PUBLIEK-PRIVATE SAMENWERKING BIJ GEBIEDSONTWIKKELING: WANNEER WEL EN WANNEER NIET?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "PUBLIEK-PRIVATE SAMENWERKING BIJ GEBIEDSONTWIKKELING: WANNEER WEL EN WANNEER NIET?"

Transcriptie

1 PUBLIEK-PRIVATE SAMENWERKING BIJ GEBIEDSONTWIKKELING: WANNEER WEL EN WANNEER NIET? TOELICHTING BIJ DE MEERWAARDETOETS VOOR PPS BIJ GEBIEDSONTWIKKELING maart 2006

2 Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 2. Potentiële meerwaarde van pps bij gebiedsontwikkeling Een betere uitvoering Een beter project Een gunstiger risicoprofiel 5 3. Samenwerkingsmodellen en hun indicatieve meerwaarde Referentiemodellen Publieke ontwikkeling Private ontwikkeling Pps-modellen De concessie De bouwclaim De joint venture Mogelijkheden voor het benutten van meerwaarde Potentiële meerwaarde van de concessie Potentiële meerwaarde van de bouwclaim Potentiële meerwaarde van de joint venture De praktische toepasbaarheid van pps-modellen Grondposities Complexiteit en looptijd van het project Beleidsvoorkeuren De concessie De bouwclaim De joint venture De Meerwaardetoets pps 17 2/18

3 1. Inleiding Bij gebiedsontwikkelingsprojecten heeft de overheid dikwijls de mogelijkheid om het project in samenwerking met private partijen te realiseren. Wanneer die publiek-private samenwerking op de juiste manier wordt vormgegeven, kan zij de betrokken overheid aanzienlijke meerwaarde opleveren. Om overheden te helpen bij hun keuze in een specifiek project al dan niet samen te werken met private partijen is de Meerwaardetoets pps ontwikkeld. De meerwaardetoets is een kwalitatieve toets die inzichtelijk maakt welke meerwaarde (naar aard en omvang) samenwerking kan opleveren en welk samenwerkingsmodel in een bepaalde situatie het best kan worden toegepast. Bij die laatste keuze wordt rekening gehouden met de praktische mogelijkheden en onmogelijkheden om een bepaald samenwerkingsmodel te kunnen toepassen. De toets is vormgegeven als een webbased applicatie die op internet moet worden ingevuld. Zij bestaat uit twee delen. In het eerste deel van de toets wordt de potentiële meerwaarde van samenwerking met private partijen getoetst. Het gaat daarbij om de vraag in hoeverre pps in potentie meerwaarde kan opleveren voor het betreffende project. In het tweede deel van de toets wordt allereerst beschreven welke pps-modellen in theorie voor de overheid mogelijkheden kunnen bieden om potentieel aanwezige meerwaarde ook daadwerkelijk te benutten. Vervolgens wordt de praktische toepasbaarheid van de samenwerkingsmodellen getoetst. Daarbij wordt in de eerste plaats gekeken naar de grondposities in het beoogde plangebied, wordt in de tweede plaats stilgestaan bij de complexiteit en de looptijd van het project en wordt in de derde plaats bezien hoe de samenwerkingsmodellen zich tot de eigen beleidsvoorkeuren verhouden. In deze toelichting op de meerwaardetoets wordt in hoofdstuk 2 uitgelegd wat onder meerwaarde wordt verstaan. In hoofdstuk 3 worden de verschillende pps-modellen kort toegelicht en wordt een indicatie gegeven van de potentiële meerwaarde die deze modellen in theorie kunnen bieden. In hoofdstuk 4 komt aan bod hoe grondposities, complexiteit en looptijd van het project en beleidsvoorkeuren invloed hebben op de toepasbaarheid van een pps-model in de praktijk. 3/18

4 2. Potentiële meerwaarde van pps bij gebiedsontwikkeling Het eerste deel van de toets geeft een indicatie van de potentiële meerwaarde die door middel van pps in het betreffende project kan worden behaald. De uitkomst van dit eerste deel geeft zowel een indicatie van het type meerwaarde dat kan worden behaald als de omvang daarvan. Het gaat daarbij om de potentiële meerwaarde die deze overheidsorganisatie met dit project kan behalen. Meerwaarde van pps bij gebiedsontwikkelingsprojecten is geen eenduidig kwalitatief of financieel begrip. In de praktijk kan een onderscheid worden gemaakt tussen drie verschillende soorten meerwaarde. 2.1 Een betere uitvoering Voor marktpartijen als bouwbedrijven, woningcorporaties en projectontwikkelaars is gebieds- en projectontwikkeling core business. Marktpartijen kunnen daardoor over een voorsprong in kennis en kunde beschikken als het gaat om het managen van dergelijke projecten. Overheden komen hier doorgaans op veel beperktere schaal mee in aanraking. Hierdoor stuiten overheden regelmatig op knelpunten op het gebied van personele capaciteit en specifieke kennis en kunde. Betrokkenheid van private partijen kan ervoor zorgen dat expertise, kennis en ervaring waarover de overheid (nog) niet (voldoende) beschikt, aan het project wordt toegevoegd waardoor de uitvoering van het project meer slagvaardig, marktgericht en ondernemend ter hand kan worden genomen. Uiteraard kunnen overheden de benodigde expertise ook verkrijgen door de inhuur van externen. Externen zijn in de regel echter slechts inzetbaar voor deelaspecten van het project en zijn dikwijls een beperkte tijd bij het project betrokken. Als de betrokkenheid van private partijen beperkt blijft tot de inhuur van externe capaciteit blijft er sprake van een overheidsproject waarvoor de overheid zelf volledig verantwoordelijk is. Bij samenwerking met private partners die risicodragend in het project participeren, ligt dit anders. Zij zijn gedurende langere tijd bij het project betrokken en het rendement op hun investering is afhankelijk van het welslagen van het totale project. Van risicodragende private partners mag daarom een sterk commitment worden verwacht, wat ook de continuïteit ten goede komt. De mate waarin een overheid bij een concreet project kan profiteren van de inbreng van private kennis en kunde is vooral afhankelijk van de vraag in hoeverre de overheid in staat is de projectorganisatie zelf te bemensen en van de kennis en ervaring van de medewerkers om het project zelf succesvol uit te voeren. 2.2 Een beter project Inbreng van private kennis en kunde kan niet alleen een positieve invloed op de uitvoering van het project hebben, het kan daarnaast leiden tot een beter project. Kundige private partijen kunnen innovaties, creatieve planconcepten en slimme planoplossingen aandragen waar de overheid zelf niet 4/18

5 toe in staat is en die de kwaliteit en/of het financieel resultaat (en daarmee de haalbaarheid) van het project kunnen verbeteren. De meerwaarde die op deze wijze bereikt kan worden, hangt samen met de mate waarin door de overheid aan private partners (nog) ruimte wordt geboden voor nieuwe ideeën en oplossingen. Om te toetsen in hoeverre pps kan leiden tot een beter project is daarom inzicht nodig in de omvang en complexiteit van het project en de fase waarin het project zich bevindt: status van de planvorming en de flexibiliteit daarin. 2.3 Een gunstiger risicoprofiel Het overdragen of delen van verantwoordelijkheden voor het project met private partijen betekent dat ook de risico s gedeeld of overgedragen worden. Dit kan een gunstig effect hebben op het risicoprofiel van het project voor de overheid. Een gunstiger risicoprofiel kan het verschil maken tussen een onhaalbaar en een haalbaar plan. Denk bijvoorbeeld aan gevallen waar de overheid onvoldoende financiële middelen heeft om het project te financieren of de projectrisico s niet zelf kan dragen. Het (ver)delen van deze risico s met een private partij kan de uitvoering van een project voor de overheid alsnog financieel verantwoord maken. Daarnaast kan de inbreng van private financiering ertoe leiden dat een project eerder kan worden uitgevoerd. Risico-overdracht naar private partners schept bovendien in een vroeg stadium meer (financiële) duidelijkheid voor de overheid. Dat kan het project beter beheersbaar maken, al heeft risico-overdracht uiteraard wel een prijs, in de vorm van het delen of afstaan van zeggenschap over het ontwikkelproces. Om te kunnen beoordelen in hoeverre pps de meerwaarde van een gunstiger risicoprofiel kan opleveren, is inzicht nodig in de aard van de belangrijkste risico s en de mogelijkheden die de overheid heeft om deze zelf op te vangen. 5/18

6 3. Samenwerkingsmodellen en hun indicatieve meerwaarde Elk gebiedsontwikkelingsproject kent een levenscyclus die bestaat uit een viertal hoofdfasen: Initiatieffase Haalbaarheidsfase Realisatiefase Beheerfase In de initiatieffase wordt onderzocht of de voorgenomen ontwikkeling gewenst is en of er geen betere alternatieven zijn. Het gaat dan om een verkenning en invulling van de opgave en de projectresultaten op hoofdlijnen. Na de initiatieffase volgt de haalbaarheidsfase. In de haalbaarheidsfase wordt het initiatief nader uitgewerkt in een visie met bijbehorend programma en wordt de haalbaarheid hiervan onderzocht. Bij de haalbaarheidstoets worden naast financiële aspecten ook maatschappelijke, milieutechnische en juridische aspecten meegewogen. De realisatiefase is gericht op de uitvoering van de plannen die zijn ontwikkeld en vastgesteld tijdens de haalbaarheidsfase. De realisatiefase vangt aan met het operationaliseren van de uitvoeringsorganisatie. De realisatiefase omvat twee subfasen te weten: 1) de grondexploitatie, grofweg het proces van grondaankoop, -bewerking (bouw- en woonrijp maken, inrichting van het openbare gebied) en -verkoop (van de bouwkavels) en 2) de vastgoedexploitatie, ofwel het proces van projectontwikkeling en realisatie van het vastgoed en/of de infrastructurele werken. Als de projectrealisatie is afgerond, komt de beheerfase in beeld. Indien de samenwerking tussen partijen wordt voortgezet beperkt dat zich tot de beheertaken. Tabel 1: Fasering van gebiedsontwikkelingsprojecten Samenwerking met private partijen kan op basis van verschillende modellen plaatsvinden. Op hoofdlijnen zijn drie modellen te onderscheiden: de concessie, de bouwclaim en de joint venture. De samenwerkingsmodellen onderscheiden zich op het punt van de reikwijdte van samenwerking. Met andere woorden: op welke fase(n) heeft de samenwerking betrekking en hoe wordt deze samenwerking vormgegeven? In de navolgende figuur zijn de drie samenwerkingsmodellen schematisch weergegeven, daarbij geflankeerd door twee referentiemodellen: publieke ontwikkeling (het traditionele model) en private ontwikkeling (zelfrealisatie). Daarmee is het speelveld voor publiek-private samenwerking bij gebiedsontwikkeling in kaart gebracht. 6/18

7 Publieke Ontwikkeling Private Ontwikkeling PPS Concessie (Traditioneel) Bouwclaim (PPS Coalitie) Joint venture (PPS Alliantie) (Zelfrealisatie) Initiatieffase Haalbaarheidsfase 1. Initiatief 2. Visie en programma 3. Planuitwerking 4. Grondexploitatie Realisatiefase 5. Projectontwikkeling 6. Bouw Beheerfase 7. Beheer openbaar gebied en infrastructuur Regie in handen van: Overheid Gezamenlijk Gezamenlijk of Markt Actief Grondbeleid Faciliterend Markt Overheid of Markt speelveld voor publiek private samenwerking Figuur 1: pps modellen bij gebiedsontwikkeling Aan de linkerzijde van de figuur zijn de fasen van het project weergegeven. Per (sub)fase is te zien welke partij (overheid of markt, beiden afzonderlijk of beiden gezamenlijk) de verantwoordelijkheid draagt, anders gezegd: voor wiens rekening en risico de betreffende fase wordt uitgevoerd. Aan de rechterzijde zijn de vijf uitvoeringsmodellen bij gebiedsontwikkeling opgenomen. Onderaan staat de link tussen uitvoeringsmodel en grondbeleid. Bij een actief grondbeleid, waarbij de overheid grondposities inneemt, liggen de modellen ter linkerzijde voor de hand. Bij een meer faciliterend grondbeleid zijn de modellen ter rechterzijde voor de hand liggender. In paragraaf 3.1 worden de referentiemodellen kort toegelicht. In paragraaf 3.2 worden de ppssamenwerkingsmodellen beschreven. In paragraaf 3.3 worden per model de mogelijkheden voor het benutten van meerwaarde behandeld. 7/18

8 3.1 Referentiemodellen Publieke ontwikkeling Bij een volledig publieke ontwikkeling voert de overheid een actief grondbeleid. Zij heeft de regie in de initiatieffase en haalbaarheidsfase en is daarin zelf verantwoordelijk voor de planontwikkeling. Daarnaast is de overheid verantwoordelijk voor de grondexploitatie. De overheid laat de gronden voor eigen rekening en risico bouwrijp maken en draagt zorg voor de inrichting van het openbaar gebied en de infrastructuur. De kosten hiervan worden zoveel mogelijk verrekend in de uitgifteprijs van de bouwkavels. De bouwrijpe kavels kunnen vervolgens worden verkocht aan marktpartijen (projectontwikkelaars, corporaties, aannemers) die verantwoordelijk zijn voor de realisatie en verkoop dan wel verhuur van de woningen, bedrijfsgebouwen, kantoren, etc. Met de verkoop worden verdere afspraken gemaakt over de inhoud van het bouwprogramma. Hierdoor is de overheid in staat een belangrijke stempel te drukken op de feitelijke projectontwikkeling. Na realisatie komt het beheer van de gebouwen te liggen bij de eigenaar. Om de gronden bouw- en woonrijp te kunnen maken, zal de overheid moeten zorgen dat zij alle gronden in bezit heeft. Als de gronden niet van meet af aan in haar bezit zijn, zullen de benodigde gronden moeten worden aangekocht Private ontwikkeling Een marktpartij komt aan zelfrealisatie toe als hij de eigendom van de gronden heeft waarop de ontwikkeling wordt beoogd. De private partij zorgt dan zelf voor het uitwerken van een stedenbouwkundige visie en een programma die binnen de planologische kaders van het bestemmingsplan vallen. Daarnaast voert hij de grondexploitatie en de vastgoedexploitatie voor eigen rekening en risico. Dit model wordt gekenmerkt door een overheid op afstand. De overheid speelt een faciliterende en kaderstellende rol. Daarbij gaat het in het bijzonder om het vaststellen van de planologische kaders (stedenbouwkundig programma van eisen, wijzigen bestemmingsplan, verstrekken bouwvergunning en dergelijke). Zelfrealisatie komt vooral voor in kleinere projecten waarin weinig tot geen openbare voorzieningen gerealiseerd hoeven te worden, of in projecten waar de rol van de overheid zich beperkt tot de aanleg van de noodzakelijke openbare voorzieningen. De overheid kan dan (een deel van) haar kosten verhalen door het afsluiten van een exploitatieovereenkomst (bijvoorbeeld op basis van de exploitatieverordening voor gemeenten) met de marktpartijen of het heffen van baatbelasting op het gerealiseerde vastgoed. 8/18

9 3.2 Pps-modellen De concessie In het concessiemodel definieert de overheid, voorafgaand aan de aanbesteding van de concessie, op output niveau het te leveren programma en het kwaliteitsniveau daarvan. Het bedrijfsleven wordt uitgenodigd om reeds in de haalbaarheidsfase ideeën aan te dragen die kunnen helpen het project zowel financieel als programmatisch te optimaliseren en om aan te geven hoe zij denkt het project te realiseren. De beprijzing van de dienstverlening en de risico s die met de uitvoering van het project gemoeid zijn, worden op een evenwichtige wijze tussen de publieke en private partijen verdeeld en vastgelegd in een concessiecontract. De rol van de overheid strekt zich naast het stellen van de randvoorwaarden en het regisseren van de aanbesteding uit tot het faciliteren van de uitvoering en het toetsen van de dienstverlening op onder meer omvang, tijdigheid en kwaliteit. Om het concessiemodel te kunnen toepassen, dient de overheid een sterke grondpositie te hebben. Immers, met de concessie verkoopt zij de gronden aan een marktpartij die zich vervolgens committeert om de uitvoering conform het concessiecontract uit te voeren. De grond- en vastgoedexploitatie geschieden daarmee volledig voor rekening en risico van de marktpartij. Dat geldt ook voor de inrichting van het openbaar gebied en de aanleg van infrastructuur. Na een bepaalde beheerperiode wordt het openbaar gebied en de infra (doorgaans om niet) teruggeleverd aan de overheid De bouwclaim Bij een pps op basis van een bouwclaim worden, net als in een concessie, zeggenschap, verantwoordelijkheden, werkzaamheden en risico s die bij de ontwikkeling, realisatie, exploitatie en/of beheer van het project behoren vooraf in goed overleg tussen overheid en marktpartijen verdeeld en veelal vastgelegd in een samenwerkingsovereenkomst. Deze verdeling verloopt als volgt: net als in het traditionele model (publieke ontwikkeling) voert de overheid voor haar rekening en risico de grondexploitatie, echter omdat nu een belangrijk deel van de ruwe gronden in bezit is van private partijen, dient de overheid samen met deze partijen tot overeenstemming te komen over de voorwaarden waaronder private partijen bereid zijn om hun gronden aan de overheid te leveren. Veelal geschiedt dit onder de voorwaarde dat de marktpartijen een bouwclaim krijgen, dat wil zeggen het recht om, binnen de door de overheid vastgestelde kaders, vastgoed op de bouwkavels te ontwikkelen nadat de overheid de gronden bouwrijp heeft gemaakt en de bouwrijpe kavels (terug)levert aan private partijen. Het komt regelmatig voor dat de grond door private partijen met een deficit aan de overheid wordt verkocht: het bedrag waarvoor de overheid de grond verwerft, is lager dan het bedrag waarvoor de marktpartij de grond destijds heeft gekocht. Met de vastgoedontwikkeling en bouw verwachten marktpartijen deze gemaakte investering weer terug te kunnen verdienen. 9/18

10 Het bouwclaimmodel wordt vooral toegepast bij private partijen die zelf kunnen en willen realiseren. Doordat de overheid de grondexploitatie voor eigen rekening en risico uitvoert, kan zij de regie over het project behouden én delen in een deel van de opbrengsten De joint venture Er is sprake van een pps alliantie wanneer overheid en bedrijfsleven samen voorzieningen ontwikkelen, realiseren, exploiteren en/of beheren vanuit een gezamenlijke risicoacceptatie ten aanzien van (geraamde) kosten en opbrengsten. In ruil hiervoor wordt ook de zeggenschap gedeeld. Het verschil met het bouwclaimmodel is dat werkzaamheden, zeggenschap en risico s van de grondexploitatie (en soms ook de bouwexploitatie) niet onderling worden verdeeld maar worden gedeeld. Daartoe worden ze overgedragen aan een speciaal hiervoor opgerichte joint venture waarin zowel de overheid als haar private partner(s) deelnemen. Deze voert het project namens beide partijen uit. De bekendste vorm van de joint venture bij gebiedsontwikkelingsprojecten is de gemeenschappelijke grondexploitatiemaatschappij (GEM). De GEM is verantwoordelijk voor de grondverwerving, het hele proces dat te maken heeft met het bouw- en woonrijp maken van de gronden en de gronduitgifte. Overheid en private partijen dragen in deze constructie gezamenlijk het risico op de grondexploitatie in de verhouding waarin zij in de GEM participeren. In een pps joint venture levert de overheid dus weliswaar invloed in op het grondbedrijfsproces, maar loopt zij ook minder risico. Voor private partijen geldt het omgekeerde. Zij nemen een deel van het grondexploitatierisico van de overheid voor hun rekening, maar krijgen daar invloed op het grondbedrijfsproces (en daarmee op de vastgoedontwikkeling) voor terug. Partijen kunnen besluiten om naast de grondexploitatie ook de bouwexploitatie samen ter hand nemen. In het geval van een gezamenlijke bouw- en grondexploitatie worden alle activiteiten in het kader van grond- en bouwexploitatie samen gedragen. Een dergelijke gezamenlijke grond- en opstalexploitatiemaatschappij (GOM) wordt wel toegepast als de overheid veel invloed wil hebben op de inhoud en het resultaat van het project. Die situatie doet zich vooral voor als er publieke functies (moeten) worden gerealiseerd. 3.3 Mogelijkheden voor het benutten van meerwaarde Het begrip meerwaarde impliceert dat er een referentiemodel is ten opzichte waarvan de publiekprivate samenwerking meerwaarde oplevert. Om te komen tot een zo zuiver mogelijke vergelijking, zal het samenwerkingsmodel moeten worden vergeleken met de beste niet-publiek-private variant. Dit referentiemodel is niet in alle gevallen dezelfde. Zoals we zullen zien, zal dit in het ene geval Publieke ontwikkeling, in het andere geval Private ontwikkeling en in een derde geval een combinatie van beiden zijn. 10/18

11 3.3.1 Potentiële meerwaarde van de concessie Referentiemodel: publieke ontwikkeling Het concessiemodel kan worden toegepast wanneer de gronden in het plangebied (grotendeels) in handen zijn van de overheid. De overheid zou derhalve in beginsel ook zelf de gronden kunnen gaan ontwikkelen. Om de meerwaarde van het concessiemodel te bepalen, zal het concessiemodel dus worden vergeleken met een volledig publieke grondexploitatie. Een betere uitvoering Met het concessiemodel wordt een groot aantal taken, ook taken die traditioneel bij de overheid liggen, in feite uitbesteed aan een private partij (of een consortium van private partijen). Deze draagt binnen de door de overheid vastgestelde kaders zorg voor de volledige uitvoering van het project, dat wil zeggen: planuitwerking, grondexploitatie vastgoedexploitatie en beheer. De overheid kan zo optimaal profiteren van onder meer de private kennis en kunde als het gaat om het managen van dergelijke projecten. Een beter project Met het concessiemodel kan zowel financiële als kwalitatieve meerwaarde worden bereikt. Er is financiële meerwaarde wanneer marktpartijen als concessienemer een gunstiger resultaat over het project denken te kunnen behalen dan de overheid voor zichzelf had geraamd en dit in hun biedingen tot uitdrukking komt. Het concessiemodel biedt hier onder andere mogelijkheden toe omdat verschillende activiteiten in één hand worden gebracht. Dat stelt de private partner optimaal in staat om in de planuitwerking al rekening te houden met de feitelijke uitvoering (ook wel ketenefficiëntie genoemd). Er is bovendien relatief veel ruimte voor private partijen om eigen innovatieve en creatieve ideeën te implementeren. Dit kan een gunstig financieel effect hebben, maar ook de kwaliteit van het project ten goede komen. De sturingsmogelijkheden van de overheid om de kwaliteit te bevorderen, concentreren zich voornamelijk tijdens de aanbestedingsprocedure. In het concessiecontract worden de voorwaarden geformuleerd waaraan de concessienemer moet voldoen bij de ontwikkeling van het plan. De overheid kan de concessienemer selecteren die op de financieel en/of kwalitatief beste wijze aan deze voorwaarden voldoet. Wanneer de concessie eenmaal verleend is, zijn de sturingsmogelijkheden van de overheid beperkt. Een gunstiger risicoprofiel Met betrekking tot de haalbaarheid van het project kan het concessiemodel meerwaarde hebben, voornamelijk omdat de risico s die met de grondexploitatie samenhangen worden overgeheveld naar de markt. Het risico van de overheid wordt daarmee overzichtelijk en beperkt. Op het moment dat een concessieovereenkomst wordt gesloten, is duidelijk welke risico s bij de overheid resteren. Vanaf dat moment liggen normaliter de meeste risico s bij de concessienemer. Hier hangt vanzelfsprekend wel een prijskaartje aan. De risico s worden in feite door de overheid afgekocht. 11/18

12 3.3.2 Potentiële meerwaarde van de bouwclaim Referentiemodel: private ontwikkeling Het bouwclaimmodel kan worden toegepast in situaties waarin private partijen met zelfrealisatierecht de gronden in het plangebied (grotendeels) in eigendom hebben. Het referentiemodel van het bouwclaimmodel is zelfrealisatie door private grondeigenaren. Een betere uitvoering De bouwclaim is geen vehikel om te profiteren van private kennis en kunde. In plaats van over een bouwclaim te onderhandelen, kan de overheid immers ook aansturen op private ontwikkeling. Een beter project De mogelijke financiële en kwalitatieve meerwaarde van de bouwclaim ten opzichte van private ontwikkeling is in de praktijk dikwijls de belangrijkste reden om voor dit model te kiezen. De bouwclaim geeft de overheid als het ware de mogelijkheid om een graantje van de winstpotentie mee te pikken. De prijs waarvoor de marktpartijen de door de overheid bouwrijp gemaakte kavels afnemen, hangt samen met de kosten die de overheid heeft gemaakt. Dat biedt de mogelijkheid om private partijen mee te laten betalen aan de openbare ruimte. Bovendien kan worden afgesproken dat de overheid financieel meeprofiteert indien de vastgoedprijzen gedurende de grondexploitatieperiode stijgen. Voor private partijen kan de betrokkenheid van de overheid de haalbaarheid en kwaliteit van het plan verhogen, waardoor zij bereid zijn op financieel vlak concessies te doen. De potentiële kwalitatieve meerwaarde is aanwezig, omdat de overheid in een vroeg stadium met de grondeigenaren over de planvorming in overleg treedt. Bij private ontwikkeling heeft de overheid nauwelijks grip op de planvorming, behalve via de indirecte weg van het bestemmingsplan. Een gunstiger risicoprofiel In een bouwclaim liggen de risico s van de grondexploitatie weliswaar bij de overheid, maar omdat vooraf afspraken kunnen worden gemaakt over de grondprijs die de marktpartijen voor de bouwrijpe kavels zullen betalen en het moment waarop de afname plaatsvindt, is het risico beperkt. Vergeleken met private ontwikkeling, kent het bouwclaimmodel een minder gunstige risicoverdeling. De overheid trekt de verantwoordelijkheid voor het bouw- en woonrijp maken naar zich toe en daarmee ook de risico s hiervan. Het bouwclaimmodel is daarom niet een vehikel om de risicoverdeling te verbeteren Potentiële meerwaarde van de joint venture Referentiemodel kan verschillen In de praktijk kan de uitgangspositie voor overheden en private partijen in situaties waarin een pps op basis van een joint venture wordt toegepast nogal verschillen. Het kan zijn dat de overheid nagenoeg alle gronden in handen heeft. Het referentiemodel is in dergelijke gevallen publieke ontwikkeling. Ook kan het zijn dat zowel private partijen die zich beroepen op het zelfrealisatierecht als publieke partijen een significante grondpositie hebben. Het referentiemodel is in dergelijke gevallen een combinatie van deels publieke en deels private ontwikkeling. 12/18

13 Een betere uitvoering In een joint venture kunnen zowel de overheid als de marktpartijen hun specifieke kennis en kunde inbrengen. De kennis en kunde van de overheid zal zich daarbij meer richten op de publiekrechtelijke aspecten van de ontwikkeling (hierbij valt ondermeer te denken aan de procedures in het kader van de WRO), daar waar de kennis en kunde van marktpartijen zich meer zal toespitsen op de bedrijfsmatige aspecten. Dit model biedt de overheid daardoor de mogelijkheid om te profiteren van private kennis en kunde die de uitvoering van het project ten goede kan komen. Een beter project Werken in (en aan!) een joint venture biedt relatief veel ruimte voor potentiële kwalitatieve meerwaarde omdat marktpartijen als gelijkwaardige partners vanaf de planvorming tot en met de realisatiefase betrokken zijn en creatieve ideeën en innovatieve concepten kunnen inbrengen. Een gunstiger risicoprofiel In een joint venture worden de risico s tussen overheid en bedrijfsleven gedeeld en niet verdeeld. Of er sprake is van potentiële meerwaarde op dit punt, hangt samen met de omvang en aard van de grondposities in het project en het daaruit voortvloeiende risicoprofiel (referentiemodel).wanneer er zowel sprake is van publiek als privaat grondbezit, hoeft deling van risico s op zichzelf niet tot een andere verdeling te leiden dan bij het referentiemodel van deels publieke, deels private ontwikkeling. Niettemin kan ook in deze situatie verdeling van de risico s tot een gunstiger risicoprofiel leiden, omdat risicoallocatie plaatsvindt bij de partij die hiervoor het beste geëquipeerd is. Daarnaast biedt de joint venture de overheid de mogelijkheid om naast het feit dat de risico s van de grondexploitatie worden gedeeld, ook te profiteren van mogelijke ontwikkelwinsten die zich tijdens de levensloop van het project voor kunnen doen. In tabel 2 is de potentiële meerwaarde van de drie pps modellen samengevat: Concessie Bouwclaim Joint venture Een betere uitvoering Een beter project Een gunstiger risicoprofiel Tabel 2: Potentiële meerwaarde per samenwerkingsmodel 13/18

14 4. De praktische toepasbaarheid van pps-modellen In het vorige hoofdstuk is in kaart gebracht welke meerwaarde de verschillende pps-modellen in potentie kunnen bereiken. Dit zegt nog niets over de toepasbaarheid van deze modellen in de praktijk. Daarom wordt in dit hoofdstuk de praktische toepasbaarheid van de pps-modellen bezien. Deze toepasbaarheid is van een drietal zaken afhankelijk: de verdeling van de grondposities in het plangebied, de omvang van de complexiteit en lengte van de looptijd van het project en de beleidsvoorkeuren van de overheid. 4.1 Grondposities Het komt in de praktijk regelmatig voor dat betrokkenheid van private partijen in feite een conditio sine qua non is. Dat is bijvoorbeeld vaak het geval wanneer private partijen een grondpositie in het plangebied hebben en het zelfrealisatierecht op hen van toepassing is. In een dergelijke situatie is een gebiedsontwikkelingsproject zonder betrokkenheid van private partijen bij voorbaat dikwijls niet haalbaar. Publieke grondposities kunnen eveneens van invloed zijn op de toepasbaarheid van de verschillende modellen. Zo is een concessie niet uitvoerbaar indien de overheid geen gronden heeft om in concessie te geven. Grondposities van publieke en private partijen in het plangebied zijn in de praktijk derhalve een cruciale factor in de toepasbaarheid van de verschillende pps-modellen. In de meerwaardetoets wordt daarom, naast een indicatie van de potentiële meerwaarde van pps, ook een eerste indicatie voor de toepasbaarheid van de verschillende pps-modellen gegeven op basis van de grondposities van de publieke en private partijen in het beoogd plangebied. 4.2 Complexiteit en looptijd van het project Ook de omvang van de complexiteit en lengte van de looptijd van het gebiedsontwikkelingsproject hebben invloed op de toepasbaarheid van de pps-modellen. Dat geldt in de eerste plaats wanneer partijen besluiten een joint venture aan te gaan. Voor het aangaan van een joint venture zullen transactiekosten moeten worden gemaakt. Daarbij gaat het in eerste instantie om de kosten die gemaakt worden tijdens het onderhandelingstraject. Deels zijn dit kosten die ongeacht de uitvoeringsstrategie (zij het publiek of zij het een publiek-private variant) zullen moeten worden gemaakt. Maar een pps zal extra kosten met zich meebrengen omdat er nu eenmaal een onderhandelingsproces aan vast zit. Daarnaast zijn er kosten verbonden aan het oprichten en operationaliseren van de publiek-private uitvoeringsorganisatie (te denken valt aan een samenwerkingsovereenkomst, een bedrijfsplan, statuten, een directiereglement, etc). Het opzetten en operationeel maken van een dergelijke organisatie loont alleen de moeite als de daarmee gemoeide kosten en tijd kunnen worden terugverdiend met de meerwaarde die het project kan genereren. Dat kan alleen maar als de complexiteit en looptijd van het project groot c.q. lang genoeg zijn. Datzelfde geldt voor het concessiemodel waar de overheid aan de voorkant van het project een programma van eisen vast moet stellen, een concessionaris moet selecteren en een 14/18

15 concessiecontract moet afsluiten. Ook aan een dergelijk traject zijn transactiekosten verbonden die te maken hebben met de selectieprocedure, het onderhandelingstraject, het opstellen van het concessiecontract en het opstellen van het functioneel programma van eisen dat enerzijds de publieke belangen voldoende moet waarborgen en anderzijds voldoende ruimte moet laten aan private partijen om eigen ideeën in te brengen en het project winstgevend te kunnen afsluiten. Het gunnen van een concessie aan een marktpartij zal alleen slagen als het project voor wat betreft looptijd en complexiteit groot genoeg is om de marktpartij voldoende meerwaarde te kunnen laten genereren waarmee zij haar investeringen terug kan verdienen en de door de overheid gemaakte transactiekosten en eventueel geraamde opbrengsten kan compenseren. De uitvoering van een bouwclaim is in veel mindere mate afhankelijk van de complexiteit en looptijd van het project. Wel is een zekere kritieke omvang en programmering van het project vereist zodat met de uitgifte van de bouwkavels, niet alleen de kosten voor bouwrijp maken, maar ook de transactiekosten die gemoeid zijn met het onderhandelingstraject en het vastleggen van de gemaakte afspraken in een samenwerkingsovereenkomst kunnen worden terugverdiend. De praktijk laat echter zien dat een dergelijke omvang al snel wordt bereikt. 4.3 Beleidsvoorkeuren De verschillende samenwerkingsmodellen hebben consequenties voor de rol van de overheid in het project. Het ene model kan beter aansluiten bij de eigen beleidsvoorkeuren ten aanzien van de rol van de overheid dan het andere. De vergelijking van de eigen beleidsvoorkeuren met de drie samenwerkingmodellen in de meerwaardetoets ondersteunt de overheid bij het maken van een keuze voor één van de modellen. In het derde deel van de toets wordt deze vergelijking gemaakt De concessie Het concessiemodel kenmerkt zich door een overheid die met name aan het begin van een project een actieve rol speelt. Door het voeren van een actief grondbeleid heeft zij de meeste Concessie Veel ruimte laten voor ideeën uit de markt Sturen aan de voorkant van het project Tijdens de uitvoering faciliteren en toetsen In staat zijn om eenduidig en volledig programma van eisen te formuleren: professioneel opdrachtgeverschap Openbare ruimte en infra wordt ingericht (en beheerd) door marktpartijen gronden in het plangebied in haar bezit. De overheidssturing vindt in de haalbaarheidsfase plaats door het vaststellen van het programma van eisen, het selecteren van de concessienemer en het uitonderhandelen en afsluiten van het concessiecontract. De concessienemer verricht vervolgens een groot aantal taken voor eigen rekening en risico. Gedurende deze realisatiefase heeft de overheid geen directe invloed meer op het project. De overdracht van grond, risico s, taken en verantwoordelijkheden van de overheid naar de private partner vindt al in een vroeg stadium plaats. De vroege betrokkenheid van marktpartijen zorgt ervoor dat optimaal kan worden geprofiteerd van private kennis en kunde. Bovendien worden de risico s voor de overheid al vroeg in kaart gebracht en voor een belangrijk deel bij de concessienemer gelegd. Nadat de concessie is verleend, heeft de 15/18

16 overheid nog betrekkelijk weinig invloed op het project, behoudens toetsing op de naleving van de concessievoorwaarden De bouwclaim De rol van de overheid in het bouwclaimmodel is een relatief actieve. De overheid koopt de gronden van private partijen en maakt deze bouwrijp. Na het bouwrijp maken, worden de Bouwclaim Bereidheid om risico te lopen met de uitvoering van de grondexploitatie Invloed op de planvorming Grip op inrichting openbaar gebied Goede mogelijkheden om de particuliere sector te laten (mee)betalen aan de inrichting van het openbaar gebied Extra mogelijkheden om mee te profiteren van ontwikkelwinsten gronden tegen een bepaalde prijs teruggeleverd aan private partijen. Het risico van het bouwrijp maken van de gronden komt dus bij de overheid te liggen. Door de regie over de grondexploitatie naar zich toe te trekken, krijgt de overheid niet alleen invloed op de inrichting van de openbare ruimte in het plangebied, maar tevens op het te realiseren vastgoedprogramma op de bouwrijp gemaakte kavels. Bovendien kan zij delen in de mogelijke winst die met het project kan worden gemaakt De joint venture Een pps op basis van een joint venture is veelal een goed alternatief in situaties waarin de overheid slechts een deel van de gronden in het plangebied in handen heeft. Dit is vaak het geval Joint venture Delen van risico s en kosten in ruil voor delen van invloed en opbrengsten Gezamenlijke planvorming, grondexploitatie en inrichting openbaar gebied Bijsturen tijdens de rit is mogelijk Goede mogelijkheden om de particuliere sector te laten meebetalen aan de inrichting van het openbaar gebied Extra mogelijkheden om mee te profiteren van ontwikkelwinsten indien de overheid een relatief minder actief grondbeleid voert. In dit model zal de overheid invloed moeten afstaan in de verschillende fasen van de levenscyclus van het gebiedsontwikkelingsproject. Anders dan bij het concessiemodel vindt geen overdracht van zeggenschap plaats maar worden de zeggenschap en de risico s gedeeld. Om optimale meerwaarde te kunnen realiseren, dient de overheid gedurende de looptijd van het gehele project open te staan voor de inbreng van haar private partner(s). 16/18

17 5. De Meerwaardetoets pps Deze toelichting op de Meerwaardetoets pps geeft inzicht in de elementen die invloed hebben op het creëren van meerwaarde door pps in gebiedsontwikkelingsprojecten. Zij kan echter niet los worden gezien van de toets zelf. De meerwaardetoets biedt de mogelijkheid om een specifiek project middels een aantal vragenlijsten te toetsen op potentiële meerwaarde van publiek-private samenwerking en geeft daarnaast een indicatie van het pps-model dat het best aansluit op de praktijk. Daarbij komen alle in deze toelichting beschreven elementen aan bod. De meerwaardetoets is een webbased applicatie. Het voordeel hiervan is dat u de toets kunt doen, zonder dat u hiervoor extra software hoeft te installeren. U heeft slechts een internettoegang en een webbrowser nodig. Het adres is: https://invisionweb.deloitte.nl/meerwaardetoetskcpps Genoemd internetadres brengt u op een website waar u de toets in een beveiligde omgeving kunt invullen. Het invullen van de toets kost u ongeveer 15 minuten. De vragen en uitkomsten worden voor u opgeslagen en zijn alleen voor u opvraagbaar middels uw persoonlijke gebruikersnaam en wachtwoord. Het is mogelijk om de meerwaardetoets voor meerdere gebiedsontwikkelingsprojecten uit te voeren. Omdat wij uiteraard graag willen weten of de toets behulpzaam voor u was, vragen wij u om, na het doorlopen ervan, uw bevindingen aan ons kenbaar te maken. Dit kan op de feedbackpagina. Ook kunt u uw vragen, suggesties, opmerkingen en kritiek mailen naar: Uw feedback is van groot belang om de toets in de toekomst te verbeteren om zo de bruikbaarheid ervan te vergroten. Voor nu veel plezier met het invullen! 17/18

18 Colofon Deze uitgave is opgesteld in opdracht van het Kenniscentrum PPS door Deloitte. Aan de inhoud van deze uitgave kunnen geen rechten worden ontleend. Het Kenniscentrum PPS is niet aansprakelijk voor drukfouten en/of onvolledigheden in de tekst. Alle intellectuele eigendomsrechten van deze uitgave behoren toe aan het Ministerie van Financiën. Ministerie van Financiën Kenniscentrum PPS Postbus EE Den Haag maart /18

Gebiedsontwikkelingsprojecten in een publiek-private

Gebiedsontwikkelingsprojecten in een publiek-private ORGANISATIE Goed risicomanagement bij PPS-gebiedsontwikkeling voorkomt tegenvallers Risicomanagement wordt vaak niet goed toegepast. Terwijl risicomanagement juist een belangrijk middel is om een project

Nadere informatie

Plan van behandeling

Plan van behandeling Plan van behandeling Soorten gebiedsontwikkeling Grondexploitatiemodellen De totstandkoming van samenwerking: De Reiswijzer Gebiedsontwikkeling 2009 De totstandkoming van samenwerking: Het Müller-arrest

Nadere informatie

Meerwaarde met het concessiemodel een model voor Publiek-Private Samenwerking

Meerwaarde met het concessiemodel een model voor Publiek-Private Samenwerking Meerwaarde met het concessiemodel een model voor Publiek-Private Samenwerking Uitgangspunten PPS-concessiemodel De overheid zet een geïntegreerd investeringsproject in de markt: ontwerp, aanleg, onderhoud

Nadere informatie

meer werk of meerwaarde? Pps bij scholenbouw in Nederland

meer werk of meerwaarde? Pps bij scholenbouw in Nederland meer werk of meerwaarde? Pps bij scholenbouw in Nederland Overweegt u nieuwbouw of renovatie van een school? Deze folder geeft u inzicht in wat publiekprivate samenwerking (pps) bij scholen inhoudt. Wanneer

Nadere informatie

Discussienotitie bijeenkomst 15 september 05

Discussienotitie bijeenkomst 15 september 05 Discussienotitie bijeenkomst 15 september 05 Het Transumo-project beoogt de relatie tussen de bereikbaarheid van vastgoed en de gemiddelde opbrengst of waarde van het vastgoed (per m 2 ) inzichtelijk te

Nadere informatie

Voortgang werkpakket 2: Optimaliseren PP-investeringen in bereikbaarheid

Voortgang werkpakket 2: Optimaliseren PP-investeringen in bereikbaarheid TRANSUMO Project Waarde vastgoed en bereikbaarheid Voortgang werkpakket 2: Optimaliseren PP-investeringen in bereikbaarheid dr. Erwin van der Krabben 14 december 2006 Email: e.vanderkrabben@fm.ru.nl Telefoon:

Nadere informatie

1.6 SNELHEID MAKEN MET GLOBALE EINDPLANNEN

1.6 SNELHEID MAKEN MET GLOBALE EINDPLANNEN 1.6 SNELHEID MAKEN MET GLOBALE EINDPLANNEN Mariël Gerritsen, planoloog / Commercieel directeur SAB Arnhem Tjakko Smit, directeur projecten Bouwfonds Ontwikkeling Bert Breedveld, manager grondgebiedzaken

Nadere informatie

Grondexploitatiewet. Hendrik van Sandick. projectcoördinator Grondexploitatiewet Ministerie van VROM

Grondexploitatiewet. Hendrik van Sandick. projectcoördinator Grondexploitatiewet Ministerie van VROM Grondexploitatiewet Hendrik van Sandick projectcoördinator Grondexploitatiewet Ministerie van VROM Waarover gaat het bij grondexploitatie? Onderwerpen die de gemeente wil regelen bij grondexploitatie van

Nadere informatie

PPS Netwerk Nederland, PPS Praktijkdag gebiedsontwikkeling: de aanbesteding en de contractering

PPS Netwerk Nederland, PPS Praktijkdag gebiedsontwikkeling: de aanbesteding en de contractering PPS Netwerk Nederland, PPS Praktijkdag gebiedsontwikkeling: de aanbesteding en de contractering 10 december 2014 Caroline van Hulsteijn, Jan Peter IJspeert Casus - Gemeente wil buurtcentrum ontwikkelen

Nadere informatie

Realisatie maatschappelijke doelstellingen met lokale partijen bij gebiedsontwikkeling

Realisatie maatschappelijke doelstellingen met lokale partijen bij gebiedsontwikkeling Realisatie maatschappelijke doelstellingen met lokale partijen bij gebiedsontwikkeling George de Kam Oktober 2008. Inhoud Inleiding... 1 Belang structuurvisie... 1 Afspraken met lokale corporaties?...

Nadere informatie

Handleiding risicomanagement bij pps-gebiedsontwikkelingsprojecten

Handleiding risicomanagement bij pps-gebiedsontwikkelingsprojecten Handleiding risicomanagement bij pps-gebiedsontwikkelingsprojecten januari 2004 Handleiding risicomanagement bij pps-gebiedsontwikkelingsprojecten januari 2004 Inhoudsopgave 3 1. INLEIDING 3 1.1 Inleiding

Nadere informatie

SELECTIE VAN PRIVATE PARTIJEN BIJ PPS BIJ GEBIEDSONTWIKKELING

SELECTIE VAN PRIVATE PARTIJEN BIJ PPS BIJ GEBIEDSONTWIKKELING SELECTIE VAN PRIVATE PARTIJEN BIJ PPS BIJ GEBIEDSONTWIKKELING VOORWOORD Publiek-private samenwerking Voor u ligt één van de handleidingen in de serie handleidingen over publiek-private samenwerking (pps)

Nadere informatie

Slimme zet! Vindingrijk in vastgoedopgaven!

Slimme zet! Vindingrijk in vastgoedopgaven! Slimme zet! Vindingrijk in vastgoedopgaven! Postbus 711 3900 AS Veenendaal Kerkewijk 26 3901 EG Veendaal (T) 0318-55 19 60 (F) 0318-55 19 61 (M) info@ingeniousvastgoed.nl (I) www.ingeniousvastgoed.nl Haar

Nadere informatie

Stappenplan nieuwe Dorpsschool

Stappenplan nieuwe Dorpsschool Stappenplan nieuwe Dorpsschool 10 juni 2014 1 Inleiding Het college van burgemeester en wethouders heeft op 10 juni 2014 dit stappenplan vastgesteld waarin op hoofdlijnen is weergegeven op welke wijze

Nadere informatie

STADSacupunctuur. Tijdelijke verdienmodellen. Chantal Robbe PAS bv 19 september 2014

STADSacupunctuur. Tijdelijke verdienmodellen. Chantal Robbe PAS bv 19 september 2014 STADSacupunctuur Tijdelijke verdienmodellen Chantal Robbe PAS bv 19 september 2014 PAS bv GEBIEDSONTWIKKELING EN PLANECONOMIE Twee vestigingen (Houten en Veendam) 20 adviseurs Verbreding: thema s o Demografische

Nadere informatie

Samenwerking decentraal: opdracht in het sociaal domein

Samenwerking decentraal: opdracht in het sociaal domein Samenwerking decentraal: opdracht in het sociaal domein Floris Bannink Il Shik Sloover 13 maart 2013 1 Agenda - Introductie - Inleiding - Modellen - Uw randvoorwaarden - Casus - Inhoudelijk - Afwegingskader

Nadere informatie

PPS Zuidas investeren in een duurzame toekomst

PPS Zuidas investeren in een duurzame toekomst PPS Zuidas investeren in een duurzame toekomst leden Ir. J.D. Doets 8 februari 2007 PLANVORMING EN DOELSTELLING ZUIDAS 2 8 februari 2007 3 8 februari 2007 Zuidasopgave Integrale gebiedsontwikkeling Totaalprogramma

Nadere informatie

Nota grondprijsbeleid gemeente Dirksland

Nota grondprijsbeleid gemeente Dirksland Nota grondprijsbeleid gemeente Dirksland Concept Opdrachtgever: Gemeente Dirksland NEXT Vastgoed BV Nico Harkes / Erik Lamfers Rotterdam, 31 augustus 2009 NEXT Vastgoed BV WTC Rotterdam, Beursplein 37

Nadere informatie

Rekenkameronderzoek naar PPS-constructie in relatie tot grondbeleid

Rekenkameronderzoek naar PPS-constructie in relatie tot grondbeleid Rekenkameronderzoek naar PPS-constructie in relatie tot grondbeleid Gemeente Helmond Den Haag, 30 oktober 2013 Auteurs: Paul Van Dijk en Ron Pekelharing Status: Definitief 131030 Kenmerk: PvD/RP/131030

Nadere informatie

Whitepaper Verbonden Partijen

Whitepaper Verbonden Partijen Whitepaper Verbonden Partijen Om meer aandacht te kunnen besteden aan hun kernactiviteiten zijn steeds meer lokale overheden geneigd om organisatieonderdelen te verzelfstandigen al dan niet in samenwerking

Nadere informatie

De Reiswijzer Gebiedsontwikkeling 2011. een praktische routebeschrijving voor marktpartijen en overheden

De Reiswijzer Gebiedsontwikkeling 2011. een praktische routebeschrijving voor marktpartijen en overheden De Reiswijzer Gebiedsontwikkeling 2011 een praktische routebeschrijving voor marktpartijen en overheden Procesmodel Procesmodel betrekken marktpartijen bij gebiedsontwikkeling voorfase Initiatief overheid

Nadere informatie

Model voor intentie-overeenkomsten

Model voor intentie-overeenkomsten Model voor intentie-overeenkomsten Inleiding In veel gevallen worden intentie-overeenkomsten gebruikt als middel om in complexe bestuurlijke processen voortgang en bedoelingen van partijen vast te leggen.

Nadere informatie

Whitepaper. Outsourcing. Uitbesteden ICT: Wat, waarom, aan wie en hoe? 1/6. www.nobeloutsourcing.nl

Whitepaper. Outsourcing. Uitbesteden ICT: Wat, waarom, aan wie en hoe? 1/6. www.nobeloutsourcing.nl Uitbesteden ICT: Wat, waarom, aan wie en hoe? 1/6 Inhoud Uitbesteden ICT: Wat, waarom, aan wie en hoe? 3 Relatie tussen ICT en 3 Outsourcen ICT: Wat? 3 Cloud Services 3 Service Level Agreement 3 Software

Nadere informatie

Grondexploitatie, rekenen en tekenen

Grondexploitatie, rekenen en tekenen Grondexploitatie, rekenen en tekenen Inbo academie Marleen Sanders 17 september 2009 Onderwerpen Planproces en context van haalbaarheid Haalbaarheid gebiedsontwikkelingen Businesscase Grondexploitatie

Nadere informatie

Winst behalen met PPSconstructies

Winst behalen met PPSconstructies Winst behalen met PPSconstructies Er valt veel winst te behalen met PPS-constructies. Maar dan moeten opdrachtgever en opdrachtnemer goed samenwerken. Daar komt wel wat bij kijken. Het denken in PPS is

Nadere informatie

Bantopa Terreinverkenning

Bantopa Terreinverkenning Bantopa Terreinverkenning Het verwerven en uitwerken van gezamenlijke inzichten Samenwerken als Kerncompetentie De complexiteit van producten, processen en services dwingen organisaties tot samenwerking

Nadere informatie

Beleidsnota projectbesluit / partiële herziening bestemmingsplan. Gemeente Wijk bij Duurstede

Beleidsnota projectbesluit / partiële herziening bestemmingsplan. Gemeente Wijk bij Duurstede Beleidsnota projectbesluit / partiële herziening bestemmingsplan Gemeente Wijk bij Duurstede Status: Ontwerp Afdeling: SBP Opgesteld door: Jacco de Feijter Datum: 20 februari 2009 Inleiding Op 1 juli 2008

Nadere informatie

Langjarige gebiedsontwikkelingen Project Watertorenberaad. Rapportage, 30 april 2014

Langjarige gebiedsontwikkelingen Project Watertorenberaad. Rapportage, 30 april 2014 Langjarige gebiedsontwikkelingen Project Watertorenberaad Rapportage, 30 april 2014 Langjarige gebiedsontwikkelingen Project Watertorenberaad Rapportage, 30 april 2014 Opdrachtgevers: Ministerie van Binnenlandse

Nadere informatie

9-9-2013. Lectoraat Gebiedsontwikkeling & Transitiemanagement. Dr. ir Gert-Joost Peek MRICS 17 september 2013 Minor Rotterdam Green Capital

9-9-2013. Lectoraat Gebiedsontwikkeling & Transitiemanagement. Dr. ir Gert-Joost Peek MRICS 17 september 2013 Minor Rotterdam Green Capital Lectoraat Gebiedsontwikkeling & Transitiemanagement Dr. ir Gert-Joost Peek MRICS 17 september 2013 Minor Rotterdam Green Capital 1 Inhoud Wat is gebiedsontwikkeling? Verleden, heden en toekomst van gebiedsontwikkeling

Nadere informatie

Voorstel aan de raad. Geadviseerd besluit. Toelichting op beslispunten. Ruimtelijke Ontwikkeling & Milieu. 134610 25 maart 2015. 2 J.

Voorstel aan de raad. Geadviseerd besluit. Toelichting op beslispunten. Ruimtelijke Ontwikkeling & Milieu. 134610 25 maart 2015. 2 J. Verantwoordelijk team Ruimtelijke Ontwikkeling & Milieu Nummer Kenmerk Raad d.d. 134610 25 maart 2015 Paragraaf begroting Portefeuillehouder 2 J. Verstand Steller M.J.G. Nagel Datum 30 januari 2015 Vlottrekken

Nadere informatie

Handreiking Grondbeleid voor Raadsleden

Handreiking Grondbeleid voor Raadsleden Handreiking Grondbeleid voor Raadsleden Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties 1 2 Handreiking Grondbeleid voor Raadsleden Deze Handreiking Grondbeleid voor Raadsleden is bedoeld als

Nadere informatie

VNG inbreng plenair debat Huizenprijzen

VNG inbreng plenair debat Huizenprijzen VNG inbreng plenair debat Huizenprijzen Tweede Kamer, dinsdag 11 maart 2014, 18.30 uur. Transparantie, de bouwpolder en de grondmarkt 1. Vergroten van de transparantie De commissie stelt voor om in het

Nadere informatie

Maak Oosterwold Landschap van Initiatieven. De anterieure overeenkomst Afspraken tussen initiatiefnemer en gemeente

Maak Oosterwold Landschap van Initiatieven. De anterieure overeenkomst Afspraken tussen initiatiefnemer en gemeente Maak Oosterwold Landschap van Initiatieven De anterieure overeenkomst Afspraken tussen initiatiefnemer en gemeente 1 Inleiding In Oosterwold, het landschappelijk gebied aan weerszijden van de A27, laten

Nadere informatie

Ons kenmerk C930/ Aantal bijlagen

Ons kenmerk C930/ Aantal bijlagen Raadsgriffie Ingekomen stuk E1 Aan het College van B&W Korte Nieuwstraat 6 6511 PP Nijmegen Telefoon (024) 329 91 11 Telefax (024) 329 22 92 E-mail gemeente@nijmegen.nl Postadres Postbus 9105 6500 HG Nijmegen

Nadere informatie

Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA 'S-GRAVENHAGE

Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA 'S-GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 20201 2500 EE Den Haag Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA 'S-GRAVENHAGE Korte Voorhout 7 2511 CW Den Haag Postbus 20201 2500 EE Den Haag www.rijksoverheid.nl

Nadere informatie

De Drieslag, een streep er door. en verder gaan

De Drieslag, een streep er door. en verder gaan 2012 De Drieslag, een streep er door. en verder gaan College van B&W Gemeente Ommen 14-3-2012 Inhoud Leeswijzer...2 Hoofdstuk 1 Wat was het doel...2 Hoofdstuk 2 Wat is er bereikt...2 Hoofdstuk 3 Wat is

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 31 125 Defensie Industrie Strategie Nr. 53 LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN Vastgesteld 13 januari 2015 De vaste commissie voor Defensie heeft een

Nadere informatie

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek.

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. In de BEROEPSCOMPETENTIES CIVIELE TECHNIEK 1 2, zijn de specifieke beroepscompetenties geformuleerd overeenkomstig de indeling van het beroepenveld.

Nadere informatie

Beleidsplan 2014-2018

Beleidsplan 2014-2018 Beleidsplan 2014-2018 (versie 20 oktober 2014) INLEIDING Wooninitiatief Plu-S is een stichting waarvan het bestuur wordt gevormd door ouders of de wettelijke vertegenwoordigers van mensen met een beperking.

Nadere informatie

Duurzame kansen nieuwe grondexploitatiewet

Duurzame kansen nieuwe grondexploitatiewet Duurzame kansen nieuwe grondexploitatiewet Kansen voor energiezuinige en duuzame aanleg Workshop grondexploitatie SenterNovem, 10 oktober, Martijn Blom Inhoud presentatie Huidige situatie exploitatie grond

Nadere informatie

Verwervingsbeleid spoedaankopen

Verwervingsbeleid spoedaankopen Verwervingsbeleid spoedaankopen Gebleken is dat er behoefte is aan duidelijkheid over de taakverdeling inzake de aankoop van grond en gebouwen (onroerende zaken) door de gemeente. Dit probleem speelt met

Nadere informatie

Zwembaden met meerwaarde. Synarchis adviesgroep Zwembaden met meerwaarde

Zwembaden met meerwaarde. Synarchis adviesgroep Zwembaden met meerwaarde Zwembaden met meerwaarde Inleiding Onze visie op maatschappelijk vastgoed: een integrale benadering van investeren en exploiteren Synarchis benadert maatschappelijke voorzieningen integraal als het gaat

Nadere informatie

De toekomst van bedrijventerreinen?

De toekomst van bedrijventerreinen? De toekomst van bedrijventerreinen? Prof. dr. Erwin van der Krabben Radboud Universiteit Nijmegen University of Ulster, Belfast (NI) SKBN / Platform31 Seminar Tilburg 16 juni 2016 Inhoud 1. Is veroudering

Nadere informatie

Whitepaper. www.facto.nl. De regiepiramide ontsluierd

Whitepaper. www.facto.nl. De regiepiramide ontsluierd De regiepiramide ontsluierd Inleiding Regie is een veelgebruikte term voor een vorm van organiseren in het facilitaire werkveld. Toch is het lang niet altijd duidelijk wat er precies onder moet worden

Nadere informatie

Raadsinformatiebrief B&W vergadering 23 oktober 2012

Raadsinformatiebrief B&W vergadering 23 oktober 2012 Raadsinformatiebrief B&W vergadering 23 oktober 2012 Steller : J. Bosma Telefoonnummer: (0343) 565839 E-mailadres : jan.bosma@heuvelrug.nl Onderwerp : Voortgang haalbaarheidsonderzoek gebiedsontwikkeling

Nadere informatie

BESTUURSOVEREENKOMST A2 PASSAGE C.A. MAASTRICHT

BESTUURSOVEREENKOMST A2 PASSAGE C.A. MAASTRICHT BESTUURSOVEREENKOMST A2 PASSAGE C.A. MAASTRICHT Partijen 1. De minister van Verkeer & Waterstaat, de heer R.H. de Boer, handelend als bestuursorgaan, hierna te noemen het Rijk ; 2. De gemeente Maastricht,

Nadere informatie

1.2.2 Materiële wet- en regelgeving 1.2.3 Historie kaders grondbeleid gemeente Coevorden. 9 9 9 10 2.2 Grondbeleid in de gemeente Coevorden

1.2.2 Materiële wet- en regelgeving 1.2.3 Historie kaders grondbeleid gemeente Coevorden. 9 9 9 10 2.2 Grondbeleid in de gemeente Coevorden Nota Grondbeleid 1 2 Inhoud 1 Visie en kaders 5 1.1 1.2 Visie en doelstellingen Kaders en criteria 6 6 1.2.1 Formele wetgeving 6 1.2.2 Materiële wet- en regelgeving 6 1.2.3 Historie kaders grondbeleid

Nadere informatie

Raads inforrnatiebrief

Raads inforrnatiebrief gemeente Eindhoven Raadsnummer o3.r6os.oox Inboeknummer oasoo4y48 C!assificatienummer x.sxs.ax Dossiernummer 340.403 20 september 2003 Raads inforrnatiebrief Betreft ontwikkeling Stationslocatie Zuid-Oost,

Nadere informatie

Overheidsinvesteringen in schaatsbanen

Overheidsinvesteringen in schaatsbanen Titel/onderwerp : Bijlage IV bij statenvoorstel Realisatie Nieuw Thialf Aanvullende analyse van de juridische structuur voor het nieuwe Thialf Auteur : W.J. van Elsacker Datum : 29 april 2013 Versie :

Nadere informatie

Paragraaf 7 Grondbeleid

Paragraaf 7 Grondbeleid Paragraaf 7 Grondbeleid Grondbeleid algemeen Binnen de grondexploitatie wordt een onderscheid gemaakt tussen actief- en passief grondbeleid. Bij actief grondbeleid verwerft de gemeente de grond, maakt

Nadere informatie

Haalbaarheid ICT getoetst. Willem Beukers, Logius 11 oktober 2011

Haalbaarheid ICT getoetst. Willem Beukers, Logius 11 oktober 2011 Haalbaarheid ICT getoetst Klik om Janssen, de titelstijl van ICT~Office het model te bewerken Evert Willem Beukers, Logius 11 oktober 2011 Over ICT~Office De ICT sector in Nederland 30 miljard omzet 250.000

Nadere informatie

Actualisering Nota Grondbeleid Gemeente Hof van Twente 2011-2015

Actualisering Nota Grondbeleid Gemeente Hof van Twente 2011-2015 Actualisering 2011-2015 1 INHOUD Conclusies en samenvatting... 4 1... 8 1.1 Aanleiding... 8 1.2 Doel... 9 1.3 Leeswijzer... 10 2 Vormen van grondbeleid... 11 2.1 Inleiding... 11 2.2 Actief grondbeleid...

Nadere informatie

Nota Fondsen Ruimtelijke Ontwikkelingen

Nota Fondsen Ruimtelijke Ontwikkelingen Nota Fondsen Ruimtelijke Ontwikkelingen 1 november 2009 M. Roobol / P. Bakker Openbare Werken en Ruimtelijke Zaken 1 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 1.1 Inleidend 3 1.2 Aanleiding 3 1.2 Leeswijzer 4 2 Huidige

Nadere informatie

INTEGRAAL PROJECTMANAGEMENT BIJ RIJKSWATERSTAAT

INTEGRAAL PROJECTMANAGEMENT BIJ RIJKSWATERSTAAT INTEGRAAL PROJECTMANAGEMENT BIJ RIJKSWATERSTAAT Integraal Projectmanagement bij Rijkswaterstaat Beknopte leaflet voor externen Versie: februari 2012 Voor meer informatie: Freek Wermer specialist projectmanagement

Nadere informatie

Plan van Aanpak. Uitvoeringsorganisatie Greenport Duin- en Bollenstreek i.o. 23 juli 2007

Plan van Aanpak. Uitvoeringsorganisatie Greenport Duin- en Bollenstreek i.o. 23 juli 2007 Plan van Aanpak Uitvoeringsorganisatie Greenport Duin- en Bollenstreek i.o. 23 juli 2007 Onderwerpen Plan van Aanpak 1. Vertrekpunten Uitvoeringsorganisatie Greenport Duin- en Bollenstreek 2. Opstellen

Nadere informatie

Gedeputeerde Staten van Noord-Holland; Besluiten vast te stellen: 2 Subsidie initiatief fase

Gedeputeerde Staten van Noord-Holland; Besluiten vast te stellen: 2 Subsidie initiatief fase Besluit van 26 november 2013, nr. 2013, 181477/254653 van Gedeputeerde Staten van Noord-Holland tot vaststelling van de Uitvoeringsregeling subsidie collec tieve zelfbouw Noord-Holland 2013 Gedeputeerde

Nadere informatie

In de notitie wordt een aantal voorstellen gedaan voor verrekening die met de fiscalist moeten worden besproken.

In de notitie wordt een aantal voorstellen gedaan voor verrekening die met de fiscalist moeten worden besproken. T: 030 600 10 10 E: Theo@stadkwadraat.nl Aan : Mark ter Bals Van : Theo Stauttener Onderwerp : Grondrouting Biezenkamp Datum : 7 april 2014 De gemeente Leusden, ProperStok / Heijmans en Woningstichting

Nadere informatie

Raadsvoorstel. Datum collegevergadering: 12 mei 2015 Onderwerp: Nota grondbeleid 2015-2018

Raadsvoorstel. Datum collegevergadering: 12 mei 2015 Onderwerp: Nota grondbeleid 2015-2018 Raadsvoorstel Agendanr: CR2 Kenmerk: 15-0114128 Datum collegevergadering: 12 mei 2015 Onderwerp: Nota grondbeleid 2015-2018 0.Samenvatting: Conform vastgesteld beleid dient het grondbeleid elke raadsperiode

Nadere informatie

Een contractvorm voor meerwaarde

Een contractvorm voor meerwaarde Een contractvorm voor meerwaarde PRAKTIJKCASUS INTERNATIONALE SCHOOL EINDHOVEN (DBFMO)» Martie Jacobs Directeur OPPS Content» Introductie Praktijkcase: Internationale School Eindhoven» Keuze voor PPS DBFMO»

Nadere informatie

RAADSVOORSTEL. TITEL Nota Grondbeleid 2014

RAADSVOORSTEL. TITEL Nota Grondbeleid 2014 Gemeente Amersfoort RAADSVOORSTEL Van : Burgemeester en Wethouders Reg.nr. : 4606859 Aan : Gemeenteraad Datum : 5 februari 2014 Portefeuillehouder : Wethouder J.C. Buijtelaar Agendapunt : B&W-vergadering

Nadere informatie

White Paper. Basisregistratie Personen (BRP), mogelijkheden

White Paper. Basisregistratie Personen (BRP), mogelijkheden Basisregistratie Personen (BRP), mogelijkheden en kansen door samenwerking van gemeenten Samen voor ons eigen. Inleiding Gemeenten kunnen bijna niet meer zonder elkaar. Bezuinigingen, efficiency en steeds

Nadere informatie

Herstructurering. Ruimte voor de Brabantse economie. Brabantse Herstructureringsmaatschappij voor Bedrijventerreinen B.V.

Herstructurering. Ruimte voor de Brabantse economie. Brabantse Herstructureringsmaatschappij voor Bedrijventerreinen B.V. Herstructurering Ruimte voor de Brabantse economie Brabantse Herstructureringsmaatschappij voor Bedrijventerreinen B.V. Hoogwaardige, duurzame en voldoende vestigingsruimte voor bedrijven. Dat is een belangrijke

Nadere informatie

Nota Grondbeleid Gemeente Rijswijk 2012 t/m 2015

Nota Grondbeleid Gemeente Rijswijk 2012 t/m 2015 Nota Grondbeleid Gemeente Rijswijk 2012 t/m 2015 Gemeente Rijswijk Afdeling Stad en Samenleving, Vastgesteld door de gemeenteraad op: Sectie Ruimtelijke en Economische Ontwikkeling 20 maart 2012 Nota Grondbeleid

Nadere informatie

EUROPESE AANBESTEDING BIJ PPS BIJ GEBIEDSONTWIKKELING

EUROPESE AANBESTEDING BIJ PPS BIJ GEBIEDSONTWIKKELING EUROPESE AANBESTEDING BIJ PPS BIJ GEBIEDSONTWIKKELING VOORWOORD Publiek-Private samenwerking Voor u ligt één van de handleidingen in de serie handleidingen over publiek-private samenwerking (PPS) bij gebiedsontwikkelingsprojecten

Nadere informatie

GEMEENTE NUTH Raad: 7 februari 2012 Agendapunt: RTG: 24 januari 2012

GEMEENTE NUTH Raad: 7 februari 2012 Agendapunt: RTG: 24 januari 2012 Reg.nr: FLO/2011/18042 Pagina 1 van 5 GEMEENTE NUTH Raad: 7 februari 2012 Agendapunt: RTG: 24 januari 2012 AAN DE RAAD Onderwerp: Uitwerking opties realisatie tweede hockeyveld Kollenberg Nuth 1. Samenvatting

Nadere informatie

Westluidense Poort. Het nieuwe cultuurcluster van Tiel

Westluidense Poort. Het nieuwe cultuurcluster van Tiel Westluidense Poort Het nieuwe cultuurcluster van Tiel Arjan Verboom, OPPS (Ine van den Hurk, gemeente Tiel) Apeldoorn, 16 oktober 2013 Inhoud Gebiedsontwikkeling Westluidense Poort Hoe in de markt gezet?

Nadere informatie

Uitvoeringsregeling subsidie Collectief Particulier Opdrachtgeverschap Noord-Holland 2012

Uitvoeringsregeling subsidie Collectief Particulier Opdrachtgeverschap Noord-Holland 2012 Bijlage 3 registratienummer 2012-6149 Optie A: Renteloos Gedeputeerde staten van Noord-Holland; Overwegende dat het wenselijk is dat er in de provincie Noord-Holland meer woningen worden gebouwd door middel

Nadere informatie

Bijlage 2 Bedrijfsplan GovUnited. [Separaat bijgevoegd]

Bijlage 2 Bedrijfsplan GovUnited. [Separaat bijgevoegd] Bijlage 2 Bedrijfsplan GovUnited [Separaat bijgevoegd] Bijlage 3 Rechtsvormen Inleiding De keuze voor een juridische vorm van een zelfstandige samenwerkingsorganisatie kent diverse afwegingen. Ze verschillen

Nadere informatie

Uitgangspunten voor uitgifte van bouwgrond aan het initiatief voor CPO. op de locatie Hattemerbroek Oost

Uitgangspunten voor uitgifte van bouwgrond aan het initiatief voor CPO. op de locatie Hattemerbroek Oost Uitgangspunten voor uitgifte van bouwgrond aan het initiatief voor CPO op de locatie Hattemerbroek Oost Uitgangspunten planontwikkeling Volkshuisvesting: Maximaal 15 woningen. Stedenbouwkunde: Als randvoorwaarde

Nadere informatie

Bijlage H: VAKGEBIED PROJECTMANAGEMENT

Bijlage H: VAKGEBIED PROJECTMANAGEMENT RVOI-2001 Bijlage H: VAKGEBIED PROJECTMANAGEMENT Deze Bijlage is opgesteld door de heer ir. C.H. Wentink, sectordirecteur Ruimte, vastgoed en economie van Witteveen + Bos. Hij heeft zich hierbij o.a. laten

Nadere informatie

Investeringsstatuut Woningstichting Leusden

Investeringsstatuut Woningstichting Leusden Investeringsstatuut Woningstichting Leusden 1 Inleiding Dit investeringsstatuut van Woningstichting Leusden (WSL) beschrijft onder welke condities WSL (incl. haar verbindingen) investeringsbeslissingen

Nadere informatie

Het risico van (plan)schade bij het schrappen van winkel- en/of kantoorbestemmingen

Het risico van (plan)schade bij het schrappen van winkel- en/of kantoorbestemmingen Het risico van (plan)schade bij het schrappen van winkel- en/of kantoorbestemmingen Arjan Bregman Leerkring Kantoren- en winkelleegstand G32-steden Rol en mogelijkheden gemeenten bij bestrijding kantoren-

Nadere informatie

Ruimte voor Ontwikkeling

Ruimte voor Ontwikkeling hbo centres of expertise mbo centra voor innovatief vakmanschap Ruimte voor Ontwikkeling Bijlage 7 Overzicht governance varianten inrichting Centra Bijlage bij advies Commissie Van der Touw, juni 2013

Nadere informatie

Schiedamse aanpak biedt basis voor. goede samenwerking

Schiedamse aanpak biedt basis voor. goede samenwerking Schiedamse aanpak biedt basis voor goede samenwerking 1 2 Schiedamse aanpak biedt basis voor goede samenwerking Medio 2019 moet Nieuw-Mathenesse een modern, gemengd bedrijventerrein zijn waarmee de gemeente

Nadere informatie

INITIATIEFVOORSTEL Gemeente Velsen

INITIATIEFVOORSTEL Gemeente Velsen INITIATIEFVOORSTEL Gemeente Velsen Raadsvergadering d.d. : 1 december 2011 Raadsbesluitnummer : R11.081 Carrousel d.d. : 17 november 2011 Onderwerp : Eindrapport Rekenkamercommissie kwaliteit Grondbeleid

Nadere informatie

Willen en kunnen bepalen de samenwerkingsvorm

Willen en kunnen bepalen de samenwerkingsvorm Willen en kunnen bepalen de samenwerkingsvorm ing. Michel van Rooyen en ing. Marcel van Rosmalen Alhoewel de crisis in de markt voor vastgoed zich in volle hevigheid manifesteert worden aan de andere kant

Nadere informatie

Ruimte voor ontwikkeling. Financiële haalbaarheid en management van gebiedsontwikkeling

Ruimte voor ontwikkeling. Financiële haalbaarheid en management van gebiedsontwikkeling Ruimte voor ontwikkeling Financiële haalbaarheid en management van gebiedsontwikkeling U WILT UW GEBIED ONTWIKKELEN. DAT ROEP VEEL VRAGEN OP: HOE PAK IK DAT AAN? EN IS HET FINANCIEEL WEL HAALBAAR IN DEZE

Nadere informatie

B & W-nota. Onderwerp Stadskantoor afronden definitief ontwerp en hoe nu verder. Bestuurlijke context. B&W-besluit:

B & W-nota. Onderwerp Stadskantoor afronden definitief ontwerp en hoe nu verder. Bestuurlijke context. B&W-besluit: B & W-nota Onderwerp Stadskantoor afronden definitief ontwerp en hoe nu verder Portefeuille J.J. Visser Auteur R. de Nieuwe, Directeur FD Telefoon 5113671 E-mail: b.groeneveld@haarlem.nl FD/ Reg.nr. FD/2006/2

Nadere informatie

Raadscommissievoorstel

Raadscommissievoorstel Raadscommissievoorstel Status: Voorbereidend besluitvormend Agendapunt: 6 Onderwerp: Beschikbaar stellen krediet aankoop gronden en maken bestemmingsplan (Oudleusen). Datum: Portefeuillehouder: dhr. E.

Nadere informatie

PROJECTMANAGEMENT 1 SITUATIE

PROJECTMANAGEMENT 1 SITUATIE PROJECTMANAGEMENT George van Houtem 1 SITUATIE Het werken in en het leidinggeven aan projecten is tegenwoordig eerder regel dan uitzondering voor de hedendaagse manager. In elk bedrijf of organisatie komen

Nadere informatie

Slimmer samenwerken: PPS light

Slimmer samenwerken: PPS light PUBLIC FINANCE CONGRES 2011 van Vliet Slimmer samenwerken: PPS light Karin Heijenrath ROC Leiden Caspar Boendermaker - BNG 13 oktober 2011 Agenda Publieke investeringsprojecten Publiek-private samenwerking

Nadere informatie

SAMENWERKING tussen PUBLIEK en PRIVAAT in een andere realiteit

SAMENWERKING tussen PUBLIEK en PRIVAAT in een andere realiteit SUPPLEMENT bij de publicatie Gebiedsontwikkeling in een andere realiteit (1 e druk februari 2011) SAMENWERKING tussen PUBLIEK en PRIVAAT in een andere realiteit Nieuwe modellen in theorie en praktijk PROGRAMMERING

Nadere informatie

Notitie: zienswijzenbehandeling ontwerp-exploitatieplan Lage Heide, wonen

Notitie: zienswijzenbehandeling ontwerp-exploitatieplan Lage Heide, wonen Notitie: zienswijzenbehandeling ontwerp-exploitatieplan Lage Heide, wonen Het ontwerp-exploitatieplan Lage Heide, wonen heeft in overeenstemming met de voorgeschreven wettelijke procedure volgens de Wet

Nadere informatie

Centre of expertise. voor samenwerking. B&C Bout&Co. structuur in samenwerking

Centre of expertise. voor samenwerking. B&C Bout&Co. structuur in samenwerking B&C Bout&Co structuur in samenwerking Centre of expertise voor samenwerking Centre of expertise Bout & Co vergroot de performance door verbetering van de structuur in samenwerking tussen ondernemingen,

Nadere informatie

Volledige uitleg oproep Tools voor EnergielinQ

Volledige uitleg oproep Tools voor EnergielinQ Volledige uitleg oproep Tools voor EnergielinQ Inleiding Energiesprong is een programma dat de Stichting Experimenten Volkshuisvesting (SEV) uitvoert in opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken

Nadere informatie

Themaraad. Centrumplan Nederweert. 7 april 2014

Themaraad. Centrumplan Nederweert. 7 april 2014 Themaraad centrumplan Nederweert Themaraad Centrumplan Nederweert 7 april 2014 Themaraad centrumplan Nederweert Agenda 1. Terugblik 2. Ruimtelijk plan en programma 3. Financiële kader 4. Realisatieovereenkomst

Nadere informatie

Bijlage 05 Stad en Regio Sleutelprojecten

Bijlage 05 Stad en Regio Sleutelprojecten Bijlage 05 Stad en Regio Sleutelprojecten Toelichting sleutelprojecten programma Stad en Regio 2012-2015/17 1 1 Inlichtingen bij dhr. A.J.H.P. Elferink, (026) 3599756, e-mailadres a.elferink@gelderland.nl

Nadere informatie

Raadsvoorstel Inleiding Vervolgstappen

Raadsvoorstel Inleiding Vervolgstappen Raadsvoorstel Inleiding Rijkswaterstaat (RWS) heeft de opdracht van het Ministerie gekregen om de Bergsche Maasveren af te stoten. Het betreft de overname van 3 veerboten en een reserveveer. De veren worden

Nadere informatie

Onderwerp: Vestiging gemeentelijk voorkeursrecht op en aantal gronden gelegen binnen het plangebied Gebiedsvisie Enkhuizen-Stede Broec, fase I

Onderwerp: Vestiging gemeentelijk voorkeursrecht op en aantal gronden gelegen binnen het plangebied Gebiedsvisie Enkhuizen-Stede Broec, fase I BIJLAGENUMMER 27 Overeenkomstig voorstel besloten in de openbare vergadering van de gemeenteraad, gehouden op 7 mei 2009 AAN DE RAAD Stede Broec, 24 maart 2009 Onderwerp: Vestiging gemeentelijk voorkeursrecht

Nadere informatie

Contractvormen op golfbanen en sportvelden

Contractvormen op golfbanen en sportvelden Contractvormen op golfbanen en sportvelden Bij de landelijke aannemers komen steeds vaker vragen binnen over de toepasbaarheid van verschillende contractvormen voor de realisatie en eventueel onderhoud

Nadere informatie

Actualiteiten vanuit de praktijk. Bouw en Vastgoedcursus 12-6-2014

Actualiteiten vanuit de praktijk. Bouw en Vastgoedcursus 12-6-2014 Actualiteiten vanuit de praktijk Bouw en Vastgoedcursus 12-6-2014 Algemeen PT Finance Actualiteiten Toegenomen aandacht tijdelijk beheer. Toenemende aandacht voor exploitatie. Fiscale optimalisatie door

Nadere informatie

GEMEENTE HILVERSUM NOTA GRONDBELEID PASSEND GRONDBELEID IN EEN DYNAMISCHE OMGEVING

GEMEENTE HILVERSUM NOTA GRONDBELEID PASSEND GRONDBELEID IN EEN DYNAMISCHE OMGEVING GEMEENTE HILVERSUM NOTA GRONDBELEID PASSEND GRONDBELEID IN EEN DYNAMISCHE OMGEVING 27 NOVEMBER 2009 SAMENVATTING... 3 1. AANLEIDING VOOR DE NOTA GRONDBELEID... 7 2. DOEL NOTA GRONDBELEID... 8 3. GEMEENTELIJKE

Nadere informatie

Gemeente Langedijk. Voorstel aan de raad

Gemeente Langedijk. Voorstel aan de raad Gemeente Langedijk Raadsvergadering van : 14 februari 2012 Agendanummer : 10 Portefeuillehouder : -- Afdeling : Rekenkamer Castricum/Langedijk Opsteller : Voorstel aan de raad Onderwerp Programma : Rapport

Nadere informatie

Anterieure overeenkomst Ruimte voor Ruimte II CV inzake Het Wielblok in Herpt

Anterieure overeenkomst Ruimte voor Ruimte II CV inzake Het Wielblok in Herpt Collegevoorstel Inleiding In februari 2009 heeft uw college in principe positief gereageerd op het plan Ruimte voor Ruimte II CV om de bestaande agrarische bedrijfsgebouwen aan de Achterweg 28 in Herpt

Nadere informatie

FORMAT BUSINESSCASE Inkoop Dagbesteding (licht)

FORMAT BUSINESSCASE Inkoop Dagbesteding (licht) FORMAT BUSINESSCASE Inkoop Dagbesteding (licht) Aanvrager Organisatie Overige initiatiefnemers Naam Contactpersoon Telefoon E-mail 1 Naam business case Klantsegment DAGBESTEDING CATEGORIE LICHT Cliënten

Nadere informatie

Funding & value capturing:

Funding & value capturing: Funding & value capturing: Innovatieve instrumenten voor de finance & governance van knooppuntontwikkeling Dr. Sander Lenferink Institute for Management Research 28 maart 2014 Achtergrond: Value capturing

Nadere informatie

Raadsvoorstel. Onderwerp Gemeenschappelijke Regeling Projectbureau Herstructurering Glastuinbouw en Paddenstoelenteelt Bommelerwaard

Raadsvoorstel. Onderwerp Gemeenschappelijke Regeling Projectbureau Herstructurering Glastuinbouw en Paddenstoelenteelt Bommelerwaard Gemeenteraad 25 november 2010 13 Kerkdriel, 27 september 2010 Onderwerp Gemeenschappelijke Regeling Projectbureau Herstructurering Glastuinbouw en Paddenstoelenteelt Bommelerwaard Beslispunten 1. Ingevolge

Nadere informatie

ZIJ MAAKT HET VERSCHIL

ZIJ MAAKT HET VERSCHIL ZIJ MAAKT HET VERSCHIL Een onderzoek naar de toegevoegde waarde van samenwerking tussen corporaties en marktpartijen in de herstructurering September 2009 Ferdows Kazemi Vincent Gruis Friso de Zeeuw Real

Nadere informatie

Bouwkavels 530 m2. voor 148.500 v.o.n.

Bouwkavels 530 m2. voor 148.500 v.o.n. Bouwkavels 530 m2 voor 148.500 v.o.n. Beste heer / mevrouw, Is een woning bouwen ook uw droom? In de prachtige nieuwe wijk Stadszicht II Tholen worden ruime kavels aangeboden. Op deze kavels kunt u uw

Nadere informatie

Sourcing. Analyse Sourcing Management

Sourcing. Analyse Sourcing Management Sourcing Analyse Sourcing Management Sourcing Business Driven Sourcing Wij nemen het woord sourcing letterlijk. Welke bronnen zijn nodig om uw organisatie optimaal te laten presteren, nu en in de toekomst?

Nadere informatie