.a. resulterend in een sterkere oriëntatie op gammaonderwerpen, is een toekenning van de budgetten aan de roadmaps gedaan. In bijlage 4 zijn de belangrijkste koerswijzigingen aangegeven. Deze roadmap budgetten zijn weer samengenomen in de budgetten per kerndomein. De budgetten in deze tabel opgenomen bij Kennis als Vermogen en Faciliteiten als Vermogen zijn aan de roadmaps en kerndomeinen toegekend, geoormerkt voor besteding ten behoeve van het specifieke doel. Kerndomein Budget (k ) 8.1 Bouwen & slappe bodems a Veiligheid & inrichting (zout) b Veiligheid & inrichting (zoet) Waterbeheer en -gebruik Gezonde watersystemen Waterbouw Ondergrond, water & ruimte Gezonde bodemsystemen & materialen Informatiesystemen 1200 KaV disciplinair onderzoek & allianties 2800 FaV faciliteitgebonden onderzoek incl. software 2550 MT-Kennis: programma management & beleidsruimte 1150 TOTALEN Deze budgetten vormen het financiële kader voor de het strategische onderzoek in de roadmaps binnen een kerndomein. Bij deze getallen is nog geen rekening gehouden met de prijscompensatie Een deel van de roadmaps zijn gericht zijn gericht op innovaties voor het bedrijfsleven. Hiervoor zijn EZ budgetten gereserveerd. Deze kunnen alleen besteed worden onder de voorwaarde dat er bedrijfsleven mee investeert. In bijlage 4 zijn de roadmaps aangegeven waar het bedrijfsleven participeert met de indicatieve EZ budgetten. 3.3 Programmeringsproces Strategisch onderzoek Programmeerteams Binnen Deltares zijn negen programmeergroepen aan de slag gegaan om onderzoeksvoorstellen voor elk kerndomein op te stellen, die in de eerste plaats beantwoorden aan de interdepartementale strategische kennisvragen. Deze vragen zijn gebundeld en afhankelijk van de specifieke situatie wordt een dergelijke vragenbundel toegedeeld aan één kerndomein en opgenomen in een roadmap. Speciale aandacht in het proces is daarbij voor onderwerpen die raakvlakken hebben met meerdere kerndomeinen om te voorkomen dat zij tussen wal en schip vallen. In het bijzonder (maar niet alleen) geldt dit voor onderwerpen die aan de orde komen in thema 12 2 ), het gebruik van disciplinaire kennis (Kennis als 2 Thema 12 neemt een bijzondere positie in bij de maatschappelijke thema s. Het kan worden gezien als een bedrijfslevengerichte as voor alle thema s. Met de regievoerder van thema 12 is dan ook overeengekomen dat er geen 9 van 69

16 Vermogen) en de inzet van faciliteiten (Faciliteiten als Vermogen). Zo wordt zowel een goede multidisciplinaire aanpak als een bewaking en versterking van de kennis binnen elk kerndomein gewaarborgd. In figuur 2 is de situatie geschetst voor de maatschappelijke vraagthema s van de Rijksoverheid. Voor de programmering van het onderzoek in opdracht van en/of in samenwerking met bedrijven wordt bij deze structuur aangesloten. Roadmap voorstellen Uiteindelijk zijn er voorstellen opgesteld voor aan strategisch onderzoek in een roadmap gerelateerd een of meerdere kennisvragen. Deze onderzoeksvoorstellen hebben een omvang in de orde van ke en zijn daarmee wezenlijk groter dan de projectvoorstellen in voorgaande jaren. Dit leidt naar verwachting tot een grotere samenhang en minder versnippering van de onderzoeksbudgetten. Ieder projectvoorstel wordt weergegeven en inzichtelijk gemaakt met behulp van een roadmap. afdelingshoofden marktteams & wetenschapsteam EU desk & disciplinegroepen uitvraag binnen randvoorwaarden Deltares SO/TO/SLA/KIP afstemming Imares, Alterra, TNO, Imares, etc OP2009 uitwerking naar RDO projectplannen mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec jan Vraag - articulatie Programmering Vaststellen Uitvoering definitieve roadmaps verplichtingen Programma van Eisen (extern) In dit proces worden contacten met vragers en andere aanbieders gelegd. De opdracht aan de programmeergroepen is ook om daarbij de relevante afdelingen, marktgroepen en discipline-experts van Deltares te betrekken. Tevens dienen zij de mogelijkheden voor samenwerking met collegakennisinstituten expliciet te maken. aparte kennisarena s worden georganiseerd voor thema 12, maar dat gebruik gemaakt wordt van de kennisarena s van de andere maatschappelijke thema s. 10 van 69

17 Strategisch Onderzoek Programma Innovaties bedrijfsleven (EZ) 11.1 Ondergrond, water en ruimte Maatschappelijke thema s 12. Innovaties bedrijfsleven(ez) 9. Leven met water (V&W) 8. Bouwen voor ruimte (VROM) 11. Leefomgeving (VROM/LNV) K en F als vermogen (OCW) 9.1 Waterveiligheid en inrichting (zoet en zout) 9.4 Waterbouw 9.2 Gebruik en beheer water 9.3 Gezonde watersystemen 8.1 Bouwen in en op slappe bodem 11.2 Gezonde bodemsystemen 12.1 Informatiesystemen Kennis en Faciliteiten als Vermogen (OCW) 22/10/ Kennis en Faciliteiten als Vermogen Het versterken van de disciplinaire kennisbasis is een integraal onderdeel van het strategische onderzoek van Deltares. De financiering wordt ingezet op: 1. de ontwikkeling en beheer van disciplinaire expertise Deltares door sponsoren van hoogleraren, docenten, promovendi en wetenschappelijke netwerken; 2. de ontwikkeling en het beheer van fysische en chemisch-microbiologische experimentele faciliteiten in laboratoria en in het veld; 3. de ontwikkeling van database en software en modellen infrastructuur en netwerken. De specifieke onderwerpen die opgepakt worden volgen uit de behoeften in het strategische en toegepaste onderzoek, alsmede uit de disciplinaire visies in Deltares. In dit onderzoeksplan zijn de specifieke acties in de roadmaps opgenomen. 3.4 Programmeringproces Toegepast Onderzoek en SLA Modellen Toegepast onderzoek De Waterdienst heeft Deltares gevraagd medio september inzicht te geven in de contouren van de toegepaste onderzoekprogramma s. Dit proces vond plaats in een aantal workshops bij Deltares, waar delegaties van de Waterdienst en Deltares (kennismanagers en programmeerteams) bij betrokken zijn. De presentatie en discussie in de workshops heeft deels langs de lijnen van de financieringstromen binnen V&W (BOA en LT kavels) plaatsgevonden en deels langs de lijnen van de roadmaps teneinde daarin de geplande strategische en toegepaste onderzoeksprojecten gezamenlijk op te kunnen nemen. De resultaten van de sessies worden verwerkt in de eerste conceptoffertes, die vervolgens hun plaats vinden in het concept toegepast onderzoeksprogramma Deltares SLA Modellen In de verschillende workshops van het toegepast onderzoek zijn ook de behoeften met betrekking tot de SLA Modellen besproken, resulterend in concept projectplannen voor de beschikbare SLA budgetten. Daarnaast wordt er toegewerkt naar een meerjarenvisie op de Watermodellen voor V&W en andere partijen, inclusief de software en de daarbij benodigde gegevens en schematisaties. Ten opzichte van vorig jaar zijn de voorgestelde projecten van dezelfde omvang, maar meer naar inhoud georganiseerd en bij voorkeur met 1 projectleider per roadmap. In aanvulling op wat in het verleden reeds uitgevoerd werd zal binnen de SLA s (eventueel TO) in 2009 ook ruimte gecreëerd worden voor de huidige geotechnische rekenmodellen (M-Serie). Daarbij zal ook 11 van 69

18 bijzondere aandacht gegeven worden aan de 3D EEM en MPM rekentechnieken, om de problemen van de toekomst, met name betreft de veiligheid van de geotechnische waterkeringen in al zijn facetten en onzekerheden het hoofd te kunnen bieden. SLA crisimanagement Een speciaal onderdeel wordt gevormd door de SLA Crisismanagement. Op basis daarvan levert Deltares in het geval van een calamiteit kennis en capaciteit om de Waterdienst te ondersteunen. 3.5 Innovatie Vraagsturing beoogt effectiever innovatie te bereiken (doorbreken van de Europese paradox): effectieve aanpak van belangrijke maatschappelijke problemen én versterking van de internationale concurrentiepositie van Nederlandse kennisinstellingen en bedrijven. Samenwerking tussen kennisinstellingen, overheden en bedrijven is daarbij de sleutel. Een uitvinding is pas een innovatie als deze uit het laboratorium komt en daadwerkelijk in gebruik genomen wordt. Dit betekent voor het werkterrein van Deltares dat proces- en systeeminnovaties in gezamenlijkheid met de aannemerij en/of adviesbureaus (werkelijke toepassing) en de overheid (acceptatie en legalisering) moeten worden opgezet. Effectieve innovatie is een kwestie van co-creatie. Vraagsturing omvat verschillende elementen, die moeten leiden tot effectieve aanpak van belangrijke maatschappelijke problemen en versterking van de internationale concurrentiepositie van Nederlandse kennisinstellingen en bedrijven. In de discussie tussen het ministerie van Economische Zaken en de kennisinstellingen zijn zogenaamde bouwstenen geformuleerd die de belangrijke elementen van vraagsturing uitdrukken en als basis kunnen dienen voor metingen van voortgang en succes. Figuur 1: Bouwstenen van vraagsturing positie economische impact visie en ambitie ke nnis- interactie en samenwerking dynamiek Kennisontwikkeling vraagt tijd. Competenties die nodig zijn voor het beantwoorden van kortetermijnvragen moeten worden opgebouwd (of al aanwezig zijn). Eén van de kernboodschappen van het rapport De kracht van directe verbindingen van de Commissie Wijffels is de noodzaak van het ontwikkelen van een lange termijn visie en strategie op kennisontwikkeling. 3 Die strategische dialoog mag uiteraard niet leiden tot verstarring, er moet een zekere dynamiek zijn, de wereld om ons heen verandert: nieuwe kennis geeft nieuwe inzichten en nieuwe kennisvragen doemen op. Het bovenstaande bestrijkt in feite alle bouwstenen van figuur 1: kennisinstellingen, overheden en bedrijven moeten samenwerken, een gezamenlijke visie, ambitie en strategie ontwikkelen en investeren in 3 Zo zegt de Commissie dat overheden competenties moeten ontwikkelen om de strategische dialoog met kennisinstellingen aan te gaan en dat bedrijven moeten willen investeren in kennisontwikkeling; vooral programmatische samenwerking (samenwerking over langere termijn) moet daarbij worden versterkt. 12 van 69

19 kennisposities. Vraagsturing is nooit af, regelmatig zullen visie, ambitie en strategie moeten worden getoetst en zonodig bijgesteld (dynamiek). Duidelijk is dat de bouwstenen verschillend van aard zijn. Dat betekent ook dat de manier waarop voortgang en succes wordt gemeten zal verschillen per bouwsteen. Deltares is actief bezig met de ontwikkeling van een goed meetinstrumentarium: balanced score cards. De discussie is nog niet afgerond, maar een aantal elementen zijn al duidelijk: samenwerking en interactie, economische impact, en maatschappelijke impact. De mate van samenwerking en interactie met overheden en bedrijven kan afgemeten worden aan de aantallen partijen die meedoen in vraaggestuurde programma s en de mate waarin zij financieel bijdragen aan die programma s. 4 De economische impact (of breder economische en maatschappelijke impact) is bedoeld als maatstaf voor de mate waarin kennis in de praktijk wordt toegepast. In samenspraak met het ministerie van Economische Zaken is voor de meting van economisch impact gekozen voor de binnenlandse en buitenlandse omzet (contract research en specialistisch advies) van Deltares. Die geven de mate weer waarin bedrijven waarde hechten aan de kennis en competenties van Deltares, die zij (ook) kunnen gebruiken in internationale consortia (buitenlandse omzet van de bedrijven). Verruiming van de omzetmeting van Deltares naar overheidspartijen biedt de mogelijkheid om de scope van de effectmeting uit te breiden naar het geheel van maatschappelijke en economische innovaties. Financiering van het onderzoek via EZ Bedrijfsgericht strategisch onderzoek (zie ook 3.5) Zoals in 2.5 en 2.6 reeds is aangegeven heeft ook het bedrijfsleven strategische, lange-termijn kennisvragen. Het betreft hier in het algemeen preconcurrentieel onderzoek. Het programmeringsproces is afhankelijk van het programma en heeft zich dikwijls in de loop van een aantal jaren ontwikkeld. Met de afsluiting van het Delft Clusterprogramma is het zaak de daarin opgebouwde routines vast te houden voor de toekomst, bijvoorbeeld in het Consortium Blijvend Vlakke Wegen en het Consortium Ondergronds Bouwen DC-COB. In dit verband speelt ook het Netwerk Deltatechnologie een belangrijke rol en is van grote waarde voor Deltares. Hier heeft het bedrijfsleven de regie, ligt het primaat ook bij het bedrijfsleven en schuift de overheid aan. Nu al is het netwerk betrokken bij initiatieven als de Zuidwestelijke Delta, Flood Control 2015, Klimaatbestendig bouwen, Deltasteden, Building with Nature, Zandmotor en de Afsluitdijk. In het najaar van 2008 heeft het netwerk geïnventariseerd welke (kennis- en andere) vragen het bedrijfsleven heeft naar aanleiding van de Commissie Veerman en deze inventarisatie is informeel ingebracht in de programmering van Deltares. Vanuit Deltares wordt ook kleinschaliger het initiatief genomen voor programmering van bedrijfsgericht onderzoek in de vorm van joint industry projecten (JIP s), waarin meerdere bedrijven uit een sector samen aansturen en werken. Dit onderzoek is ook thematisch geïntegreerd in de roadmaps. Een deel van de financiering van Deltares komt via een aparte beschikking van het Ministerie van Economische Zaken. Deze financiering heeft met name ten doel de aansluiting van deltatechnologieontwikkelingen met en in het Nederlandse bedrijfsleven te bevorderen. Dit is een doelstelling die complementair is aan die van de andere departementen, waar de maatschappelijke vraag ( voor de BV Nederland ) centraal staat. Het door de overheid via de Interdepartementale Regiegroep ingezette vraagsturingsproces beoogt om vanuit de overheid tot een meer integrale vraagstelling te komen middels thema s. De overheid streeft daarbij meer focus en massa na en versterkt de verbindingen op vraagniveau tussen de ministeries. In lijn hiermee heeft Deltares, in overleg met EZ, een integrale programmering ontwikkeld waarin het EZ onderzoek is verweven in de overige thema s van de Regiegroep. Waterinnovatieprogramma V&W en Innovatieprogramma s Waterschappen 4 Alleen tellen van het aantal bedrijven is niet voldoende. Belangrijk is dat in de programma s partijen deelnemen die leidend zijn (of kunnen worden) in de achterliggende sectoren. Deltares zal toetsen of dit daadwerkelijk het geval is. 13 van 69

20 V&W hecht sterk aan het stimuleren van innovaties in de sector van de water- en deltatechnologie. Onderdeel van het toegepast onderzoek is het programma Waterinnovatie Rijkswaterstaat (WINN). Dit programma is primair gericht op de uitvoerende taken van Rijkswaterstaat. De resultaten zijn echter veel breder toepasbaar in de watersector. Een randvoorwaarde voor WINN is dat er intensief wordt samengewerkt in open innovatieprocessen met het Nederlandse bedrijfsleven. In 2009 zal zwaar worden ingezet op de doorwerking van nieuwe producten en diensten in het primaire proces van Rijkswaterstaat. Dit zal in nauwe samenwerking gebeuren met het Netwerk Deltatechnologie. De waterschappen investeren ook in innovaties. De Stowa speelt daarbij een belangrijke rol. Deltares treedt in overleg met de Stowa om te zien hoe Deltares kan bijdragen aan innovaties van bedrijven met producten en diensten de waterschappen en innovaties van producten van Deltares 3.6 Samenwerken in Deltares Het strategische onderzoeksprogramma wordt ondergebracht in projecten; in principe een per roadmap. In deze projecten wordt in het algemeen multidisciplinair samengewerkt teneinde de mijlpalen in het onderzoek te bereiken. In de praktijk betekent dit dat medewerkers van verschillende afdelingen en units projectmatig samenwerken. Daarnaast kent Deltares disciplinaire netwerken, waar de inhoudelijke kruisbestuiving en kwaliteitsborging op inhoud kan plaatsvinden. Deze netwerken spelen een belangrijke rol in de sturing en begeleiding van promovendi. In bijlage 5 is aangegeven hoe de disciplinaire kennis van medewerkers aangesloten is op de roadmaps. 3.7 Samenwerkingsverbanden met universiteiten, partnerinstituten en bedrijven Universiteiten vormen een belangrijke partner als ontwikkelaar en leverancier van fundamentele kennis die de basis vormt van met name het Strategisch Onderzoeksprogramma van Deltares. In vele gevallen betreft het daarbij onderzoek in promotietrajecten van promovendi die ofwel in dienst zijn van Deltares ofwel mede door Deltares worden gefinancierd. Door de personele unies via de Deltaresdeeltijdhoogleraren en docenten gebeurt het ook dat de promovendi geen formele band hebben met Deltares maar dat hun onderzoek wel inhoudelijk bijdraagt. In de beschrijvingen van de roadmaps is de bijdrage van de promovendi aan de kennisstroom in het betreffende onderwerp in een of enkele zinnen gekarakteriseerd. In een aantal gevallen is de samenwerking met een universiteit geformaliseerd in een structurele relatie. Actuele voorbeelden zijn het Kenniscentrum Geo-Engineering met de TU Delft, het Kenniscentrum Risicomanagement met de Universiteit Twente, het Kenniscentrum GeoSciences met de UU en het Kenniscentrum Bodem met de UU en de WUR. In voorbereiding zijn twee kenniscentra met de TU Delft op het gebied van Waterbouw en van Waterbeheer. In totaal zijn 80 promovendi min of meer aan het onderzoeksprogramma gelieerd. Een twaalftal Deltares-medewerkers is deeltijds hoogleraar (TU Delft, Universiteit Utrecht) en evenzoveel deeltijds Universitair (Hoofd)Docent. Daarnaast vinden talloze stagiaires een plaats bij Deltares bij hun (afstudeer)onderzoek wanneer dat past binnen het onderzoeksplan van Deltares. Naast de universiteiten zijn de collega-kennisinstituten belangrijke partners. In Nederland gaat het om kennisinstellingen op aanpalende vakgebieden zoals diverse instituten van TNO (Bouw, ICT), UNESCO- IHE, het KNMI, Alterra/Imares en het RIVM. Vaak betreft het samenwerken op roadmaps waar verschillende kennisinstellingen een inbreng moeten hebben om de doelstellingen van het onderzoek te kunnen bereiken. De wijze waarop dit georganiseerd wordt verschild van geval tot geval; in sommige gevallen vindt het plaats door eigen onderzoek, inclusief financiering, af te stemmen en tot een gemeenschappelijk eindproduct te komen, in andere gevallen besteedt Deltares een deel van het werk uit of treedt op als onderaannemer. De intenties en de manier van samenwerken zijn voor een aantal instellingen in samenwerkingsovereenkomsten vastgelegd. 14 van 69

21 Ook buitenlandse kennisinstituten vormen een belangrijke schakel in het kennisnetwerk van Deltares. De meest structurele samenwerking is die met een aantal instellingen in Singapore in de SDWA (Singapore Delft Water Alliance), waar sprake is van een gezamenlijk geprogrammeerd en uitgevoerd pakket onderzoek. Daarnaast zijn er samenwerkingsovereenkomsten met Geo Research Institute in Osaka (Japan) en de GeoHohai University in Nanjing (China). Op het gebied van de grote modelfaciliteiten wordt nauw samengewerkt met ERDC (Vicksburg, USA) en Oregon State University alsmede met de Geocentrifuge in Perth (Univ. of Western Australia). In Europees verband is Deltares voortrekker van het Hydralab-project dat samenwerking tussen Europese grote faciliteiten beoogt, en mede initiatiefnemer van het ECTP (European Construction Technology Platform). Hieruit voortvloeiende activiteiten moeten uiteraard passen in de roadmaps die immers een weerslag zijn van de onderzoekstrategie van Deltares. Een bijzondere positie wordt ingenomen door de Nederlandse Centra voor Kustonderzoek (NCK) en voor Rivierkunde (NCR). Hierin werken universiteiten (Delft, Utrecht, Twente, Nijmegen, Wageningen), kennisinstituten (Alterra, Imares, NIOZ, NIOO, UNESCO-IHE, Deltares) en gebruikers (RWS Waterdienst) samen op het gebied van kustgeomorfologie resp. rivierkunde. Zij vormen de externe afspiegeling van een aantal roadmaps in dit onderzoeksplan. De samenwerking is de afgelopen 17 resp. 10 jaar zeer succesvol gebleken. Zoals eerder gesteld is nauwe samenwerking tussen kennisinstellingen, overheden en bedrijven de sleutel om te komen tot innovaties die daadwerkelijk toegepast worden. Dit betekent voor het werkterrein van Deltares dat proces- en systeeminnovaties in gezamenlijkheid met de aannemerij en/of adviesbureaus (toepassing) en de overheid (launching customer, regelgeving) moeten worden opgezet. Effectieve innovatie is een kwestie van co-creatie. Dit gebeurt reeds in de vorm van consortia die vorm hebben gekregen in Delft Clusterverband (Blijvend Vlakke Wegen, Consortium Delft Cluster-COB), in ontwikkeltrajecten als SmartSoils en GeoBrain, in de Joint Industry Projects (JIP) en in de FESprogramma s Building with Nature en Flood Control Het bevorderen en versterken van deze samenwerkingsverbanden en vormen is een focuspunt voor Deltares gezien de conclusies van de Commissie Wijffels in termen van het versnellen van de innovatiecyclus, die tot de oprichting van Deltares hebben geleid. Hoe universitaire kennisinstellingen en bedrijven aangesloten zijn of worden is uitgewerkt en te vinden in bijlage Kennisoverdracht naar overheden, bedrijfsleven, wetenschap en publiek Kennisoverdracht naar de praktijk is geen kwestie van een eindrapport naar de opdrachtgever. Kennisoverdracht is een proces dat langs het gehele traject van kennisontwikkeling plaats moet vinden en het streven is dan ook om zoveel mogelijk tot een vorm van co-creatie te komen: samen de ontwikkeling uitvoeren. Niet elke opdrachtgever kan of wil zo intensief bij het onderzoeks- of ontwikkelproces betrokken zijn. De intensiteit en wijze van kennisoverdracht en co-creatie zal dus verschillen al naar gelang de aard van de opdrachtgever en de over te dragen kennis. Kennis moet stromen Uitgangspunt is dat kennisontwikkeling pas zijn doel bereikt als de kennis in de praktijk wordt toegepast en tot resultaten leidt. Kennisverspreiding is daarom een integraal onderdeel van de uitvoering van dit onderzoeksplan. Effectieve kennisverspreiding hangt af van de doelgroepen en de soort kennis, en is daarom maatwerk. Communicatie speelt daarbij een belangrijke rol om te laten zien wat Deltares in huis heeft. Openheid en interactie met de buitenwereld zijn uitgangspunten: kennis moet stromen en daarin zo min mogelijk belemmeringen ondervinden om de innovatiemotor in Nederland maximaal draaiend te krijgen. Kennisverspreiding via projecten In uitvoeringsprojecten (specialistisch advies aan de sector of aan V&W (SPA)) worden vragen van opdrachtgevers beantwoord. Met state of the art kennis gecombineerd met nieuwe kennis en inzichten 15 van 69

22 wordt de nieuwste kennis direct naar de toepassing gebracht. Zoals al opgemerkt in de vraagsturingsparagraaf 2.6 leidt dit proces, mits goed gemanaged, ook tot een effectieve vorm van vraagsturing. Kennis via ontwikkelprojecten Bij ontwikkelprojecten staat kennis- of productontwikkeling centraal. Kenmerkend is de aanwezigheid van een vragende gebruiker. Deze afnemer kan via een klankbordgroep bijdragen aan de begeleiding van het project, zodat er meegepraat en gestuurd kan worden. Intensievere kennisoverdracht ontstaat door andere partijen (ingenieurs- en adviesbureaus, aannemers, de Waterdienst) mee te laten ontwikkelen. Er is dan sprake van co-creatie. Zo brengen bijvoorbeeld industriële partners in een JIP-consortium de onderzoeksresultaten direct in de praktijk. Vergelijkbare voorbeelden zijn de consortia in Delft Clusterverband. Kennis via producten Veel kennis kan generiek gemaakt worden Veelal gestart als maatwerk via projecten of als resultaat van onderzoeksprojecten en programma s, blijkt kennis naderhand vaak voor grote groepen bruikbaar gemaakt te kunnen worden. Belangrijke voorbeelden zijn software en modellen. Met behulp van standaard gebruikerspakketten worden grote groepen bereikt en wordt nieuwe kennis ook voor het MKB toegankelijk gemaakt (bijvoorbeeld Delft Systems en Delft GeoSystems). Voor de modellen die voor V&W ontwikkeld en onderhouden worden geldt iets vergelijkbaars. Andere belangrijke uitlaatkleppen voor kennis zijn de vastlegging van nieuwe inzichten in normen (ISO, IEC, NEN), richtlijnen (CUR, CROW) en leidraden om een inbedding in de praktijk te garanderen. Ambitie van Deltares is om tot een integrale, sectorgedragen, kennisproductenlijn te komen. Kennisdeling Belangrijk is ook om nieuwe ontwikkelingen kenbaar te maken aan de wereld. Meest bekende vorm zijn de publicaties. Kennis wordt gedeeld en het niveau wordt getoetst door vakgenoten. De disciplineteams en boegbeelden spelen hierin een belangrijke rol. Ook wordt, in de meer populaire tijdschriften en wetenschapsbijlagen van kranten alsmede in de Deltares-publicatie Staat en Toekomst van de Delta het grotere publiek bereikt. Andere vormen van deling zijn het beschikbaar maken, op papier of via internet, van specialistische kennis en vakliteratuur (kennisdesks, GeoNet, Traverse,...) en het delen van informatiebronnen (bijv. DINO, GeoDatabank). Delft Cluster heeft de afgelopen jaren een communicatie-mix opgebouwd waar vruchtbaar op doorgebouwd kan worden. Via de internetwebsite van Delft Cluster is een permanente stroom van rapporten, bètaversies van software, aankondigingen van workshops beschikbaar die het feitelijk onderzoek begeleiden. Delft Cluster trekt daar 30% van het onderzoeksbudget voor uit. Kennis in mensen Kennis zit in hoofden van mensen. Via eigen cursussen en workshops (o.a. Deltares Academy), bijdragen aan andere cursussen (PAO, Elsevier) of input in opleidingen aan hbo s en universiteiten (o.a. TU s, UNESCO-IHE) wordt kennis generiek aan externe groepen overgedragen. De Deltares Academy zal zich de komende jaren niet alleen nationaal maar ook international moeten gaan profileren. Nieuwe ontwikkelingen als het toepassen van gaming-technieken (zoals bijvoorbeeld de Cursus Dijkwacht) zullen verder worden gestimuleerd. Ook het opzetten en onderhouden van Communities of Practice (CoP s) op diverse disciplines is gericht op het overdragen, uitwisselen en delen van deze tacit kennis. Ook deze activiteiten hebben als neveneffect dat zij, mits goed gemanaged, leiden tot een effectieve vorm van vraagsturing. Communicatie Zoals eerder vermeld is de communicatie een belangrijk strategisch middel om de kennisverspreiding te faciliteren. De sturing op de kennisverspreiding en de communicatie wordt gedaan op project-, onderwerp-, kerndomein- en programmaniveau. Dit betekent dat op al deze niveaus budget voor kennisverspreiding en communicatie gealloceerd wordt en dat hiervoor ook een plan (of deelplan als onderdeel van een groter geheel) gemaakt wordt. De mate waarin de plannen bijdragen aan bovengenoemde lijnen en ambities zijn mede basis voor de beoordeling. 16 van 69

23 Deltares heeft de ambitie om samen met de omgeving op het gebied van deltatechnologie een missieomvattend interactief informatieplatform te ontwikkelen. 3.9 Organisatie van de uitvoering Onderliggend aan het onderhavige onderzoeksplan beschikt Deltares over projectvoorstellen per roadmap. Hierin zijn de beoogde doelstellingen en de aanpak verder uitgewerkt dan in dit document mogelijk is. Nadat de Raad voor het Delta Onderzoek dit plan heeft goedgekeurd, worden er projectleiders aangesteld en projectplannen opgesteld op basis van dit document en de projectvoorstellen. De onderzoeksprojecten worden ondergebracht bij de afdelingen, die eindverantwoordelijkheid krijgen voor de uitvoering. De projectleider en afdeling moeten ook zorg dragen voor adequate bemensing uit eigen en andere afdelingen in Deltares en in voorkomende gevallen vanuit universiteiten en andere kennisinstellingen, bijvoorbeeld via afspraken over promovendi,. De projectleider is ook verantwoordelijk voor het organiseren van een klankbordgroep met vertegenwoordigers van overheden en/of bedrijfsleven, die de kennisvragen gesteld hebben of die belang hebben bij de resultaten van het onderzoek. Deze klankbordgroepen begeleiden de projecten tijdens de uitvoering. Samen met deze klankbordgroepen wordt de kennisoverdracht georganiseerd. Het MT van Deltares wordt maandelijks geïnformeerd over de voortgang in de uitvoering in termen van inhoud (kwaliteit), het bereiken van mijlpalen (tijd) en het besteden van middelen (geld). Deze informatie wordt verwerkt in de kwartaalrapportages naar de Waterdienst, waarover overleg plaatsvindt. Indien nodig zal er bijsturing plaatsvinden. Daarvoor is het MT Kennis verantwoordelijk. Begin 2010 vindt de rapportage plaats over het uitgevoerde onderzoek in van 69

24 4 Leven met Water Veiligheid en Waterbouw 4.1 Maatschappelijke vragen De vraagstukken aangaande veiligheid zijn in Nederland, zeker in de drukker bevolkte delen, sterk verbonden met vragen over ruimtegebruik en inrichting. Er is daarbij een onderscheid tussen de vragen die zich voordoen in de (zandige) kustzone, de vragen die samenhangen met het rivierengebied en de vragen die gericht zijn op infrastructuur zoals havens en offshore. Het Nederlandse beleid ten aanzien van de kust is gericht op het zo veel mogelijk borgen van veiligheid via zandsuppleties. De successen daarvan, gevoegd bij de verwachte klimaatverandering, leiden tot voorstellen (o.a. van de Deltacommissie 2008) de suppleties uit te breiden. De daardoor optredende kustontwikkeling zal tegelijk meer ruimte creëren voor het maatschappelijk gebruik van de kust. De concrete keuzes tot maatregelen zullen gebaseerd moeten zijn op een afwegingskader gericht op een integrale benadering en duurzaamheid (vraagarena Leven met Water). De beoordeling van de veiligheid (nu, in de toekomst en als gevolg van menselijk ingrepen) wordt nog steeds bemoeilijkt door onzekerheden over wat gebeurt tijdens grote stormen. De rijksoverheid geeft veel prioriteit aan beter inzicht in de belastingen die optreden bij extreme gebeurtenissen, welke sterkte de waterkeringen (duinen, dijken en kunstwerken) in die omstandigheden hebben en hoe die sterkte verbeterd kan worden. Dit gebeurt in het programma SBW (Sterkte en Belastingen Waterkeringen), dat specifiek gericht is op bijdragen aan de (nieuwe) Hydraulische Randvoorwaarden (HR) en toetsvoorschriften (VTV) bij de vijfjaarlijkse toetsingen in 2011 en Algemeen geldt dat reductie van onzekerheden in belastingen en sterkte leidt tot besparingen in kosten en ruimtegebruik. Een belangrijk aandachtspunt daarbij is ook het verminderen van het aantal waterkeringen waarover geen oordeel kan worden gegeven. 18 van 69

25 Kennisvragen op het gebied van waterbouwkundige infrastructuur worden geïdentificeerd in overleg met het bedrijfsleven tijdens het uitvoeren van projecten. Deze vragen hebben grotendeels betrekking op het goedkoper en duurzamer aanleggen van infrastructuur, het verbeteren van ontwerpmethodes en instrumentaria, het verminderen van energieverbruik en het identificeren van kansen en bedreigingen voor het bedrijfsleven en de aannemerij in het kader van de verwachte klimaatverandering. Vragen die op dit terrein uit de kennisarena Leven met Water naar voren komen zijn verwoord in fiche 1, Toekomstige kustontwikkeling. Nieuwe kansen en nieuw afwegingskader voor integrale en duurzame kustontwikkeling; Mogelijkheden voor natuurlijke landaanwinning; Kennis voor het voorspellen van fysische, ecologische, economische, recreatieve, sociale en veiligheidseffecten van grootschalige zandsuppleties; Uitwerking van de ontwerpen van de commissie Veerman voor duurzame en veilige inrichting van kust en riviersystemen. Het onderwerp waterbestendig bouwen uit fiche 1 komt aan de orde in kerndomein 9.2 (hoofdstuk 5). Ook in het rivierengebied is veiligheid tegen overstroming is een permanente zorg gezien de lage ligging van ons land. Concrete onderzoeksvragen komen voort uit de lopende onderzoekprogramma s van Rijkswaterstaat en uit de arena Leven met Water. Lopende onderzoekprogramma s zijn gericht op het huidige Nederlandse veiligheidsbeleid (Wettelijk Toetsinstrumentarium (WTI)), Sterkte en Belastingen van Waterkeringen (SBW)), op de uitvoering van maatregelen (bijvoorbeeld Ruimte voor de Rivier) en op de vernieuwing van het Nederlandse veiligheidsbeleid (Veiligheid Nederland in Kaart (VNK) en Waterveiligheid 21 e eeuw (WV21)). Van de arena Leven met Water zijn fiches 3 en 10 van belang. Fiche 3, Veiligheidsfilosofie: de nieuwe kijk op waterveiligheid en rampenbeheersing vraagt vooral naar kennis over afhankelijkheden in veiligheid tussen naburige dijkringen en met het regionale watersysteem, naar kennis van een op risico gebaseerde normeringsystematiek en de impact daarvan op het veiligheidsbeleid en naar kennis van innovatieve handelingsperspectieven voor bescherming (robuuste dijk) en omgaan met watercalamiteiten; Fiche 10, Klimaatbestendige rivieren, vraagt om manieren om riviersystemen klimaatbestendig en veerkrachtig in te richten, met verfijnde kennis over retentiewerking en manieren om gebruiksfuncties, afhankelijk van het riviersysteem, veilig te stellen. Omdat het soort vragen voor de kust en voor de rivieren in 2008 uiteenliep, is hier nog een onderverdeling gemaakt in het SO-programma: zout (4.2) en zoet (4.3). Het zoute programma is beschreven in drie roadmaps, het zoet bestaat uit twee roadmaps. Ondanks nieuwe benaderingen zoals Leven met water zullen in deltagebieden in het algemeen en in Nederland in het bijzonder waterbouwkundige werken noodzakelijk blijven om het land bewoonbaar te houden. Belastingen worden steeds extremer, en bouwmethoden en constructies steeds complexer. Kennisontwikkeling is nodig om de engineering van de steeds complexere constructies mogelijk te maken. Het rapport van de Commissie Veerman wijst, via de gekozen oplossingsrichtingen voor de Nederlandse situatie, een aantal concrete waterbouwkundige onderwerpen aan (de Deltadijk, Zwakke schakels aan de kust, ). Onder het kopje 4.4 waterbouw zijn voor de kennisontwikkeling op dit terrein vijf roadmaps gedefinieerd. Een deel van de projecten in deze roadmap wordt uitgevoerd in de vorm van Joint Industry Projects (JIP). In een dergelijk project wordt de scope bepaald door de participanten, in hoofdzaak bestaand uit (Nederlandse) bedrijven. Het departement van Economische Zaken draagt via de Deltaresonderzoeksfinanciering bij aan deze projecten. De kennisproducten (richtlijnen, rekentools) die in zo n project worden ontwikkeld komen in eerste instantie ten goede aan de participanten (bedrijfsleven). Zij werken daarmee versterkend op de kennispositie van het Nederlandse bedrijfsleven in het buitenland. Waterbouw is een belangrijk Nederlands exportproduct, zoals ook benadrukt wordt vanuit het Netherlands Water Platform (NWP) dat zich ten doel stelt de buitenlandse omzet van het Nederlandse waterbedrijfsleven de komende jaren te verdubbelen. De in deze projecten ontwikkelde kennisproducten, en zeker de onderliggende kennis, zijn ook van grote waarde voor de maatschappelijke vragen zoals geformuleerd door de overheid. 19 van 69

26 4.2 Strategisch onderzoek Veiligheid zout (kerndomein 9.1a) De kennisontwikkeling in dit kerndomein wordt gestructureerd via drie roadmaps. De keuze daarvoor is inhoudelijk. De roadmap belastingen en sterkte focust op de kennis van hetgeen gebeurt op het moment dat de veiligheid bedreigd wordt door storm en/of hoog water. De roadmap systeemgedrag beschouwt juist de ontwikkeling van het kustsysteem over jaren tot eeuwen en de veranderingen in ontwikkeling door menselijk ingrijpen. De roadmap inrichting is gericht op de rol van Deltares als inrichter en evaluator van gebruik en inrichting van de kust. Hier gaat het om de integrale benadering en de ontwikkeling van managementprincipes. Kennis als vermogen en kennisallianties De programma s in de drie roadmaps ontwikkelen en gebruiken veel kennis die ontwikkeld wordt in samenwerking met TUD, UNESCO-IHE, UT en UU. Deltares maakt, via Kennis als Vermogen en de samenwerking binnen het NCK, ruimte voor een aantal werknemers om promovendi en studenten te begeleiden. Dit, gecombineerd met het feit dat meerdere mensen ook in dit vakgebied gelijktijdig werknemer zijn van Deltares en aan een promotie werken, leidt tot groot aantal verbanden met fundamenteel onderzoek. Voorbeelden lopen niet uitputtend uiteen van het beschrijven van duinafslag, het modelleren van de invloed van ecologie op bodemvormen en -stabiliteit en de interactie tussen golven en zandtransporten tot besluitvormingsprocessen bij grote infrastructurele ingrepen aan de kust. Dynamiek 9.1 zout Door de aanbevelingen van de Deltacommissie II is er meer aandacht voor de volgende onderwerpen: Aandacht voor grote zandsuppleties en natuurlijke landaanwinning incl. zandmotoren Het meer conceptuele denken van gebruiksfuncties kust in relatie brengen met de benodigde modelontwikkeling. Het terugbrengen van het aantal waterkeringen met "geen oordeel" door mogelijke verbeteringen van hydraulische randvoorwaarden en toetsregels. Ook ligt er meer nadruk op integratie en coherentie tussen de projecten. Deze veranderingen waren mogelijk door het aflopen van een aantal, relatief versnipperde, EU en DC verplichtingen Roadmap Inrichting en Integraal kustbeheer De kennisontwikkeling is gericht op het beschikbaar hebben van tools om integrale afwegingen (ecologische, economische, recreatieve, sociale en veiligheidseffecten) te kunnen doen. Er moeten nu en in de toekomst vragen kunnen worden beantwoord over nut en noodzaak van kustontwikkelingen (waaronder grootschalige zandsuppleties) en inrichtingsvoorstellen. 20 van 69

27 SO TO/SLA Markt Roadmap Coastal Development (CODE) onderdeel van 9.1a Veiligheid en Inrichting Zout Toepassing oplossing Producten Strategisch en toegepast onderzoek 2008 Fase Fase Fase Fase 4. Building with Nature Pilot Delfland Kustlijnzorg Evaluatie S+T Delta II Waterplan Coastal zone development plan Climate proof areas EU Mega ICZM principes suppleties ICZM indicatoren Strandbreedte DIVA-Mediterranean Conscience Floodside Spicosa KP7-ENV ICZM Sociaalcultureel Methodiek Ruimtelijke Inrichting a/d kust Waterplan II INRICHTINGSPRINCIPES (CODE) >Zeewaarts: nut&noodzaak; risicodiff.,proactief,.. >ComCoast: inrichtingsopties.. Veiligheid Guidelines,.. >Geomorfologisch denkmodel >ICZM: afwegingskaders, win-win >Vulnerab.assessment coastal cities Fund.stra onderzoek KBA Valuation Economie (KUSTRIJK) 25 januari 2008 Ecologie De basiskennis die nodig is voor dit programma bevat een belangrijke gammacomponent. Kustzones kennen een aantal specifieke ruimtelijk-economische en sociale dilemma s. In de dynamische zone tussen land en zee dient men rekening te houden met de mate waarin de kuststrook publiek domein is, en met de grote ruimte- en tijdschalen die het morfologische kustsysteem kenmerken. Dit vraagt fundamenteel nieuwe inzichten voor kaders en keuzes op lagere ruimte- en tijdschalen. Niet-fysieke factoren bepalen in hoge mate de keuzes: de wijze van financiering, de investeringsbereidheid, de wensen voor risicobeheersing en flexibiliteit, de mogelijkheden van planvorming en participatie, en de gevolgen voor natuurcompensatie. Op dit terrein is de kennisbasis onvoldoende. Bij het opstellen van de roadmap komen twee belangrijke witte vlekken naar voren. De eerste is de integrerende kennis (inrichtingsprincipes), de tweede de kennis voor kosten-baten-afwegingen (KBA). Bij de uitwerking zullen lopende initiatieven benut worden (verbreding KBA, EU projecten als Conscience) en nieuwe initiatieven ontplooid (KP7-ICZM). Het onderzoek zal weliswaar voor een deel gericht zijn op de kennisniches die Deltares zelf moet invullen, maar er zal veel nadruk liggen op het ontsluiten en gebruiken van de kennis bij andere Nederlandse partijen via kennisallianties. De resultaten van het programma vinden direct hun weg in andere strategische en toegepaste onderzoeksprogramma s als Building with Nature en Kustlijnzorg, maar zullen ook essentieel blijken voor het snel kunnen beantwoorden van vragen over nut en noodzaak van kustontwikkeling. Bij het laatste moet gedacht worden aan uitvoerings- en beoordelingskaders, ook van nieuwe vormen van suppleties, en aan vragen voortvloeiend uit het advies van de Deltacommissie en de implementatie van het Waterplan Roadmap Systeemgedrag Het onderzoek is gericht op kennisontwikkeling over het functioneren van het fysieke kustsysteem, en de veranderingen daarin ten gevolge van klimaatverandering en menselijke ingrepen. Het gaat zowel om het huidig gebruik en beheer als om alternatieve oplossingsrichtingen waarbij meer met de natuurkrachten wordt meegewerkt. Hieronder vallen ook de verschillende vormen van zandsuppleties met vragen omtrent de verandering van de zandtransporten en de effecten op de kustzone. 21 van 69

28 SO TO/SLA Markt Systeemgedrag kennis van opbouwende en afbrekende krachten; met hoofdvraag: hoe opbouwende krachten optimaal te stimuleren Toepassing oplossing Producten Strategisch en toegepast onderzoek Fund.stra onderzoek 2009 Fase Fase Fase Fase 4 voorland inrichting (kwelders Afsluitdijk) - concept zandmotor concept zandmotor uitvoering kustlijnzorg (incl. LT morfodynamiek) LTV O&M MICORE SBW duinen Building with Nature Biogeomorfologie SDWA conceptueel model AIO - onderzoek zeewaarts uitbreiden concept uitvoering? reken model koppeling van : projecten koppeling elementen Biogeomorfologie duinen LT morfodynamiek zand-slib morfodynamiek 25 januari 2008 implementatie Deltacie, aanbevelingen 4,5 en deels 6 schalen nat droog zand - slib sediment motor - concept conceptueel model U G M S universeel gekoppeld model systeem Een belangrijke investering wordt gedaan in het koppelen van de kennis in fundamentele, strategische en toegepaste onderzoekstrajecten. Die trajecten variëren van morfologische studies in het kader van de Singapore Delft Water Alliance (SDWA) en verschillende promotietrajecten, tot kennis over morfologische ontwikkeling van estuaria die voor de Westerschelde wordt ontwikkeld (TO in het traject LTV Onderzoek & Monitoring). Binnen dit programma wordt uiteindelijk een gekoppeld modelsysteem nagestreefd, waarvoor zowel conceptuele modelvorming als rekentechnische uitwerking noodzakelijk is. Specifieke kennisleemten waarop wordt ingezet de komende jaren is de koppeling van morfologische tijdschalen, de koppeling van de beschrijvingen van ontwikkeling van vooroever, strand en duinen en het gedrag van zand-slibmengsels in kustsystemen. Fysieke modelfaciliteiten worden hierbij ingezet om de ontwikkelde modelconcepten voor de koppeling van morfologische tijdschalen te kunnen valideren en verbeteren. De resultaten van het programma zullen op kortere termijn direct hun weg vinden in concrete vraagstukken als de vormgeving van een Zandmotor en de versterking van de Afsluitdijk. Uiteraard bevruchten zij ook weer de andere onderzoeksprogramma s, waaronder Sterkte en Belasting Waterkeringen (SBW) en Kustlijnzorg Roadmap Belastingen en sterkte De kennisontwikkeling over de gebeurtenissen tijdens grote stormen heeft twee focuspunten. Enerzijds gaat het om het voorkómen van overstromingen (preventie) door kennis aan te leveren over de benodigde sterkte van waterkeringen en hoe die bereikt kunnen worden. Anderzijds omvat het programma de ontwikkeling van methodieken en instrumenten om het crisismanagement te ondersteunen op het moment dat inderdaad een grote storm optreedt (respons). Het onderzoek gericht op preventie heeft als belangrijkste focus het reduceren van het percentage geen oordeel in de vijfjaarlijkse toetsing, door het reduceren van onzekerheden in zowel de belasting- als in de sterktecomponent. In Nederland wordt tot nu toe ingezet op preventie (het niet optreden van overstromingen) maar in de toekomst wordt, bijvoorbeeld voor kustplaatsen, het onderdeel respons belangrijker. Dit deel van het onderzoek is gericht op goede en snelle informatievoorziening wanneer een crisissituatie zich toch voordoet, inclusief de communicatieaspecten daarbij. 22 van 69

29 inrichting, veiligheidsperceptie, veiligheidsbehoefte, WV21, toetsing waterkeringen (2011 oude methode en 2016 nieuwe concepten) 2 sporen: preventie respons Belasting en sterkte Beter toetsen en ontwerpen (minder geen oordeel, minder foutief oordeel) Ondersteunende informatie crisismanagement maat schappelijk SBW, WTI, VNK, Internationaal: NFFS, New Orleans Betrouwbaar WTI (HR en VTV) Pilot operationeel model FC2015, Micore LTV Westerschelde, DCSM/Zuno/SVSD Internationale projecten (floods) Koppelen beschikbare tools techniek Verbeteren proceskennis, probabilistiek, statistiek en inputs (bodem, wind) 25 januari 2008 Een groot deel van de vraag wordt gedekt vanuit grote reeds lopende TO-programma s als SBW en Veiligheid Nederland in Kaart (VNK). Het strategisch onderzoek is bedoeld voor resterende vragen en kennisleemtes, evenals het gereedmaken van producten voor een bredere toepassing gericht op advisering aan binnen- en buitenlandse partijen. Binnen dit programma zal gewerkt worden aan de opbouw van proceskennis, het vergroten van de kennis op het terrein van statistiek / probabilistiek, het verbeteren van software tools en het verbeteren van de modelinput. De resultaten van het programma zullen op hun weg vinden in toekomstige wettelijk toetsinstrumentarium, de toetsrondes en een te ontwikkelen model voor crisisinformatie. Voor dit laatste is er integratie met onderdelen van het programma Flood Control Binnen dit programma wordt gebruik gemaakt van de faciliteiten en wordt software ontwikkeld. Een belangrijke vorm van inzet van de faciliteiten in 2008 was het onderzoek naar de invloed van modderbodems op de golfvoortplanting en daarmee op de veiligheid. Dit onderzoek wordt in 2009 afgerond en kan leiden tot veel lichtere eisen aan keringen die een voorland hebben van modderbodems (bijvoorbeeld in de Waddenzee). De inzet van de faciliteiten in 2009 betreft onder meer kennisontwikkeling op het gebied van Golfstroominteractie en golfdoordringing in getijdebekkens. Belangrijke voorziene ontwikkeling op het gebied van software is, naast de ontwikkeling van ongestructureerd rekenen, het verbeteren van het X-beach-instrument. Dit is public domain software die ontwikkeld is in samenwerking met de Amerikaanse overheid. Het beschrijft golven, gemiddelde stroming, sedimenttransport en morfologische ontwikkeling in kustnabije gebieden gedurende stormen. 4.3 Strategisch onderzoek Veiligheid zoet (kerndomein 9.1b) De kennisontwikkeling in dit kerndomein is gestructureerd langs een tweetal roadmaps. De roadmap Veiligheidsfilosofie omvat een traject dat kennis oplevert voor de toetsing 2011 en een nieuw traject waarin kennis voor de nieuwe veiligheidsfilosofie ontwikkeld wordt, met daarin omgaan met onzekerheden, systeemwerking en dergelijke. De tweede roadmap is gericht op strategische kennisvragen voor een duurzame en klimaatbestendige inrichting van riviergebieden. Daarbij is specifiek aandacht voor innovaties voor Ruimte voor de Rivier en specifieke kennisvragen die bijvoorbeeld te maken hebben met sedimenthuishouding, drempels, brede (Delta)dijken langs 23 van 69

30 rivieren, dynamisch watergebruik of waterberging. Hiermee is een duidelijker en meer vraaggestuurde focus aangebracht dan in Roadmap Duurzame rivier Door de verwachte toename van de afvoeren en verhoging van de zeespiegel staan rivierfuncties onder druk. Het veilig afvoeren van water en sediment met de wisselwerking met de andere gebruiksfuncties (als scheepvaart, recreatie, delfstoffen, LNC-waarden) noodzaakt ons de grenzen op te zoeken van wat technisch en maatschappelijk mogelijk is. Enerzijds hebben de rivierfuncties hun eigen grenzen. Worden die grenzen overschreden dan valt de functie terug of weg. Anderzijds hebben de oplossingen ook grenzen. Dijken kunnen niet eindeloos verhoogd worden en rivieren niet eindeloos verruimd, rivierafvoer kan mogelijk niet eindeloos toenemen zonder kunstmatig in te grijpen in de sedimentbalans. Het is de vraag bij welke belastingtoename (afvoer, zeespiegel) de grenzen in zicht komen en of die belasting ook op termijn met enige redelijkheid te verwachten is. Dit onderwerp wordt ingevuld in samenwerking met thema 11.1 waar specifiek de zogenaamde knikpunt-benadering voor het kunnen opvangen van de effecten van klimaatverandering onderwerp van onderzoek is. Domein 9.1b Veiligheid en inrichting: Roadmap thema Duurzame Rivier Markt SO TO/SLA Toepassing oplossing Producten Strategisch en toegepast onderzoek 2009 Fase Fase Fase Fase 4 1. verbetering veiligheidsbenadering 2. verbetering rampenbeheersing 3. betere schatting klimaatseffect 1. Modellen 2. Software 3. Leidraad 1. Conceptueel onderzoek 2. Veldwerk 3. Pilot. leidraad deltadijken leidraad/rekenmodel golfvorm golfvorm deltadijk draaiboeken morfologie blokkendoos ontwerp implementatie Cie advies >>> draaiboeken uitgewerkt praktijkmetingen bij extreme waterstanden >>> blokkendoos deltaplan leidraad/rekenmodel morfologie Fund.stra onderzoek Ensemble simulations 25 januari Disciplinair (+AIO s) 2. Experimenten (veldwerk) 3. Idee, concept formulering Basisonderzoek onderliggend aan deze roadmap vindt plaats in promotieprojecten op het gebied van riviermorfologie (3), ensemble simulaties (1), omgaan met onzekerheden (1) en koppeling klimaat en watermodellen (1, zie ook 9.2)). De resultaten van het strategisch onderzoek in deze roadmap worden toegepast in de uitwerking van het advies van de Commissie Veerman en dragen bij aan de vernieuwing van het Nederlandse veiligheidsbeleid. Het onderzoek vormt de basis van huidig en toekomstig onderzoek in het kader van BOA Water en veiligheid, specifiek daarin Waterveiligheid 21e eeuw, transnationale samenwerking in riviercommissies en implementatie Ruimte voor Rivier Roadmap Veiligheidsfilosofie Bij wet is vastgelegd dat de Nederland se waterkeringen iedere vijf jaar worden getoetst aan vastgestelde normen. Ten behoeve van deze toetsing verschijnen iedere vijf jaar een Voorschrift Toetsen op Veiligheid (VTV) en Hydraulische Randvoorwaarden (HR), waarin state-of-the-art kennis en de laatste inzichten over 24 van 69

31 fysieke omstandigheden en ontwikkelingen verwerkt zijn. De normen in de wet zijn gebaseerd op analyses uit de jaren 60 en daarom wordt bezien of het Nederlandse veiligheidsbeleid vernieuwd dient te worden. Het gaat dan niet alleen om de hoogte van de norm maar ook om de keuze van de maatlat. Het Expertise Netwerk Waterveiligheid (ENW, voorheen TAW) dat belast is met het actueel houden van leidraden, het opstellen van een onderzoeksagenda en de kwaliteitsbewaking van het onderzoek speelt daarin een belangrijke rol. De commissie Veerman heeft een voorschot genomen op de vernieuwing van het beleid door te adviseren dat de veiligheid 10x hoger moet worden, en door te adviseren niet alleen een kostenkanten optimalisatie leidend te laten zijn voor de hoogte van de norm, maar in de afweging ook het risico op slachtoffers mee te nemen. In de roadmap veiligheidsfilosofie zijn twee onderzoekslijnen te onderkennen: De eerste lijn is gericht op het vullen van (fundamentele) kennisleemtes ten behoeve van het huidige Nederlandse veiligheidsbeleid. Onderdelen daarvan zijn systeemwerking, het omgaan met onzekerheden en het ontwikkelen van informatiesystemen. De tweede lijn is gericht op de vernieuwing van het Nederlandse veiligheidsbeleid: overstromingskansen in plaats van overschrijdingskansen, ontwikkeling en implementatie van de software PC-Ring, en het ontwikkelen van innovatieve maatregelen. Roadmap Veiligheidsfilosofie SO TO/SLA Markt Toepassing oplossing Producten Strategisch en toegepast onderzoek Fund.stra onderzoek Veiligheidsbenadering oude stijl WTI: Hydra en Voorschrift SBW: techn. rapporten Onz. toepassingen Kwantificeren onz. Landelijk informatiesysteem met rekenprogrammatuur 25 januari 2008 OR kaarten WV21: nieuw beleid VN K Wisselwerking regionaal en overige systeemwerking DC systeemgedrag Kosten en baten in breedte veiligheidsketen Lengte effecten piping (TUD) Risicomanagement ondergrond waterkeringen ROR Veiligheidsbenadering nieuwe stijl Nader TO veiligheidsketen: m.n. evacuatie, rampenbeheersing, nazorg Innov. keringen 2D stroming stedelijk gebied Omgaan met onzekerheden De basiskennis die nodig is voor het programma wordt ontwikkeld in een vijftal promotietrajecten. Het betreft de onderwerpen onzekerheidsanalyse van ruwheid en het effect daarvan op de waterstanden; de probabilistiek van lengte-effecten van de waterkering; lengte-effecten bij onderloopsheid; risicomanagement; en omgaan met onzekerheden in een beslissingscontext. De ontwikkelde kennis wordt reeds gebruikt in het kader van het huidige wettelijke toetskader. De meeste resultaten zullen ook een plek krijgen in de nieuwe veiligheidsfilosofie en het daarbij behorend toetsinstrumentarium. Dit loopt via TO projecten als WTI, SBW, VNK, en WV Strategisch onderzoek Waterbouw (kerndomein 9.4) Dynamiek 25 van 69

32 Op basis van de geïdentificeerde vragen zijn de vier roadmaps uit 2008 omgevormd tot vijf nieuwe: - er is een nieuw traject gestart onder de titel "Waterbouwkunde voor Klimaatadaptatie"; - de roadmap 'Wabomat' is voortgezet onder de titel "Innovatieve en Duurzame Materialen"; - de roadmap Infra-Interact-3D wordt voorgezet onder de titel Water en Bodem rond Constructies" en heeft een meer inhoudelijke focus gekregen; - er is een nieuwe roadmap met als titel "Voortgaande Vernieuwingen in de Waterbouw"; hierin zijn een aantal onderzoeken gecombineerd die met het bedrijfsleven worden uitgevoerd; - tenslotte is er een nieuwe roadmap gedefinieerd met de titel "Energie en Water" in reactie op specifieke vragen uit de vraagsturing. Twee Roadmaps uit 2008 zijn verdwenen: - het hoofdbestanddeel van de roadmap Milwabo, Building with Nature, is ondergebracht (paragraaf 5.3.5); - de projecten in de roadmap Industry-Infra zijn ondergebracht in de nieuwe roadmaps om betere inhoudelijke aansluiting tussen de projecten te vinden en daarmee synergiewinst te boeken Roadmap Waterbouwkunde voor Klimaatadaptatie De verwachte klimaatveranderingen, samen met de groeiende behoefte aan transport over water, vraagt om een nieuwe generatie waterbouwkundige werken: kribben en dijken, sluizen, stuwen en overlaten, kades, golfbrekers en waterkeringen. De commissie Veerman heeft daarbij specifiek aandacht gevraagd voor twee varianten: de Deltadijk en de hoogwaterkeringen voor het beschermen van Rijnmond. Roadmap Waterbouw voor Klimaatadaptatie 12-Sep-08 voor na 2012 Markt TO/SLA SO Toepassing oplossing Producten Strategisch en toegepast onderzoek 1. Modellen 2. Software 3. Handboek Conceptueel onderzoek 2. Prototype 3. Pilot 4. Eindrapport DC Wetlands IJsselmeergebied Invent. functionele eisen, hydrodyn. belastingen Invent. beschikbare en ontbrekende kennis update ontwerp tools upgrade en nieuwbouw kunstwerken (sluizen, keringen, overlaten etc.) ontwerp richtlijnen en -tools kunstwerken kennisontwikkeling kunstwerken en belastingen, incl. Delta-dijk en Hoogwaterkeringen Rijnmond Fund. strat. onderzoek Toepassing De bevindingen van de Commissie Veerman brengen nieuwe uitdagingen mee voor deze roadmap. De roadmap is gedefinieerd vooruitlopend op de vraagstelling die in de loop van 2009 waarschijnlijk zal ontwikkelen voor programmering in 2010 en verder. Naar verwachting zal door bijdragen vanuit de Bouwdienst deze roadmap kunnen worden uitgebreid met meer fundamentele (promotietrajecten) en toepassings (TO) componenten Roadmap Innovatieve en Duurzame Materialen In veel waterbouwkundige constructies wordt gebruik gemaakt van beton en stortsteen. Aan het gebruik hiervan kleven bezwaren zoals landschapsschade op de winlocatie en het energieverbruik bij productie, transport en plaatsing. Er is daarom een tendens om gebruik te maken van afvalstoffen als 26 van 69

33 bouwmateriaal. Op dit moment lopend is fysiek modelonderzoek aan geotextielen elementen voor waterbouwkundige constructies waardoor stortsteen (deels) kan worden vervangen door zand. Dit onderzoek wordt voortgezet en gecombineerd met onderzoek naar het gebruik van C-fix blokken (blokken gemaakt van afvalmateriaal) als afdeklaag voor waterkeringen (steenzettingen) en het gebruik van grind in kustverdediging, o.a. bij hard-zacht overgangen. Roadmap Innovatieve en Duurzame Materialen 12-Sep-08 voor na 2012 Markt Toepassing oplossing ontwerpen en bouwen van constructies met geotextiele elementen toepassen van C-fix elementen in bekledingen waterkeringen toepassen van Grind in kustverdedigingen TO/SLA Producten 1. Modellen 2. Software 3. Handboek 4. Ontwerprichtlijnen Geotextiele elementen Ontwerprichtlijnen C-fix bekledingen Ontwerprichtlijnen Grind in kustverdediging SO Strategisch en toegepast onderzoek Fund. strat. onderzoek 1. Conceptueel onderzoek 2. Prototype 3. Pilot 4. Geotubes stabiliteit (fysisch model) Geotubes processen (fysisch model) C-fix wrijving (fysisch model) C-fix stabiliteit (fysisch model) Grind in kustverdedigingen (fysisch model) Basisonderzoek Deze roadmap heeft eerder een innovatief karakter dan een fundamenteel karakter: de bruikbaarheid van nieuwe materialen in waterkeringen kan alleen door modelproeven worden onderzocht en een positief resultaat vormt direct de basis voor toepassing in de praktijk. Toepassing De toepassing van deze resultaten zal leiden tot goedkopere en duurzamere constructies waar Nederland (en in het bijzonder Rijkswaterstaat) van kan profiteren (o.a. goedkoper in aanleg en onderhoud). Ook hier is de verwachting dat o.a. de Bouwdienst zich bij dit onderzoek zal kunnen aansluiten in de vraagarticulatie (SO en TO) voor Waar mogelijk zullen studenten worden betrokken bij de fysieke modelproeven Roadmap Water en Bodem rond Constructies Waterbouw in een delta vraagt vaak omvangrijke maatregelen voor het stabiliseren van de ondergrond rond een constructie. Gezien de grote kosten die hiermee zijn gemoeid is voortgaand onderzoek op dit terrein op zijn plaats: een beter inzicht in de wisselwerking tussen water, bodem en constructie is noodzakelijk om tot goedkopere oplossingen te komen. Dit onderzoek omvat zowel numeriek als fysiek modelonderzoek. Het numerieke werk zal meer inzicht verschaffen in de 3D-waterbeweging door golven en stroming rond een constructie. In het fysieke model kan de ontgronding en de effectiviteit van beschermingsmaatregelen worden onderzocht. Verder is er in deze roadmap ook aandacht voor grensvlakverschijnselen tussen water en bodem. Er wordt een instrumentarium ontwikkeld waarbij de twee verschillende mechanismen, bresvloeiing en verwekingsvloeiing, die leiden tot instabiliteit van onderwatertaluds zijn geïntegreerd. In al deze onderdelen wordt actief met externe partners samengewerkt via gezamenlijk STW onderzoek met het bedrijfsleven en in de vorm van Joint Industry Projects. 27 van 69

34 Roadmap Water en Bodem rond Constructies 12-Sep-08 voor na 2012 Markt TO/SLA SO Toepassing oplossing Producten Strategisch en toegepast onderzoek 1. Modellen 2. Software 3. Handboek Conceptueel onderzoek 2. Prototype 3. Pilot 4. hydrodynamische belastingen op constructies COMFLOW voor toepassingen Olie en Gas industrie Joint Industry Project OSCAR (Offshore) ontwerp en bouw granulaire verdedigingen rond waterbouwkundige constructies ontwerpregels en -tools granulaire verdedigingen OSCAR (Offshore) erosie en granulaire verdedigingen (rivieren en kusten) functionaliteiten voor Waterbouw-toepassingen (o.a. stroming door gestorte steen) waterbeweging rond complexe waterbouwkundige constructies COMFLOW voor toepassingen Waterbouw Joint Industry Project Open Filters ontwerpregels granulaire verdedigingen Fund. strat. onderzoek JIP COMFLOW-II Joint Industry Project COMFLOW-III STW project COMFLOW, 3 PhD studenten STW project - Verwekingsvloeiing en bresvloeiing Basiskennis Het COMFLOW project wordt uitgevoerd in samenwerking met MARIN, de RU Groningen en de TU Delft. In 2008 is een voorstel bij STW ingediend voor drie promovendi. Eén promovendus zal op de TU Delft gestationeerd worden, en zich bezig gaan houden met het verbeteren van de golf- en stromingsrandvoorwaarden, alsmede met een nauwkeuriger afhandeling van het vrije wateroppervlak. De twee overige promovendi zullen bij de Rijksuniversiteit Groningen een plaats krijgen. Een van hen zal zich bezig gaan houden met het verbeteren van de numerieke efficiëntie om zo de rekentijden te reduceren. De andere zal zich bezig gaan houden met het toevoegen van visceuze effecten, waaronder turbulentie. Het STW voorstel zit nu in de beoordelingsfase. De opmerkingen van de referees zijn vrijwel zonder uitzondering zeer positief. De verwachting is dan ook dat het STW voorstel gehonoreerd zal worden. Een STW-gefinancierde promovendus is in 2008 begonnen aan de TU Delft op het onderwerp verwekingsvloeiing en bresvloeiing met medewerking en financiering van BosKalis. Toepassing Door de inbedding in JIP s komt de ontwikkelde kennis langs zeer korte lijnen in toepassing bij het (ook financieel) deelnemende bedrijfsleven (natte aannemers, consultants en bedrijven uit de offshore industrie) Roadmap Voortgaande Vernieuwingen in de Waterbouw De wereldwijd groeiende welvaart komt onder meer tot uitdrukking in steeds meer transport over zee. Dit is een drijvende kracht achter de aanleg en uitbreiding van havens, de bouw van nieuwe golfbrekers en de uitbouw van haventerreinen. Meer en meer spelen deze ontwikkelingen zich af in gebieden met dieper water en extremere golfcondities. Ook voor huisvesting en recreatieve doelen worden steeds grotere infrastructurele werken aangelegd, zoals de grote landaanwinningen in Singapore en Dubai. Ook in Nederland vraagt het veranderende klimaat om nieuwe investeringen in de havens langs de Nederlandse kust en langs het IJsselmeer, zeker als het peil hiervan zal stijgen zoals de Commissie Veerman voorstelt. 28 van 69

35 Roadmap Voortgaande Vernieuwingen in de Waterbouw 12-Sep-08 voor na 2012 Markt TO/SLA SO Toepassing oplossing Producten Strategisch en toegepast onderzoek 1. Modellen 2. Software 3. Handboek 4. CUR Manual: land fills 1. Conceptueel onderzoek 'fit for purpose' 2. Prototype 3. Pilot 4. Golfbrekers fysisch model efficiente ontwerpspec's land fills Golfbrekers fysisch model Ontwikkeling en validatie golfmodellen havens en kusten efficiente ontwerpen golfbrekers betrouwb. voorsp. golven in havens Ontwerp richtlijnen golfbrekers: Rock Manual, BREAKWAT, PAO Ontw. modelleerstrategie: koppelingen tussen ruimte- en tijdschalen Gevalideerd golfmodel havens Golfbrekers fysisch model impact assessments ontwerpen complexe landaanw'n efficiente rekenmethoden verschillende schalen Gevalideerd golfmodel kusten richtlijnen en tools voor regionale modellen, near-field - far-field koppelingen in ruimte en tijd, ontw. Delft3D: randen, DD, ongestruct., niet-hydrostatisch etc. betrouwb. voorsp. golven in de kustzone Fund. strat. onderzoek JIP Hawai Joint Industry Project Hawai-II Basisonderzoek Deze roadmap concentreert zich voornamelijk op het realiseren van innovaties ten behoeve van het bedrijfsleven. Noodzakelijkerwijs betekent dit dat deze roadmap meer aandacht geeft aan toegepast onderzoek (mede gefinancierd door het bedrijfsleven) en op de toepassing van de resultaten (via Joint Industry Projects), en minder op fundamentele componenten. Toepassing Een deel van het onderzoek inzake havens en schepen betreft een Joint Industry Project inzake laagfrequente golven en de respons van buitengaats afgemeerde schepen; dit onderzoek zal ook bijdragen aan de ontwikkeling van drijvende infrastructuur. Door de inbedding in JIP s komt de ontwikkelde kennis langs zeer korte lijnen in toepassing bij het (ook financieel) deelnemende bedrijfsleven. Economische Zaken financiert mee aan deze projecten Roadmap Energie en Water Energie is van levensbelang voor mens en maatschappij. Fossiele brandstoffen worden echter steeds schaarser en duurder en belasten het klimaat. Daarom is het beleid van de Nederlandse overheid - en van vele andere landen - erop gericht het energiegebruik en de emissies in het milieu te verminderen. Mede door de huidige hoge energieprijzen is er ook vanuit de private sector een groeiende belangstelling voor het investeren in en het realiseren van deze doelstellingen. Veel van de beoogde oplossingen behelzen tegelijkertijd een energie- en een watervraagstuk. 29 van 69

36 Roadmap Energie en Water voor na 2012 Markt Toepassing oplossing ontwerp leidingsystemen Energieverbruik gemalen, overstorten, 'water op straat' Blue Energy Pilot Plant Osmotisch Gemaal WKO, grond- en opp.-water: nationaal warmtebeheer TO/SLA Producten 1. Modellen 2. Software 3. Handboek 4. Handboek afvalwaterleidingen Ontwikkelingen WANDA (o.a. Gas, Energie, Thermo, 2-fasen) koppelingen met SOBEK - Delft3D - 1DV rekenmodel WKO SO Strategisch en toegepast onderzoek 1. Conceptueel onderzoek 2. Prototype 3. Pilot 4. afvalwater velddata Ontwikkeling 2-fasen model Blue Energy feasibility WKO: processen en effecten in oppervlaktewater en grondwater Fund. strat. onderzoek AIO: CAPWAT Gasbellen in dalende afvalwaterleidingen Uit het Joint Industry Project CAPWAT wordt een promotieonderzoek medegefinancierd naar capaciteitsreductie in rioolpersleidingen door luchtbellen. De resultaten van dit onderzoek worden beschikbaar gemaakt voor toepassing door derden (o.a. waterschappen en waterleidingsbedrijven) door de ontwikkelde kennis in het softwarepakket WANDA in te bedden. Het inbedden en testen wordt grotendeels gefinancierd uit inkomsten uit verkoop en onderhoudscontracten van dit pakket. Daarnaast wordt in deze roadmap nieuw onderzoek gestart betreffende de winning van energie uit water, met name door de combinatie van zout en zoet water (Blue Energy). De resultaten van deze roadmap sluiten ook goed aan bij de thema's binnen het Waterinnovatie (WINN) programma van Rijkswaterstaat. Het WINN programma valt onder TO en wordt ingezet om eventuele exploitatiemogelijkheden van Water & Energie te onderzoeken, stimuleren en faciliteren. 30 van 69

37 5 Leven met water Waterbeheer en gebruik 5.1 Maatschappelijke vragen Het in dit hoofdstuk beschreven onderzoek is gericht op de aanpassing van watersystemen met het oog op het handhaven van gebruiksfuncties (Uitwerking GGOR (Gewenst grond- en oppervlaktewaterregime); het voldoen aan nieuwe wettelijke eisen gekoppeld aan beleidslijnen zoals WB21, de Kaderrichtlijn Water (KRW), de Kaderrichtlijn Marien (KRM), Natura 2000; en het inspelen op verwachte autonome ontwikkelingen gekoppeld aan klimaatverandering. Het gaat daarbij om vraagstukken van waterkwantiteit en waterkwaliteit, inclusief verzilting en verdroging, in relatie tot gebruiksfuncties. Bovengenoemde vraagstukken spelen op meerdere schaalniveaus: lokaal, regionaal, landelijk en internationaal. De eisen vanuit het Nationaal Bestuursakkoord Water hebben betrekking op het anticiperen op calamiteiten, wateroverlast en watertekorten en op de implementatie van GGOR. De KRW-eisen betreffen de waterkwaliteit en de kwantitatieve toestand van grondwaterlichamen, en Natura 2000 formuleert instandhoudingdoelstellingen voor grond- en oppervlaktewaterafhankelijke natuur. De KRW, de KRM en de Grondwaterrichtlijn (GWR) hebben als doelstelling het verkrijgen en behouden van een goede ecologische en chemische kwaliteit van het aquatisch milieu alsmede het beschermen van de gezondheid van de mens met betrekking tot de inname van water en organismen. De implementatie van deze richtlijnen bepaalt de komende jaren in hoge mate de kennisagenda. De KRM is nog relatief nieuw ten opzichte van de KRW. De KRW zit in de fase van implementatie en de programmering richt zich daarop. De KRM vergt veel meer fundamentele aandacht op het gebied van de integrale ecosysteembenadering van met name de Noordzee. Vraagsturing uit de arena s Een groot aantal van de fiches uit de arena Leven met Water heeft betrekking op de waterkwantiteits- en waterkwaliteitsvraagstukken die in dit hoofdstuk aan de orde zijn. Het gaat om de volgende fiches met puntsgewijs de deelonderwerpen: 31 van 69

38 Fiche 2: Waterbestendig en innovatief bouwen in laaggelegen gebieden (waterberging in bebouwd gebied, dynamica van water op straat, streefbeelden voor de duurzame stad, risicoanalyse van stedelijke ontwikkeling buitendijks); Fiche 4: Marien ecosysteem (Concept voor een duurzame inrichting van de Noordzee met een afwegingskader voor ontwikkelingsmogelijkheden) Fiche 5: Ruimtelijke reserveringen voor toekomstige maatregelen (nieuwe gebruiksmogelijkheden in combinatie met waterberging, klimaatscenario s op regionale schaal); Fiche 7: Omgaan met verdroging (inrichting hoofdwatersysteem voor zoetwatervoorziening, instrumenten voor (her)allocatie van water (sturen op droogteschade), beperking inlaat gebiedsvreemd water, alternatieven voor de huidige verdringingsreeks bij extreem lage afvoer, mogelijkheden van duurzame inrichting en van beheersmaatregelen, en veerkracht van functies landbouw, landschap en natuur); Fiche 8: Innovatieve inrichting watersystemen (maatregelen identificeren met kosten-baten-risico benadering, verhogen leefkwaliteit Nederland met behulp van water, klimaatbestendiger maken van Nederland met behulp van beheer); Fiche 9: Duurzame oplossingen voor verziltingproblemen (herbruikbare bronnen voor zoetwateraanvoer, oorzaken van verzilting, consequenties van verzilting voorspellen en adaptatiemogelijkheden), verzilting als kans; Fiche 12: Veiligstellen drinkwatervoorziening (nieuwe winlocaties en transport van drinkwater uit oppervlaktewater, drinkwatersysteem bij calamiteiten, leveringszekerheid drinkwater); Fiche 13: Meekoppelen wateropgave met energie, recreatie, binnenvaart (combineren van functies (inhoud en proces), duurzaamheid watersysteem en waterketen, interactie landgebruik en waterbeheer, ecosysteemdiensten); Fiche 16: Toegankelijkheid en toepasbaarheid monitoring-informatie (informatievoorziening van watergebruikfuncties, innovatieve monitoring- en analysetechnieken); Fiche 17: Aanpak diffuse bronnen (effecten van inrichtingsmaatregelen op waterkwaliteit, inzicht in relatie tussen een ingreep in het watersysteem en het effect daarvan); Fiche 20: Effecten van klimaatveranderingen op waterkwaliteit (veerkracht watersystemen, ingreep/effectrelaties in het watersysteem, effect temperatuurverhoging op het watersysteem). Wat opvalt is dat er een sterk accent is op vragen naar effectiviteit van bepaalde oplossingsrichtingen (systeemkennis), en weinig vragen zich richten op meedenken over het formuleren van oplossingsrichtingen (visie & beleid). Dit geldt met name voor de regionale schaal (maar ook nationaal) en past binnen het beeld van een accentverschuiving van planvorming naar uitvoering. Het kennisinstrumentarium voor stedelijk waterbeheer bevindt zich nog in een beginstadium. Hier is het aantal visievragen relatief hoog. De waterkwantiteits- en waterkwaliteitsvraagstukken zijn voor de overzichtelijkheid verdeeld in twee kerndomeinen, in de wetenschap dat er belangrijke dwarsverbanden tussen deze twee bestaan. 5.2 Strategisch onderzoek Waterbeheer en gebruik (kerndomein 9.2) Het innoveren van watersystemen vraagt om het uitdiepen van proceskennis (fundamentele watersysteemkennis) en om instrumenten ter ondersteuning van het waterbeleid en -beheer. Deze proceskennis moet op effectieve wijze worden ingezet bij waterbeheervraagstukken en gebiedsontwikkelingsprocessen. Voldoende aandacht voor een juiste kennisoverdracht is daarbij essentieel. Dit betekent in de eerste plaats dat complexe modellen moeten worden omgezet in gebruikersvriendelijke systemen. Verder vraagt het dat we meer inzicht krijgen hoe nauwkeurig een antwoord op een bepaald moment moet zijn om besluitvorming te ondersteunen, en dat de gebruiker inzicht heeft in hoe nauwkeurig het antwoord is. Bij de kennisoverdracht is de rol van marktpartijen cruciaal. Enerzijds kunnen marktpartijen de ontwikkelde kennis toepassen bij de advisering, anderzijds kunnen marktpartijen vanuit hun ervaring aangeven tegen welke structurele kennisvragen zij aanlopen, en daarmee het onderzoek van Deltares agenderen. Het onderstaande schema geeft het algemene kader voor de programmering van waterbeheeronderzoek. Het geldt voor kerndomein 9.2, maar evenzeer voor de gerelateerde kerndomeinen 9.3, 11.1 en van 69

39 Cie. Veerman heeft veel kennisvragen gegenereerd ten aanzien van zoetwatervoorziening ten behoeve van waterbeheer-en gebruik. Hierbij spelen essentiele kennisvragen ten aanzien van ondermeer verzilting, droogte, verdroging, waterberging, bodemdaling, grondwater-opervlaktewaterregime's als consequenties van nieuwe ontwikkelingen van zoetwatervoorziening op zowel regionale schaal als nationale schaal Roadmap Stroomgebieden en hoofdwatersysteem Binnen deze roadmap worden drie onderzoekslijnen onderscheiden. In termen van de trits Drivers- Pressures-State-Impacts-Responses is de eerste hoofdlijn gericht op het beter grip krijgen op Drivers en Pressures, richt de tweede hoofdlijn zich op het kunnen vaststellen van veranderingen in de State terwijl de derde hoofdlijn het kwantificeren van Impacts faciliteert. De onderzoekslijnen zijn Perspectieven: in deze lijn worden integrale transitiescenario s ontwikkeld waarin zowel het watersysteem, externe ontwikkelingen, zoals verstedelijking stroomgebieden, en de maatschappelijke respons worden meegenomen; Ontwikkeling klimaatfaciliteit: de klimaatfaciliteit is een verzameling technieken en instrumenten om de invloed van externe ontwikkelingen op de hydrologie en het watermanagement vast te stellen; Waterverdelingproblematiek: dit onderwerp betreft de ontwikkeling van technieken en instrumenten om effecten van veranderingen in hydrologie/water management op watergebruikfuncties vast te stellen. 33 van 69

40 ROADMAP Kerndomein 9.2 Stroomgebieden en hoofdwatersysteem Overheid/Markt Toepassing/ SPA Diverse toepassingen in adviesprojecten in Europa (KRW) en ontw. landen. Diverse toepassingen in adviesprojecten in nederland PAWN Instrumentarium/ Nationaal Hydrologisch Instrumentarium, advisering LCW BTO/TO Producten SLA s - scenario assessment tool en set consistente scenarios s - tools om hydrologische effecten van klimaats- en landgebruiks verandering door te rekeen - tools om effecten op gebruiksfuncties door te rekenen Publicaties PhD Theses Workshops Training modules LTO/SO Strategisch en toegepast onderzoek integrale transitie scenario s klimaatfaciliteit waterverdelingsproblematiek 1 Perspectieven in waterbeheer 2 Scenes matching 3 FEWS World 4 FEWS IPCC 5 Worldwide assessment hydrological changes 6 Waterverdelingsinstrumentarium 7 Peatland fire risk early warning Fund.stra KaV Lopend onderzoek: EU Scenes EU Aquastress ACER R&D partnerships (UT, UU, VU, ITC, IHE, CSIRO, iwmi, SDWA Singapore) AIO s aan UT, UU en VU 25 januari 2008 Basisonderzoek Een flink deel van het onderzoek zal worden uitgevoerd door promovendi en in nauwe samenwerking met andere kennisinstituten. Het Perspectieven project wordt voor een deel uitgevoerd door promovendi van ICIS Maastricht en de Universiteit Utrecht. Verder is er samenwerking met o.a. de Universiteit van Twente, de Erasmus Universiteit en het KNMI. Ook op elk van de drie deelprojecten onder de Klimaatfaciliteit wordt een promovendus ingezet: twee aan de Universiteit van Utrecht, een aan de VU. Verder vindt samenwerking plaats met het King s College in Londen, het KNMI en de National University in Singapore (onder het SDWA programma). Voor de uitvoering van het Waterverdelingsproject is samenwerking voorzien met o.a. de Universiteiten van Twente, en Delft, UNESCO-IHE en het ITC in Enschede, en in het buitenland mogelijk CSIRO en IWMI. Het onderzoek past bij het onderzoek in BOA waterveiligheid en BOA watervoorziening. Er is een SLA modellen met betrekking tot waterkwantiteit NMI-PAWN voor hoofdwatersystemen Roadmap Regionaal waterbeheer Bij de inrichting van regionale watersystemen kunnen als fundamentele stappen worden onderscheiden: Strategie, Situatie & Diagnose en Ingrijpen. Strategie De kennisontwikkeling op het gebied van regionaal waterbeheer moet goed aansluiten bij maatschappelijke transitiescenario's op nationale en internationale schaal. Dit leidt er onder ander toe dat feiten een inzichten rondom waterbeheer-en gebruik moeten aansluiten op relevante beleidscenario's en maatschappelijke kosten baten analyses. Situatie en diagnose Er zijn veel inhoudelijke vragen geformuleerd in de context van klimaatadaptatie strategieën. Basis van deze strategieën is het goed begrijpen en modelleren van het regionale watersysteem in de context van toekomstige waterverdelingsvraagstukken, oppervlakte-grondwaterrelaties, koppeling waterbeheer en landgebruik irt verdroging, bodemdaling, droogte, berging etc. Ingrepen Vanuit een beter begrip en modellering van het grondwater-oppervlakte watersysteem wordt gezocht naar nieuwe kosteneffectieve maatregelen. Ook wordt toegewerkt naar een verbeterde toolbox voor gebiedsontwikkeling. Tevens wordt toegewerkt naar een instrumentarium wat naast operationele voorspellingen voor oppervlakte water ook voorspelling ten aanzien van grondwater kan generen in normale en bijzondere omstandigheden (te veel of te weinig) 34 van 69

41 Basisonderzoek ten behoeve van deze roadmap vindt plaats via vier promovendi. Er wordt promotieonderzoek verricht aan de dynamiek van regenwaterlenzen en wellen in diepe polders. (de Louw). Een promovendus zal in het kader van FC 2015 werken aan optimalisatie van Real Time Control (RTC) technieken (Model Predictive Control optimalisatie) en koppeling aan DSS (FEWS). In Singapore zullen 2 promovendi werken aan optimalisatie van RTC technieken. Softwareontwikkeling op gebied koppeling Grondwater- oppervlaktewater Het onderzoek past bij het onderzoek in BOA waterveiligheid en BOA watervoorziening. Er is een SLA modellen met betrekking tot waterkwantiteit NMI-PAWN voor hoofdwatersystemen. Daarnaast is er aansluiting op het watermozaïek-programma van Waterschappen Roadmap Stedelijk waterbeheer De inventarisatie van strategische kennisvragen 2008 door de kennisarena s en het Kennisplatform NBW gaf een helder beeld van de kennisbehoefte ten aanzien van het stedelijk waterbeheer op nationaal niveau. Bovendien hebben RIONED, de STOWA, diverse ingenieursbureaus, gemeenten en projectleiders van Deltares-projecten in het buitenland richting het marktteam Stedelijk Waterbeheer hun lange termijn kennisbehoefte aangegeven. Dat overzicht is gebruikt als basis voor de programmering van deze roadmap. De ambitie van Deltares is om zich binnen vier tot zes jaar te ontwikkelen tot een mondiaal kenniscentrum op het gebied van inrichting, beheer en de beheersing van water en bodem in de stedelijke omgeving mede in relatie tot het omliggende (stroom)gebied, de ruimtelijke ordening en de stedelijke inrichting met als icoonproject de Waterstad. Het gaat daarbij om vier thema s: 1. Verbetering van het stedelijk leefklimaat; 2. Klimaatrobuust maken van steden (waterveiligheid, buitendijks bouwen, urban flooding, beleving van overstromingsrisico s, handelingsscenario s burger, grondwaterbeheersing, stedelijke GGOR); 35 van 69

42 3. Energie uit stedelijk grond- en oppervlaktewater (werking WKO, energie uit oppervlaktewater, gevolgen voor het (grond)watersysteem, rekenmodellen, beleid en regelgeving). Basisonderzoek ten behoeve van deze roadmap vindt plaats op het onderwerp Veldonderzoek energiewinning uit stedelijk grond- en oppervlaktewater (promovendus TU Delft). Daarnaast loopt een promotieonderzoek aan de TU Delft (Geo-Engineering) over omgevingseffecten van de winning van geothermische energie. Toepassingsgebied betreft gemeentelijke wateropgaven en programma s van STOWA. 5.3 Strategisch onderzoek Gezonde watersystemen (kerndomein 9.3) Het kerndomein Gezonde Watersystemen omvat de samenhang en interacties tussen de a-biotische en biotische elementen van een watersysteem. Zoet- en zoutwatersystemen worden in samenhang beschouwd. Integratie en innovatie van chemische, biologische, fysische kennis en informatie voor het beschrijven, beoordelen en voorspellen van het duurzaam functioneren van watersystemen staan centraal. De invloed (oorzaak-gevolg relaties) van natuurlijke (bijv. global change) en menselijke stressoren wordt bestudeerd om antwoord te kunnen geven op de vragen van beleidsmakers, beheerders en gebruikers van de watersystemen. Doel van het kerndomein Gezonde Watersystemen is om een verbinding te leggen tussen de ontwikkeling van kennis (fundamenteel en strategisch onderzoek, toegepast onderzoek, korte termijn vragen en de valorisatie van opgedane kennis voor beleid en beheer en technologische toepassingen, door het ontwikkelen van nieuwe meetinstrumenten, modellen, protocollen en methoden. Met Gezonde Watersystemen samenhangende onderwerpen zijn waterbodems (kerndomein 11.2) en monitoring (kerndomeinen 9.2 (methodologie) en 12.1 (informatie)). In dit kerndomein wordt intensief samengewerkt met WUR-IMARES, Alterra en universiteiten (UvA, VU, WUR). Voor onderzoek met betrekking tot de interactie met de atmosfeer en leefomgeving wordt samengewerkt met het KNMI, RIVM, TNO, en het Planbureau voor de Leefomgeving. De vraagarticulatie van de overheid (Arena Leven met Water, RMNO, LNV) heeft geleid tot vijf roadmaps: 1. Toolbox Noordzee; 2. Innovatieve inrichting watersystemen; 36 van 69

43 3. Aanpak diffuse bronnen; 4. Effecten van klimaatveranderingen op waterkwaliteit; 5. Building with Nature. Dynamiek Het onderzoek met betrekking tot Gezonde Watersystemen is ten opzichte van 2008 verder gefocust op de vragen. In vervolg op de hoofdlijnen van 2008 (Meetsystemen, Assessment en Prognosemethoden en technieken) zijn nu de doelen uit de fiches centraal gesteld. Het programma is in vijf roadmaps vormgegeven. De roadmap Toolbox Noordzee gaat in op fiche Mariene ecosystemen (4), de roadmaps Innovatieve inrichting watersystemen en Bouwen met de natuur gaan in op Innovatieve inrichting watersystemen (8), de roadmaps Aanpak diffuse bronnen en Effecten klimaatverandering op waterkwaliteit gaan in op de gelijknamige fiches 17 en 20. De activiteiten in de vijf roadmaps zijn op elkaar afgestemd en vullen elkaar aan Roadmap Toolbox Noordzee Doel is om op een wetenschappelijke wijze invulling te geven aan het concept gezonde aquatische ecosystemen met behulp van indicatoren en integratieve modellen. Dit gebeurt door het ontwikkelen, integreren en toepassen van generieke tools en instrumentaria om de milieutoestand te bepalen en assessments uit te voeren zodat maatregelpakketten vergeleken kunnen worden op hun kosteneffectiviteit. In eerste instantie ligt de nadruk op de Noordzee (KRM), maar in de loop van de tijd zal het instrumentarium uitgebreid worden naar het zoete oppervlakte- en grondwater. Hiermee worden de KRW en KRM geïntegreerd. An integrated tool box for ecosystem impact and risk assessment for sustainable use of the North Sea (TOOLBOX NORTH SEA) TIJD AS: Toepassing 2009 Fase Fase Fase Fase 4 Initiele assessment MER effectstudies (energie, maasvlakte etc Internat markets, Singapore etc. Marine FW Directive Producten Technologie Gebieden Operationeel modelinstrumentarium Noordzee; Statusbeschrijving, milieudoelen met indicatoren van de milieutoestand (GMT) en ecosysteemgezondheid; Toolbox voor socio-economische analyse/mkba Strategie visie document Ontwerp integratieve milieu-indicatoren, modellen, en socio-economische indicatoren met afwegingskaders en criteria; vergroten van basale kennis en inzicht over ecosysteemgezondheid Ontwerp nieuwe tools Field workshops/pilots Validatie en QA Wet. publicaties Stroomsgebied DPSIR model Cursussen, training gebruikers Integraal keten Catchment-Noordzee model (EU-level) Grond-oppervlakte water koppeling Bronnen Strategische samenwerking IMARES, (inter)nat netwerken FOKUZ, ICES, NORMAN, CEFAS & PML (UK) Twee deelt. hoogleraren en 7 AIOs (UvA, VU, WUR, NUS) ihkv eco-hydrodynamische modellen en eco(toxico)logische effecten op primaire productie, ecologische draagkracht en in voedselketens Data, literatuur, bestaande modellen, indicatoren Het GeoMilieuLab in Utrecht wordt ingezet voor de ontwikkeling van nieuwe eco(toxico)logische meetinstrumenten. Basiskennis Er wordt nauw samengewerkt met de VU/IVM and UvA/IBED in Amsterdam. Twee promovendi worden voorgesteld op het onderwerp Effects of stressors on primary production (VU-UvA) en een op het 37 van 69

44 onderwerp Kwallenplagen (samen met NIOZ and WUR) en twee promovendi op waterkwaliteitsmodellering (University of Singapore). Twee interne promovendi dragen bij met onderzoek naar eco-hydrodynamische modellering van primaire productie (WUR) en effecten van contaminanten in voedselketens (VU). Het onderzoek levert kennis en inzicht in het begrip ecosysteemgezondheid. Toepassing van de ontwikkelde kennis is voorzien: bij de implementatie van de KRM en bij de beoordeling van de milieukwaliteit en van de kosteneffectiviteit van maatregelen in het kader van de EU Water Framework Directive (RWS/Waterdienst and DG-W). Er is een relatie met diverse onderwerpen die in TO kader worden uitgevoerd, met name de projecten Europese Mariene Strategie, Zee Internationaal en Toolbox KRM en Date-modelintegratie (LT basisinformatie). Daarnaast worden er nieuwe tools en concepten geleverd voor monitoringprogramma s voor de evaluatie van de milieutoestand. in MER-studies, nationaal en internationaal Roadmap Innovatieve inrichting watersystemen De resultaten van de stroomgebiedanalyses van de KRW en de eerste analyse voor de KRM laten zien dat, respectievelijk, de goede ecologische en goede milieutoestand in veel watersystemen nog niet gehaald wordt. Het doel van het onderzoek in deze roadmap is het ondervangen van belangrijke kennisleemten op het gebied van - duurzame inrichting en beheer van diepe en ondiepe meren (samenstelling resttroebelheid, vastleggen van nutriënten in de waterbodems, opdrijfprocessen en voorkomen schuimlaagvorming blauwalgen bloei); - triggers voor zoute plaagalgen in het algemeen en in ons kustgebied en onze estuaria in het bijzonder; - waterkwaliteit onder gestratificeerde omstandigheden (interactie fysica, bodem diagenese en verticale transporten waterkwaliteit); - bepalende factoren voor de relevante ecotopen en de parameters voor ecologisch herstel; - risico s en mogelijkheden voor het omgaan met verontreinigde waterbodems in relatie tot de biobeschikbaarheid van toxicanten. In dit onderzoek naar maatregelen in en rondom ondiepe en diepe meren wordt nauw samengewerkt met de universiteit van Singapore en de TUD. Er zijn verschillende proeftuinen waarin de ecosystemen bestudeerd worden beschikbaar (Singapore Reservoirs en Rijland). In dit kader zijn er vier promovendi actief, waarvan drie in het buitenland. Ook is er samenwerking met Franse onderzoekinstellingen met betrekking tot waterkwaliteitmodellen. 38 van 69

45 Het onderzoek sluit aan bij het toegepaste onderzoek van BOA waterkwaliteit en Onderzoek Regionale directies, onder andere rondom IJsselmeergebied. Daarnaast is er aansluiting bij onderzoek voor verschillende waterschappen en WKO energiefuncties in water voor energiebedrijven Roadmap Diffuse bronnen Uit de implementatie van de Kaderrichtlijn water en van de grondwaterrichtlijn blijkt dat er een toenemende aandacht is voor diffuse bronnen. Dit komt omdat de emissies van puntbronnen steeds beter onder controle zijn. Doel van deze roadmap is het ontwikkelen en inzetten van tools die gebruikt kunnen worden om systeemgericht, verantwoord waterkwaliteitsbeheer ten aanzien van diffuse bronnen uit te werken. In eerste instantie staan de nutriëntenemissies van de landbouw centraal, daarna de metalen en organische microverontreinigingen. Roadmap Diffuse bronnen 9.3 Gezonde watersystemen 2009 Fase Fase Fase Fase 4 Toepassing Producten Technologie Gebieden Beta/gamma (AquaTerra) Landelijke beleidsevaluaties en regionale beheersstudies Gebiedsstudies TO: Toolbox water(bodem)kwaliteit, Nationaal Hydrologisch Instrument, Monitoring en Maatregelen (MKBA), Implementatie KRW, KRW Verkenner, Landbouwemissies, Emissieregistratie Systeemmodellering: ontwikkeling modellen Systeemkarakterisering: ontwikkeling meettechnieken 2e SGGP Bronnen Systeembegrip: processen en interactie (m.n. aio s) vervolgonderzoek De roadmap Diffuse bronnen sluit aan bij TO Toolbox waterkwaliteit, Nationaal hydrologisch modelinstrumentarium kwaliteit, monitoring en maatregelen, Implementatie KRW, KRW verkenner, MKBA, Emissie registratie, Regis waterbodems. Bij deze roadmap sluit een aantal promovendi aan die onderzoek doen naar stofstromen en stofprocessen in de verschillende watercompartimenten, waarvan drie expliciet zijn toegewezen aan deze roadmap: een promovendus op het gebied van diversiteit en ecologische functionaliteit van bacteriën in stroomgebieden van Europese rivieren, een op het gebied van gekoppelde biogeochemische stikstof- en zwaveldynamiek in aquifers en een derde op het gebied van dynamiek van grondwater- en oppervlaktewaterkwaliteit op verschillende temporele en ruimtelijke schalen. De resultaten van de ontwikkeling (en in het bijzonder die van het EU programma AquaTerra) moeten nu worden aangesloten bij de tweede generatie Stroomgebied beheerplannen (SGBP) op drie niveaus: lokaal (terreinspecifiek); nationaal / regionaal (diffuse bronnen); en op stroomgebiedniveau (beleidskaders). 39 van 69

46 5.3.4 Roadmap Effect klimaat op waterkwaliteit en ecosystemen Bij het vaststellen van ecologische doelen voor diverse EU-richtlijnen (KRW, KRM, Grondwaterrichtlijn en Natura 2000) is vooralsnog geen rekening gehouden met de invloed van klimaatveranderingen op de gekozen indicatoren en de daarvoor geldende doelen. Doel van dit programma is inzicht te krijgen in de gevolgen van veranderingen in waterbeweging, CO 2- concentratie en temperatuur op de fysisch-chemische en ecologische processen in watersystemen in deltagebieden. Met deze kennis kan voorspeld worden hoe klimaatveranderingen de eigenschappen van het ecosysteem veranderen, zoals de veerkracht. Het onderzoek richt zich ook op in hoeverre klimaatadaptatie voor het behoud van maatschappelijke fucties (o.a. veiligheid, transport, zoetwatervoorziening) de waterkwaliteit en het ecologisch functioneren van watersystemen zal beïnvloeden. Roadmap Effect Klimaat op waterkwaliteit & ecosystemen 2009 Fase Fase Fase Fase 4 Bronnen Technologie Gebieden Producten Toepassing TO (3,7,38,39, 43,46,49) 11.1 RO Klimaatadaptatie 9.2 Zoetwatervoorziening 9.3 Koelwater European Cooperation ( ) FP 6 Scenes: land-use and climate scenarios IWRM-NET Forecaster: linking hydromorphology to ecology FP7 Wiser: ecological assessment HEALTH-NET: Hercle climate and health risks Omgevingsanalyse Klimaat, waterkwaliteit en aquatische ecosystemen Wikipedia & Google Maps gateway to hydromorphological pressures and measures Veerkracht aquatische ecosystemen Gevolgen verandering hydrologie & watertemperatuur TO: Anticipatie Negatieve Trend IJsselmeer ( ) Ecologische doelen en maatregelen KRW/N2000: herziening Ecologische doelstellingen Robuuste Adaptatiemaatregelen Impact en synergie klimaatadaptatie Prognotische and diagnostische tools impact klimaat op watersystemen Indicatoren Veerkracht en Weerstand aquatische ecosystemen Legenda Klimaatverandering Veerkracht Klimaatadaptatie Basisonderzoek Er zijn drie promotietrajecten voorzien ter onderbouwing van deze onderzoekslijn. Het gaat daarbij over de invloed van warme winters op het functioneren van aquatische ecosystemen, over de invloed van klimaatverandering op de ecosysteemdiensten (zie par 7.2.2) van aquatische ecosystemen, en over de synergie tussen robuuste ecosystemen en klimaatadaptatiemaatregelen. Er ligt een relatie naar de volgende onderwerpen die in TO kader worden opgepakt: 1. Klimaat 2. Anticiperen Negatieve Trend (ANT) IJsselmeer 3. Prioriteiten implementatie KRW 4. Aandragen klimaatadaptatie-aspecten van Waterkwantiteit Klimaatbestendige waterhuishouding Klimaatverandering peilgestuurd systemen Gebiedsontwikkeling 40 van 69

47 Projecten duurzame RO en rivieren (met name WB21, Deltakennis ZW delta, IJsselmeer, Groene Hart en Randstad Urgent) Roadmap Building with Nature De maatschappelijke behoefte aan veiligheid, leefbaarheid, welvaart en duurzaamheid neemt toe. Aan deze behoefte kan niet worden voldaan zonder de uitvoering van grote infrastructurele projecten. Het doel van Building with Nature is het ontwikkelen van nieuwe ontwerpconcepten voor de duurzame inrichting van kust-, delta- en riviergebieden (KRW, KRM, Natura 2000), waarbij wordt uitgegaan van ecologische kansen: ecodynamisch ontwerpen. Uitgangspunt daarbij is een positieve benadering van natuur en het gebruik van natuurlijke processen. Onderzoek en casestudies zullen voorzien in objectief wetenschappelijk onderbouwde kennis en hulpmiddelen. Belangrijke pijlers daarbij zijn biogeomorfologie (ontwikkeling van habitatorganisme modellen), slibdynamica, state-of-the-art monitoring en datamodelintegratie. Terzijde zij opgemerkt dat slib en biogeomorfologie onderwerpen zijn die op meerdere plaatsen in de kerndomeinen terugkomen. Dit heeft te maken met het feit dat het disciplines op grensvlakken zijn, terwijl het belang van de onderwerpen breed onderkend wordt. Acties zijn gaande om de inbedding in roadmaps te verbeteren. Er wordt samengewerkt met de TU Delft en de Universiteit van Singapore met name om de koppeling van fysische en biologische processen te onderzoeken en in modellen op te nemen. Op dit terrein zijn drie promovendi actief. Bouwen met de natuur is vooral met bedrijven opgezet, waarbij ook Rijkswaterstaat een stakeholder is. Het past in de in de innovatielijn WINN en sluit aan op de innovatie-impuls Building with Nature. 41 van 69

48 6 Bouwen voor ruimte Bouwen en slappe bodem 6.1 Maatschappelijke vraag De moeilijkheidsgraad van de bouwopgave in Nederland wordt voortdurend hoger door de toenemende bevolkingsdichtheid, mobiliteit en welvaart, doordat de ruimte beperkter, de nog beschikbare grond slapper en de maatschappelijke verlangens groter worden. De mogelijkheden zijn beperkt. Randstad 2040 adopteert de strategie: eerst verdichten binnen de bestaande bebouwingscontour, dan bouwen op hoge plekken nabij de bestaande bebouwing, en tenslotte bouwen verder weg en op slappere grond. Eerst in de diepte en de hoogte, dan in de breedte. Door de trend in toenemende mate ondergronds te gaan nemen risico s en faalkosten toe (Haagse Tramtunnel, NZ-lijn). Daarbij worden nieuwe inzichten en praktijkervaringen te weinig teruggekoppeld en er wordt dus niet van geleerd. Ervaringen zijn in het algemeen ongestructureerd en daardoor slecht opnieuw te gebruiken door anderen, bij nieuwe (bouw)projecten, en zijn ze vaak moeilijk te koppelen aan theoretische kennis uit modellen. Hierdoor blijft de validatiestap binnen de kenniskringloop de ontbrekende schakel om tot goed gevalideerde en betrouwbare modellen te komen. Tevens is veel kennis ontwikkeld op het gebied van aanleg van wegen die nog niet geïmplementeerd is in handige ontwerp- en beslissingstools. Hierdoor blijft een deel van de gegenereerde kennis onbenut. 42 van 69

49 . De ondergrond biedt mogelijkheden tot nuttig gebruik. Duurzaamheid wordt daarbij een steeds belangrijker item. Ook toekomstige generaties moeten de gelegenheid hebben de ondergrondse ruimte te gebruiken en de beheerstrategieën die wij nu toepassen moeten daarop inspelen. Belangrijk is dat we ondergrond en het (grond)water als één systeem beschouwen. Dat geldt evenzeer wanneer we de breedte opzoeken. Het Nederlandse laagland is leefbaar gemaakt door waterbeheer, maar door de verwachte klimaatverandering en zeespiegelstijging zijn er de laatste jaren vragen gerezen over de duurzaamheid van de gekozen beheersstrategieën: we pompen onszelf naar beneden. Ook zijn er twijfels over de toenemende risico s van het wonen in het laagland en is bij bestaande nieuwbouwlocaties gebleken dat meerkosten ontstaan doordat onvoldoende rekening is gehouden met het ondergrond- en watersysteem ter plaatse. 6.2 Strategisch onderzoek Bouwen op slappe bodem (kerndomein 8.1) De overkoepelende doelstelling van dit kerndomein is het vinden van duurzame oplossingen en tools voor de inrichting van laaggelegen Nederland, zowel waar het gaat om bouwen in de diepte, alsook in de breedte. Het programma bouwt in belangrijke mate voort op onderzoek uit de tweede fase van Delft Cluster ( ). Dynamiek Belangrijke ontwikkelingen in deze roadmap in vergelijking met 2008 zijn: - de Delft Clusterfinanciering loopt in 2009 ten einde. - de vraagsturing V&W is sterk verbeterd (met input van de Bouwdienst en Dienst Verkeer en Scheepvaart) - er komt een sterkere focus in de richting van het reduceren van (geotechnische) faalkosten (samenhangend met het in 2008 vormgegeven TO-programma GeoImpuls van de Bouwdienst) - een nieuwe richting is klimaatbestendig bouwen in relatie tot de inrichting van nieuwe gebieden (zie ook paragraaf 5.2.3) met aansluiting op Interreg programma "Climate proof areas" (EU, VROM) Roadmap Onderhoudsarme Infra Doelstelling van deze roadmap is het in gebruik krijgen van gevalideerde instrumenten voor optimale keuze van de aanleg- en onderhoudsmethode afhankelijk van de ondergrond en de beschikbare bouwtijd. In deze instrumenten wordt geologische en geotechnische kennis geïntegreerd, gevalideerd en naar de praktijk gebracht. Al vanaf de start van dit traject draagt een grote groep van wegbeheerders en 43 van 69

50 sectorpartijen bij in cash en in kind. Vanaf 2009 wordt steeds nadrukkelijker gekoppeld aan praktijkprojecten. De voorsprong op het gebied van de ondergrondmodellering biedt ook de kans om in samenwerking met andere disciplines (TNO en buitenlandse R&D instituten) te komen tot integrale modellen voor wegen, in het kader van Europese 7 e kaderprogramma. Het uiteindelijke instrumentarium bestaat uit Delft GeoSystems tools die rechtstreeks zijn gekoppeld aan ondergrondmodellen en grondparameters uit DINO. ROADMAP: Onderhoudsarme Infra Lopend Delft Cluster onderzoek (BVW, DOS) Toepassing Life-cycle-costs gebaseerd Beslissen en Ontwerpen Lagere-orde wegen, Rijkswegen en Overgangsconstr Pilots, ondermeer binnen Geo-Impuls Producten Technologie Gebieden Bronnen DC2.10: WP1-4: Rijkswegen CoP, Workshops (>20 tm eind 2008) & 4 cursussen PAO en Delft Geo Academy: state of the a Geotechnische meetlat 6 CUR/CROW Leidraden Road-Roles Game Database Lichte opho Afwegingsmodellen: MRoad, Balans: 1e versie Stochastic model in Dino? MSettle-Aardebaan, MStab-Vernageling, MPiledRoad-PM Software Uitbreiding (integraler) en aanpassing (nav validatie) DC3.20 DOS: Lagere-orde wegen (gemeente) 6 CUR/CROW werkgroepen DC2.10 WP5: Overgangsconstr. Spoorwegen Praktijkproef PM Kyotoweg Praktijkproef PM Houten Praktijkproef OC Gaasperdam Praktijkproef OC Goverwelle Modelproef PM Deform. metingen (A2, BriCo, Betuwer.) Lange duur deformatie metingen (A2, Betuwer, Geo-fysische metingen (A2) 5 AIO onderzoeken heterogeniteit, DMI, sterkte organische grond, OC, PM 1e serie Samendrukkingsproeven (SSB, A2 Veen) 25 januari 2008 Validatie modellen mbv brondata Verbetering modellen Verdieping (Paal-matras, heterogen Koppeling aan andere disciplines (STEAROW, IPW, RoadRoles) 2e serie Samendrukkingsproeven A2 Veen (Heterogeniteit, Lange-duur) Basisonderzoek In 2009 start aan de TU Delft een promotieonderzoek over paalmatrassystemen, dat de basiskennis hiervoor op niveau brengt en documenteert. Een lopend promotieonderzoek, eveneens aan de TU Delft, houdt zich bezig met het geofysisch verkennen van veen-voorkomens, die de meest extreem slappe grond vormen. Faciliteiten Experimenteel onderzoek is voorzien op het gebied van lange-termijn zettingsgedrag van slappe grond alsmede van onderzoek naar de variabiliteit van grondeigenschappen. Daarnaast is model- (GeoCentrifuge) en praktijkonderzoek voorzien op het onderwerp paalmatrassystemen. Toepassing De kennis wordt direct toegepast door wegbeheerders (gemeenten, provincies, Rijkswaterstaat, Prorail) (opdrachtgever) en door de aannemers (opdachtnemer) en de hen adviserende ingenieursbureaus, in de vorm van Delft GeoSystems software en in de vorm van leidraden. De Tender Game Road Roles zal de kennis ook ontsluiten voor contractmanagers. Om de weg naar praktijkgebruik te versnellen wordt gestreefd naar sterkere koppeling aan praktijkprojecten en proeftuinen. Daarbij wordt aangesloten op het startende RWS-BWD programma GeoImpuls (TO) Roadmap Beheerst Benutten van de Ondergrond In de jaren 90 is een begin gemaakt met het opbouwen van technologische kennis die nodig is om ondergronds bouwen in slappe bodem met een acceptabel risicoprofiel en tegen acceptabele kosten mogelijk te maken. Sindsdien heeft in de context van verschillende praktijkprojecten (o.a. Tweede 44 van 69

51 Heinenoordtunnel, Botlekspoortunnel, Sophiaspoortunnel, Westerscheldetunnel) de begripsvorming een grote sprong voorwaarts gemaakt. Niettemin bleek recent nog bij de NZ-lijn dat de risico s nog niet geheel onder controle zijn. In lijn met deze ontwikkeling zijn de belangrijkste vragen van dit moment: Het vergroten van het inzicht in de identificatie, classificatie en kwantificering van risico s en de beheersing ervan, gerelateerd aan het ontwerp en de aanleg van ondergrondse constructies. Het ontwikkelen van objectieve methoden om omgevingsbeïnvloeding door ondergrondse bouwprojecten te kwantificeren. Het ontwikkelen van innovatieve technieken en methoden ten behoeve van een intensieve en kostenefficiënte benutting van de holocene (ondiepe) toplaag voor (transport)infrastructuur. Het nagaan van de mogelijkheden voor modelvorming en toepassing op het gebied van omgevingstrillingen met behulp van kunstmatige intelligentie technieken. ROADMAP: Beheerst Benutten van de Ondergrond Toepassing Producten 2007 Fase Fase Fase Fase 4 Bijvoorbeeld beleidstudie, Beheersadvies, informatievoorziening,, etc. Verbeterd trekkkracht model HDD Verbeterd groutdrukmodel Model buiskrachten microtunneling Numeriek model grondbevriezen/ richtlijn compensating grouting Monitoringsplannen Betere betaalbare ontwerptechnieken voor ogb GeoBrain Bouwtrillingen Database monitoringsdata tunnelprojecten Stand.RekenMethode trillingen railinfra Reductie faalkosten ogb Verbeterd model interactie bouwput omgeving Aansluiting intern. onderzoeksagenda Technologie Gebieden Tunnelconstructie, omgevingseffecten, boortechnologie, bouwputten DC/COB 1.10 project Beheerst boren in stedelijk gebied DC/COB 1.20 project Innovatief ondiep bouwen Bronnen Experimenten + AIO s comp. grouting, gebouwrespons, tunnelveiligheid COB - praktijkonderzoeken GPB COB - vervolg GPB Bestaande modellen 25 januari 2008 Basiskennis In de projecten die lopen onder het consortium Delft Cluster-COB zijn drie promovendi werkzaam op het onderzoek naar gebouwresponsie door opgelegde zettingen bij ondergrondse bouwactiviteiten, het onderzoek naar compensating grouting en het onderzoek naar de effecten van explosies in tunnels op de tunnel en omgeving. Faciliteiten Faciliteiten worden ingezet ten behoeve van een te bouwen vriescel voor vriestesten in het kader van het onderzoek naar (kunstmatige)grondbevriezing, als techniek om de omgevingsbeïnvloeding door ondergronds bouwen te verminderen. Toepassing Het project kent een sterke marktinbedding, in het bijzonder via het COB waar marktpartijen en overheid (RWS-BWD) aan bijdragen. De samenwerkingsovereenkomst Deltares-COB (vervolg op Consortium Delft Cluster-COB) speelt hierin een belangrijke rol. Door de nauwe binding met de bovengenoemde reeks van praktijkprojecten stroomt de ontwikkelde kennis via een korte lijn door naar de stakeholders. Daarnaast zullen de resultaten leiden tot aanpassingen van geldende richtlijnen en voorschriften (onder andere via CUR). Ook zullen onderdelen worden verankerd in cursussen (zoals Deltares cursussen Boortechnieken en MDrill, en de PAO-cursus Tunneling). 45 van 69

52 6.2.3 Roadmap Inrichten nieuwe gebieden Het Nederlandse laagland is leefbaar gemaakt door waterbeheer, maar een neveneffect is dat het maaiveld in de loop van de eeuwen meters is gezakt. Dit doet vragen rijzen over de duurzaamheid van de strategie en de toenemende risico s van het wonen in het laagland. Tevens is bij bestaande nieuwbouwlocaties gebleken dat meerkosten ontstaan doordat onvoldoende rekening wordt gehouden met het ondergrond- en watersysteem ter plaatse. De overkoepelende doelstelling van deze roadmap is daarom het vinden van duurzame oplossingen en tools voor de inrichting van laaggelegen Nederland. Dit wordt bereikt door langs drie lijnen te werken. De ontwikkellijn Deltadijken beschouwt in aansluiting op de aanbevelingen van de Commissie Veerman de mogelijkheden om via grootschalige ophogingen een duurzame leefomgeving te creëren, met ondergrondse constructies in de ophoging. De lijn Beter Bouwen Woonrijp maken (BBWM) verschaft inzicht in de mogelijkheden om zettingsvrij te bouwen en in de gevolgen daarvan voor het bouwproces (planvorming - ontwerp - realisatie) en voor het beheer. De derde ontwikkellijn gaat na welke optimalisatie nog mogelijk is bij de keuze van nieuwe ruimtelijke inrichting. ROADMAP: Inrichting van Nieuwe gebieden 2008 Fase Fase Fase Fase 4 Toepassing Producten Ontwerp voor klimaat-robuuste inrichting Blauwdruk voor zettingsvrije ontwikkellocaties Nieuwe software voor waterbeheer-bodemdaling Megaterpen BBWM en Ontwikkellocaties Haalbaarheid, en Toolkit van nieuwe bouwvormen Leidraad en locatiekeuzetool Technologie Gebieden VP Bouwen voor Ruimte: Bouwen en slappe bodem Veiligheid en Watersystemen Ondergrond, water en ruimte. Bronnen ARK Leven met Water WINN 25 januari 2008 SBR, CUR, ARK Basiskennis Vooralsnog zijn er geen aio-onderzoeken geprogrammeerd, die bijdragen aan de benodigde basiskennisontwikkeling voor deze roadmap. Toepassing De ontwikkelde kennis is van groot belang voor rijksoverheden en lokale overheden bij het ontwikkelen van nieuwe locaties. De gegenereerde kennis draagt eraan bij dat de ondergrondcomponent in een vroeg(er) stadium betrokken wordt in het proces van ruimtelijke ordening en gebiedsontwikkeling. Kennisoverdracht vindt continu plaats, aangezien gemeenten en provincies deel uitmaken van de consortia, die in bovenstaande ontwikkellijnen participeren. Het programma levert ook gereedschap om aspecten van klimaatbestendig bouwen adequaat mee te nemen in het ontwerpproces. 46 van 69

53 6.2.4 Roadmap Bouwput Inzicht Door de schaarse ruimte wordt momenteel de grens bereikt van wat bovengronds mogelijk/ wenselijk is met als gevolg een toenemende noodzaak om de ondergrond in binnenstedelijke gebieden te benutten. Binnen diverse steden wordt de ondergrond in toenemende mate gezien als derde dimensie (Den Haag, Arnhem, Delft, Amsterdam). Voorbeelden waarbij tijdens de bouw grote hinder voor de omgeving ontstond en/of de faalkosten hoog opliepen, zijn er helaas voldoende. Bouwputten spelen hierbij vaak een hoofdrol. Het reduceren van omgevingshinder en faalkosten is de belangrijkste motivering voor dit onderzoek. Hierbij komt de wens tot het optimaliseren van bouwtijd en betrouwbaarheid. Deze roadmap heeft dan ook de volgende doelstellingen: Risico s verminderen om faalkosten te reduceren, met name bij ondergronds bouwen; Optimalisatie van bestaande bouwmethoden, onder andere paalfunderingen; Beheersing van omgevingsbeïnvloeding bij ondergronds bouwen/bouwputten, onder andere door het verkennen van ondergronds bouwen zonder maaivelddoorsnijding (als kijkoperaties ) (nieuwe lijn). ROADMAP: Bouwput InZicht Onderdeel bouwputten TIJD AS: Toepassing Producten Technologie Gebieden Bronnen 2007 Fase Fase Fase Fase 4 Model Hergarden Model Mey Peck GeoBrain funderings- en boortechniek Inhoud monitoring Monitoring richtlijn concept Literatuur obs Method Meting bouwput NZlijn e.a. 2 AIO s faalkosten Twente Koppelen bestaande onderdelen toolbox Richtlijn monitoring bouwputten Ontwerpmethode bouwput Missie Bouwput Internationaal Pilot Geen hinder/ écht ondergronds bouwen Observational method Ev. Rapport Missie Intern. Tool omgevingsinvloed Ev. Rapport faalkosten 25 januari van 69

54 ROADMAP: Bouwput InZicht Onderdeel paalfunderingen 2007 Fase Fase Fase Fase 4 Toepassing Nw MFoundation Optimalisatie funderingen EU richtlijn Producten GeoBrain funderings- en boortechniek Ontwerpmethode Paalfunderingen 3 CUR richtlijnen Nw EEM Plaxis Technologie Gebieden DC snelle paaltesten DC horizontaal belaste palen DC axiaal belaste palen Locatiekeuze + plan Lange termijn metingen Lange termijn metingen (t/m 2015) 3 Centr. proeven Bronnen AIO Dijkstra 25 januari 2008 Material Path Method AIO s palen (num + exp, incl. gebruik faciliteiten) Basiskennis Vijf promotieonderzoeken dragen bij aan de basiskennisontwikkeling van deze roadmap. Aan de TUD vindt onderzoek plaats aan de numerieke en fysieke modellering van paalfunderingen en aan de installatie-effecten van palen. In Twente werkt een promovendus aan de kwantificering van faalkosten in de bouw, en een aan de implementatie van risicomanagement in de bouw (zie ook paragraaf 8.3, kerndomein 12.1) Faciliteiten GeoCentrifuge-onderzoek speelt een belangrijke rol in de kennisontwikkeling op het gebied van de rapid load test en ander onderzoek op het gebied van het heien van palen. Toepassing De resultaten vinden hun weg in CUR richtlijnen voor de bouw alsmede Europese richtlijnen, in het GeoBrain Funderingstechniek, en in Deltares Software (MFoundation) en Plaxis software. Zij dragen verder bij aan het TO-onderzoek dat is voorzien in het kader van de GeoImpuls (RWS-BWD). 48 van 69

55 7 Leefomgeving Gebiedsontwikkeling en gezonde bodemsystemen 7.1 Maatschappelijke vragen De ondergrond, het grondwater- en het oppervlaktewatersysteem vormen de basis van leven in de delta. Kennis omtrent dit fysieke systeem en ecosysteem (in het vervolg aangeduid met geo-ecosysteem) moet op een goede manier in ruimtelijke planvormingsprocessen worden ingebracht door op het goede moment en op de juiste wijze en met de juiste kwaliteit de relevante kennis in te brengen. Hierbij is naast gedegen kennis over het geo-ecosysteem inzicht in maatschappelijke systemen en bestuurlijke processen cruciaal. Bij het fysieke geo-ecosysteem gaat het om (bio)chemische en ook fysische bodemprocessen. Regelmatig worden we geconfronteerd met de negatieve effecten van landbouw en industriële activiteiten. Ook stedelijke ontwikkeling zorgt voor een grootschalige belasting van het ondergrond-/bodemsysteem. De veranderingen in de bodemkwaliteit en in de daarvan afhankelijke oppervlaktewater- en ecosystemen worden in belangrijke mate bepaald door het transport van water en daarin aanwezige stoffen. Naast systeemkennis, beheersafwegingen en ontwerp van maatregelen op basis van deze kennis, biedt in-situ sturing van chemische en microbiologische processen nieuwe mogelijkheden voor de aanpak van bodemverontreiniging en grondverbetering. Daarnaast biedt de ondergrond vele mogelijkheden tot nuttig gebruik, zoals warmte/koude opslag, gebruik van grondwater en delfstoffen. Duurzaam beheer van de ondergrond staat centraal, een duurzaam functionerende ondergrond is een ondergrond die ook in de toekomst zijn functies voor ecosystemen, de mens en de maatschappij kan blijven leveren. Denkend en handelend op een ander schaalniveau en vanuit bredere bodemthema s ontstaan nieuwe kennisvragen. In de kennisarena s zijn vanuit diverse invalshoeken vragen geformuleerd die aansluiten bij het veranderende perspectief op bodem. Deze vragen bestrijken een breed gebied met als gemeenschappelijk kenmerk de interactie tussen het geo-ecosysteem en het maatschappelijke systeem. 49 van 69

56 Het ministerie van LNV richt zich op het duurzaam bodemgebruik in het landelijk gebied. De belangrijkste aandachtsvelden hierbinnen zijn het tegengaan van onacceptabele achteruitgang van de bodemkwaliteit en bodemgebruiksmogelijkheden: zowel fysisch (draagkracht, bodemstructuur), chemisch (bodemvruchtbaarheid, bodemverontreiniging) als biologisch (bodemleven) en het duurzaam gebruik van natuurlijke hulpbronnen. Het ministerie van VROM vertaalt de verbrede kijk op bodem in Bodemdiensten. Bodemdiensten vallen deels samen met ecosysteemdiensten, voor zover het betreft de functies productie, natuur, recreatie en zuiverende werking. Maar de bodem levert meer diensten, zoals grondwater (bescherming strategische drinkwatervoorraden), energie en ruimte door het gebruik van de ondergrond voor opslag en transport. VROM stelt dat door verandering in het schaalniveau waarin maatschappelijke vragen worden gesteld, nieuwe kennis nodig is, met name gezien het steeds meer integraal en gebiedsgericht aanpakken van problemen. Tenslotte zijn er vanuit de Raad voor Delta Onderzoek verschillende aanknopingspunten voor strategisch onderzoek geformuleerd. De centrale vraag die de Raad hierbij stelt is hoe een goede bodem- en waterkwaliteit beschikbaar kan blijven bij veranderend landgebruik en klimaatverandering. In algemene zin richt deze vraag de aandacht op het ontwikkelen van kennis over de werking en dynamiek van het bodemwatersysteem. Specifieke aandachtspunten zijn de veenoxidatie, het omgaan met diffuse bronnen in landelijk en stedelijk gebied en het benutten van bodem in het energievraagstuk. Uit de concrete invulling in het Plan van Eisen DLO-programmering van LNV, in de VROM-DGM arena Leefomgeving, en in de V&W Kennisarena Leven met Water, blijkt dat gezocht wordt naar handvatten om te zorgen voor een veerkrachtige en klimaatbestendige inrichting. Verder zijn er veel vragen ten aanzien van duurzaam gebruik van ecosysteemdiensten. Ook is er behoefte aan kennis om invulling te geven aan een brede integrale gebiedsbenadering met kansen voor extra ruimtelijke kwaliteit. Duidelijk is dat bij al deze vragen naast de inhoud ook een belangrijke rol toebedicht wordt aan het proces en de wijze waarop beoordeling van klimaatbestendigheid, duurzaam gebruik en ruimtelijke kwaliteit plaatsvindt. 7.2 Strategisch onderzoek Water, ondergrond en ruimte (kerndomein 11.1) Voor kerndomein 11.1 zijn diverse fiches van de arena Leven met Water arena relevant. Veel fiches (1, 8, 9, 10, 13 en 14) hebben een ruimtelijke component; fiches 5 en 6 zijn echt gefocust op ruimtelijke inrichting. - Fiche 5 Water en ruimtelijke ontwikkeling: ruimtelijke reserveringen voor toekomstige maatregelen. Hierbij is behoefte aan inzicht in mogelijkheden voor reserveren van gebieden voor waterberging of voor tijdelijke functies, gebruiksmogelijkheden van dit soort gebieden inclusief het aantonen van nut, noodzaak en meerwaarde (bijvoorbeeld met behulp van een MKBA). - Fiche 6 Besluitvorming ruimtelijke processen. Hierbij is behoefte aan methoden die besluitvorming in gebiedsprocessen verbeteren en versnellen, waaronder ontwerpend onderzoek. Ook uit de VROM-DGM arena komen vragen van zeer diverse aard die voor dit kerndomein relevant zijn. DGM schetst problemen met de uitwerking van het milieubeleid op lokale en regionale schaal en vraagt zich daarbij af hoe meekoppeling en maatwerk gerealiseerd kunnen worden. Voor wat betreft de klimaatveranderingdiscussie ligt bij DGM het accent op mitigatie (CO 2 reductie, emissiehandel) en mogelijkheden voor relaties met energievraagstukken (lokale energiewinning en CO 2 opslag). Aanvullend gaat het om adaptatie en de maatschappelijke effecten daarvan (bijvoorbeeld via een MKBA). DGM zoekt verder naar mogelijkheden om biodiversiteitsdoelen te operationaliseren via het concept ecosysteemdiensten en wil daarom meer weten over de werking van ecosysteemdiensten en van de bruikbaarheid van het concept voor beleid. Inrichting en ordening dragen bij aan een duurzaam ruimtegebruik van delta s. Uitgangspunt voor Deltares is dat het geo-ecosysteem bepalend is voor de gebruiksmogelijkheden en kwaliteiten op de lange termijn, en dus sturend is voor het ruimtelijk ontwerpen en inrichten van gebieden. Om te komen tot een duurzame inrichting is het van belang bij het ontwerpen aan te sluiten bij de dynamiek van het systeem. Daarnaast zijn ook de maatschappelijke wensen niet statisch. In het systeemdiagram van Ruimtelijke Ontwikkeling (figuur) wordt een overzicht gegeven van relevante aspecten. 50 van 69

57 De kansen en beperkingen van het fysieke systeem en de maatschappelijke wensen spelen een belangrijke rol en worden weergegeven als inputs van het systeem. Bovenin is weergegeven welke ondersteunende (sturings)middelen Deltares kan aandragen in dit proces, zoals bijvoorbeeld risicoanalyses, beoordelingskaders, afwegingsinstrumenten en verkenningen. Als outcomes of interest aan de rechterkant zijn klimaatbestendigheid, duurzaam gebruik en ruimtelijke kwaliteit opgenomen. Deze drie aspecten vormen eigenlijk drie perspectieven die gebruikt kunnen worden als beoordelingskader van ruimtelijke inrichting (bijvoorbeeld ruimtelijke ontwerpen en plannen) en zijn daarin complementair. Deze drie perspectieven liggen ten grondslag aan de drie roadmaps van dit kerndomein. Deltares stelt kennis beschikbaar in de vorm van produkten die dit proces kunnen ondersteunen: - Afwegingsinstrumenten - Beoordelingskaders - Lange termijn verkenningen - Risico-analyses Kansen en beperkingen fysieke systeem Wensen vanuit maatschappelijk systeem Ruimtelijke ontwikkeling Klimaatbestendigheid Duurzaam gebruik Ruimtelijke kwaliteit Dynamiek Kerndomein 11.1 is een kerndomein in opbouw (gestart in 2008) en heeft nog geen onderzoekslijnen die aan het eind van hun levenscyclus staan. Nieuwe onderwerpen zijn: de bestuurlijke uitvoerbaarheid van klimaatadaptatie-maatregelen (roadmap 1); focus op het concept Ecosysteemdiensten (roadmap 2); verbreding naar ontwerpend onderzoek (roadmap 3) Roadmap Klimaatadaptatie, water en RO Adaptatie aan klimaatverandering is maatschappelijk zeer actueel. De Deltacommissie heeft duidelijk richting gegeven maar laat in haar advies ook vragen over met name wat betreft de technische invulling, kosten en baten, bestuurlijke uitvoerbaarheid, effecten op natuur en de regionale invulling. Kennisontwikkeling is nodig om te komen tot een gevalideerde aanpak voor adaptatievraagstukken op de onderdelen beoordeling van klimaatbestendigheid, bepalen van geschikte oplossingsstrategieën en bestuurlijke uitvoerbaarheid. 51 van 69

58 Basisonderzoek In deze onderzoekslijn is één promotieonderzoek opgenomen over scenario s voor klimaatverandering en adaptatiestrategieën in het stroomgebied van de Rijn. Dit betreft het ACER-project (developing Adaptive Capacity to Extreme events in the Rhinebasin) dat onder het Bsik-programma Klimaat voor Ruimte valt. Toepassing Deze roadmap heeft een sterke relatie met TO-project Verkenningen Klimaat BOA waterbeheer en Ruimtelijke Ordening waarbij praktische instrumenten ontwikkeld worden. Het onderzoek is met dit TOproject afgestemd om waar nodig de onderbouwing van deze instrumenten te geven, bijvoorbeeld voor de knikpuntenbenadering Roadmap Duurzaam ruimtegebruik en Ondergrond De belangrijkste vraag binnen deze roadmap is hoe het duurzaam gebruik en beheer van ruimte en ondergrond praktisch te organiseren is, waarbij vrijwel altijd sprake is van een afweging van belangen van zeer verschillende aard, duur en ruimtelijke omvang. Kernwoorden daarbij zijn kennisinbreng en afwegingskaders, waarbij het ook van belang is om te kijken naar verschillende schaalniveaus. Het concept ecosysteemdiensten lijkt handvatten te bieden om onze kennis efficiënter in te zetten in de omgang met grote, mondiale problemen als klimaatverandering. De focus voor 2009 is een verkenning van de bruikbaarheid van dit concept. Ecosysteemdiensten (ED) zijn de goederen (voedsel, brandstof, etc.) en diensten (zuivering, recreatie etc.) die worden geleverd door het biofysieke systeem. Overexploitatie van één ED leidt tot aantasting van andere ED. Dit noopt tot duurzamer gebruik. Kennis over het biofysieke èn over het sociale systeem (individuen, groepen, instituties), en vooral over hun wisselwerking, is hiervoor essentieel. Dit is de basis voor waardering en afweging van ED en, zo nodig, voor beheermaatregelen. Het onderzoek in deze roadmap wil deze benadering naar de bodem/waterbeheerpraktijk brengen. De eerste stap daarbij is helder maken wat ED toevoegt aan reeds bestaande duurzaamheidbenaderingen. Vervolgens wordt aan ED handen-en-voeten gegeven in praktijkcases, van lokaal/regionaal (WKO in ondergrond) tot stroomgebiedniveau (Maas). Producten hierbij zijn handvatten voor het praktijkgebruik van ED. 52 van 69

59 Basisonderzoek In deze onderzoekslijn zijn (nog) geen promotieonderzoeken gedefinieerd Toepassing Dit onderzoek zit nog sterk in de verkennende fase. Aan de hand van casestudies zal de bruikbaarheid van de concepten worden getoetst en zal ook het vervolg nader vorm gegeven worden. Toepassing wordt waarschijnlijk geacht in toegepast onderzoek en adviezen voor het Ministerie van VROM, provincies en gemeenten Roadmap Ruimtelijke kwaliteit en ontwerpend onderzoek In integrale gebiedsontwikkeling is er behoefte aan betere ondersteuning van ruimtelijkontwerpprocessen. Vragen daarbij zijn: Wat is dan die leefomgeving met z n beoogde ruimtelijke kwaliteit; welke kosten horen daarbij? welke beleving hoort daarbij? Wat is de rol van water hierin? Welke meerwaarde is er? Welke kansen kunnen we benutten? Welke rol speelt governance hierin? Hoe kunnen we ruimtelijke kwaliteit realiseren en wat hebben we daar voor nodig? Deze vragen zijn allemaal relevant in water- en ruimtelijke opgaven die op diverse schaalniveaus (in ruimte en tijd) gerealiseerd moeten worden in het kader van diverse beleidsagenda s (WB21, KRW, WV21, Klimaatbestendige ruimtelijke ontwikkeling, Deltaplan II). In antwoord hierop zullen in deze roadmap ontwerpprincipes en een beoordelingskader ontwikkeld worden rondom ruimtelijke kwaliteit en water. Het integreren van maatschappelijke, sociale en economische waarden in ruimtelijke kwaliteit moet leiden tot een betere samenhang tussen ruimtelijke kwaliteit en water in integrale gebiedsopgaven. Ontwerpend onderzoek biedt daarbij een mogelijkheid om op een andere, vernieuwende manier om te gaan met de toekomstige werkelijkheid. In plaats van het extrapoleren van trends en analyses om te komen tot een mogelijk toekomstbeeld, biedt een ontwerpinsteek de mogelijkheid om via vrije associatie en verbeelding ook (nog) niet herkende mogelijkheden in beeld te brengen. 53 van 69

60 Basisonderzoek In deze onderzoekslijn is één promotieonderzoek opgenomen dat zich zal gaan richten op de methodologie van ontwerpend onderzoek in de praktijk als methode voor het onderzoeken van ruimtelijke, maatschappelijke vragen. Dit onderzoek vindt plaats in samenwerking met de faculteit Bouwkunde van de TU Delft en de WUR. Toepassing Deze onderzoekslijn heeft een relatie met het TO via het BOA programma Water en RO. 7.3 Strategisch onderzoek Gezonde bodemsystemen en materialen (kerndomein 11.2) In dit kerndomein staat kennis van het systeem en beheer van de ondergrond, grondwater, bodem, waterbodem en oppervlaktewater in onderlinge samenhang centraal. Daarnaast gaat het om het ingrijpen in het systeem door middel van innovatieve saneringstechnologie en met technieken die de grondeigenschappen veranderen. Technologieën worden ontworpen vanuit ecosysteemdenken en diensten van de bodem/ondergrond. Zij ondersteunen functieveranderingen, nieuwe beheersconcepten, sanering en andere maatregelen om de kwaliteit voor de diverse functies te verbeteren. Het doel hierbij is te komen tot een duurzaam beheer van landelijk en stedelijk gebied en het behoud van een goede bodem- en waterkwaliteit bij een veranderend klimaat en landgebruik in de delta. Vanuit de diverse vraagsturingarena s en -documenten van de ministeries van VROM, V&W en LNV is een aantal centrale thema s met vragen naar voren gekomen. De thema s waarop de hier gepresenteerde roadmaps aansluiten zijn: Duurzaam bodembeheer landelijk gebied, naast stedelijk beheer Bodemdiensten Goede bodem- en waterkwaliteit onder veranderend landgebruik en klimaatverandering Stroomgebiedbeheer en maatregelenpakketten Diffuse stedelijke bronnen Systeemdynamiek Technologieën vanuit ecosysteemdenken Technologieën voor sanering ten behoeve van nieuwe beheersconcepten en maatregelenplannen Innovatieve ingrepen in kringlopen van grondstoffen, bouwstoffen, bagger, afvalstoffen. 54 van 69

61 De onderzoekshoofdlijnen van dit kerndomein zijn in vier roadmaps neergelegd. Land: strategieën voor bodem- en grondwaterbeheer Waterbodem: strategieën voor waterbodem- en sedimentbeheer Sanering: van bodem, waterbodem en grondwater Materiaal: aanpassing van grondeigenschappen in situ Dynamiek Roadmap Land komt in een nieuwe fase in aanloop naar de Europese bodemstrategie en denken vanuit bodemdiensten. Huidige verplichtingen (Leven met Bagger, SPRONG) zijn er volgend jaar niet meer). Roadmap Waterbodem komt deels in een nieuwe fase in de fundamentelere sfeer, waarbij samenbrengen expertise op verschillende gebieden en schaalniveaus binnen Deltares belangrijk is. Aflopende verplichtingen in 2009 zijn Delft Cluster Waterkwaliteit en RISKBASE, EU beoordeling-waterbodem, en gerelateerd AquaTerra. Nieuwe lijnen zijn het daadwerkelijk oplossen van zeer nijpende kennisvragen op het grensvlak van bodem en water. Roadmap Sanering heeft als nieuwe lijn de uitbouw naar diffuse verontreiniging. Nieuw is UPSOIL. Roadmap Materialen: Nieuw is duurzaamheid van de materialen, en onderzoek naar de (microbiologische) processen die aan het SmartSoils -concept ten grondslag liggen Roadmap Land: Strategieën voor bodem- en grondwaterbeheer Binnen deze roadmap worden nieuwe methodieken ontwikkeld voor het beheer van (verontreinigde) bodem en grondwater, alsook kennis ontwikkeld over het duurzame gebruik van Bodemdiensten. Bodemdiensten vallen deels samen met ecosysteemdiensten (zie kerndomein 11.1) voor zover het betreft functies als productie, natuur, recreatie, zuiverende werking. Maar de bodem levert meer diensten, zoals grondwater (bescherming strategische drinkwatervoorraden), energie en ruimte door het gebruik van de ondergrond, bijvoorbeeld voor opslag van warmte en koude, opslag van water en transport. Dit beheer kan locatiegericht, of juist gebiedsgericht zijn, veelal in het stedelijk en industrieel gebied, maar soms ook in het landelijke gebied. In het beheer kennen het fysieke systeem en het maatschappelijke systeem grote interactie. Het onderzoek omvat de inrichting van meetnetten, het ontwerp van monitoringsplannen, gekoppelde hydrologische en waterkwaliteitsmodellen, ruimtelijke ordeningsinformatie als invoer voor de modellen, instrumenten om de monitoring, modellering en besluitvorming te koppelen en tenslotte maatregelen en plannen voor de toepassing van innovatieve engineering ten behoeve van een duurzame verbetering van de bodem- en grondwaterkwaliteit. 55 van 69

62 Basisonderzoek De promotie- en postdoconderzoeken genoemd onder de hierna volgende roadmaps Waterbodem, Sanering, en Materialen hebben een sterke aansluiting met de roadmap Land. De basiskennis vanuit de drie andere roadmaps wordt in roadmap Land gecombineerd tot optimale strategieën voor beheer. Faciliteiten Het GeoMilieuLab in Utrecht voert het onderzoek uit naar de afbraak van bestrijdingsmiddelen. Toepassing De resultaten van deze onderzoekslijn vormen de basis voor het TO-programma RO ondergrond, onder andere gebiedsgerichte projecten. Zij vinden hun weg in de Kaderrichtlijn Water, Europese Bodem Strategie en andere beleidsinstrumenten op het gebied van duurzaam bodem- en grondwaterbeheer Roadmap Waterbodem beheerstrategieën De kennis van de processen die plaatsvinden op het grensvlak van bodem en water is een bottleneck in het oplossen van complexe vraagstukken voor het waterbeheer. Verbeterde kennis op dit gebied heeft impact op het beleid en de regelgeving. Binnen Deltares wordt expertise op dit gebied bij uitstek gebundeld vanuit verschillende invalshoeken: zoet water, zout water, grondwater, oppervlaktewater. Binnen deze lijn wordt kennis ontwikkeld van het gedrag van stoffen en deeltjes in (vervuilde) waterbodems, de uitwisseling tussen water en bodem en daarmee de beschikbaarheid van stoffen voor het ecosysteem, het transport van (verontreinigt) sediment door het watersysteem en de voorraden sediment (delfstof) in de ondergrond. Kennis wordt ingezet voor het beoordelen van en omgaan met waterbodems en sediment; zoals toepassen van bagger en voorspellen de veranderingen in de kwaliteit van het systeem vanuit waterbodem en sediment. 56 van 69

63 Basisonderzoek Bij deze roadmap horen een aantal promovendi. Twee promovendi zijn bezig met de kwaliteit van waterbodems en water met betrekking tot (eco)toxicologische effecten. Een nieuwe promovendus gaat onderzoek doen in het kader van het beoordelingsinstrumenten voor de toestand van waterbodems. Daarnaast zijn er een aantal gerelateerde promotieonderzoeken binnen het Europese project AquaTerra, waarin de rol van de waterbodem in de waterkwaliteit in stroomgebieden belicht wordt, en gerelateerde promotieonderzoeken op het gebied van vegetatiedaken en de stromingsweerstand van vegetatie, waarin waterbodem en de kwaliteit daarvan ook een rol spelen. Faciliteiten Het GeoMilieulaboratorium in Utrecht wordt ingezet bij de ontwikkeling van analysemethodes gericht op het bepalen van vrije-ionconcentraties en metaalspecicatie. Toepassing De resultaten van deze onderzoekslijn vormen de basis voor het TO-project Normering chemie en het SPA project voor de ontwikkeling Omega. Er is een relatie met het TO project REGIS Waterbodems Kwaliteit en met TO project Vragen expertisecentrum bodem. Bovendien is er een relatie met het programma VOP-slib (Stuurboord) en met het KRW-innovatie programma. Toekomstige vragen in het kader van de Kaderrichtlijn Water en de Kaderrichtlijn Marien en vragen vanuit MER-studies kunnen met deze kennis beter beantwoord worden Roadmap Sanering Bodemsanering kost de overheid miljarden per jaar. In Nederland zijn de saneringslocaties nu grotendeels bekend, de kosten van de sanering en nazorg kunnen nog omlaag door efficiëntere saneringsmethoden. In het buitenland is er nog meer onbekend over de hoeveelheid en de omvang van saneringslocaties. Binnen deze lijn worden innovatieve saneringsmethodieken ontwikkeld voor verontreinigde locaties. Hierbij wordt gewerkt aan modellen voor de verspreiding van verontreinigingen, ontwikkeling van nieuwe robuuste sensoren en andere monitoringsmethoden, kennis van in-situ processen voor moeilijk afbreekbare stoffen, nieuwe technieken voor de (versnelde) afbraak van organische verontreinigingen. Samenwerking met betrokken partijen voor het creëren van vertrouwen in nieuwe technieken is van groot belang. Het Nederlandse bedrijfsleven en EZ investeren relatief veel in dit onderzoek van Deltares. 57 van 69

64 Faciliteiten Het GeoMilieulaboratorium in Utrecht wordt ingezet bij het ontwikkelen van detectiemethoden voor microorganismen. Basisonderzoek Een promotieonderzoek ligt op het gebied van risico s van gechloreerde oplosmiddelen (Picone). Postdocs zijn bezig op het gebied van biosorptie en bioremediatie (Sowacor) en van actief benutten van reactieve bodemeigenschappen (toekomstige postdoc Upsoil). Toepassing Kennis wordt toegepast in water- en bodembeheer door gemeenten, provincies waterschappen, aannemers, industrie. Toepassingen liggen in de bodemsaneringopgave, megasite beheer, beheer en sanering van stortplaatsen, duurzaam beheer stedelijk grondwater, duurzaam beheer watersysteem (lokale en diffuse bronnen). Dit project levert kennis voor TO waterbeheer; er is een link met TO Vragen expertisecentrum bodem Roadmap materiaal: aanpassen grondeigenschappen In delta s maken we kwetsbaar gebied geschikt voor wonen, werken, recreëren en transporteren. Vanuit het oogpunt van duurzaam gebruik van de bodem heeft het grote voordelen om de plaatselijk aanwezige grond, het beschikbare materiaal, te gebruiken en in te zetten voor deze functies. Deze lijn richt zich dan ook op het in situ aanpassen van grondeigenschappen aan de behoeften, daarbij gebruik makend van natuurlijke processen, geochemie, brioprocestechnologie en nanotechnologie. Projecten hierbij zijn bijvoorbeeld om SmartSoils voor het vergroten van de sterkte, het verkleinen van de doorlatendheid in wanden en waterkeringen, het vergroten van de natuurlijke filterfunctie van de bodem, het plaatselijk toepassen van fijn sediment als bouwstof. 58 van 69

65 Basisonderzoek Diverse promovendi zijn gerelateerd aan het onderzoek. Er zijn negen promovendi voorzien binnen ACTS op het gebied van bio-katalytische reacties; reactief transport en effect van variatie in macroscopische bodemeigenschappen; ecologische duurzaamheid. Faciliteiten In het GeoMilieulaboratorium in Utrecht en het GeoLab Delft wordt gewerkt aan experimentele technieken voor de microbiologische karakterisering van de processen bij Biogrout en Biosealing. Toepassing Er is een link met TO Waterbodem/Bouwstoffen, TO Monitoring Bouwstoffen, TO Implementatiemogelijkheden gemodificeerde baggerspecie en WINN. De resultaten van de ontwikkeling komen direct ter beschikking van de medeontwikkelende partners Soletanche Bachy en Volker Wessels. Tevens is het initiatief genomen om te komen tot een Joint Technical Committee van de internationale organisaties op het gebied van de geo-engineering, engineering geology en rock mechanics. 59 van 69

66 8 Informatiesystemen 8.1 Maatschappelijke vraag Leven in een delta is leven met onzekerheden. Beheer van het bestaande en ontwerp van het nieuwe vereisen inzicht in de actuele situatie en anticipatie op extreme scenario s. Beslissingen worden genomen op basis van veel verschillende informatiebronnen. Integratie van data uit innovatieve databronnen, verwerkingsmethoden, en voorspellingen uit modellen en systemen moet worden omgezet in bruikbare informatie. Inzichtelijk presenteren van deze informatie moet helpen de onzekerheid te managen. Denken in bandbreedtes in plaats van harde getallen, combineren van metingen en expertkennis en bijsturen op basis van metingen vergen een cultuuromslag. Beleidsmakers hebben steeds meer behoefte aan informatie en de mogelijkheden om die informatie te verschaffen worden steeds talrijker. Bovendien bieden de snelle technische ontwikkelingen de ruimte om steeds grotere hoeveelheden data in te winnen en te verwerken. Dit maakt het nemen van een beslissing echter niet altijd eenvoudiger, zeker niet op het moment van een calamiteit. Een goed informatiesysteem moet de beleidsmaker ondersteunen bij het nemen van die beslissing. Daarvoor moet dan wel eerst een duidelijk informatiestrategie worden vastgesteld, die uiteindelijk leidt tot een informatiesysteem op maat. Onderstaande figuur toont de cyclus die moet worden doorlopen om een dergelijk systeem tot stand te brengen. 60 van 69

67 Policy and management Information Communication systems Information need Decision support systems Operational forecast/rtc systems Roadmap A Information systems (Deltabrain) Roadmap B Information strategy Cluster 1 Strategy & innovation Strategisch Onderzoek (SO), Kerndomein 12.1 Models Monitoring Experts Cluster 2 Proces & organisation Cluster 3 Tools Roadmap Information systems Roadmap A Real-time forecasting Roadmap B Information systems Toegepast Onderzoek (TO), Kavel Crisismanagement Cluster 1 Strategie & innovatie Cluster 2 Ondersteuning voor proces en organisatie Cluster 3 Kennis & tools 8.2 Strategisch onderzoek Informatiesystemen (kerndomein 12.1) Deltares richt zich op informatiesystemen die de beleidsmaker ondersteunen bij beslissingen op het gebied van hoogwater, laagwater, waterkwaliteit, sterkte van dijken en grondwater voor zowel dagelijks beheer als voor calamiteiten. Dynamiek Activiteiten die stoppen zijn het project PROMOTE Efficiency control and performance verification of improved approaches for soil-groundwater protection and rehabilitation. Dit is een Europees project in het 6de kaderprogramma dat is afgelopen. Ook het EU-project Sensor web enablement is afgerond. Een nieuwe lijn is een scoping studie naar een Deltares informatiecentrum. Belangrijker dan de enkele projecten die erbij gekomen en verdwenen zijn, is dat de projecten nu veel meer geclusterd zijn. Onder meer is de focus op FC 2015 nu veel groter dan vorig jaar Roadmap Real time voorspellen In deze roadmap zijn de projecten Flood forecasting, risks and protection en Real time water quality gedefinieerd. Projecten in deze roadmap dragen bij aan betere en snellere voorspellingen op het gebied van hoogwater en overstroming, dijksterkte, waterkwaliteit en grondwater Het flood forecasting project dat ook de onderzoeksactiviteiten voor waarschuwings modellen (Early Warning, FEWS) bevat is geïntegreerd met Flood Control The goal of the project is to further develop the general tools and techniques for operational flood forecasting systems of rivers and coastal systems in order to improve the quality of the forecasts. Improved quality of flood forecasting should lead to better risk analysis (e.g. dike strength) and an improved adaptation time in relation to protection strategies and emergency measures. Additionally, it is important to also give attention to coastal flood assessment from extreme events such as tsunamis and cyclones, as there is increasing worldwide attention to these events and their potential increasing frequency linked to climate change. Het tweede project Real time water quality bevat onderzoek naar systemen die natuurlijke kwaliteiten in acute situaties kunnen voorspellen, bijvoorbeeld zoals bij algenbloei van belang is. The goal of the project 61 van 69

68 is to further develop and enhance the general tools and techniques for data assimilation of water quality and ecology (algae) information within the real time environmental forecasting systems of inland lakes, coastal and groundwater systems. Those techniques will be of a generic nature to serve for the quantification of forecast uncertainty, in the increasing of short term forecast accuracy and in the enhancement of long term forecasts. The project also includes the identification of the uncertainty and accuracy of the models. This information will be used to improve forecast accuracy and to reduce its uncertainty through the use of data and measurements. ROADMAP: K12.1 (A) Real time forecasting TIJD AS: Fase Fase Fase Fase 4 Operational researcn Products Application Fund. research Questions: government, authorities Early Warning Systems Forecast Services Emergency Services Oper. res. env.ironment Dijkanaysemodule Prototype algae bloom Dealing with heterogeneity in soils (SBW) 25 januari 2008 Flood forecasting & risks (incl. Applications Early warning systems dykes) Water Quality & Ecology Real time forcast (Algal blooms, Oil) FC2015: Demo Flood Control Room Remedial actions Control Mechanisms - Uncertainties 8. FEWS: Ensemble forecasting Uncertainty Combi Matroos/Nautboom DA module 7. Guideline sensors and IT (remote and insitu) Research programs for 6. Combination of databases (FEWS, FC2015, DINO, EWAC) Real time forcasting 5. Quantification of model uncertainty (e.g. probabilistic modelling) 1. Techniques for data assimilation & uncertainty analysis Dyke strength for Oper. Manag. Dealing with uncertainty in decision making 4. Data assimilation of models with remote- and in-situ data 3. Probablisitic modelling of dyke failure and water 2. Reduced modelling / optimisation technique (ANN, GA,..) New datasources (RS, sensorwebs, radar, combi of databases) for water and morphology Relation & integration (geo)hydro conditions soil structure behaviour (SBW) Basisonderzoek Overzicht promovendi Project Topic University Start Flood forecasting Uncertainties UU, UU vacancy 2009? Flood forecasting Uncertainties TUD vacancy 2009? Water quality and ecology Water quality and ecology Data-assimilation ecology TUD, WUR 1 September 2008 Reduced modeling TUD, WUR vacancy Toepassing De in deze roadmap ontwikkelde kennis sluit naadloos aan op de TO projecten in het kavel Crisismanagement, in het bijzonder het kavel Strategie en Innovatie met daarin de Demonstrator Flood Control Room (zie par 8.7). Het toegepast onderzoek voor V&W met betrekking tot operationeel waterbeheer en waarschuwingssystemen is in drie clusters ingedeeld. Cluster 1 Strategie en innovatie Cluster 2 Ondersteuning voor proces en organisatie Cluster 3 Kennis en tools Tevens wordt een positieve werking op kennisdisseminatie, harmonisatie van technische applicaties en een goede link met het Strategisch Onderzoek verwacht. 62 van 69

69 Cluster 1, Strategie en innovatie In de WINN studie Flood Control Rijkswaterstaat hebben Deltares en IBM voor en met Rijkswaterstaat een advies opgesteld over de middellangetermijnstrategie voor de informatiesystemen die Rijkswaterstaat gebruikt bij het operationeel crisismanagement rond overstromingsdreigingen. Het advies steunt op vier pijlers: Harmonisatie van informatiesystemen; Integrale ketenbenadering belasting, sterkte, impact, beslissing ; Krachtiger modellen, meer gebruik real-time data; Innovatieve manieren voor opleiding en training. Het gaat hierbij om een significante wijziging ten opzichte van de huidige situatie waarvoor ook nog onderzoek en ontwikkeling nodig is. In dit cluster wordt de strategie in meer detail uitgewerkt voor verschillende doelgroepen en waar mogelijk door (verkennende / pilot-) projecten. In het bijzonder heeft RWS aan Deltares gevraagd in detail te kijken naar het realiseren van een Demonstrator Flood Control Room (DFCR). Omdat de DFCR elementen uit zowel TO als SO samenbrengt in een fysieke oplossing, wordt hier kort beschreven wat het doel is van de DFCR. De DFCR zal bestaan uit een fysieke ruimte ( controlekamer ) die zo is ingericht dat de juiste informatie beschikbaar is om op het juiste moment de juiste beslissing te kunnen nemen. Een belangrijke component van de DFCR is de IT-architectuur, zowel voor de hardware als de software. Het is de bedoeling dat ook externe partijen (waaronder de consortium partners van FC2015) toegang hebben tot de DFCR. De DFCR zal als operationeel platform dienen voor het hosten, testen en demonstreren van innovaties in operationele systemen. Voor een groot deel zullen de ontwikkelingen komen uit het Flood Control 2015 programma, maar ook ontwikkelingen daarbuiten (FEWS en andere voorspellingsmodellen) zijn van belang. Daarnaast is het de bedoeling dat de DFCR gebruikt wordt als faciliteit om mensen op te leiden, al dan niet met behulp van serious gaming. Cluster 2, Ondersteuning voor proces & organisatie Dit cluster richt zich op de directe operationele ondersteuning van de processen binnen het taakveld crisismanagement van RWS. Hieronder valt de permanente ondersteuning van de crisisadviesgroepen (CAG) om kennisoverdracht in beide richtingen te waarborgen. Deze inzet wordt in 2009 nog door twee specifieke projecten geflankeerd: het doorlopen van de inzet van ex-rws medewerkers bij de CAG s en een separate ondersteuning om het Calamiteitenteam Waterkeren mede op te bouwen. Deze projecten zullen na 2009 in een project overgaan. Tevens behoren in dit cluster alle activiteiten die ter voorbereiding dienen van het geven van spoedadvies. Door deze projecten in een cluster te bundelen kan de inzet van experts op een heldere en efficiënte manier gebeuren. Cluster 3, Kennis & tools Dit cluster omvat de projecten die concreet aan applicaties (modellen, operationele software, databases) werken voor het kavel crisismanagement. Afspraken over applicatiebeheer en ondersteuning worden in de SLA crisismanagement opgenomen. Doelstellingen in dit cluster zijn Voorspellingssysteem voor Rijn en Maas (FEWS Rivieren) Voorspellingssysteem voor de Stormvloedwaarschuwingsdienst (SVSD) Voorspellingssysteem WDIJ (FEWS meren) Verbetering LCW Instrumentarium Hoogwater Informatie Systeem (HIS/ FLIWAS) Ontwikkeling Instrumentarium verspreiding van stoffen (NBC) Voorspellingssysteem plaagalgen Ontwikkeling instrument waterhuishouding peilgereguleerde watersystemen (IWP) Roadmap Informatiesystemen Deze roadmap omvat drie projecten, die vanwege de samenhang en de wens om te komen tot een Deltares brede toepassing gezamenlijk worden aangepakt met als doel het ontwikkelen van integrale componenten voor Information systems.1) De Scoping study Deltares info centrum legt de basis voor de 63 van 69

70 manier waarop Deltares met informatiesystemen de gebruikers van deze informatie tegemoet wil treden. Het doel van het project is om tot een gestructureerde data- en model infrastructuur te komen, die wordt verbonden worden met een Deltares loketfunctie waar informatieproducten en on line informatie beschikbaar is voor derden. 2) Eén van de manieren waarop nu al kennis wordt omgezet naar informatie voor gebruikers zijn de uitingen van DeltaBrain : het kennissysteem op het grensvlak tussen harde en zachte gegevens van Deltavraagstukken. DeltaBrain ontwikkelt samen met marktpartijen zoveel mogelijk integrale toepassingen die het mogelijk maken kennis te ontsluiten met als doel het versnellen en verbeteren van besluitvorming en risicobeheersing. DeltaBrain combineert hiervoor bestaande multidisciplinaire kennisbronnen in de vorm van expertise (data, modellen) met ervaringskennis. De unieke combinatie van harde (objectieve) metingen en rekenmodellen en zachte (subjectieve) ervaringen en expert kennis vormt ook een virtuele leer- en werkomgeving voor de huidige en toekomstige generatie delta-engineers. 3) Om deze systemen daadwerkelijk een plek te geven in de organisaties die de deltakennis kunnen benutten (zoals beslissers, ontwerpers, uitvoerende en kennisinstellingen) is kennis nodig van de implementatie van innovatieve werkprocessen, zoals risicomanagement, in organisaties. Dit gaat veel verder dan het uitvoeren van een risicoanalyse! In deze onderzoekslijn wordt een systematiek toegepast en uitgebreid voor het omgaan met risico s die daarnaast ook geschikt is voor implementatie van andere veranderingen. Naast faalkostenreductie in de (geotechnische) bouwsector is een belangrijke doelstelling ook de verbreding van het inmiddels bewezen GeoQ-concept naar een DeltaQ-concept, als transparante en risicogestuurde aanpak voor het totale spectrum van het vakgebied Deltatechnologie. ROADMAP: K12.1 B Information systems TIJD AS: Fase Fase Fase Fase 4 Operational researcn Products Application Information to support National policies & European Directives: WFD, Marine Directive, GW Directive, Soil Directive 1. Information need Scoping study: Use of Planning tables DINO DUCOS AHN2 5. Transition management / implementation Scoping tacit knowledge GeoBrain appl. Levee patroller BBN Technique pilot Scoping study: Deltares information center Pilot / adjustments planning tables DC risk management guidebook Case Hetero geneity. Case Morfologie Case Risk management 5. Implementation of processes Decision models Databases webtools 6. Combining different types of data & datasets Model supported monitoring Pilot how to collect Data collection relevant data? 4. Artificial Intelligence techn. Application data-driven modelling Expert knowledge => forecasting, how to get data from experts Archive+ calc+ Pilot visual TXchange Planning tables Visualisation tools Deltares information center Fund. research 3. Serious gaming for training 25 januari Dealing with uncertainty in decision making Basisonderzoek Een promovendus is werkzaam op het gebied van Serious gaming (TUD-TBM), twee promovendi zijn werkzaam op het gebied van technieken van Kunstmatige intelligentie als onderbouwing voor met name de DeltaBrain ontwikkellijn. Een promovendus in Twente werkt aan de implementatie van risicomanagement in organisaties. Toepassing De in deze roadmap ontwikkelde kennis sluit aan op de projecten in het GeoImpuls programma van RWS- BWD, met name de hierboven genoemde ontwikkellijn 3. Ook sluit deze roadmap aan bij de landelijke taak Basisinformatie van de Water Data en Informatiedienst van RWS en Data en Informatie Nederlandse Ondergrond (DINO) 64 van 69

71 9 Kennis en Faciliteiten als vermogen 9.1 Deltadisciplines Met het uitvoeren van de vraaggestuurde programma s investeert Deltares in kennis en technologie op het gebied van water en ondergrond. De kennisbasis en bron voor het beantwoorden van kennisvragen is disciplinaire kennis. Deze disciplinaire kennis dient van hoge internationale kwaliteit te zijn en te blijven. Samen met universiteiten investeert Deltares in fundamenteel strategisch onderzoek en relatienetwerken op de deltatechnologische disciplines. Daarbij gaat het om nieuwe kennis en technologie, die met behulp van experimentele faciliteiten in het laboratorium en in het veld ontwikkeld wordt en zijn weerslag vindt in wetenschappelijke meetgegevens, software, publicaties en presentaties. De overheid, het bedrijfsleven en de instituten onderkennen dat dit voor de lange termijn toekomst noodzakelijk is, maar dat dit onvoldoende naar voren komt bij de articulatie van de maatschappelijke kennisvragen. Keuzes vallen onder de eigen verantwoordelijkheid van Deltares. Het onderzoek van Deltares richt zich op water en ondergrond als systemen, op het meten daaraan, op civieltechnische engineering, en op gamma disciplines. Op deze wijze onderscheidt Deltares vier groepen disciplines. Observatie (meten en monitoren) en ICT technieken (wiskunde en informatica) o kennis van fysische, chemische en microbiologische meetsystemen en strategieën, experimenten en analyses in het laboratorium en in het veld: o wiskundige en informatica kennis van databewerking en -analyse, simulatie en modellering van systemen en afwegingprocessen Aardse systemen (aardwetenschappen) o fysische kennis (hydrologie, hydrodynamica, geohydrologie) van watersystemen; o fysische kennis (geologie, grondmechanica, morfologie) van ondergrond systemen; o chemische en biologische kennis (chemie en microbiologie, ecologie) en van water- en ondergrondsystemen. Engineering systemen (civiele techniek) o waterbouwkundige constructies (Hydro-Engineering); o grondlichamen en ondergrondse constructies (Geo-Engineering); o chemische en microbiologische technologie (Eco-Engineering). Gammadisciplines o kennis van omgaan met scenario s en onzekerheden (risicomanagement); o geografische en planologische kennis (ruimtelijke wetenschappen); o socio-economische kennis (mens- en maatschappijwetenschappen). De 16 disciplinegroepen (cursief) vormen de kennisbasis van Deltares. In de loop van de tijd kunnen er disciplines samengaan, opsplitsen, afvallen of bijkomen, afhankelijk van de maatschappelijke vraag en de organisatieontwikkeling van Deltares. Kennis op het gebied van delta s, kusten en rivieren is in Nederland in brede zin aanwezig bij universiteiten, kennisinstituten, adviesbureaus en aannemers. Het niveau is hoog, op een aantal deelgebieden op mondiaal topniveau. Dit blijkt uit kennispositie-audits en visitaties die de afgelopen jaren hebben plaatsgevonden. In deze audits wordt naast wetenschappelijk kennisniveau, ook de discipline maturity, de marktattractiviteit en de maatschappelijke impact van de disciplines getoetst. Al deze factoren zijn van belang voor bepalen van disciplinaire ambities en het maken van keuzes rondom investeringen in de disciplines. Uniek is dat er met Deltares nu één centrum is in Nederland waar al deze disciplinaire kennis integraal beschikbaar is. Deltares is daarmee de belangrijkste kennisaanbieder voor water-, ondergrond- en aan delta s gerelateerde vraagstukken. Alle disciplines spelen daarin een rol en zijn daarmee voor Deltares 65 van 69

72 van belang, maar tegelijkertijd is het kunnen integreren van de brede kennis een te ontwikkelen kwaliteit op zich; voor de engineering disciplines staat die kwaliteit overigens sinds jaar en dag centraal. Wel zullen er keuzes gemaakt worden op welke disciplines Deltares wil excelleren en welke aanwezig moeten zijn maar waarbij samengewerkt wordt met groepen die meer kritische massa hebben op dat terrein. Deltares wordt door overheid en marktpartijen beschouwd als HET toonaangevende internationale kenniscentrum op het gebied van Deltatechnologie. Het heeft zich bewezen en de kennispositie van de disciplines extern laten toetsen. Deltares heeft bewezen de kennis en technologie in huis te hebben om vragen van de overheid over het gewenste water-, bodem- en ondergrondbeleid op de lange termijn in relatie tot maatschappelijke ontwikkelingen op die termijn te beantwoorden. Het benodigde kennisniveau wordt bepaald door wat nu en in de naaste toekomst naar verwachting aan vragen in de maatschappij leeft, maar ook door wetenschappelijke en technologische doorbraken. Deze gewenste situatie kan bereikt worden door samen met universiteiten jaarlijks gericht te investeren in nieuwe disciplinaire kennis en technologie en het daarbij benutten en opzetten van unieke experimentele meet- en modelfaciliteiten. De investeringen betreffen promotie- en postdoconderzoek, onderzoek door eigen medewerkers, het sponsoren van hoogleraren, UHD s en UD s voor de begeleiding van het universitaire onderzoek, en kennisoverdracht. Daarnaast worden disciplinaire en bredere technologische verkenningen uitgevoerd en actief deelgenomen aan wetenschappelijke netwerken en netwerken gericht op programmering van onderzoek. 9.2 Kennis als Vermogen activiteiten 2009 In het programma voor 2009 zijn net als in 2008 vier activiteiten te onderscheiden: samenwerking met universiteiten, technologische verkenningen en netwerken, stimulering synergie Samenwerking met universiteiten De situatie eind 2007 in termen van aantallen hoogleraren, UHD s en UD s (zie onderzoeksplan 2008) is in grote lijnen ongewijzigd. Het gaat daarbij om: circa 100 promovendi, waarvan een derde via Delft Cluster gefinancierd 14 deeltijdhoogleraren en ca. 14 UHD/UD s deelname aan kennisnetwerken in alle disciplines. In 2009 zijn er, net als in 2008, circa 25 promoties in deltatechnologische disciplines onder begeleiding en/of sponsoring van Deltares. Er wordt met universiteiten geïnvesteerd in kenniscentra aan de TUD, UU, WUR en andere universiteiten. Actuele voorbeelden zijn het Kenniscentrum Geo-Engineering en waterbouw bij TU Delft, het Kenniscentrum Risicomanagement met de Universiteit Twente, het Kenniscentrum GeoSciences met de UU en het Kenniscentrum Bodem met de Universiteit Utrecht en de WUR. In voorbereiding zijn twee kenniscentra met de TU Delft op het gebied van Waterbouw en van Waterbeheer Technologische verkenningen en netwerken In 2009 zal Deltares samen met externe partijen de nieuwe uitgangspositie (dus de huidige kennispositie) evalueren en gezamenlijke ambities formuleren voor de ontwikkeling van de kennis in de komende jaren. Ter ondersteuning hiervan zal worden geïnvesteerd in wetenschappelijke en technologische verkenningen voor elke discipline. Daarnaast worden er integrale verkenningen uitgevoerd. Wat betreft verkenningen staat er derhalve op het programma: - nulmeting kennispositie verschillende disciplines; - afstemming disciplinaire kennis met andere kennisinstellingen; - technologische verkenningen en deelname aan kenniscentra en netwerken; - maatschappelijke verkenningen en deelname aan de vraagarticulatie en netwerken. Het resultaat zal zijn dat er medio 2009 vanuit de self assessment toekomstvisies voor elke discipline ontwikkeld zijn, dat er een heldere visie op de integratie van de disciplines is en dat er een duidelijk beleid 66 van 69

73 is in welke samenwerkingsverbanden Deltares acteert in de wetenschappelijke wereld (kenniscentra zoals NCR, NCK, etc.), in Europese en Nederlandse onderzoeksprogramma s (kennisplatforms zoals WSSTP, ECTP, Kennisplatform Water, etc.), in de Nederlandse kennisinfrastructuur (allianties met Alterra, Imares, KNMI, TNO, etc.) en andere samenwerkingsverbanden gericht op deltakennis Versterken disciplines door synergie Naast de lopende investeringen en verplichtingen voor elke discipline in universitair onderzoek richt de activiteit zich met name op het versterking van de kennispositie van Deltares door kritische massa te bundelen (synergie) en te benutten (versterken). Met de synergieprojecten in de programmering 2007 is hier reeds een begin mee gemaakt, maar de binding met het vraaggestuurde onderzoek in de kerndomeinen is het belangrijkst. In 2009 zijn alle activiteiten in het kennis als vermogen gelieerd aan een van de kerndomeinen, ook al is de spin off van het disciplinaire onderzoek naar verschillende vraaggestuurde programma s tegelijk. Mogelijkheden voor het benutten van de synergie op de grensgebieden geldt bijvoorbeeld voor de volgende onderwerpen: - Impuls gamma disciplines: de impuls is een noodzakelijke investering in de relatief nieuwe kennisbasis van Deltares; hierbij gaat het om ruimtelijke en socio-economische disciplines. Samenwerkingsverbanden met universiteiten, PBL, Ecorys en LEI worden verder ontwikkeld. Toepassing is een steviger basis voor de Staat en Toekomst van de Delta. - Impuls op observatie, wiskunde/informatica: de impuls is noodzakelijk om de rol van Deltares te versterken, maar ook in te kaderen en af te stemmen met onder andere TNO, SRON en KNMI; dit geldt vooral voor vooral remote sensing ten behoeve van operationele systemen maar ook op het gebied van monitorinstrumenten voor water- en bodemkwaliteit en meetstrategieën. Toepassing bestaat uit innovaties op meetgebied in het laboratorium en in het veld. - Hydrologische cyclus: integratie van kennis en de producten uit de hydrologische, hydraulische en geohydrologische disciplines; hierbij is het doel de hydrologische modellen van Deltares, KNMI en Alterra te koppelen en zodoende de hydrologische kringloop te sluiten. De toepassing is verbeterde fysische informatie inclusief onzekerheden van watersystemen voor waterbeleid. - Geologische cyclus: integratie van kennis en de producten uit de geologische, grondmechanische en morfologische disciplines; hierbij is het doel de modellen van Deltares, Alterra en TNO te koppelen en zodoende de geologische processen te integreren. De toepassing is verbeterde fysische informatie inclusief onzekerheden van ondergrondsystemen voor bodembeleid. - Nutriënten-koolstofcyclus: integratie van kennis en de producten van hydrologische en geologische disciplines: hierbij is het doel de nutriënten- en koolstofhuishouding beter te kunnen modelleren, door samenwerking met KNMI, TNO en Alterra. DE toepassing is verbeterde chemisch-biologische informatie van stofhuishouding inclusief onzekerheden voor milieubeleid. - Bouwen met de natuur: de onderlinge interactie van water en bodem/ondergrond enerzijds en constructies of drijvende elementen onder belasting door (stromend) water en golven anderzijds; vooral de constructies die chemisch-biologische effecten beogen vereisen een sterke integratie van disciplines. - Ontwerpen: innovatie in Hydro, Geo-, en Eco-Engineering komt pas tot stand als er voldoende ontwerpend onderzoek ingezet wordt; belangrijk hierbij is de integratie van engineering met gamma disciplines. - Onzekerheden: het gedrag - in onderling verband - van water en bodem/ondergrond als gevolg van variaties en heterogeniteit in fysische omstandigheden, chemische en ecologische processen, en de onzekere mogelijkheden om daar zelf invloed op uit te oefenen; de doorwerking van allerlei onzekerheden tot aan besluitvorming toe. 9.3 Faciliteiten als Vermogen activiteiten 2009 Deltares kan als kennisinstituut niet functioneren zonder cutting edge faciliteiten. Deze topfaciliteiten betreffen: fysieke modelinstallaties, proeftuinen in het veld en mathematische modelsystemen. In het opderzoekprogramma zijn budgetten gealloceerd voor onderzoek in en met deze faciliteiten. 67 van 69

74 9.3.1 Laboratorium faciliteiten De vaardigheid om de processen in de natuur met een systeembenadering te ontleden in basisprocessen en daarvoor relevante experimenten uit te voeren is noodzakelijk om aan de maatschappelijk gewenste eisen van grotere nauwkeurigheid en betrouwbaarheid te kunnen voldoen. Ook de toetsing van de gedetailleerde informatie uit de hedendaagse rekenmodellen blijft dikwijls achterwege zodat de uitkomsten van beperkte waarde blijven. Integrale effecten die thans berekend worden met combinaties van disciplines behoeven bij uitstek validatie en ijking. Indien dat onvoldoende kan plaats vinden geeft dat een rem om nieuwe kennis toe te passen en naar buiten te brengen. Gecontroleerde experimenten op schaal of in een beperkt gebied (proefprojecten) zijn dus van eminent belang. De vaardigheid om dit efficiënt en effectief te doen is complementair aan de vakinhoudelijke kennis op het betreffende onderwerp. Daarbij is de beschikbaarheid van de door RAND genoemde topfaciliteiten uiteraard cruciaal. Het gaat om de faciliteiten: GeoLab clustert faciliteiten en expertise voor onderzoek van grond en grondgerelateerde materialen. GeoLab omvat mobiele en experimenteel specialistische veldwerkeenheden, laboratoria voor het geavanceerd meten van grondparameters, capaciteit voor instrumentontwerpen en -makerij, datahandling tools en modelonderzoek faciliteiten, waaronder één van de grootste in soft-soils gespecialiseerde geotechnische centrifuges in de wereld. In deze faciliteiten worden met name geologische, geomechanische en geo-engineering disciplines ondersteund. Deze geomechanische laboratoria worden vooral ingezet in de roadmaps in de kerndomeinen bouwen op slappe bodem en waterveiligheid. HydroLab omvat een cluster van faciliteiten voor onderzoek van aan water gerelateerde onderwerpen die van belang zijn voor deltagebieden. HydroLab bestaat uit vaste installaties, generieke modelruimte, een modelbouwwerkplaats, apparatuur en software voor model- en in-situ metingen, dataverwerking en analyse. Het modelonderzoek vindt plaats in drie faciliteithallen (Zout-zoetfaciliteit, Gotenfaciliteit en Stromingsfaciliteit) en de Deltagoot. De Deltagoot is een van de grootste in zijn soort. In deze faciliteiten worden met name hydrologische, hydraulische, morfologische en hydro-engineering disciplines ondersteund. Deze waterloopkundige laboratoria worden ingezet in de roadmaps in de kerndomeinen waterveiligheid, watergebruik, waterbouw en stedelijk water. MilieuLab omvat een cluster van faciliteiten voor onderzoek van aan hydro- en geochemische en microbiologische gerelateerde processen die van belang zijn voor deltagebieden. MilieuLab bestaat uit vaste installaties, generieke modelruimte, een modelbouwwerkplaats, apparatuur en software voor modelen in-situ metingen, dataverwerking en analyse. De milieu faciliteiten in Utrecht worden gedeeld met de Universiteit te Utrecht en TNO. In deze faciliteiten worden met name chemische, microbiologische, ecologische en ecoengineering disciplines ondersteund. Deze milieukundige laboratoria worden ingezet in de roadmaps in de kerndomeinen gezonde watersystemen en gezonde bodemsystemen. De activiteiten in het strategisch onderzoek zijn gericht op de inzet en de ontwikkeling van deze faciliteiten in de kennisontwikkeling Proeftuinen Kennis en vaardigheid in het conceptueel modelleren van processen in de grond en in het water is een kerncompetentie van Deltares. Kwantitatief meten is een wezenlijke schakel bij het verkrijgen van inzicht in autonome ontwikkelingen en de effecten van interventiemaatregelen bij het duurzaam managen van de kwaliteit en de veiligheid van de het bodem/watersysteem. Metingen op praktijkschaal zijn uiteindelijk de proof of the pudding van het voorspellend rekenen. Veldlaboratoria zijn daarbij bij uitstek van belang en zijn daarmee het tweede hoekpunt van de innovatiedriehoek. Het gaat hierbij enerzijds om fysische bodem- en waterexperimenten gemonitoort met geofysische meetapparatuur in het veld. Voorbeelden zijn experimenten in dijken (IJkdijk), aan de kust (Ecobeach), in het oppervlaktewater (Vlietlanden) en de zee (Oosterschelde). Deze experimenten maken onderdeel uit van het werk in verschillende roadmaps. 68 van 69

75 Daarnaast gaat het ook om chemische en microbiologische experimenten in het veld, de praktijk, zoals het stimuleren van natuurlijke afbraakprocessen op diverse saneringslocaties (HIP) en experimenten met SmartSoil innovaties (versterkte dijk, afstoppen van ondergrondse lekkages). Ook deze experimenten maken onderdeel uit van het werk in de verschillende roadmaps. De activiteiten in het strategisch onderzoek zijn gericht op de inzet en de ontwikkeling van deze faciliteiten in de kennisontwikkeling Software Het derde onderdeel van de faciliteiten bestaat uit de software ontwikkelplatforms met een gemeenschappelijke architectuur. In deze platforms wordt nieuwe functionaliteit in prototype ontwikkeld en ook het platform zelf ontwikkeld zich. Deze faciliteit is van eminent belang voor de ontwikkeling van nieuwe dynamische modellerings methoden en als basis voor een groot aantal toepassingen. De expertise om een dergelijke faciliteit te benutten en up-to-date te houden is dermate specialistisch dat de continuering daarvan gewaarborgd moet zijn. Hieronder wordt een korte beschrijving en afbakening gegeven van de ICT faciliteiten. Geosoftware platform In dit platform wordt de functionaliteit van de geomechanische en geotechnische software ontwikkeld. Het gaat hierbij om de M-series. Nieuwe kennis opgedaan in het disciplinaire onderzoek en de roadmaps Bouwen en slappe bodem en Waterveiligheid wordt zoveel mogelijk omgezet in nieuwe functionaliteit van software op de platforms. Hydrosoftwareplatform In dit platform wordt de functionaliteit van de hydrologische, geohydrologische en hydraulische software ontwikkeld. Het gaat hierbij om de Delft3D, Sobek, Modflow. Nieuwe kennis opgedaan in het disciplinaire onderzoek en de roadmaps Waterveiligheid, Waterbeheer en gebruik en Waterbouw wordt nieuwe kennis zoveel mogelijk omgezet in nieuwe functionaliteit van software op de platforms. Milieusoftware platform In dit platform wordt de functionaliteit van de geomechanische en geotechnische software ontwikkeld. Het gaat hierbij om de Delwaq. Nieuwe kennis opgedaan in het disciplinaire onderzoek en de roadmaps Bouwen en slappe bodem en Waterveiligheid wordt zoveel mogelijk omgezet in nieuwe functionaliteit van software op de platforms. GeoBrain/DeltaBrain combineert bestaande multi-disciplinaire kennisbronnen in de vorm van expertise (data, modellen) met ervaringskennis. De unieke combinatie van harde (objectieve) metingen en rekenmodellen en zachte (subjectieve) ervaringen en expert kennis levert in samenhang en met een vertaling naar de toepassing een bijdrage aan risicobeheersing en beslissingsondersteuning voor deltavraagstukken. Het vormt de virtuele en levenslange leer- en werkomgeving voor de huidige en toekomstige generatie delta-engineers. GeoBrain is het deel van DeltaBrain dat zich richt op de geoengineering en hier al diverse toepassingen kent. DeltaBrain ontwikkelt samen met marktpartijen zoveel mogelijk integrale toepassingen die het mogelijk maken kennis te ontsluiten ten behoeve van het versnellen en verbeteren van besluitvorming en risicobeheersing. De activiteiten in het strategisch onderzoek zijn gericht op de inzet en de ontwikkeling van deze faciliteiten in de kennisontwikkeling. 69 van 69

76 Bijlage 1 Afkortingen BOA Beleids Ondersteuning en Advisering (Waterdienst) CSIRO Commonwealth Scientific and Industrial Research Organisation (Australia) DFCR Demonstrator Flood Control Room (Deltares) DINO Data en Informatie van de Nederlandse Ondergrond (TNO) DSS Decision Support System ECTP European Construction Technology Platform ED Ecosysteemdienst (zie par 7.2.2) FC 2015 Flood Control 2015 (project) FEWS Flood Early Warning System GGOR Gewenst grond- en oppervlaktewaterregime HR Hydraulische Randvoorwaarden (voor de vijfjaarlijkse toetsing) IBED Institute for Biodiversity and Ecosystem Dynamics (UvA) ICZM Integrated Coastal Zone Management (EU KP7) ITC International Institute for Geo-Information Science and Earth Observation (in Enschede) IVM Instituut voor Milieuvraagstukken (VU Amsterdam) IWMI International Water Management Institute (Sri Lanka en elders) JIP Joint Industry Project LEI Landbouw Economisch Instituut LNC-waarden Landschaps-, Natuur- en Cultuurhistorische waarden LT Landelijke Taken (RWS) (LT-V Veiligheid, O&M Onderzoek en Monitoring MKBA Maatschappelijke Kosten-Baten Analyse NBW Nationaal Bestuursakkoord Water NCK Nederlands Centrum voor Kustonderzoek NCR Nederlands Centrum voor Rivierkunde NDT Netwerk Deltatechnologie (van NWP) NIOZ Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee (Texel) NWP Netherlands Water Platform PBL Planbureau voor de Leefomgeving (ex MNP/RPB) SBW Sterkte en Belasting Waterkeringen (onderzoekprogramma) SDWA Singapore Delft Water Alliance SLA Service Level Agreement SO Strategisch Onderzoek (Deltares) SRON Expertise-instituut Ruimte Onderzoek in Nederland TO Toegepast Onderzoek (Deltares) VNK Veiligheid Nederland in Kaart (lopende inventarisatie) VTV Voorschrift Toetsing op Veiligheid (voor de vijfjaarlijkse toetsing) WINN Water Innovatie (programma RWS) WKO Warmte Koude Opslag WSSTP Water Supply and Sanitation Technology Platform WTI Wettelijk Toets Instrumentarium WV 21 Waterveiligheid 21 e eeuw Bijlage(n) 1

77 Bijlage 2 Performance indicators programma van eisen (PINs) Prestatie-indicatoren Prestatie-indicatoren (PINs) worden gehanteerd als richtpunten voor de doelmatigheid en efficiency van het onderzoekprogramma en de uitvoering daarvan als geheel. Voor het strategisch- en toegepast onderzoek zijn de volgende PINs afgesproken: Pin Marktparticipatie: Deltares zorgt voor een additionele participatie van marktpartijen in het strategisch- en toegepast onderzoek van minimaal 10% (gemiddeld over de kerndomeinen) van het door het Ministerie van Verkeer en Waterstaat gefinancierde deel. Pin Kennisverspreiding: Deltares verspreidt actief de in het kader van deze overeenkomst ontwikkelde kennis en modellen naar overheden en marktpartijen, onder meer ten behoeve van de inkoop door het Ministerie van Verkeer en Waterstaat. Pin Kwaliteitsborging: Deltares organiseert in een vierjaarlijkse cyclus internationale audits naar de kwaliteit van de opzet en de uitvoering van het onderzoek. Pin Bijdrage aan concurrentiekrachtversterking (EZ) a. Aantal commitments 5 van bedrijven per vraaggestuurd programma dat (mede) door EZ wordt gefinancierd; b. Aantal commitments van MKB < 250 werknemers, per vraaggestuurd programma dat (mede) door EZ wordt gefinancierd. c. Budget vrijval in % van het rijksgefinancierde budget per (mede) door EZ gefinancierd vraaggestuurd programma. d. Score in KPA 6 e. Indien beschikbaar: score in internationale benchmarks tov conculega s 7 f. Score in klanttevredenheids-onderzoek (KTO) 8 voor de gecommiteerde bedrijven per vraaggestuurd programma dat (mede) door EZ wordt gefinancierd; g. Idem voor MKB <250 werknemers h. Aantallen dankzij (mede) door EZ gefinancierde vraaggestuurde programma( s): 9 : - 100% opdrachten van bedrijven In Nederland en totale bedrag opdrachten - Idem voor MKB in Nederland < 250 werknemers - Zo mogelijk, idem voor bedrijven in buitenland - gebruikerscontracten 10 - spin-offs - deelnemingen in bedrijven. Pin Bezetting onderzoeksfaciliteiten: Deltares stelt voor het gebruik van de grote faciliteiten een businessplan op, waarin het medegebruik door andere opdrachtgevers gemaximaliseerd wordt. Op basis van dit businessplan wordt voor de komende jaren een streefwaarde voor de bezetting van de faciliteiten vastgesteld. 5 Commitment kan blijken uit in dat jaar getekende intentieverklaringen cq contracten (bijvoorbeeld order intake) om financieel te participeren in een VP. Hierbij kunnen ook commitments zitten die te danken zijn aan kennisarena s en andere vraagsturingsbevorderende activiteiten van het instituut in voorgaande jaren. Door de voortschrijdende reeks wordt over een aantal jaren een ontwikkeling van het aantal getekende commitments zichtbaar. 6 KPA = Kennis Positie Audit. Uitgangspunt is deze peer review die één keer per (soms 5) 4 jaar gehouden wordt door een extern bureau. Hierin worden tevens de scores voor octrooiaanvragen en verleende octrooien meegenomen. Het resultaat wordt uitgedrukt in een waarderingscijfer op een schaal van We zijn het eens dat een periodiek review met een grotere regelmaat (bijv. 2 jaarlijks) gewenst is, maar vooralsnog was het huidige KPA het beste bestaande aanknopingspunt. 7 Onder vermelding van desbetreffende jaar of jaren waarover is gemeten. 8 Op schaal van Bij andere schaalverdeling is vertaalslag naar 10 puntsschaal gewenst. 9 Dit zullen over het algemeen programma s uit voorgaande jaren zijn, omdat er een flinke incubatietijd aan vooraf gaat. De score betreft het jaar waarover de monitoring gaat, dus bijvoorbeeld deelnemingen in 2008 dankzij programma s in de jaren 2006, 2007 en Bijvoorbeeld licentiecontracten, bijvoorbeeld op octrooien of software; hierbij van eigen gebruikelijke benaming uitgaan en weergeven. Bijlage(n) 2

78 Pin Wetenschappelijk onderzoek: Deltares financiert binnen het strategisch- en toegepast onderzoek minimaal 10 AIO s en promovendi en begeleidt minimaal 25 stagiairs. Pin Samenwerking met kennisinstituten en inkoop markt: Deltares koopt ten behoeve van het bereiken van de mijlpalen (vastgelegd in de overeenkomst tussen Deltares en het Ministerie van Verkeer en Waterstaat) voor minimaal 10% van het beschikbare budget kennis in van andere kerninstituten in Nederland en voor 5% producten en diensten van de markt, conform de aanbestedingsregels. Pin Klantgerichtheid: Deltares en RWS Waterdienst evalueren jaarlijks de werking van de Overeenkomst tussen Deltares en het Ministerie van Verkeer en Waterstaat. De waardering levert onder een representatieve groep projectleiders van het Ministerie van Verkeer en Waterstaat en Deltares minimaal een voldoende op. Bron: PvE Deltares 1 juli 2008 Bijlage(n) 2

79 Bijlage 3 Relatie Vraagsturing en Roadmaps Bijlage(n) 3

80 Bijlage 4 Koerswijzigingen, roadmaps en financiering Belangrijkste koerswijzigingen en budgetindicaties Koerswijziging Budget 2009 Budget 2009 Budget Budget Water en veiligheid tov budget en inhoud 2008 Kerndomeinen KaV en FaV EZ Deltares EZ via TNO 9.1a Inrichting en integraal kustbeheer minder en naar a Systeemgedrag morfologie meer ivm Veerman 9.1a Belasting en sterkte waterkeringen minder ivm SBW b Duurzame rivier minder, naar RvR b Nieuwe veiligheidsfilosofie nieuw ivm Veerman 9.4 Waterbouwkunde en klimaatadaptatie nieuw ivm Veerman Innovatieve en duurzame materialen voor waterkeringen minder ivm SBW Water en bodem rondom constructies minder meer JIP Voortgaande vernieuwing in de waterbouw minder, naar toepassing Energie en water meer ivm kansen 50 Waterbeheer en gebruik 9.2 Stroomgebieden en hoofdwatersystemen geen koerswijziging, link met Regionaal waterbeheer minder, relatie STOWA Stedelijk waterbeheer meer ivm Veerman Toolbox Noordzee nieuw evm EMS Innovatieve inrichting watersystemen minder ivm KRW fase Diffuse bronnen minder ivm KRW fase Effect klimaat op waterkwaliteit nieuw irt ANT 9.3 Bouwen met de natuur geen koerswijziging Bouwen voor ruimte en leefomgeving 8.1 Onderhoudsarme infra geen koerswijziging Beheerst benutten van de ondergrond geen koerswijziging Inrichten nieuwe gebieden meer ivm klimaat 8.1 Bouwput inzicht geen koerswijziging 150 Leefomgeving 11.1 Klimaatadaptatie water en RO meer naar gamma Duurzaam gebruik ecosysteemdiensten meer naar gamma 11.1 Ruimtelijke kwaliteit en ontwerpend onderzoek meer naar gamma 11.2 Bodem en grondwater beheerstrategieen geen koerswijziging Waterbodem beheerstrategieen geen koerswijziging 11.2 Sanering minder naar markt Aanpassing grondeigenschappen minder naar markt 100 Informatievoorziening 12.1 Real time voorspellen minder, naar toepassing Informatiesystemen nieuw Kennis als vermogen onderzoek (nog aan roadmaps te koppelen) 1600 Faciliteiten als vemogen onderzoek (nog te alloceren) 0 Management en beleidsruimte 1150 Totaal Bijlage(n) 4

81 Belangrijkste koerswijzigingen en budgetindicaties Budget 2009 Budget 2009 Budget Cofinanciering Samenwerking Water en veiligheid Kerndomeinen KaV en FaV EZ Deltares Bedrijfsleven Bedrijven 9.1a Inrichting en integraal kustbeheer Baggerbedrijven Wetterskip Fryslan 9.1a Systeemgedrag morfologie Diverse JIP's Aquafin 9.1a Belasting en sterkte waterkeringen 100 Blue Water Royal Haskoning 9.1b Duurzame rivier 1050 Shell Grontmij Advies en Techniek 9.1b Nieuwe veiligheidsfilosofie Chevron Flygt pompen 9.4 Waterbouwkunde en klimaatadaptatie 1050 Petrobras STOWA 9.4 Innovatieve en duurzame materialen voor waterkeringen 75 Geotextiel producenten 9.4 Water en bodem rondom constructies 150 Waterbouw aannemers 9.4 Voortgaande vernieuwing in de waterbouw 75 diverse ingenieurs-en ontwerpbureau's 9.4 Energie en water Gemeentewerken Rotterdam Waterbeheer en gebruik 9.2 Stroomgebieden en hoofdwatersystemen Boskalis 9.2 Regionaal waterbeheer Van Oord 9.2 Stedelijk waterbeheer IHC/MTI Holland 9.3 Toolbox Noordzee 1450 Shell Global Solutions 9.3 Innovatieve inrichting watersystemen 100 Witteveen en Bos 9.3 Diffuse bronnen DHV 9.3 Effect klimaat op waterkwaliteit Royal Haskoning 9.3 Bouwen met de natuur VBKO Bouwen voor ruimte en leefomgeving 8.1 Onderhoudsarme infra Participanten Centrum Ondergronds Bouwen 8.1 Beheerst benutten van de ondergrond 150 Dura Vermeer, Witteveen en Bos, Grontmij 8.1 Inrichten nieuwe gebieden Plaxis, Sterk Consulting 8.1 Bouwput inzicht Leefomgeving 11.1 Klimaatadaptatie water en RO Duurzaam gebruik ecosysteemdiensten 11.1 Ruimtelijke kwaliteit en ontwerpend onderzoek 11.2 Bodem en grondwater beheerstrategieen Waterbodem beheerstrategieen 11.2 Sanering 11.2 Aanpassing grondeigenschappen Informatievoorziening 12.1 Real time voorspellen HKV 12.1 Informatiesystemen Arcadis Fugro Kennis als vermogen onderzoek (nog aan roadmaps te koppelen) 1600 TNO Faciliteiten als vemogen onderzoek (nog te alloceren) 0 IBM Management en beleidsruimte 1150 Aannemers NVAF, Ontwerpers ONRI, Fugro, Arcadis Totaal Bijlage(n) 4

82 Bijlage(n) 4

83 Bijlage 5 Relatie Roadmaps en disciplines Indicatie van benodigde disciplines in de roadmaps Meten en monitoren Wiskunde en informatica Hydrologie Geohydrologie Hydrodynamica Geologie Sedimenttransport en Morfologie Grondmechanica en grondconstructies Chemie en microbiologie Ecologie Constructieve Waterbouw Funderingstechniek en ondergronds bouwen Eco-engineering Risicomanagement Ruimtelijke wetenschappen Mens- en maatschappijwetenschappen Water en veiligheid 9.1a Inrichting en integraal kustbeheer x x x x x x 9.1a Systeemgedrag morfologie x x x x x 9.1a Belasting en sterkte waterkeringen x x x x x x x x x 9.1b Duurzame rivier x x x x x x x 9.1b Nieuwe veiligheidsfilosofie x x x x x x x x 9.4 Waterbouwkunde en klimaatadaptatie x x x x x x 9.4 Innovatieve en duurzame materialen voor waterkeringen x x x x x x 9.4 Water en bodem rondom constructies x x x x x x x x 9.4 Voortgaande vernieuwing in de waterbouw x x x 9.4 Energie en water x x x x x x x Waterbeheer en gebruik 9.2 Stroomgebieden en hoofdwatersystemen x x x x x x x 9.2 Regionaal waterbeheer x x x x x x 9.2 Stedelijk waterbeheer x x x x x x x 9.3 Toolbox Noordzee x x x x x x 9.3 Innovatieve inrichting watersystemen x x x x x x x x 9.3 Diffuse bronnen x x x x x x x x 9.3 Effect klimaat op waterkwaliteit x x x x x x x 9.3 Bouwen met de natuur x x x x x x x Bouwen voor ruimte en leefomgeving 8.1 Onderhoudsarme infra x x x x x x x x 8.1 Beheerst benutten van de ondergrond x x x x x x x x 8.1 Inrichten nieuwe gebieden x x x x x x x x x 8.1 Bouwput inzicht x x x x x x x x Leefomgeving 11.1 Klimaatadaptatie water en RO x x x x x x x x 11.1 Duurzaam gebruik ecosysteemdiensten x x x x x x x 11.1 Ruimtelijke kwaliteit en ontwerpend onderzoek x x x x x x x x x 11.2 Bodem en grondwater beheerstrategieen x x x x x x 11.2 Waterbodem beheerstrategieen x x x x x x x 11.2 Sanering x x x x x x x x x x 11.2 Aanpassing grondeigenschappen x x x x x x x x x x Informatievoorziening 12.1 Real time voorspellen x x x x x x x x x 12.1 Informatiesystemen x x x x x x x x x Bijlage(n) 5

84 Bijlage 6 Relatie Roadmaps en samenwerkende partijen Bijlage(n) 6

Onderzoeksprogramma 2010

Onderzoeksprogramma 2010 Onderzoeksprogramma 2010 Deltares, 2009 Titel Deltares Onderzoeksprogramma 2010 Opdrachtgever RDO 's 148 Trefwoorden Onderzoeksprogramma, 2010, RDO, vraagsturing Samenvatting Dit document beschrijft de

Nadere informatie

Typering kennisbehoeften binnen de kennisagenda en relatie met programmering. Strategische kennisbehoeften

Typering kennisbehoeften binnen de kennisagenda en relatie met programmering. Strategische kennisbehoeften Procesgang vanaf de Nationale kennis- en innovatieagenda Water In het Nationaal Waterplan van 22 december 2009 is in Bijlage 2 de nationale kennis- en innovatieagenda Water (NKIAW) opgenomen. Deze kennis-

Nadere informatie

Nederland: de Maritieme Wereldtop

Nederland: de Maritieme Wereldtop 1 Nederland: de Maritieme Wereldtop Veilig, duurzaam en economisch sterk Maritiem Cluster in de Topsector Water: Innovatiecontract en Topconsortium Kennis en Innovatie V2.0, Samenvatting, 23 december 2011

Nadere informatie

Kennis Platform Water. Samenvatting advies 2012

Kennis Platform Water. Samenvatting advies 2012 Kennis Platform Water Samenvatting advies 2012 Samenvatting advies 2012 Voor u ligt het eerste advies van het kennisplatform water Nieuwe Stijl over strategisch wateronderzoek. Dit (informele) platform

Nadere informatie

Deltares. Enabling Delta Life

Deltares. Enabling Delta Life Profiel Deltares Deltares is een kennisinstituut met hoogwaardige kennis over water, bodem en ondergrond. Deltares draagt wereldwijd bij aan een veilig, schoon en duurzaam leven in delta s, kust- en riviergebieden.

Nadere informatie

TNO-instrumentarium Creatieve Industrie

TNO-instrumentarium Creatieve Industrie TNO-instrumentarium Creatieve Industrie Instrumenten TNO voor Innovatie Vraagarticulatie Kennisoverdracht Kennisontwikkeling Technologisch consult in samenwerking met Syntens Branche Innovatie Agenda Challenge

Nadere informatie

Werkwijze Cogo 2004. abcdefgh. Cogo publicatienr. 04-03. Ad Graafland Paul Schepers. 3 maart 2004. Rijkswaterstaat

Werkwijze Cogo 2004. abcdefgh. Cogo publicatienr. 04-03. Ad Graafland Paul Schepers. 3 maart 2004. Rijkswaterstaat Werkwijze 2004 publicatienr. 04-03 Ad Graafland Paul Schepers 3 maart 2004 abcdefgh Rijkswaterstaat Werkwijze 2/16 I Inleiding Verandering In 2003 is de organisatie van de ingrijpend veranderd. Twee belangrijke

Nadere informatie

Verbinden van Duurzame Steden

Verbinden van Duurzame Steden Verbinden van Duurzame Steden Managen van verwachtingen Jan Klinkenberg, Netwerkmanager VerDuS Startbijeenkomst URD2-projecten 11 oktober 2012 Programma vanmiddag 13.00-13.15 uur Introductie VerDuS 13.15-15.15

Nadere informatie

VISIEdocument. Innovatie in de bouw. April 2009

VISIEdocument. Innovatie in de bouw. April 2009 VISIEdocument April 2009 Innovatie in de bouw Innovatie in de bouw steeds belangrijker Innovatie is voor bouwbedrijven van steeds groter belang om zich in een snel veranderende samenleving te profileren

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2005 2006 27 625 Waterbeleid Nr. 63 BRIEF VAN DE MINISTER EN STAATSSECRETARIS VAN VERKEER EN WATERSTAAT Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG a 1 > Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Datum: 22 april 2013 Betreft: Beleidsreactie op het advies "De

Nadere informatie

Intentieverklaring Opstart Digitale Delta. 16 mei 2012

Intentieverklaring Opstart Digitale Delta. 16 mei 2012 Intentieverklaring Opstart Digitale Delta 16 mei 2012 1 Intentieverklaring Opstart Digitale Delta ambitie De Digitale Delta heeft als ambitie om een open platform, gebaseerd op open standaarden, te realiseren

Nadere informatie

Gemeentelijk Verkeer en Vervoer Plan

Gemeentelijk Verkeer en Vervoer Plan Gemeentelijk Verkeer en Vervoer Plan Plan van Aanpak Titel: Gemeentelijk Verkeer en Vervoer Plan Subtitel: Plan van Aanpak Versie: Versie 1.0 Plaats: Roermond Datum: 26 mei 2015 Opgesteld door: Jan Waalen,

Nadere informatie

Programmatische Samenwerking Monument en Kennis

Programmatische Samenwerking Monument en Kennis Programmatische Samenwerking Monument en Kennis Januari 2015 2 Programmatische Samenwerking Monument en Kennis Inhoud 1. Inleiding pag. 3 2. Missie pag. 4 3. Ambitie pag. 4 4. Wat doet het Samenwerkingsverband?

Nadere informatie

Samenwerking hogescholen en MKB in de topsectoren ZWAARTEPUNTVORMING PROFILERING SAMENWERKING KWALITEIT DUURZAME VERANKERING

Samenwerking hogescholen en MKB in de topsectoren ZWAARTEPUNTVORMING PROFILERING SAMENWERKING KWALITEIT DUURZAME VERANKERING Samenwerking hogescholen en MKB in de topsectoren ZWAARTEPUNTVORMING PROFILERING SAMENWERKING KWALITEIT DUURZAME VERANKERING 14 december Bedrijfslevenbrief Het kabinet heeft samenleving en bedrijfsleven

Nadere informatie

Voorwoord. In deze brochure geven wij u inzicht in de branche en de rol van NLingenieurs als haar vertegenwoordiger.

Voorwoord. In deze brochure geven wij u inzicht in de branche en de rol van NLingenieurs als haar vertegenwoordiger. Voorwoord De Nederlandse advies- en ingenieursbranche levert innovatieve en duurzame oplossingen voor de Nederlandse en internationale samenleving. De branche is bepalend geweest voor het ontstaan van

Nadere informatie

2. voorbeeld beleidsartikel

2. voorbeeld beleidsartikel Artikel Algemene doelstelling Rol en verantwoordelijkheid minister Beleidsartikel 3. Innovatie (van het fictieve Ministerie van Groei en Geluk) Een relatief sterke positie van Nederland in de EU op het

Nadere informatie

Projectplan. Informatie arrangementen als app. s-hertogenbosch, 6 december 2011

Projectplan. Informatie arrangementen als app. s-hertogenbosch, 6 december 2011 Projectplan Informatie arrangementen als app s-hertogenbosch, 6 december 2011 i Versiebeheer Algemene gegevens Projectnaam Informatie arrangementen als app Uitgave Final Datum 6 december 2011 Auteurs Projectleider

Nadere informatie

Naar een kennisprogramma Bodem & Ondergrond

Naar een kennisprogramma Bodem & Ondergrond Naar een kennisprogramma Bodem & Ondergrond Douwe Jonkers Directoraat-Generaal Ruimte & Water COB-congres 30 oktober 2014 Inhoud Aanleiding Thema s Werkwijze Start Kennisprogramma Bodem & Ondergrond Vandaag:

Nadere informatie

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland Samenvatting Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland 2014-2020 Inzet op innovatie en een koolstofarme economie In het Europa van 2020 wil Noord-Nederland zich ontwikkelen en profileren als een regio

Nadere informatie

Sustainable solutions from a multidisciplinary approach

Sustainable solutions from a multidisciplinary approach Sustainable solutions from a multidisciplinary approach Infrastructures & Mobility Delft Research Initiatives Delft Research Initiatives Energie, Gezondheid, Infrastructuren & Mobiliteit, en Leefomgeving

Nadere informatie

Directeur onderzoeksinstituut

Directeur onderzoeksinstituut Directeur onderzoeks Doel College van van Bestuur Zorgdragen voor de ontwikkeling van het van het en uitvoering en organisatie van onderzoek en onderzoeksondersteuning binnen het, uitgaande van het faculteitsplan

Nadere informatie

Foto plaatsen. Wat te doen ter voorbereiding op de Omgevingswet? Gaston Gelissen Programma-management

Foto plaatsen. Wat te doen ter voorbereiding op de Omgevingswet? Gaston Gelissen Programma-management Foto plaatsen Wat te doen ter voorbereiding op de Omgevingswet? Gaston Gelissen Programma-management Programma Aan de slag Ow Rijk, Provincie, Gemeenten, Waterschappen Inhoud Waarom de Omgevingswet? Hoe

Nadere informatie

PM.05.011. Transitie naar een Integraal Collectief Personenvervoer. Jaarrapportage 2005

PM.05.011. Transitie naar een Integraal Collectief Personenvervoer. Jaarrapportage 2005 PM.05.011 Transitie naar een Integraal Collectief Personenvervoer Jaarrapportage 2005 Jaarrapportage Jaar Projectnummer Projectnaam Datum Penvoerder Projectleider 2005 IP.05.011 Transitie naar een Integraal

Nadere informatie

Meer waarde creëren. Assetmanagement op maat

Meer waarde creëren. Assetmanagement op maat Meer waarde creëren Assetmanagement op maat Zo maken wij assetmanagement toepasbaar Met de toolbox Zeven bouwstenen van professioneel assetmanagement maken we de ISO55000 toepasbaar voor u. Belanghebbenden

Nadere informatie

1 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen. Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen

1 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen. Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen 1 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen 2 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen Bestuurlijke overeenkomst voor Samenwerking

Nadere informatie

Volgens goed gebruik worden de activiteiten en aandachtspunten binnen de vereniging ingericht op een planmatige aanpak vertaald in dit jaarplan.

Volgens goed gebruik worden de activiteiten en aandachtspunten binnen de vereniging ingericht op een planmatige aanpak vertaald in dit jaarplan. JAARPLAN 2014 Inleiding Volgens goed gebruik worden de activiteiten en aandachtspunten binnen de vereniging ingericht op een planmatige aanpak vertaald in dit jaarplan. De vereniging heeft vertrouwen in

Nadere informatie

Historie maritieme sector

Historie maritieme sector 09-02-2010 1 Historie maritieme sector Sanering maritieme sector in 80 er jaren: lage kosten strategie, Maritieme sector daarna pieken en dalen Huidig streven: excelleren in hoogwaardige niches met acceptabel

Nadere informatie

Watersysteem van de Toekomst: vervolg debat-diner

Watersysteem van de Toekomst: vervolg debat-diner Memo Aan deelnemers diner-debat Eye Kopie aan Contactpersoon Rik van Terwisga Datum 8 januari 2015 Onderwerp Vervolg Debat-diner "Watersysteem van de Toekomst" Watersysteem van de Toekomst: vervolg

Nadere informatie

VAN AMBITIE NAAR UITVOERING - INRICHTING EN BESTURING I&A DELFLAND. 31 augustus 2013

VAN AMBITIE NAAR UITVOERING - INRICHTING EN BESTURING I&A DELFLAND. 31 augustus 2013 VAN AMBITIE NAAR UITVOERING - INRICHTING EN BESTURING I&A DELFLAND 31 augustus 2013 CONTEXT Delfland wordt de komende jaren geconfronteerd met een groeiende interne en externe vraag naar (innovatieve)

Nadere informatie

Voorstel inrichting TKI HTSM. Fred van Roosmalen Roadmapdag Eindhoven 25 juni 2012 Executive Council Utrecht 26 juni 2012

Voorstel inrichting TKI HTSM. Fred van Roosmalen Roadmapdag Eindhoven 25 juni 2012 Executive Council Utrecht 26 juni 2012 Voorstel inrichting TKI HTSM Fred van Roosmalen Roadmapdag Eindhoven 25 juni 2012 Executive Council Utrecht 26 juni 2012 Agenda Uitgangspunten Structuur TKI HTSM Uitvoering TKI toeslag (onder voorbehoud)

Nadere informatie

De praktijk van duurzaam inkopen bij Rijkswaterstaat

De praktijk van duurzaam inkopen bij Rijkswaterstaat De praktijk van duurzaam inkopen bij Rijkswaterstaat Henk Tiemensma RWS Bouwdienst 16 september 2008 Inhoud presentatie Organisatie Ministerie van Verkeer en Waterstaat Rijkswaterstaat Organisatie Bouwdienst

Nadere informatie

Voortgangsbericht projectopdrachten en voortgang Strategische Agenda Versterking Veiligheidsregio's

Voortgangsbericht projectopdrachten en voortgang Strategische Agenda Versterking Veiligheidsregio's Aan Veiligheidsberaad Van DB Veiligheidsberaad Datum 17 september Voortgangsbericht projectopdrachten en voortgang Strategische Agenda Versterking Veiligheidsregio's Context en aanleiding Tijdens het Veiligheidsberaad

Nadere informatie

Eigen initiatief Duurzame bereikbaarheid Flower Mainport Aalsmeer

Eigen initiatief Duurzame bereikbaarheid Flower Mainport Aalsmeer Plantijnweg 32, 4104 BB Culemborg / Postbus 141, 4100 AC Culemborg Telefoon (0345) 47 17 17 / Fax (0345) 47 17 59 / www.multiconsultbv.nl info@multiconsultbv.nl Eigen initiatief Duurzame bereikbaarheid

Nadere informatie

Deltaprogramma 2014. Bijlage F. Bestuurlijke Planning DP2015

Deltaprogramma 2014. Bijlage F. Bestuurlijke Planning DP2015 Deltaprogramma 2014 Bijlage F Bestuurlijke Planning DP2015 Deltaprogramma 2014 Bijlage F Bestuurlijke Planning DP2015 Deltaprogramma 2014 Bijlage F 2 Bestuurlijke planning In deze bijlage is de bestuurlijke

Nadere informatie

Overzicht gespreksonderwerpen uit de afgelopen IP-vergaderingen

Overzicht gespreksonderwerpen uit de afgelopen IP-vergaderingen Bijlage 1 Overzicht gespreksonderwerpen uit de afgelopen IP-vergaderingen Vergadering van 7 juli Sociale innovatie Gesproken over sociale innovatie. Er is een eerste gesprek geweest tussen leden van de

Nadere informatie

Addendum ondersteuning Kwaliteitsinstituut. bij Programma Kwaliteit van Zorg: Versnellen, verbreden, vernieuwen

Addendum ondersteuning Kwaliteitsinstituut. bij Programma Kwaliteit van Zorg: Versnellen, verbreden, vernieuwen Addendum ondersteuning Kwaliteitsinstituut bij Programma Kwaliteit van Zorg: Versnellen, verbreden, vernieuwen December 2012 1. Inleiding In de algemene programmatekst Kwaliteit van Zorg zijn drie programmalijnen

Nadere informatie

Doel: In samenwerking met maatschappelijke partners organiseren van een proces dat leidt tot een herijkte visie op Borne in 2030

Doel: In samenwerking met maatschappelijke partners organiseren van een proces dat leidt tot een herijkte visie op Borne in 2030 Projectvoorstel Projectopdracht / -voorstel Datum: 8 juli 2010 Versie: definitief t.b.v. definitiefase en ontwerpfase Pagina: 1 / 9 Soort project Extern/Lijn Projectnaam MijnBorne2030 (Herijking Toekomstvisie)

Nadere informatie

Overheden als moderne opdrachtgever

Overheden als moderne opdrachtgever Overheden als moderne opdrachtgever Organisatorische randvoorwaarden voor professioneel opdrachtgeverschap bij nieuwe samenwerkingsvormen bij Waterschappen Prof.dr.ir. Marleen Hermans, TU Delft, Bouwkunde,

Nadere informatie

Functieprofiel: Lector Functiecode: 0101

Functieprofiel: Lector Functiecode: 0101 Functieprofiel: Lector Functiecode: 0101 Doel Zorgdragen voor de ontwikkeling en uitvoering van praktijkgericht onderzoek, uitgaande van de strategische speerpunten van de HU en de maatschappelijke relevantie,

Nadere informatie

1. Aanpak beoordeling Regionale en Innovatieve Projecten door RGA

1. Aanpak beoordeling Regionale en Innovatieve Projecten door RGA BEOORDELINGSKADER REGIONALE EN INNOVATIEVE PROJECTEN 1. Aanpak beoordeling Regionale en Innovatieve Projecten door RGA De regionale samenwerking Groningen-Assen is ontstaan om economische kansen te benutten

Nadere informatie

Valorisatieagenda Kennis moet circuleren

Valorisatieagenda Kennis moet circuleren Valorisatieagenda Kennis moet circuleren Nederland Ondernemend Innovatieland Kennis moet circuleren Nederland heeft in toenemende mate een op kennis en creativiteit gebaseerde economie en maatschappij.

Nadere informatie

Businesscase Van Deltadialoog naar Deltaplan naar Deltabusiness

Businesscase Van Deltadialoog naar Deltaplan naar Deltabusiness Businesscase Van Deltadialoog naar Deltaplan naar Deltabusiness Van Deltadialoog naar Deltaplan naar Deltabusiness Een businesscase voor overheid, kenniswereld en bedrijfsleven om de Nederlandse state

Nadere informatie

SAMENVATTING WATER OS PROGRAMMA. Hoge kwaliteit ontwikkelingssamenwerking door nauw betrekken van Nederlandse water sector

SAMENVATTING WATER OS PROGRAMMA. Hoge kwaliteit ontwikkelingssamenwerking door nauw betrekken van Nederlandse water sector SAMENVATTING WATER OS PROGRAMMA Hoge kwaliteit ontwikkelingssamenwerking door nauw betrekken van Nederlandse water sector Voor meer informatie: Joris van Oppenraaij, 070-304 3732, j.vanoppenraaij@nwp.nl

Nadere informatie

Protocol Bouwen in het gesloten seizoen aan primaire waterkeringen

Protocol Bouwen in het gesloten seizoen aan primaire waterkeringen Protocol Bouwen in het gesloten seizoen aan primaire waterkeringen Plan van Aanpak POV Auteur: Datum: Versie: POV Macrostabiliteit Pagina 1 van 7 Definitief 1 Inleiding Op 16 november hebben wij van u

Nadere informatie

Prometheus stole fire, the symbol of knowledge, from Mount Olympus and gave it to mankind. Kennis en Onderwijs

Prometheus stole fire, the symbol of knowledge, from Mount Olympus and gave it to mankind. Kennis en Onderwijs Prometheus stole fire, the symbol of knowledge, from Mount Olympus and gave it to mankind Kennis en Onderwijs Louis de Quelerij, hoogleraar civiele techniek TU Delft., Ex decaan CiTG en decaan a.i. 3 me,

Nadere informatie

De doelstellingen van directie en personeel worden expliciet omschreven in een beleidsplan en worden jaarlijks beoordeeld door de directie.

De doelstellingen van directie en personeel worden expliciet omschreven in een beleidsplan en worden jaarlijks beoordeeld door de directie. FUNCTIE: Directeur POC AFKORTING: DIR AFDELING: Management 1. DOELSTELLINGEN INSTELLING De doelstellingen staan omschreven in het beleidsplan POC. Vermits de directie de eindverantwoordelijkheid heeft

Nadere informatie

Aan de Statenleden van de provincies Fryslân, Groningen en Drenthe. Groningen 30 juni 2015 Behandeld door bestuurszaken SNN Telefoonnummer 050 5224942

Aan de Statenleden van de provincies Fryslân, Groningen en Drenthe. Groningen 30 juni 2015 Behandeld door bestuurszaken SNN Telefoonnummer 050 5224942 Aan de Statenleden van de provincies Fryslân, Groningen en Drenthe Groningen 30 juni 2015 Behandeld door bestuurszaken SNN Telefoonnummer 050 5224942 E-mail bestuur@snn.eu Briefnummer UP-15-15096 Bijlage

Nadere informatie

Maak kennis met Traverse

Maak kennis met Traverse Maak kennis met Traverse Kennis is overal Hoe kunnen wij veilig en plezierig leven in ons laag gelegen, dichtbevolkte en waterrijke Nederland? Het antwoord op deze vraag is te vinden op universiteiten,

Nadere informatie

Tilburg University 2020 Toekomstbeeld. College van Bestuur, april 2013

Tilburg University 2020 Toekomstbeeld. College van Bestuur, april 2013 Tilburg University 2020 Toekomstbeeld College van Bestuur, april 2013 Strategie in dialoog met stakeholders Open voor iedere inbreng die de strategie sterker maakt Proces met respect en waardering voor

Nadere informatie

BIJ12. Meerjarenagenda 2015-2018 & Jaarplan 2015 Versie 0.6 (10 juli 2016)

BIJ12. Meerjarenagenda 2015-2018 & Jaarplan 2015 Versie 0.6 (10 juli 2016) BIJ12 Meerjarenagenda 2015-2018 & Jaarplan 2015 Versie 0.6 (10 juli 2016) 1 Inhoudsopgave 1 Inleiding 1.1 Voorwoord 1.2 Opzet gecombineerde Meerjarenagenda & Jaarplan Pagina 2 Thema s 2.1 Natuurinformatie

Nadere informatie

Agendaformulier B&W-vergadering 1 november Raadsinformatiebrief *16.I000864* 16.I Programma. Ruimte, Bouwen en Wonen

Agendaformulier B&W-vergadering 1 november Raadsinformatiebrief *16.I000864* 16.I Programma. Ruimte, Bouwen en Wonen Agendaformulier B&W-vergadering 1 november 2016 Raadsinformatiebrief Programma Ruimte, Bouwen en Wonen Onderwerp Voorstel Tekst voor openbare besluitenlijst Integrale Strategie Ruimte De bijgevoegde raadsinformatiebrief

Nadere informatie

Bijlage 2. } De werkgroep Lange termijn keuzes. } De werkgroep Dynamisering van de kennisketen. } De werkgroep Dynamisering beroepsonderwijs

Bijlage 2. } De werkgroep Lange termijn keuzes. } De werkgroep Dynamisering van de kennisketen. } De werkgroep Dynamisering beroepsonderwijs Bijlage 2 Voor de invulling van de strategische agenda van het Innovatieplatform zijn verschillende werkgroepen in het leven geroepen. De werkgroepen staan onder leiding van een van de leden van het Innovatieplatform.

Nadere informatie

TNO-instrumentarium Creatieve Industrie ottilie.nieuwenhuis@tno.nl

TNO-instrumentarium Creatieve Industrie ottilie.nieuwenhuis@tno.nl TNO-instrumentarium Creatieve Industrie ottilie.nieuwenhuis@tno.nl Instrumenten TNO voor MKB-Innovatie Vraagarticulatie Kennisoverdracht Kennisontwikkeling Challenge Technologisch consult in samenwerking

Nadere informatie

Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen

Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen 2 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen Bestuurlijke overeenkomst voor Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen 3 Samenwerkingsovereenkomst

Nadere informatie

Medewerker bureau buitenland

Medewerker bureau buitenland Medewerker bureau buitenland Doel Ontwikkelen en beheren van mobiliteit- en beurzenprogramma s en samenwerkingsverbanden met andere onderwijsinstellingen op het gebied van uitwisseling en/of ontwikkelingssamenwerking,

Nadere informatie

Het verbinden van water en MIRT VAN WENS NAAR MEERWAARDE

Het verbinden van water en MIRT VAN WENS NAAR MEERWAARDE Het verbinden van water en MIRT VAN WENS NAAR MEERWAARDE Rond het verbinden van water en ruimte zijn al veel stappen gezet. In het kader van de Vernieuwing van het MIRT is door Rijk, provincies en waterschappen

Nadere informatie

IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving

IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving 16 september 2014-15:25 Het ministerie van Infrastructuur en Milieu besteedt in 2015 9,2 miljard euro aan een gezond, duurzaam

Nadere informatie

Vervolg en gebiedsproces WBP 5

Vervolg en gebiedsproces WBP 5 Vervolg en gebiedsproces WBP 5 1 Inleiding Het WBP5 strategisch deel ligt voor. Hiermee is het WBP 5 niet af, maar staat het aan het begin van het gebiedsproces en het interne proces om tot een uitvoeringsprogramma

Nadere informatie

Bantopa Terreinverkenning

Bantopa Terreinverkenning Bantopa Terreinverkenning Het verwerven en uitwerken van gezamenlijke inzichten Samenwerken als Kerncompetentie De complexiteit van producten, processen en services dwingen organisaties tot samenwerking

Nadere informatie

STATUUT STRATEGISCHE SAMENWERKING AERES GROEP

STATUUT STRATEGISCHE SAMENWERKING AERES GROEP STATUUT STRATEGISCHE SAMENWERKING AERES GROEP Inhoud 1 Strategische samenwerking... 1 1.1 Samenwerking als vanzelfsprekenheid... 1 1.2 Aeres heeft een (inter)nationaal netwerk samenwerkingspartners...

Nadere informatie

Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma

Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma Departement Economie, Wetenschap en Innovatie Afdeling Strategie en Coördinatie Koning Albert II-laan 35 bus 10 1030 Brussel

Nadere informatie

zorgen voor kwaliteit altijd, overal en door iedereen

zorgen voor kwaliteit altijd, overal en door iedereen onze hogeschool is een op kwaliteit georiënteerde instelling voor hoger onderwijs, onderzoek en dienstverlening zorgen voor kwaliteit altijd, overal en door iedereen reflecteren PDCA-cirkel motor van verandering

Nadere informatie

van onderwijs en onderwijsondersteuning binnen Directeur onderwijsinstituut

van onderwijs en onderwijsondersteuning binnen Directeur onderwijsinstituut Opleidingsmanager Doel Ontwikkelen van programma( s) van wetenschappenlijk onderwijs en (laten) uitvoeren en organiseren van onderwijs en onderwijsondersteuning binnen de faculteit, uitgaande van een faculteitsplan

Nadere informatie

Tussenrapportage project professionaliseren functioneel beheer instellingssystemen September 2011

Tussenrapportage project professionaliseren functioneel beheer instellingssystemen September 2011 Universitair Informatiemanagement Kenmerk: SECR/UIM/11/0914/FS Datum: 14-09-11 Tussenrapportage project professionaliseren functioneel beheer instellingssystemen September 2011 1. Inleiding Begin 2011

Nadere informatie

Implementatieplan interactief beleid

Implementatieplan interactief beleid Implementatieplan interactief beleid (juni 2010 t/m mei 2011) Gemeente Weert, 15 juli 2010 Portefeuillehouder interactief beleid: wethouder H. Litjens Regisseur wijkgericht werken: Marianne Schreuders

Nadere informatie

IPG-Stedelijk. Bronmaatregelen wegverkeerslawaai in stedelijk gebied. Toon Giele

IPG-Stedelijk. Bronmaatregelen wegverkeerslawaai in stedelijk gebied. Toon Giele IPG-Stedelijk Bronmaatregelen wegverkeerslawaai in stedelijk gebied Toon Giele 16-2-2010 Begrotingsbehandeling VROM Minister Cramer Over het thema geluid Ambitie: gezondheidseffecten en hinder moeten zo

Nadere informatie

Inhoud presentatie Cohesiebeleid 2014-2020 Situatie 2007-2013 Uitdaging 2014-2020 EU2020

Inhoud presentatie Cohesiebeleid 2014-2020 Situatie 2007-2013 Uitdaging 2014-2020 EU2020 OP EFRO OOST-NEDERLAND 2014-2020PRESENTATIE KENNISPARK, 23 APRIL 2014 JOLANDA VROLIJK, PROGRAMMAMANAGER EFRO OP EFRO Oost-Nederland 2014-2020 Inhoud presentatie 1. Inleiding Europese Fondsen: cohesie beleid

Nadere informatie

Remote Sensing. Betere informatie voor duurzamer, doelmatiger en klimaatrobuuster waterbeheer

Remote Sensing. Betere informatie voor duurzamer, doelmatiger en klimaatrobuuster waterbeheer Remote Sensing Betere informatie voor duurzamer, doelmatiger en klimaatrobuuster waterbeheer 2016 25 Remote Sensing Betere informatie voor duurzamer, doelmatiger en klimaatrobuuster waterbeheer Waterschappen

Nadere informatie

32673 Voordracht ter vervulling van twee vacatures in de Hoge Raad

32673 Voordracht ter vervulling van twee vacatures in de Hoge Raad 28753 Publiek-private samenwerking 32673 Voordracht ter vervulling van twee vacatures in de Hoge Raad Nr. 30 Brief van de minister van Economische Zaken en de staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en

Nadere informatie

Intentieverklaring. inzake onderwijssamenwerking tussen Nederland en Vlaanderen

Intentieverklaring. inzake onderwijssamenwerking tussen Nederland en Vlaanderen Intentieverklaring van de Nederlandse minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, dr. Jet Bussemaker en de Vlaamse minister van Onderwijs en viceministerpresident van de Vlaamse Regering, Hilde Crevits,

Nadere informatie

Opdrachtgever project Werknemer in opleiding : ministerie van OCW

Opdrachtgever project Werknemer in opleiding : ministerie van OCW Datum: 20 februari 2012 Ons kenmerk: JK1.12.009 Begeleidingsmodel Werknemer in opleiding Opdrachtgever project Werknemer in opleiding : ministerie van OCW Wout Schafrat Gijs van de Beek Preventie en duurzaamheid

Nadere informatie

Plan van aanpak Centrum Jeugd en Gezin BMWE-gemeenten Februari 2010

Plan van aanpak Centrum Jeugd en Gezin BMWE-gemeenten Februari 2010 Plan van aanpak Centrum Jeugd en Gezin BMWE-gemeenten Februari 2010 1. Aanleiding De BMWE-gemeenten willen zoveel mogelijk gezamenlijk het Centrum Jeugd en Gezin realiseren. Dit plan van aanpak is hierop

Nadere informatie

GIDS-gemeenten die de JOGGaanpak & GIDS combineren

GIDS-gemeenten die de JOGGaanpak & GIDS combineren GIDS-gemeenten die de JOGGaanpak & GIDS combineren Notitie versie 1.0 September 2016 Door Frea Haker (Gezond in ) Eveline Koks (Jongeren Op Gezond Gewicht) Anneke Meijer (Coördinatie Gezond Gewicht Fryslân

Nadere informatie

BESTURINGSFILOSOFIE GEMEENTE GOOISE MEREN

BESTURINGSFILOSOFIE GEMEENTE GOOISE MEREN BESTURINGSFILOSOFIE GEMEENTE GOOISE MEREN Projectleider Afdeling Iris van Gils Kerngroep Visie/Missie Datum 28 november 2014 Planstatus Vastgesteld in de Fusieraad 24 november 2014 Opdrachtgever Stuurgroep

Nadere informatie

4. Ondersteuning van het Plan van Aanpak Europese Cultuurregio Randstad.

4. Ondersteuning van het Plan van Aanpak Europese Cultuurregio Randstad. Ruimte voor kunst en cultuur in de Randstad Doel De Minister van OCW en de wethouders Kunst en Cultuur van Amsterdam/Rotterdam/Den Haag en Utrecht stellen zich ten doel de internationale betekenis en concurrentiepositie

Nadere informatie

Programmalijnen. Stichting izovator:

Programmalijnen. Stichting izovator: Programmalijnen Stichting izovator 2014 Stichting izovator, 27 november Stichting izovator: Oude Amersfoortseweg 121 1212 AA Hilversum E-mailadres: info@izovator.nl Website: www.izovator.nl 1 1. Context

Nadere informatie

Centrum Management - Plan van Aanpak (2013) 1. Inleiding

Centrum Management - Plan van Aanpak (2013) 1. Inleiding Centrum Management - Plan van Aanpak (2013) 1. Inleiding Deze notitie beschrijft het Plan van Aanpak en stappenplan voor de herinvoering van centrummanagement in Valkenswaard. Achtereenvolgens wordt ingegaan

Nadere informatie

Het memo wordt afgesloten met een advies aan het Bestuurlijk Provinciaal handhavingsoverleg van 20 december 2012.

Het memo wordt afgesloten met een advies aan het Bestuurlijk Provinciaal handhavingsoverleg van 20 december 2012. B-PHO 20 december 12; agendapunt 5 MEMO Noties ter beoordeling van de voortzetting en positionering van de PHO werkgroepen Kwaliteit en Handhaving Bouwstoffen en Ketenbeheer in relatie tot de ontwikkeling

Nadere informatie

Juist Klimaatverandering en kustlandschappen

Juist Klimaatverandering en kustlandschappen Juist Klimaatverandering en kustlandschappen ONDERZOEKSOPDRACHT KCNR SEPTEMBER 2014 klimaatverandering en kustlandschappen De aardkundige geschiedenis leert dat klimaat verandering altijd gepaard gaat

Nadere informatie

Recent is het Consortium Maatschappelijk Vastgoed (zie

Recent is het Consortium Maatschappelijk Vastgoed (zie Recent is het Consortium Maatschappelijk Vastgoed (zie www.consortiummvg.nl) gestart vanuit een RAAK aanvraag door de Hanzehogeschool. Doel van het tweejarig project is het onderwijs en bedrijfsleven kennis

Nadere informatie

Registratie Data Verslaglegging

Registratie Data Verslaglegging Registratie Data Verslaglegging Registratie Controleren en corrigeren Carerix helpt organisaties in het proces van recruitment en detachering. De applicatie voorziet op een eenvoudige wijze in de registratie

Nadere informatie

Sturingsfilosofie en Organisatiestructuur Waterschap Limburg

Sturingsfilosofie en Organisatiestructuur Waterschap Limburg Sturingsfilosofie en Organisatiestructuur Waterschap Limburg Uitgangspunten, hoofdlijnen en vervolgprocedure November 2015 Inhoud Bestuursopdracht als kader Visie 2020 en WBP als basis voor sturing en

Nadere informatie

FUNCTIEFAMILIE 4.2 Beleidsthemabeheerder

FUNCTIEFAMILIE 4.2 Beleidsthemabeheerder Doel van de functiefamilie Het beleidsthema vanuit theoretische en praktische deskundigheid implementeren en uitbouwen teneinde toepassingen omtrent het thema te initiëren, te stimuleren en te bewaken

Nadere informatie

Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta)

Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta) Agenda Stad Concernstaf CSADV Stadhuis Grote Kerkplein 15 Postbus 538 8000 AM Zwolle Telefoon (038) 498 2092 www.zwolle.nl Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta) Hoe houden we onze delta leefbaar

Nadere informatie

visie document 25 september 2013

visie document 25 september 2013 Visie document structuur GVOW 1. Inleiding Bij besluit van 6 maart 2013 heeft het algemeen bestuur van de GVOW besloten een ontwikkelingstraject in te zetten om te komen tot een nieuwe structuur van de

Nadere informatie

Economische kracht van de maritieme sector in de Zuidvleugel (van tweede Maasvlakte tot Gorinchem) verder versterken door inzet op vier lijnen:

Economische kracht van de maritieme sector in de Zuidvleugel (van tweede Maasvlakte tot Gorinchem) verder versterken door inzet op vier lijnen: Bijlage 1B behorend bij Voortgangsrapportage vragen Economie door gemeenten MKB: overzicht initiatieven MKB-kennisinstellingen Naam project Maritime Delta Economische kracht van de maritieme sector in

Nadere informatie

Partners voor Water subsidieregeling 2 * circa 40 pax. Aantal deelnemers (inschatting) http://nwp.nl/_docs/nieuwsbrief_bijlagen/geldalswater_pvw.

Partners voor Water subsidieregeling 2 * circa 40 pax. Aantal deelnemers (inschatting) http://nwp.nl/_docs/nieuwsbrief_bijlagen/geldalswater_pvw. Conveners Rapporteur/aanspreekpunt Workshop titel Aantal deelnemers (inschatting) Presentaties Dennis van Peppen (RVO.nl; dennis.vanpeppen@rvo.nl) Erwin Dirkse (Dirkse Milieu Technologie; edirkse@dmt-et.nl)

Nadere informatie

Initiatieven richting duurzame ontwikkeling ondergrond succesvoller met Grondslagen voor Governance

Initiatieven richting duurzame ontwikkeling ondergrond succesvoller met Grondslagen voor Governance Behavioural and Societal Sciences Van Mourik Broekmanweg 6 2628 XE Delft Postbus 49 2600 AA Delft TNO-rapport TNO 2013 R10274 Initiatieven richting duurzame ontwikkeling ondergrond succesvoller met Grondslagen

Nadere informatie

Sector- en keteninitiatieven 2014-2015 CO 2 -prestatie

Sector- en keteninitiatieven 2014-2015 CO 2 -prestatie Sector- en keteninitiatieven 2014-2015 CO 2 -prestatie Mouwrik Waardenburg b.v. Steenweg 63 4181 AK WAARDENBURG tel. 0031 418 654 620 fax 0031 418 654 629 www.mouwrik.nl Opgesteld d.d.: Januari 2015 Revisie:

Nadere informatie

De waterbestendige stad

De waterbestendige stad De waterbestendige stad Samenvatting plan van aanpak Zeedijk in 2100 januari 2011 definitief De waterbestendige stad Samenvatting plan van aanpak dossier : BA1963-101-100 versie : 1.0 januari 2011 definitief

Nadere informatie

Kansen in de deltatechnologie

Kansen in de deltatechnologie Kansen in de deltatechnologie 23 april 2013 Kennisconferentie Deltaprogramma Missie Topsector Water 1.Nederland binnen de top 3 landen op het gebied van water innovatie 2.Verdubbelde toegevoegde waarde

Nadere informatie

februari, 2014 Opdrachtbeschrijving Projectleider landelijke kennisdeling - biebtobieb

februari, 2014 Opdrachtbeschrijving Projectleider landelijke kennisdeling - biebtobieb februari, 2014 Opdrachtbeschrijving Projectleider landelijke kennisdeling - biebtobieb Opdrachtbeschrijving Voor de continuering van het project Landelijke Kennisdeling, met bijzondere focus op het platform

Nadere informatie

Life Sciences & Health TKI 2015

Life Sciences & Health TKI 2015 Life Sciences & Health TKI 2015 TKI LSH Match regeling voor publiek-private samenwerking Oproep tot het indienen van aanvragen voor de TKI- regeling voor de Topsector Life Sciences & Health 1. Regeling

Nadere informatie

3TU Electronic Resource Management

3TU Electronic Resource Management 3TU Electronic Resource Management projectplan Eindhoven, juli 20 ERM-3TU/20-1 Auteur: L.J.H. Delescen versie 1.0: 5 juli 20 2 Inhoudsopgave 0 Documentgeschiedenis 3 0.1 Revisies 3 0.2 Goedkeuring 3 1

Nadere informatie

Overzicht van taken en competenties. Demandmanager-rol

Overzicht van taken en competenties. Demandmanager-rol Overzicht van taken en competenties Demandmanager-rol Inhoudsopgave 1 Taakomschrijving... 2 1.1 AA-1 Goedkeuren/beoordelen opdracht, verzoek, e.d.... 2 1.2 AA-7 Evalueren opdracht... 2 1.3 CA-1 Onderhouden

Nadere informatie

Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE

Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE Datum: 16 december 2010 Ir. Jan Gerard Hoendervanger Docent-onderzoeker Lectoraat Vastgoed Kenniscentrum Gebiedsontwikkeling NoorderRuimte Hanzehogeschool Groningen

Nadere informatie

Roadmap BIM Loket. Versie 7, 1 december 2015. 1.1 Inleiding

Roadmap BIM Loket. Versie 7, 1 december 2015. 1.1 Inleiding Roadmap BIM Loket Versie 7, 1 december 2015 1.1 Inleiding Eind april 2015 is de Stichting BIM Loket opgericht. Afgelopen maanden is de organisatie ingericht en opgestart. Mede op verzoek vanuit de BIR

Nadere informatie

Oplossingsvrij specificeren

Oplossingsvrij specificeren Oplossingsvrij specificeren ir. J.P. Eelants, projectmanager Infrabouwproces CROW Samenvatting De methodiek van oplossingsvrij specificeren richt zich niet alleen op het formuleren van functionele eisen.

Nadere informatie

Uw business case voor energiebesparing TKI-ISPT. RvT maart 2013

Uw business case voor energiebesparing TKI-ISPT. RvT maart 2013 Uw business case voor energiebesparing TKI-ISPT RvT maart 2013 Het topsectorenbeleid Overheid, Rijksdient voor ondernemend Nederland Tenders voor Demo, pilot en Early adapter projecten Topcluster voor

Nadere informatie