De HAN ontwikkelt zich duurzaam; tussenrapportage november 2010 project HAN Duurzaam

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De HAN ontwikkelt zich duurzaam; tussenrapportage november 2010 project HAN Duurzaam"

Transcriptie

1 De HAN ontwikkelt zich duurzaam; tussenrapportage november 2010 project HAN Duurzaam Bij de opening van het studiejaar presenteerde de HAN een ambitieus plan om haar onderwijs, onderzoek en bedrijfsvoering verder te verduurzamen. Een extra investering van 10 miljoen en de ambitie om samen met partners in de regio een flinke stap naar verdere verduurzaming te zetten. Wat hebben we bereikt? Waar liggen (nog) meer kansen? Wat is (nog) niet gelukt? We presenteren de resultaten van het eerste jaar en kijken vooruit naar de komende jaren. Wat zijn de ambities van de HAN? a. een integrale aanpak realiseren binnen de HAN; bij de ontwikkeling en uitvoering van de (extra) investeringen breed eigen mensen inzetten: lectoren, leden van kenniskringen, docenten, medewerkers én niet in de laatste plaats - studenten. b. een impuls geven aan de regionale en duurzame (kennis)economie; met deze extra 10 miljoen vooral regionaal co-financiers en partners oproepen tot deelname (in geld, expertise en menskracht). c. anderen oproepen en stimuleren (hogescholen, universiteiten, OC&W, VROM, EZ, werkgevers, werknemers) deze beweging te versterken. d. de nadrukkelijke intentie uitspreken in het verlengde hiervan - in de komende jaren aanzienlijk verder te gaan dan de bestaande convenanten die we hebben ondertekend. e. zo investeren dat we een bijdrage leveren aan het verduurzamen van onze samenleving en een kostenbesparing realiseren voor de HAN zelf. De HAN wil haar idealen op een zo zakelijk mogelijke manier verwezenlijken. Dit is een aspect dat we nadrukkelijk als onderdeel van de noodzakelijke innovatie beschouwen. Duurzame ontwikkeling vereist een onderbouwde business case. Wat zijn de concrete plannen? a. Investering in nieuwbouw ( 5 miljoen). Het nieuwe gebouw voor de Faculteit Educatie moet qua duurzaamheid top of the bill worden. Belangrijke spin-off is een leerproject voor ons instituut Bouwkunde en Civiele Techniek en andere instituten van de HAN te creëren; studenten en docentonderzoekers die via innovatieve leer en ontwikkelarrangementen geavanceerde kennis ontwikkelen en delen. De uitdaging voor onze partners in de bouw is om samen met de HAN te werken aan de ontwikkeling van toepasbare kennis voor alle betrokken partijen. b. Investering in oudbouw ( 2,5 miljoen). In onze bestaande gebouwen ( m 2 vloeroppervlak) nemen we additionele maatregelen ter besparing van energie en reductie van CO 2 -uitstoot. Ook hier is een eerste spin-off inzet van docenten en studenten bij de ontwikkeling van plannen. c. Investering in energiezuinige ICT ( ). We stellen in eerste instantie middelen beschikbaar voor onderzoek naar verdere besparingsmogelijkheden en hieruit voortvloeiende investeringen: voor onderzoek naar reductie van het energiebeslag van ICT-apparatuur en voor eerste, concrete investeringen voortvloeiend uit het onderzoek. d. Investering in reductie mobiliteit cq compensatie mobiliteit ( ). De activiteiten van de HAN genereren mobiliteit van werknemers, studenten en bezoekers. Alle vervoersbewegingen van studenten en medewerkers genereren gezamenlijk meer dan 60% van het totale energiebeslag van de HAN. In eerste instantie richten we ons op onderzoek naar strategieën voor reductie van mobiliteit én betekenisvolle CO 2 - compensatie. e. Investering in onderzoek aan de HAN gericht op duurzaamheid ( ). We ontwikkelen een hierop gericht onderzoekprogramma. Naast nieuwe lectoraten (bijvoorbeeld gericht op duurzame energie) nodigen we alle zittende lectoren uit De HAN ontwikkelt zich duurzaam; tussenrapportage november

2 duurzaamheidaspecten op te nemen in hun onderzoeksprogramma en dwarsverbanden te zoeken en realiseren gebaseerd op de 3P-gedachte. f. Investering in onderwijs van de HAN gericht op duurzaamheid ( ). Een behoorlijk aantal opleidingen heeft al componenten van duurzame ontwikkeling verweven in het curriculum. Het is onze ambitie dat dit over 4 jaar bij al onze opleidingen het geval is. Idealiter geven alle opleidingen duurzame ontwikkeling zodanig vorm dat het past bij hun beroepsomgeving, met couleur locale dus. Uiteindelijk doel: alle afgestudeerden van de HAN zijn bekend met de laatste inzichten wat betreft het aspect duurzaamheid, relevant voor hun vakgebied en beroepspraktijk. g. Uitbreiding samenwerkingsprojecten ( ). Er bestaat een samenwerkingsverband van de HAN met de University of Western Cape (UWC) in Zuid Afrika gericht op duurzame oplossingen voor de allerarmsten en daarmee de opbouw van een betere en sterkere samenleving in de dorpen van de gemeente Theewaterskloof. De HAN wil meer van dit type samenwerkingsprojecten tot ontwikkeling brengen. We vragen faculteiten om goede multidisciplinaire ideeën waarbij studenten een bijdrage kunnen leveren in de vorm van stages en afstudeerprojecten. h. Going Green programma ( ). Going Green richt zich op ondersteuning van onze medewerkers om zelf een bijdrage te leveren in de vorm van een duurzamere leefstijl. Wat hebben we bereikt? Het afgelopen jaar heeft vooral in het teken gestaan van beweging creëren en verbinden. Er zijn een aantal projecten gestart en er zijn budgetten toegekend aan veelbelovende projecten. 1. Deelproject nieuwbouw voor de Faculteit Educatie. Najaar 2009 is de aanbesteding van de nieuwbouw voor de Faculteit Educatie gestart. De standaard aanbestedingseisen werden vanzelfsprekend, gezien de ambities van de HAN - aangevuld met duurzaamheidseisen en eisen rondom samenwerking met de HAN. De uiteindelijke keuze viel op Thomas Bögl, architect bij LIAG, met een concept voor het nieuwe gebouw waarin een licht en gedurfd ontwerp gecombineerd wordt met een breed scala aan vernieuwende duurzame technieken. Inmiddels verkeert het bouwproces in de fase van het definitief ontwerp en zal in het vroege voorjaar van 2011 begonnen worden met de bouw. De architect over het nieuwe gebouw: De mens is de maat van alle dingen. Een gebouw is voor de mens, en als je ontwerpt en bouwt met een visie vanuit de mens dan zal het resultaat automatisch duurzaam zijn. Duurzaamheid betekent in kringlopen denken. Dit kan de kringloop van materiaal of energie zijn, maar ook een cyclisch tijdsbesef. Alles wat wij nu doen heeft uiteindelijk invloed op de toekomst. Met dit besef moeten wij dus bewuste keuzes maken. Ook in de toekomst moet het eenvoudig mogelijk zijn deze gebouwen aan te passen aan nieuwe inzichten. Effectief waterverbruik, optimale verlichting, isolatie en zonwering dragen bij aan het duurzame karakter van het nieuwe pand voor de Faculteit Educatie. Daarnaast wordt het gebouw voorzien van een revolutionair verwarming/koelingsysteem volgens kringloopmodel, waarbij het gehele gebouw optreedt als een grote warmtewisselaar met minimaal energieverbruik. Hoe vooruitstrevend deze technische voorzieningen ook allemaal zullen zijn, van groter belang is de sociale duurzaamheid van het gehele ontwerp. Thomas Bögl noemt het optillen van het gebouw om de groene zone erachter zichtbaar te houden en het waarborgen van een goede lichtinval voor bewoners in de buurt. De getrapte gevel aan de voorzijde voorkomt directe zoninval, en reduceert het geluid. Dat zal bijdragen aan een prettig binnenklimaat. De rotsen in het ontwerp leveren nog meer groen en zullen, samen met het begroeide dak, het stadsklimaat beïnvloeden. De HAN ontwikkelt zich duurzaam; tussenrapportage november

3 Het gebouw zal een MIG-score bereiken van minimaal 330. MIG staat voor Milieu-Index- Gebouw. De MIG is de uitkomst van een levenscyclusanalyse van een totaal gebouw. Het berekent de milieubelasting met betrekking tot materiaal, energieverbruik en waterverbruik. Alle scores boven de 234 resulteren in de beoordeling hele goede A. Een MIG van 330 en hoger is dus heel erg goed. Het is niet zozeer een rekenmethode voor duurzaamheid, maar voor milieubelasting. De EPC (Energie Prestatie Coëfficiënt, een door de overheid vereiste berekening die je moet indienen om een bouwvergunning te krijgen) van het gebouw zal lager zijn dan 0,5. EPC s verschillen per type gebouw. Bij schoolgebouwen is de norm 1,0. Een EPC lager dan 0,5 is dus een heel hoge score. Om deze waarde te halen kun je bouwkundige maatregelen nemen (gevelisolatie, materiaalgebruik etc.) of installatietechnische voorzieningen treffen. Het is leuk om dit als communicatiemiddel te gebruiken. Het echte doel is dat de mens zich in zijn omgeving prettig veilig voelt en dat zijn gezondheid hierdoor bevorderd wordt. De mens van nu, maar ook de volgende generatie en de generaties daarna. 2. Deelproject verdere verduurzaming van de bestaande gebouwen van de HAN De gebouwen van de HAN voldoen wat betreft duurzaamheid aan de standaardnormen. Daarmee heeft de HAN in de afgelopen jaren een grote reductie gerealiseerd op haar energierekening en CO2-uitstoot. Ondanks een grote groei van het studentenaantal (van in 1995 naar nu), een ruimere openstelling van de gebouwen en een enorme toename van ICT-voorzieningen is het gelukt het energieverbruik in absolute zin te reduceren met 10%. Natuurlijk kunnen we nog verder verduurzamen. We hebben daarom een breed scala aan onderzoeken uitgezet om de verdere verduurzaming van de bestaande gebouwen te realiseren. Een overzicht: a) We onderzoeken de mogelijkheden om zonne-energie op beide campussen (Nijmegen en Arnhem) toe te passen. b) We overwegen de toepassing van WKO (Warmte Koude Opslag) op de Arnhemse en Nijmeegse campus. Een aantal jaren geleden is een onderzoek uitgevoerd naar de toepassing van WKO op de Arnhemse campus. Destijds was de kosten-batenverhouding niet positief. Het onderzoek wordt nu opnieuw uitgevoerd voor beide campussen. c) Onderzoek naar de toepassing van groene daken in Arnhem De HAN ontwikkelt zich duurzaam; tussenrapportage november

4 d) Onderzoek naar het realiseren van elektravoorzieningen voor studenten (laptops) op basis van alternatieve energiebronnen e) Onderzoek naar het realtime meten van bezetting en benutting van onderwijsruimten om op die manier te komen tot gerichte verwarming en verlichting en efficiëntere inzet van ruimtes f) Het uitvoeren van een pilot naar de toepasbaarheid van LED-verlichting in de bestaande gebouwen. Het gaat hier zowel om gebruikscomfort als om een afweging van kosten en baten. Omdat in de bestaande gebouwen van de HAN op dit moment zeer energiezuinige TL s ingezet worden, is een heldere afweging van kosten van desinvestering (tenslotte worden bestaande goede armaturen vervangen) ten opzichte van het rendement van LED-verlichting noodzakelijk. g) Onderzoek naar de separate schakeling verlichting van het studiecentrum op de campus in Nijmegen h) Onderzoek in het Bisschop Hamerhuis naar energie- en milieubesparende maatregelen. Omdat het Bisschop Hamerhuis een monument is, zijn de mogelijkheden hier beperkt i) Onderzoek naar isolerende beglazing in het oude deel van het gebouw Ruitenberglaan 26 j) Onderzoek naar de toepassing van sensoren ten behoeve van daglichtschakeling van de verlichting k) Onderzoek naar de toepassing van dynamische terreinverlichting l) Onderzoek naar de toepassing van langzaam roterende warmtewielen m) Onderzoek naar de mogelijkheden van compartimentering van het gebouw Kapittelweg 33 ten behoeve van afschakeling van verwarming n) Onderzoek naar de toepassing van WKK (Warmte Kracht Koppeling) op de campus Arnhem vanuit de centrale in de Kleefse Waard (gebruik restwarmte) Zodra van onderzoeken resultaten bekend zijn worden deze omgezet in concrete projectvoorstellen aan de stuurgroep duurzaamheid. Om deze manier verwachten we een aanzienlijke additionele besparing te realiseren in de bestaande gebouwen. De HAN heeft van alle bestaande gebouwen de MIG-score (Milieu Index Gebouw) laten bepalen. Daaruit is gebleken dat de gemiddelde MIG-score 194 is. We hebben voor de bestaande gebouwen als doel geformuleerd dat de gemiddelde score minimaal 216 wordt. 3. Deelproject Onderwijs Het deelproject onderwijs kent verschillende speerpunten: - externe certificering van de opleidingen van de HAN middels een DHO-audit - verduurzaming van de curricula van alle opleidingen van de HAN - het realiseren van opleidingsoverstijgende onderwijsactiviteiten op het terrein van duurzame ontwikkeling Het instituut Built Environment heeft in het voorjaar van 2010 een audit laten uitvoeren door DHO. Daarmee hebben de beide opleidingen (Bouwkunde en Civiele techniek) 2 sterren behaald. Eind augustus vond de officiële overhandiging van het certificaat plaats. Met een klein symposium met onder andere een schets door de architect van de nieuwbouw van de Faculteit Educatie was dit een feestelijke aangelegenheid. Studenten waren in grote getale aanwezig. Uit de uitgevoerde audit blijkt dat Built Environment zo ver is, dat het behalen van een derde ster in het komende studiejaar mogelijk is. Er ligt een plan klaar voor het behalen van die derde ster. Built Environment gaat dit plan uitvoeren met als doel drie sterren aan het eind van Bij het behalen van dit certificaat is vanuit het deelproject onderwijs ondersteuning gegeven in de vorm van een projectmedewerker. De HAN verkeert in de gelukkige omstandigheid dat Michaela Hogenboom (official youth representative sustainable development voor Nederland bij de Verenigde Naties) voor het duurzaamheidsproject werkzaam is. De HAN ontwikkelt zich duurzaam; tussenrapportage november

5 Michaela Hogenboom ondersteunt inmiddels het instituut Bedrijfskunde. Bij het instituut is een duurzaamheidsteam gevormd. Het team heeft twee nulmetingen uitgevoerd bij de opleidingen Logistiek en Economie en Facility Management. Op basis van de resultaten hiervan heeft de opleiding LE medio oktober een audit ondergaan. De resultaten hiervan komen binnenkort beschikbaar. Facility Management zal begin 2011 een audit laten uitvoeren. Pabo Arnhem (1 van de 2 PABO s van de HAN) is op dit moment met de voorbereidingen voor de derde ster bezig. Het duurzaamheidsteam van Pabo Nijmegen is bezig met de voorbereidingen voor de eerste audit. Op dit moment zijn 12 opleidingen in Nederland in het bezit van 2 sterren en 1 opleiding in het bezit van 3 sterren. Drie hiervan zijn opleidingen van de HAN. Als onze opleidingen succesvol blijken, zullen eind 2011 drie van onze opleidingen 2 sterren hebben en drie opleidingen 3 sterren. De Faculteit Educatie betrekt in 2013 een prachtig en duurzaam gebouw. De directie van de faculteit heeft als beleid uitgestippeld dat alle educatieve opleidingen een duurzame stap gemaakt hebben als de faculteit het nieuwe gebouw in gebruik neemt. Haar doel: een duurzaam curriculum in een duurzaam gebouw! Naast deze initiatieven zijn er in de afgelopen maanden na advies van de stuurgroep duurzaamheid een aantal andere onderwijsprojecten goedgekeurd door het College van Bestuur. a. De ontwikkeling ven een doorlopende leerlijn duurzame energie in de beroepskolom MBO-HBO. Dit project wordt uitgevoerd binnen de Faculteit Techniek. Het gaat om een landelijk project met 6 MBO en HBO partners. In het project zal een doorlopende leerlijn op het terrein van duurzame energie worden ontwikkeld. Doelstelling is dat studenten die in deze leerlijn participeren (en dat zijn alle studenten die binnen het instituut Engineering een opleiding volgen) een veel breder perspectief op het thema energie aangereikt krijgen waarin kennis van ketens en systemen, van gedrag en van multidisciplinair handelen naast kennis van de technische ontwikkelingen centraal staat. b. SOPRA. SOPRA staat voor Sustainable Off-Grid PowerStation for Rural Areas en is een gecombineerd onderwijs- en onderzoeksproject. In het project wordt een energieopwekkingssysteem ontwikkeld voor zogenaamde rural areas (gebieden waar moeilijk of alleen tegen hoge kosten verbinding gemaakt kan worden met een elektriciteitsnetwerk) dat met een hoge mate van betrouwbaarheid en duurzame energie opwekt. Er zijn op de wereld ongeveer 1,6 miljard mensen zonder toegang tot elektriciteit. Het grootste deel hiervan woont ver weg van het bestaande netwerk. Aanleg van een netwerk is doorgaans (te) duur. Door middel van SOPRA hoopt de HAN een bijdrage te leveren aan de ontwikkeling van een off-grid hybride systeem dat in staat is diverse duurzame energiebronnen aan te wenden en betrouwbaar en op basis van een variabele energiebehoefte elektriciteit te leveren. Het project wordt uitgevoerd in een samenwerkingsverband met verschillende bedrijven, de KEMA en de TU Delft. De provincie Gelderland ondersteunt het project financieel. Voor de kerst wordt gestart met het installeren van de pilot-installatie bij de HAN. c. FABlab (Faculteit Techniek in samenwerking met FEM) Het Fablab (FabricationLaboratory) is een werkomgeving waarin mensen met behulp van high tech apparatuur hun ideeën kunnen realiseren in een prototype of product. Het Fablab-concept is ontwikkeld door Neil Gershenfeld bij het MIT (USA). Inmiddels is het Fablab-concept over de hele wereld verspreid. Het Fablab werkt volgens de open source en open content (Creative Commons) principes. De resultaten van workshops en kennis over machines en projecten De HAN ontwikkelt zich duurzaam; tussenrapportage november

6 worden gedeeld. Iedereen die iets maakt in het Fablab documenteert zijn of haar bijdrage. Daar kunnen anderen weer gebruik van maken. Daarmee is het Fablab een prachtig voorbeeld van de ontwikkeling waar de HAN voor staat. Delen van kennis en samenwerken aan innovatieve ideeën zijn belangrijke waarden in de ontwikkeling naar een duurzamere samenleving. In juli 2010 is bij het bezoek van Glorianna Davenport van hetmassachusetts Institute of Technology (MIT) het FabLab ceremonieel geopend. Alle faculteiten zullen gebruik maken van het Fablab. d. GreenCoInLab (FEM in samenwerking met FT) Green Co-Innovation Lab (Green CoIn Lab) moet een digitale portal worden voor onderlinge communicatie van deelnemers - bedrijven en onderzoeksinstituten - voor de uitwisseling van best practices en praktische tools voor duurzame innovatie. Het Green CoIn Lab is ook een platform bestaande uit een reeks applicaties waarmee de samenwerking tussen de HAN, bedrijven en andere kennisinstellingen in innovatieprojecten wordt ondersteund. Dat gebeurt met zogenaamde collaboration tools en met instrumenten voor kennismanagement, waarmee samenwerking sneller en effectiever wordt en wederzijdse kennis kan worden ontsloten. Daarmee is het GreenCoInLab de digitale versie van het Fablab. Het project is op 1 augustus van start gegaan met de voorbereidingen. Er wordt een programma van eisen geschreven voor de benodigde ICT-toepassingen. De 1 e demoversie is inmiddels in de lucht. Deze wordt met studenten uitgetest. Het projectteam is gevormd en vanuit het projectteam zijn de eerste gesprekken gevoerd met de Faculteit Techniek c.q. het FABlab. Bij het project zal ook het ICA (het instituut voor Informatica en Communicatieopleidingen van de HAN) betrokken worden. 4. Het deelproject Onderzoek In de afgelopen maanden zijn na advies van de stuurgroep duurzaamheid vier projecten goedgekeurd door het College van Bestuur. a) Het Lectoraat Duurzame Energie (Faculteit Techniek) Het lectoraat zal zich focussen: - decentrale opwekking van energie (bijvoorbeeld windmolens en zonne-energie) - opslag van energie (bijvoorbeeld nieuwe generatie accu s en waterstof) - energienetwerken (zoals smart grids (intelligente elektriciteitsnetwerken) en meters). Vanuit deze 3 thema s zal het lectoraat zich daarnaast richten op energiemanagement van productieprocessen (bijvoorbeeld in ijzergieterijen, wasserijen, bakkerijen, kassen). Met name door duurzaam (her)ontwerp kunnen bedrijven besparing op hun energierekening realiseren en tegelijkertijd bijdragen aan de maatschappelijke energie/klimaat/co2 doelstellingen. De Faculteit Techniek zal, zodra het College van Bestuur definitieve toestemming heeft gegeven, beginnen met de werving. De faculteit mikt op een start van het lectoraat in het vroege voorjaar van Er is op dit moment al een veelheid aan verzoeken waarmee de faculteit benaderd wordt. Dat betekent dat de lector vrij snel kan starten met de concrete uitvoering van activiteiten. Omdat de benoeming toch nog wel een half jaar in de toekomst ligt worden op dit moment de meest interessante verzoeken (zoals concrete samenwerking met bijvoorbeeld ECN, Gasterra en TNO) in de lucht gehouden door Tinus Hammink en waar mogelijk alvast uitgewerkt (waar mogelijk met stagiaires). De HAN ontwikkelt zich duurzaam; tussenrapportage november

7 b) Monitoring Elektrisch rijden (Faculteit Techniek) Doel van dit project is om zoveel mogelijk verschillende soorten eindgebruikers met een elektrische auto te laten rijden en de ervaringen te monitoren. Het project is onderdeel geworden van het project H2anCar. De eerste test/monitoringfase is inmiddels gestart. c) Duurzaam onderwijs voor de klas (Faculteit Educatie) De centrale gedachte van het onderzoeksproject is dat het implementeren van een systemisch perspectief in de school op alle niveaus (management, team, klas) de basis versterkt voor een duurzaam onderwijs. Het onderzoek richt zich daarbij op de volgende vragen: Wat zijn reeds bestaande duurzame werkwijzen en producten binnen Pabo Arnhem (op management, team en klas niveau), hoe passen deze in een systemisch perspectief? Hoe kunnen we deze werkwijzen en producten verder ontwikkelen/implementeren? Welke elders al ontwikkelde duurzame producten en werkwijzen vanuit het systemisch perspectief kunnen het curriculum van Pabo Arnhem versterken? Binnen welke curriculumonderdelen kunnen deze producten en werkwijzen in eerste instantie (als pilot) worden geïmplementeerd? Hoe brengen aankomende leerkrachten (studenten Pabo) het geleerde in de praktijk en welk effect heeft dit op het basisonderwijs (op klas-, team- en organisatieniveau)? In eerste instantie levert dit project dus informatie op voor de doorgaande duurzame ontwikkeling van Pabo Arnhem. In tweede instantie zullen de resultaten gebruikt worden voor de ontwikkeling van duurzaam onderwijs in andere opleidingen van de HAN. Lector Jörg Thölke is de leider van dit onderzoeksproject. Hij is in het kader van het project met een groepje betrokkenen naar een internationale conferentie in Engeland geweest om contacten te leggen en versterken met de Engelse organisatie ECL (Enhancing Childrens Learning). Dit is een belangrijke partner in het project. Een eerste opzet voor de uitvoering van het onderzoek is klaar. Er is een onderzoeksgroep gevormd bestaande uit een projectmanager en twee onderzoeksleden. d) Project biodiesel (Faculteit Techniek) Het project biodiesel richt zich op de ontwikkeling van een productiemethode voor biodiesel op basis van genetisch gemanipuleerde gistcellen en op basis van de verwerking van afvalstromen. Daarmee zal de productie van biodiesel geen bedreiging voor de voedselketen. Deze aanpak is uniek in de biodiesel -wereld. 5. Deelproject ICT De HAN heeft in het voorjaar besloten deel te nemen in het Project groene ICT dat door SURF en DHO is geïnitieerd. Doel van het project is te inventariseren welke strategieën hogescholen en universiteiten toepassen om het energieverbruik van ICT-toepassingen te reduceren en om een actieplan op te stellen gericht op verdergaande reductie van energieverbruik van ICTtoepassingen. Daarnaast is het project gericht op de inbedding van duurzame ontwikkeling in het curriculum van (ICT-)opleidingen en ook hiervoor te komen tot een actieplan. Het project zou met twee hogescholen uitgevoerd worden. Inmiddels is het project vanwege grote belangstelling opgeschaald naar maar liefst 11 hogescholen en 5 universiteiten. Daarmee krijgt het aanzienlijk meer impact. Op 25 november worden de resultaten van het project op een symposium (dagvoorzitter Ron Bormans) publiek gemaakt. De HAN ontwikkelt zich duurzaam; tussenrapportage november

8 Ad Sanders, beleidsmedewerker binnen de Service Unit ICT van het Servicebedrijf en Jan Oosting, projectleider duurzaamheid, zijn de trekkers. De ICT-scan binnen de HAN is uitgevoerd. De resultaten hiervan zullen medio november beschikbaar komen. 6. De deelprojecten Mobiliteit, Going Green en Internationale samenwerking. Deze projecten zijn in verband met een voorzichtige begroting 2010 voor het totale project op een laag pitje gezet. Joost Bouman, deelprojectleider mobiliteit, is samen met Jan Oosting, de projectleider van het totale project, bezig met de organisatie van een intern symposium (gepland januari 2011) over gedrag als cruciale component in het veranderproces naar duurzame ontwikkeling en hoe dit te beïnvloeden. De globale ideeën voor de conferentie zijn uitgewerkt. We zijn nu in de fase van concreet vormgeven (datum, locatie, genodigden en spreker(s)). Inzet van het kennispotentieel van de HAN voor duurzame ontwikkeling In het kader van de verdere uitbouw en professionalisering van de kennisinfrastructuur van de HAN en de ambitie van de HAN om als kennispoort van de regio een betekenisvolle bijdrage te leveren aan regionale ontwikkeling is in opdracht van het College van Bestuur door lector Frans Nauta het rapport Ambities in duurzame energie opgesteld. Op basis van dit rapport heeft het College van Bestuur een agenda voor investering in kennisvalorisatie en duurzaamheid vastgesteld. Uitgangspunt bij deze agenda is dat de energievoorziening in Nederland schoner, slimmer en gevarieerder moet en ook kan. Nederland staat op een historisch transitiepunt. De uitdaging om onze volledige energievoorziening te vernieuwen is te vergelijken met bijvoorbeeld de overgang van het industriële tijdperk naar een dienstgerichte economie. De tijd is rijp om nu in te springen op en bij te dragen aan dit omvangrijke vraagstuk. Het hoger onderwijs speelt een grote rol in het aangaan van deze uitdaging. Er is een kwalitatieve verschuiving in en grote vraag naar talent dat de transitie naar duurzame energievoorziening vorm kan geven. Niet alleen kampt de energiesector met vergrijzing van het medewerkersbestand, bedrijven zijn vooral op zoek naar multidisciplinair geschoold talent. Er is vraag naar technisch, ICT-, communicatie-, design-, en managementtalent. Nog geen enkele hogeschool heeft een adequaat antwoord op deze urgente vraag. De regio Arnhem-Nijmegen-Achterhoek heeft de potentie om uit te blinken in het ontwikkelen van duurzame energievoorzieningen. Arnhem is de elektriciteitshoofdstad van Nederland. De investeringshorizon van de energiemarkt is 25 jaar, dat maakt de energiesector een betrouwbare partner met een stabiele vraag. Bovendien blijven de klassieke grote spelers op de energiemarkt met relatief veel autonomie aanwezig in Nederland. In Nederland blijven daarmee ook de hoogwaardige ontwikkelingsvraagstukken urgent. Dat biedt de HAN en de regio een gouden kans, maar dan is wel een sterke focus op duurzame energie en investering in kennisvalorisatie nodig. Het is de ambitie om als hogeschool een substantiële bijdrage te leveren door middel van gericht onderwijs, onderzoek, faciliteiten en ondernemerschapsbevordering op dit historische transitiepunt in de energievoorziening. Dit heeft geleid tot de Kennisvalorisatie Agenda Duurzame Energie De bouwstenen voor een snelle start met het ontwikkelingspad Kennisvalorisatie Duurzame Energie 2020 zijn bij de HAN in huis. Richting 2020 bouwt de HAN een opleidingspad Duurzame Energie uit, opgezet vanuit de volle breedte aan vakgebieden binnen de HAN, waar minimaal 100 studenten per jaar uitstromen. De HAN stelt vijf lectoraten gespecialiseerd in duurzame energie vraagstukken in. Deze lectoraten staan in nauwe verbinding met het bedrijfsleven en met studenten, zodat een rijk onderwijssysteem ontstaat. De HAN heeft bovendien de ambitie per jaar tien ondernemingen te laten starten vanuit De HAN ontwikkelt zich duurzaam; tussenrapportage november

9 studenten en oud-studenten op het vakgebied van duurzame energie. Daartoe realiseert de hogeschool incubatorvoorzieningen. Het netwerk met het bedrijfsleven wordt verdiept via een netwerkorganisatie. De HAN groeit daarmee uit tot de hub van duurzame bedrijvigheid in de regio Arnhem-Nijmegen-Achterhoek. De hogeschool wil hiermee niet alleen een van de leidende hogescholen in kennisvalorisatie en duurzame energie zijn, maar ook gericht bijdragen aan regionale economische ontwikkeling. Samenwerking met andere kennisinstellingen, bedrijfsleven en overheidspartijen is essentieel voor het versterken van het regionale innovatiesysteem rond duurzame energie. De HAN nodigt regionale partners dan ook uit om nauwe samenwerking uit te bouwen en zal daarbij actief zoeken naar regionale allianties. Andere samenwerkingspartners Een belangrijke ambitie is om de samenwerking in de regio verder te intensiveren. Daartoe is onder andere de samenwerking met de Radboud Universiteit gezocht. Inmiddels hebben een aantal gesprekken plaatsgehad tussen het College van Bestuur van de HAN en de directie van de Faculteit Exacte wetenschappen van de Radboud Universiteit. Daarnaast zijn er contacten gelegd tussen (de leider van) de onderzoeksgroep zonnecellen en de Faculteit Techniek. Een eerste oriënterend gesprek heeft inmiddels plaatsgevonden. Dit gesprek leidt zeker tot een vervolg. Over en weer was er groot enthousiasme over samenwerking. Tenslotte is contact gelegd met Jan Jonker van de Nijmegen School of Management. Jan Jonker is al jaren intensief bezig met duurzame ontwikkeling en maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO). Nu bedenker van het project Our Common Future 2.0 (een vervolg op Our Common Future (titel van het beroemde VN-rapport van Brundtland uit de jaren 80 van de vorige eeuw). Jan Oosting leidt het thema leren binnen dit project. In de samenwerking met de Radboud Universiteit liggen kansen op verschillende terreinen. Duurzaam onderwijs ontwikkelen en uitvoeren, gezamenlijke funding verwerven, samen projecten in de markt verwerven en ontwikkelen, etc. Door de projectleider duurzaamheid is contact gelegd met Enviu (de organisator van onder andere de Tuk Tuk competitie) en met de Kleine Aarde, beide gericht op de ontwikkeling van duurzaam onderwijs. Enviu werkt aan de ontwikkeling van een met name op HBO-studenten gerichte how-toguide voor sustainable entrepreneurship. Dit moet leiden tot onderwijsmodules. In de ontwikkeling van duurzaam onderwijs en duurzaam ondernemerschap liggen voor de HAN grote kansen. We zijn voorloper en kunnen onze kennis gebruiken om op andere plaatsen hier mee aan de slag te gaan. De aanwezigheid van een aantal lectoraten (Gerard Berendsen, Jürg Thölke en anderen) die zich bewegen op dit terrein en de relatie met de Radboud Universiteit is daarbij van grote meerwaarde. Verdere verduurzaming van de bedrijfsvoering (Servicebedrijf) Op verschillende plekken binnen het servicebedrijf van de HAN wordt gewerkt aan de verdere verduurzaming van de bedrijfsvoering van de HAN. Binnen de service-unit FAZ (Facilitaire zaken) zijn het bureau HAN Huisvesting en het bureau Inkoop zeer actief. Onder 1 en 2 werden al de activiteiten beschreven op het gebied van huisvesting. Het bureau Inkoop, verantwoordelijk voor alle inkoopactiviteiten van de HAN, maakt bij aanbestedingen gebruik van de door Agentschap NL ontwikkelde criteria voor duurzaam inkopen. Deze criteria worden als minimumeisen gesteld bij nieuwe aanbestedingen. Daarbovenop wordt van leveranciers een extra gevraagd: ieder jaar zal het Bureau Inkoop opnieuw met leveranciers in gesprek gaan om er nog een stap bovenop te doen. Bij het bureau Inkoop wordt binnenkort het project HINDE (HAN Inkoop Naar Duurzaam Elan) gestart. Het project is onder andere gericht op verdere bewustwording op het terrein van duurzame ontwikkeling binnen het SB. De HAN ontwikkelt zich duurzaam; tussenrapportage november

10 Bij het Service Centrum Onderwijs (SCO) is men enthousiast over de ontwikkeling van duurzaam onderwijs binnen de HAN en over de rol die men als ondersteunende unit denkt te kunnen spelen. Communicatie over duurzame ontwikkeling De website HAN duurzaam (www.han.nl/duurzaamheid) is voortdurend in ontwikkeling. Daarnaast is er een aantal PR-uitingen gerealiseerd (banners, posters en dergelijke). MCV heeft een duurzaamheidskalender gemaakt en een overzicht van HAN-medewerkers die betrokken zijn bij duurzame ontwikkeling. Wat is (nog) niet gelukt? De ambitie waarin de grootste uitdaging schuilt, zo is in het afgelopen jaar gebleken, is om een daadwerkelijk integrale aanpak vorm te geven, om over de grenzen van opleidingen, instituten, faculteiten en servicebedrijf samenwerking zodanig vorm te geven dat dit leidt tot een interdisciplinaire of multidisciplinaire aanpak. Daar zal voor de HAN in de komende jaren de grootste uitdaging liggen. Een korte vooruitblik Er zijn een aantal gebieden die een grote uitdaging vormen voor de HAN-gemeenschap: De natuur als inspiratiebron voor het bedenken, ontwerpen en ontwikkelen van duurzame technieken, het terrein van biomimicry. Het (mee) vormgeven aan duurzaam ondernemerschap De ontwikkeling van een krachtige regionale alliantie op het gebied van duurzame energie Het ontwikkelen en uitbouwen van een integraal ontwerpsysteem voor duurzame innovaties De vormgeving van duurzame regionale ontwikkeling vanuit de HAN als kennisgemeenschap. Hoe kan de HAN haar kennis verbinden met de ontwikkelingen in de regio? Het al eerder geciteerde rapport Nauta geeft hiervoor ruimschoots handvatten. Tenslotte de ontwikkeling van een gezamenlijke taal, een gezamenlijk referentiekader voor duurzame ontwikkeling. Duurzaamheid is een containerbegrip dat vraagt om een nadere invulling en inkadering in relatie tot het begrip transitie. Welke stappen zijn nodig om een transitie naar een werkelijk duurzame samenleving te maken. Wat kunnen wij daar als HAN aan bijdragen? Veel organisaties worstelen met dit thema. Bij het formuleren van een antwoord op deze vraag zouden de verschillende onderdelen van de HAN (faculteiten, lectoraten) een bijdrage kunnen leveren. De HAN zal van al deze thema s onderzoeken wat haar bijdrage kan zijn en op welke manier de thema s ingebed kunnen worden in onderwijs en onderzoek. De HAN ontwikkelt zich duurzaam; tussenrapportage november

We willen de komende vier jaar additioneel 10 miljoen investeren. We willen met deze investering:

We willen de komende vier jaar additioneel 10 miljoen investeren. We willen met deze investering: Managementsamenvatting HAN INVESTEERT EXTRA 10 MILJOEN EURO IN DUURZAAMHEID Noblesse oblige! De HAN is al 15 jaar een van de voorlopers bij duurzame ontwikkeling in het hoger onderwijs. Zij loopt voor

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland en de Provincie Gelderland 22 maart 2016 Overwegende dat: De provincie Gelderland veel waarde hecht aan de aanwezigheid van onderwijs/kennisinstellingen in haar Provincie. Uiteraard in hun functie van

Nadere informatie

HAN en duurzame energie

HAN en duurzame energie Beroepsonderwijs tijdens de energie transitie HAN en duurzame energie Van buiten naar binnen. Tinus Hammink programma-manager SEECE Hogeschool van Arnhem en Nijmegen HBO en topsectoren; keuze van HAN 1.

Nadere informatie

Energizing the city: Almere energy axis

Energizing the city: Almere energy axis Inhoud Energizing the city: Almere energy axis... 3 Van Noord/West naar Zuid/Ooost... 4 Energie die stroomt door de as... 5 Focus on knowledge & education... 6 Focus on innovation & experiments... 7 Focus

Nadere informatie

congres Studenten voor Morgen op 10 oktober 2013. Duurzaamheid in het hbo: tijd voor verdieping en verbreding

congres Studenten voor Morgen op 10 oktober 2013. Duurzaamheid in het hbo: tijd voor verdieping en verbreding Speech Thom de Graaf, voorzitter van de Vereniging Hogescholen op congres Studenten voor Morgen op 10 oktober 2013. Duurzaamheid in het hbo: tijd voor verdieping en verbreding Dames en heren, Graag wil

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

Healthy Urban Living Slim, Gezond en Groen

Healthy Urban Living Slim, Gezond en Groen SMART CITY UTRECHT Healthy Urban Living Slim, Gezond en Groen Brigitte Hulscher Program Manager Smart Cities, Marketing & Innovation Utrecht Jong en hoog opgeleid 334.862 inwoners, 20 % < 17, 18% 18-26,

Nadere informatie

opdrachtgever Hogeschool van Arnhem en Nijmegen

opdrachtgever Hogeschool van Arnhem en Nijmegen De Solar City ijmegen is een bijzonder en duurzaam gebouw rijker. Het I/O-gebouw is het nieuwe onderkomen van de Faculteit Educatie van de Hogeschool van Arnhem en ijmegen (HA). I/O is bij oplevering het

Nadere informatie

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie

HAN DUURZAAM. Focus bedrijfsvoering 1995-2013-2016 Accent EnergieEfficientyPlan EEP. Presentatie 31januari 2013 voor Surf door Wim van Pelt

HAN DUURZAAM. Focus bedrijfsvoering 1995-2013-2016 Accent EnergieEfficientyPlan EEP. Presentatie 31januari 2013 voor Surf door Wim van Pelt HAN DUURZAAM Focus bedrijfsvoering 1995-2013-2016 Accent EnergieEfficientyPlan EEP Presentatie 31januari 2013 voor Surf door Wim van Pelt Opbouw presentatie Even de HAN voorstellen Wat is een MeerJarenAfspraak

Nadere informatie

Sander Donkers. Profiel. Opleiding Training. Kerncompetenties. 3 december 1979, woonachtig te Rotterdam 06 28 25 10 42 s.donkers@facilityestate.

Sander Donkers. Profiel. Opleiding Training. Kerncompetenties. 3 december 1979, woonachtig te Rotterdam 06 28 25 10 42 s.donkers@facilityestate. CURRICULUM VITAE Sander Donkers 3 december 1979, woonachtig te Rotterdam 06 28 25 10 42 s.donkers@facilityestate.nl Profiel Sander Donkers is een gedreven professional die zijn ervaring heeft opgedaan

Nadere informatie

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen De Meeuw Nederland Industrieweg 8 Postbus 18 5688 ZG Oirschot T +31 (0)499 57 20 24 F +31 (0)499 57 46 05 info@demeeuw.com www.demeeuw.com De Meeuw en MVO Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord

Nadere informatie

Eindrapport Hogeschool van Amsterdam

Eindrapport Hogeschool van Amsterdam Eindrapport Hogeschool van Amsterdam ONDERWIJS VRAAG MAXIMALE SCORE BEOORDELING TOELICHTING 1. Aanbod: cursussen/minoren 5 5 Uitstekend, totaal aantal punten toegekend. 2. Aanbod voor grote publiek 5 3

Nadere informatie

Eindrapport Erasmus Universiteit Rotterdam

Eindrapport Erasmus Universiteit Rotterdam Eindrapport Erasmus Universiteit Rotterdam VRAAG MAXIMALE BEOORDELING TOELICHTING SCORE ONDERWIJS 1. Aanbod: cursussen/minoren 5 5 Uitstekend, totaal aantal punten toegekend. 2. Aanbod voor grote publiek

Nadere informatie

Wat is belang thema MVO voor 2010-2015? SWOT analyse UMC Utrecht

Wat is belang thema MVO voor 2010-2015? SWOT analyse UMC Utrecht Wat is belang thema MVO voor 2010-2015? SWOT analyse UMC Utrecht stap 1 Interne & externe analyse Onderzoeksvragen Eindproducten STAP 1: INTERNE & EXTERNE ANALYSE STAP 1: INTERNE & EXTERNE ANALYSE STAP

Nadere informatie

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together Gids voor werknemers Rexel, Building the future together Editorial Beste collega s, De wereld om ons heen verandert snel en biedt ons nieuwe uitdagingen en kansen. Aan ons de taak om effectievere oplossingen

Nadere informatie

Regionale duurzaamheidsprojecten.

Regionale duurzaamheidsprojecten. Regionale duurzaamheidsprojecten. Piotrek Swiatkowski Docent Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen, Academie voor Financieel Management, Den Bosch, Avans Hogeschool Lid kenniskring Finance & Sustainability

Nadere informatie

gemeente Eindhoven Uitleg bij de indicatoren behorende bij de einddoelen van het programma Duurzaamheid

gemeente Eindhoven Uitleg bij de indicatoren behorende bij de einddoelen van het programma Duurzaamheid gemeente Eindhoven Inboeknummer Beslisdatum B&W Dossiernummer Bijlage bij RIB Einddoelen programma Duurzaamheid Uitleg bij de indicatoren behorende bij de einddoelen van het programma Duurzaamheid Energie

Nadere informatie

Duurzame op bedrijventerreinen: Naar een gebiedsgerichte aanpak

Duurzame op bedrijventerreinen: Naar een gebiedsgerichte aanpak Duurzame op bedrijventerreinen: Naar een gebiedsgerichte aanpak KIvI Jaarcongres Sustainable Mobility,6 november 2013 Pieter Tanja Leefbaarheid en gezondheid in stad en regio verkeersveiligheid geluidoverlast

Nadere informatie

Gas geven voor duurzame energie

Gas geven voor duurzame energie Gas geven voor duurzame energie Programma Programma Thema Thema Workshops Workshops Lokatie Lokatie Gelders Gelders netwerk netwerk voor voor duurzame duurzame energie energie Uitnodiging Netwerkbijeenkomst

Nadere informatie

Energiezorgplan Van Dorp installaties bv 2011 2015. Versie 3.0 (Summary)

Energiezorgplan Van Dorp installaties bv 2011 2015. Versie 3.0 (Summary) Energiezorgplan Van Dorp installaties bv 2011 2015 Versie 3.0 (Summary) Auteurs: Van Dorp Dienstencentrum Datum: Update: Augustus 2013 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 2 2. Energiebeleid... 3 2.1 Continue

Nadere informatie

Eindrapport Rijksuniversiteit Groningen

Eindrapport Rijksuniversiteit Groningen Eindrapport Rijksuniversiteit Groningen ONDERWIJS VRAAG MAXIMALE SCORE BEOORDELING TOELICHTING 1. Aanbod: cursussen/minoren 5 5 Uitstekend, totaal aantal punten toegekend. 2. Aanbod voor grote publiek

Nadere informatie

Groeien door samenwerken

Groeien door samenwerken Samenwijs en verder Hoe kan het onderwijs een bijdrage leveren aan de duurzame maatschappelijke innovatie vanuit het concept Samenwijs? Roeland Hogt (Automotive, RDM CoE, Kenniscentrum RDM, ACE) Ism Ans

Nadere informatie

CO 2 footprint tussenrapportage 2015 1 e half jaar

CO 2 footprint tussenrapportage 2015 1 e half jaar CO 2 footprint tussenrapportage 2015 1 e half jaar Naam opdrachtgever: Unipro BV Adres: Bouwstraat 18 Plaats: Haaksbergen Uitgevoerd door: Zienergie BV Adres: Dokter Stolteweg 2 Plaats Zwolle Telefoon:

Nadere informatie

Document: Energiemanagementplan

Document: Energiemanagementplan Energiemanagementplan Certificering op CO 2 -prestatieladder CO 2 -prestatieladder Niveau 3 Auteur(s): Mevrouw C.K. Kloens De heer D. Slothouber 23 oktober 2013 (revisie 1.0) Definitief rapport Inhoudsopgave:

Nadere informatie

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB Gemeenten hebben forse ambities op het gebied van duurzaamheid, innovatie en lokale

Nadere informatie

Workshop 1: Kostenbesparing door energiezuinig gebouwbeheer door Bas Ambachtsheer, algemeen-directeur Cofely GDF-Suez

Workshop 1: Kostenbesparing door energiezuinig gebouwbeheer door Bas Ambachtsheer, algemeen-directeur Cofely GDF-Suez Gevraagd: Duurzaam commitment Klimaattop Amstelveen Donderdag 14 oktober 2010 Ambitie: Duurzaam in Amstelveen Tijdens de klimaattop staan inspiratie, matchmaking en commitment centraal. Amstelveense voorlopers

Nadere informatie

Resultaten van ons duurzaamheidsbeleid

Resultaten van ons duurzaamheidsbeleid Resultaten van ons duurzaamheidsbeleid In 2013 zijn we van start gegaan met de implementatie van ons duurzaamheidsbeleid en onderstaand ziet u de doelstellingen uit onze duurzaamheidsverklaring en de behaalde

Nadere informatie

Expert: Antoine Heideveld het Groene Brein a.heideveld@hetgroenebrein.nl

Expert: Antoine Heideveld het Groene Brein a.heideveld@hetgroenebrein.nl Samenwerken op onderzoek is essentieel Expert: Antoine Heideveld het Groene Brein a.heideveld@hetgroenebrein.nl Het Groene Brein is het wetenschapsnetwerk in Nederland voor duurzaamheid en business. Doel

Nadere informatie

Document: Energiemanagementplan

Document: Energiemanagementplan Energiemanagementplan Certificering op CO 2 -prestatieladder CO 2 -prestatieladder Niveau 3 Auteur(s): Mevrouw C.K. Kloens De heer H. Hooftman De heer D. Slothouber 12 september 2014 Definitief rapport

Nadere informatie

Techniek College Rotterdam

Techniek College Rotterdam Samenwerking Albeda / Zadkine Op weg naar: Techniek College Rotterdam Kwartaallezing 26 november 2015 1 overview: Waarom Techniek College Rotterdam? en de weg tot nu toe. Beleid Focus op Vakmanschap van

Nadere informatie

Rabin Baldewsingh. 27 juni SBR congres

Rabin Baldewsingh. 27 juni SBR congres Samen op weg naar een klimaatneutraal Den Haag Rabin Baldewsingh wethouder duurzaamheid gemeente Den Haag 27 juni SBR congres Den Haag Ambitie Den Haag klimaatneutraal in 2040 CO 2 -emissie reduceren door:

Nadere informatie

Energiezorgplan Van Dorp Installaties bv 2011 2015. Versie 2.0 (summary)

Energiezorgplan Van Dorp Installaties bv 2011 2015. Versie 2.0 (summary) Energiezorgplan Van Dorp Installaties bv 2011 2015 Versie 2.0 (summary) Auteurs: Van Dorp Dienstencentrum Datum: Februari 2012 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 2 2. Energiebeleid... 3 2.1 Continue verbetering...

Nadere informatie

Eindrapport Universiteit van Amsterdam

Eindrapport Universiteit van Amsterdam Eindrapport Universiteit van Amsterdam ONDERWIJS VRAAG MAXIMALE SCORE BEOORDELING TOELICHTING 1. Aanbod: cursussen/minoren 5 5 Uitstekend, totaal aantal punten toegekend. 2. Aanbod voor grote publiek 5

Nadere informatie

Sector- en keteninitiatieven 2014-2016 CO 2 -prestatie

Sector- en keteninitiatieven 2014-2016 CO 2 -prestatie Sector- en keteninitiatieven 2014-2016 CO 2 -prestatie Cable Partners B.V. Venneveld 34 4705 RR ROOSENDAAL tel. 0031 165 523 000 fax 0031 165 520 033 www.cablepartners.nl Opgesteld d.d.: Mei 2015 Revisie:

Nadere informatie

[MISSION SUSTAINABLE]

[MISSION SUSTAINABLE] [MISSION SUSTAINABLE] PRAKTISCH INNOVEREN IN BESTAANDE GEBOUWEN [MISSION SUSTAINABLE] Bert van Renselaar Manager Operations @ CFP Green Buildings TITEL GROEIENDE WERELDBEVOLKING LEGT STEEDS GROTER BESLAG

Nadere informatie

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering Amsterdam, 26 januari 2016 1 Inhoud Introductie 3 Zij waren er bij! 4 Circulaire economie 5 Waarom circulair? 6 Nederland Circulair! 7

Nadere informatie

Workshop Ondernemerschap

Workshop Ondernemerschap HBO Congres 17 april 2014 Workshop Ondernemerschap Geert-Jan Sweers Onno Bieleman - Hogeschool van Arnhem en Nijmegen - Birch Consultants 1 Onderzoek en ondernemerschap Lectoraten (t=539) 90% 5% 5% Lectoraten

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Sector en keteninitiatieven

Sector en keteninitiatieven Sector en keteninitiatieven Conform niveau 3 op de CO2-prestatieladder 2.2 Auteur(s) Marco Vermeulen Kenmerk 1.D.1_1, 3.D.1_1, 3.D.1_2 en 3.D.2_1 Sector en keteninitiatieven Datum 13 maart 2015 Versie

Nadere informatie

Casestudy Valkenburgerstraat BREEAM-NL

Casestudy Valkenburgerstraat BREEAM-NL Management 9 Kennisoverdracht d.d. 12 augustus 2015 Case-study Valkenburgerstraat Omschrijving van het project Het programma bestaat uit een driesterren- en een viersterrenhotel. Het driesterrenhotel heeft

Nadere informatie

Overview 2012-2015 energiemanagement VolkerRail. Organisatie: VolkerRail Nederland

Overview 2012-2015 energiemanagement VolkerRail. Organisatie: VolkerRail Nederland Overview 2012-2015 energiemanagement VolkerRail Organisatie: VolkerRail Nederland Publicatiedatum: 01-02-2016 ton CO2 CO2 Footprint VolkerRail Medio 2008 is VolkerRail begonnen met de monitoring van haar

Nadere informatie

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie.

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie. Welkomstwoord van Jan Franssen, Commissaris van de Koningin in Zuid-Holland, bij het Lustrumcongres 'Geothermal Heat is Cool' van het Platform Geothermie, Den Haag, 24 oktober 2012 ---------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Instellingsbeleid doelstellingen en profiel

Instellingsbeleid doelstellingen en profiel Instellingsbeleid doelstellingen en profiel 1 Inleiding 2 Beleid 3 Onderwijs 4 Onderzoek 5 Beroepspraktijk en regio 6 Kwaliteit is mensenwerk 7 Operational Excellence 8 Bestuur 9 Raad van Toezicht 10 Financiën

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

12 Succesfactoren. voor een doorlopend onderwijstraject in, voor en na gesloten verblijf. Colofon:

12 Succesfactoren. voor een doorlopend onderwijstraject in, voor en na gesloten verblijf. Colofon: Tekst en samenstelling: ministeries van OCW, VenJ en VWS, DJI, Jeugdzorg Nederland, Taakgroep Onderwijs in gesloten instellingen en Gedragswerk. Deze succesfactoren zijn vooral bedoeld voor managers en

Nadere informatie

ambities in duurzame energie

ambities in duurzame energie ambities in duurzame energie voor het HAN kennisvalorisatie-programma Marijn Gielen Frans Nauta ambities in duurzame energie voor het HAN kennisvalorisatie-programma auteurs Marijn Gielen Frans Nauta opdrachtgever

Nadere informatie

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen 31 mei 2012 INHOUDSOPGAVE Inleiding... 3 1. Totale resultaten... 4 1.1 Elektriciteitsverbruik... 4 1.2 Gasverbruik... 4 1.3 Warmteverbruik... 4 1.4 Totaalverbruik

Nadere informatie

Platform Bèta Techniek. Connect 05 2015. Chemiedag 2015. Hoe kunnen onderwijs en bedrijfsleven succesvol samenwerken?

Platform Bèta Techniek. Connect 05 2015. Chemiedag 2015. Hoe kunnen onderwijs en bedrijfsleven succesvol samenwerken? Platform Bèta Techniek Connect 05 2015 Chemiedag 2015 Hoe kunnen onderwijs en bedrijfsleven succesvol samenwerken? Succesvolle samenwerking tussen onderwijs en bedrijfsleven is de basis voor groei van

Nadere informatie

Sector- en keteninitiatieven

Sector- en keteninitiatieven Opdrachtgever: HKV 3.D.1 Sector- en keteninitiatieven ten behoeve van de CO 2 -Prestatieladder AL0011 oktober 2015 Opdrachtgever: HKV 3.D.1 Sector- en keteninitiatieven ten behoeve van de CO 2 -Prestatieladder

Nadere informatie

CO2 reductiedoelstellingen 2015. Conform niveau 3 van de CO2-prestatieladder 2.1

CO2 reductiedoelstellingen 2015. Conform niveau 3 van de CO2-prestatieladder 2.1 CO2 reductiedoelstellingen 2015 Conform niveau 3 van de CO2-prestatieladder 2.1 Inhoudsopgave 1 Inleiding Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. 1.1. Doelstellingen 3 2 Subdoelstellingen 4 2.1. Subdoelstelling

Nadere informatie

HAN. Community in progress

HAN. Community in progress HAN Community in progress Dit is HAN Hetgeen wat nu voor je ligt is het HAN-merkboek. HAN is de afkorting die wij gebruiken voor de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen. Dit boek geeft voor eenieder die met

Nadere informatie

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory.

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Een uitdagend klimaat 20 20 2020 In 2020 moet de uitstoot van CO 2 in de EU met 20% zijn teruggebracht ten opzichte van het 1990 niveau.

Nadere informatie

rapportage CO₂-footprint initiatieven 2013 Gebroeders van der Poel B.V.

rapportage CO₂-footprint initiatieven 2013 Gebroeders van der Poel B.V. Gebroeders van der Poel B.V. 1 Inhoud: 1 Inleiding 3 1.1 Algemeen 3 1.2 Betrokkenen 3 1.3 Doelstelling 3 2 Inventarisatie sector- en keteninitiatieven 4 3 Rapportage management overleg 5 3.1. Algemeen

Nadere informatie

De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen.

De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen. Competentie 1: Creërend vermogen De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen. Concepten voor een ontwerp te ontwikkelen

Nadere informatie

... Gemeente Eindhoven en Eneco in 2045... Samen gaan we voor decentrale en duurzame toekomst! Waarde creëren Stadhuisplein. Veranderende overheid

... Gemeente Eindhoven en Eneco in 2045... Samen gaan we voor decentrale en duurzame toekomst! Waarde creëren Stadhuisplein. Veranderende overheid Gemeente Eindhoven en Eneco in 2045 Energieneutraal Veranderende overheid Waarde creëren Stadhuisplein Zichtbaar maken van innovatie Als duurzame stad Samen gaan we voor decentrale en duurzame toekomst!

Nadere informatie

Stilstaan bij vooruitgang

Stilstaan bij vooruitgang Stilstaan bij vooruitgang Thuis in duurzaam organiseren Duurzaam rendement is geld verdienen... en meer... Onze visie op duurzaamheid Duurzaamheid is een modewoord geworden. Om mee te gaan met de trend

Nadere informatie

Communicatieplan WTH Vloerverwarming in het kader van de CO2-Prestatieladder

Communicatieplan WTH Vloerverwarming in het kader van de CO2-Prestatieladder Communicatieplan WTH Vloerverwarming in het kader van de CO2-Prestatieladder Communicatieplan, 22 Augustus 2014 1 Voorwoord Duurzaamheid is geen trend, het is de toekomst. Het is niet meer weg te denken

Nadere informatie

Samen op weg naar een Smart City

Samen op weg naar een Smart City Samen op weg naar een Smart City Amsterdam Smart City (ASC) is een uniek samenwerkingsverband tussen bedrijven, overheden, kennisinstellingen én de Amsterdammer. ASC loopt voorop in de ontwikkeling van

Nadere informatie

Review CO2 reductiedoelstellingen. Conform niveau 3 op de CO2-prestatieladder 2.1

Review CO2 reductiedoelstellingen. Conform niveau 3 op de CO2-prestatieladder 2.1 Review CO2 reductiedoelstellingen Conform niveau 3 op de CO2-prestatieladder 2.1 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Voortgang subdoelstellingen 4 2.1. Voortgang subdoelstelling kantoren Fout! Bladwijzer niet

Nadere informatie

Sector- en keteninitiatieven 2014-2015 CO 2 -prestatie

Sector- en keteninitiatieven 2014-2015 CO 2 -prestatie Sector- en keteninitiatieven 2014-2015 CO 2 -prestatie Mouwrik Waardenburg b.v. Steenweg 63 4181 AK WAARDENBURG tel. 0031 418 654 620 fax 0031 418 654 629 www.mouwrik.nl Opgesteld d.d.: Januari 2015 Revisie:

Nadere informatie

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd 1E SCHOOL duurzaam gerenoveerd DUURZAAM RENOVEREN investeren in MEERVOUDIGE OPBRENGST INHOUD PRESENTATIE 1 Niet duurzame school 2 Duurzaam bouwen & leven 3 Duurzame energie, kleinschalig opgewekt 4 Passief

Nadere informatie

SustainaBul 2016 #3 Universiteit Utrecht

SustainaBul 2016 #3 Universiteit Utrecht SustainaBul 2016 #3 Universiteit Utrecht Vraag 1 Aanbod cursussen & minoren Biedt de onderwijsinstelling minoren en/of cursussen aan gericht op duurzaamheid, die inzichtelijk en toegankelijk zijn voor

Nadere informatie

Energie management actieplan

Energie management actieplan Energie management actieplan Conform 3.B.2 Op basis van de internationale norm ISO 50001 4.4.3, 4.4.4, 4.4.5, 4.4.6, 4.6.1 en 4.6.4 Zwatra B.V. Auteur(s): R. Egas, directie & CO2-functionaris, Zwatra B.V.

Nadere informatie

Bantopa Terreinverkenning

Bantopa Terreinverkenning Bantopa Terreinverkenning Het verwerven en uitwerken van gezamenlijke inzichten Samenwerken als Kerncompetentie De complexiteit van producten, processen en services dwingen organisaties tot samenwerking

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

Subsidie voor innovatieve projecten. Informatie over het Innovatief Actieprogramma Groningen. provincie groningen

Subsidie voor innovatieve projecten. Informatie over het Innovatief Actieprogramma Groningen. provincie groningen Subsidie voor innovatieve projecten Informatie over het Innovatief Actieprogramma Groningen provincie groningen Subsidie voor innovatieve projecten INFORMATIE OVER HET INNOVATIEF ACTIEPROGRAMMA GRONINGEN

Nadere informatie

Congres Logistiek Slim verbinden! Tien jaar Lectoraat Logistiek: terug- en vooruitblik

Congres Logistiek Slim verbinden! Tien jaar Lectoraat Logistiek: terug- en vooruitblik Congres Logistiek Slim verbinden! Tien jaar Lectoraat Logistiek: terug- en vooruitblik Stef Weijers, Lector Logistiek en Allianties, HAN 31 januari 2013 Anno 2012 In Logistiek is 15% van de bedrijven wel

Nadere informatie

Zon Op School. Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013. Initiatiefvoorstel aan de Raad GROENLINKS NIJIVIEGEN ~- INQEKDMEN. GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy..

Zon Op School. Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013. Initiatiefvoorstel aan de Raad GROENLINKS NIJIVIEGEN ~- INQEKDMEN. GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy.. regjw. /3. 00 0 60 3 5 proowverartw.: 'So ~- INQEKDMEN Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013 GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy..si Zon Op School Initiatiefvoorstel aan de Raad Jos Reinhoudt, GroenLinl

Nadere informatie

Ministerie van Economische Zaken

Ministerie van Economische Zaken DOORBRAAKPROJECT ICT EN ENERGIE Routekaart doorbraakproject ICT en Energie Ministerie van Economische Zaken Rapport nr.: 14-2884 Datum: 2014-10-15 SAMENVATTING ROADMAP Het kabinet wil dat de uitstoot van

Nadere informatie

Wie zijn we Wat is onze visie Meer informatie. Visie aanpak verduurzaming vastgoed gemeente Eindhoven

Wie zijn we Wat is onze visie Meer informatie. Visie aanpak verduurzaming vastgoed gemeente Eindhoven Visie aanpak verduurzaming vastgoed gemeente Eindhoven Wie zijn we? Gestart in 1986 Duurzaamheid zit in onze genen Ruim 110 medewerkers Woningbouw, utiliteit, overheid, gezondheidszorg, onderwijs, monumenten,

Nadere informatie

Uitkomsten pilot Duurzame ontwikkeling in opleidingen van het hoger onderwijs

Uitkomsten pilot Duurzame ontwikkeling in opleidingen van het hoger onderwijs Uitkomsten pilot Duurzame ontwikkeling in opleidingen van het hoger onderwijs Symposium Groene ICT en duurzaam hoger onderwijs PLAN.1 1.4..3.4 3.1 5 4 3 1 AISHE 3. 3.3 DO 3.4 4.1 1.3 1 4. 5 november 010

Nadere informatie

EFRO Luik Ondernemende Innovatieve Partnerschappen/Ecosystemen in Studentensteden: toelichting

EFRO Luik Ondernemende Innovatieve Partnerschappen/Ecosystemen in Studentensteden: toelichting EFRO Luik Ondernemende Innovatieve Partnerschappen/Ecosystemen in Studentensteden: toelichting Wat? Een ondernemend innovatief partnerschap ( ecosysteem ) binnen een studentenstad wordt door Agentschap

Nadere informatie

CO2-Prestatieladder Participatieplan Invalshoek D: Participatie

CO2-Prestatieladder Participatieplan Invalshoek D: Participatie Titel: CO2-Prestatieladder Participatieplan Rapport: CO2-2014/R-05; rev. 0; d.d. 07-04-2015 Auteur: J.A.C. van Dijk Verificateur: A.L.J. Timmermans Vervolgblad : 1 van 4 Inhoudsopgave 1 Inleiding... 2

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

De Amsterdamse ziekenhuizen werken samen aan goede zorg voor een gezond milieu.

De Amsterdamse ziekenhuizen werken samen aan goede zorg voor een gezond milieu. De Amsterdamse ziekenhuizen werken samen aan goede zorg voor een gezond milieu. De Amsterdamse ziekenhuizen werken samen aan goede zorg voor een gezond milieu. Amsterdamse ziekenhuizen zetten in op de

Nadere informatie

Innovatienetwerk Nieuwe Energie Systemen (INES) Kies voor slimme technologie en bespaar energie

Innovatienetwerk Nieuwe Energie Systemen (INES) Kies voor slimme technologie en bespaar energie Innovatienetwerk Nieuwe Energie Systemen (INES) Kies voor slimme technologie en bespaar energie januari 2011 Alle tuinders in Gelderland kunnen besparen Wilt u uw energiekosten verlagen? Door energie te

Nadere informatie

Energie- en CO 2 - Reductie initiatieven

Energie- en CO 2 - Reductie initiatieven Energie- en CO 2 - Reductie initiatieven Participatie in (sector- of keten-)initiatieven Versie: 3, februari 2015 Auteur Rob Boers CSU John Bos CSU Inhoud Inleiding ISO 26000 Duurzaamheidsprogramma medewerkers,

Nadere informatie

Smart Grids. Ernst ten Heuvelhof 10-1-2011. Challenge the future. Delft University of Technology

Smart Grids. Ernst ten Heuvelhof 10-1-2011. Challenge the future. Delft University of Technology Smart Grids Ernst ten Heuvelhof Smart Grids Twee-richtingsverkeer stroom in laagspanningsnet Real time prijzen stroom zichtbaar voor afnemers Taskforce Smart Grids Ingesteld door Minister van EZ Secretariaat

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2007 2008 31 200 VIII Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (VIII) voor het jaar 2008 Nr. 183 BRIEF

Nadere informatie

CO₂ Prestatieladder Energiemanagement actieplan

CO₂ Prestatieladder Energiemanagement actieplan 2015 CO₂ Prestatieladder Energiemanagement actieplan Goedgekeurd door: H. van Wijk Auteurs: Y. van der Vlies & L. van Wijk Bedrijf: H. van Wijk transport- en Handtekening: aannemersbedrijf & H. van Wijk

Nadere informatie

CO2 prestatieladder Actieve Deelname Initiatief 2015

CO2 prestatieladder Actieve Deelname Initiatief 2015 CO2 prestatieladder Actieve Deelname Initiatief 2015 Projectgegevens Opsteller TAJ van Deijzen Versie 2015-1 Status Definitief Datum CO2 verantwoordelijke TAJ van Deijzen 6-8-2015 Directievertegenwoordiger

Nadere informatie

Energiemanagementplan

Energiemanagementplan Energiemanagementplan Auteur(s): Guido Hartkamp Trudi Bunt-Esveld Versie 3.1 7 maart 2016 Inleiding Binnen ons Energiemanagementsysteem zullen we jaarlijks onze plannen beschrijven om te kunnen voldoen

Nadere informatie

NOTITIE DE BRAINPORT SCHOOL PER 1 JANUARI 2015

NOTITIE DE BRAINPORT SCHOOL PER 1 JANUARI 2015 NOTITIE DE BRAINPORT SCHOOL PER 1 JANUARI 2015 - 2 - INLEIDING Twee jaar geleden kwamen de directeuren van het Jan van Brabant College in Helmond, het Strabrecht College in Geldrop en het Heerbeeck College

Nadere informatie

MJA-Sectorrapport 2012 Wetenschappelijk onderwijs

MJA-Sectorrapport 2012 Wetenschappelijk onderwijs MJA-Sectorrapport 2012 Wetenschappelijk onderwijs Colofon Projectnaam: MJA-monitoring Wetenschappelijk onderwijs Datum: 16 mei 2013 Status: Eindversie Kenmerk: 1235678/223/BHW/AB/157005 Contactpersoon:

Nadere informatie

Competentieprofiel. Instituut voor Interactieve Media. Competentieprofiel studenten Instituut voor Interactieve Media vastgesteld juni 2006

Competentieprofiel. Instituut voor Interactieve Media. Competentieprofiel studenten Instituut voor Interactieve Media vastgesteld juni 2006 Competentieprofiel Instituut voor Interactieve Media Competentieprofiel studenten Instituut voor Interactieve Media vastgesteld juni 2006 Aangepast in maart 2009 Inleiding De opleiding Interactieve Media

Nadere informatie

Titel van het project (Kort en krachtige weergave van het onderwerp) Wat kost een dorp? Onderzoek naar de geldstromen in een dorp.

Titel van het project (Kort en krachtige weergave van het onderwerp) Wat kost een dorp? Onderzoek naar de geldstromen in een dorp. ONDERZOEKSOPDRACHT KCNR februari 2014 Invulinstructie: Dit formulier is bedoeld voor afstudeeropdrachten die in een periode van gemiddeld 4 maanden (kunnen) worden uitgevoerd. Voor kortere klussen komt

Nadere informatie

Verduurzamen bedrijventerrein Kagerweg Oost. samen sterk, samen duurzaam

Verduurzamen bedrijventerrein Kagerweg Oost. samen sterk, samen duurzaam Verduurzamen bedrijventerrein Kagerweg Oost samen sterk, samen duurzaam Wie Stichting GreenBiz Beverwijk Jan Boudesteijn (voorzitter) Boudesteijn Groep "Biodiesel, groengas of elektrisch vervoer, de keuze

Nadere informatie

tot eind 2025 - LED verlichting bij vervanging - inzet slimme verlichtingsconcepten

tot eind 2025 - LED verlichting bij vervanging - inzet slimme verlichtingsconcepten Doelstelling Actie Doorlooptijd Wat gaan we doen Eigenaarschap Eigen organisatie 20% energiebesparing t.o.v. 2015 Energiebesparing gemeentelijke gebouwen 20% transitie naar hernieuwbare energie t.o.v.

Nadere informatie

(Energie) management-actieplan

(Energie) management-actieplan (Energie) management-actieplan Eis 3.B.2 Barendrecht, Oktober 2013 Auteur: Sabine Droog Geaccordeerd door: Leo Droog Directeur Edwin Oudshoorn Bedrijfsleider/ MVO Verantwoordelijk Inhoud 1. Inleiding 3

Nadere informatie

Sector- en keteninitiatieven 2015-2016 CO 2 -prestatie

Sector- en keteninitiatieven 2015-2016 CO 2 -prestatie Sector- en keteninitiatieven 2015-2016 CO 2 -prestatie Mouwrik Waardenburg b.v. Steenweg 63 4181 AK WAARDENBURG tel. 0031 418 654 620 fax 0031 418 654 629 www.mouwrik.nl Opgesteld d.d.: Januari 2016 Revisie:

Nadere informatie

Green Cleaning. Duurzaam schoonmaakonderhoud - ecologisch, economisch en ergonomisch waardevol

Green Cleaning. Duurzaam schoonmaakonderhoud - ecologisch, economisch en ergonomisch waardevol Green Cleaning Duurzaam schoonmaakonderhoud - ecologisch, economisch en ergonomisch waardevol Waarom green? Green is bij ons meer dan groen het staat voor duurzaam. HECTAS hecht nadrukkelijk veel waarde

Nadere informatie

Professionele Masters. Uitgangspunten verdere uitbouw aanbod professionele masters

Professionele Masters. Uitgangspunten verdere uitbouw aanbod professionele masters Professionele Masters Uitgangspunten verdere uitbouw aanbod professionele masters Professionele Masters Uitgangspunten verdere uitbouw aanbod professionele masters Inhoud 5 Voorwoord 7 Inleiding 8 Professionele

Nadere informatie

HU GERICHT IN BEWEGING

HU GERICHT IN BEWEGING HU GERICHT IN BEWEGING Organisatieontwikkeling HU het verhaal - versie maart 2016 - Agenda Waar komen we vandaan? Waarom gaan we veranderen? Wie willen we zijn? Hoe gaan we dit bereiken? Wat verandert

Nadere informatie

Energie management actieplan

Energie management actieplan Energie management actieplan Conform 3.B.2 Op basis van de internationale norm ISO 50001 4.4.3, 4.4.4, 4.4.5, 4.4.6, 4.6.1 en 4.6.4 Aannemings- en wegenbouwbedrijf Verdam B.V. Auteur(s): Dhr. S. van Dam,

Nadere informatie

Laat uw medewerkers excelleren

Laat uw medewerkers excelleren Laat uw medewerkers excelleren LivingFacility realiseert en regisseert integraal facilitair management in grote kantooromgevingen en voor organisaties die actief zijn op meerdere locaties. Wij combineren

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Managementvoorkeuren

Managementvoorkeuren Toelichting bij de test Business Fit-ality Lange Dreef 11G 4131 NJ Vianen Tel: +31 (0)347 355 718 E-mail: info@businessfitality.nl www.businessfitality.nl Business Fit-ality Met welk type vraagstuk bent

Nadere informatie