Ervaringsrapport Proefproject 15% vvto

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Ervaringsrapport Proefproject 15% vvto"

Transcriptie

1 Ervaringsrapport Proefproject 15% vvto English corner op de Paulusschool in Hilversum augustus 2012 Deborah van Loon Wim Setz Onder begeleiding van prof.dr. Rick de Graaff Universiteit Utrecht in opdracht van het Europees Platform

2 Inhoudsopgave Samenvatting...3 Introductie...7 Vvto...7 Proefproject 15% vvto...8 Onderzoeksvraag...8 Methode...9 Participanten...9 Dataverzameling...9 Analysemethode...10 Resultaten - Interviews...12 Directie...12 Aanleiding...12 Opvattingen...13 Resultaten...14 Haalbaarheid...15 Wensen...16 Leerkrachten...17 Eigen vaardigheden...17 Uitvoering...18 Opvattingen...20 Resultaten...22 Haalbaarheid...23 Wensen...24 Leerlingen...26 Ervaringen...26 Ouders...27 Opvattingen...27 Ervaringen...28 Wensen...28 Resultaten - Observaties...29 Discussie...32 Antwoord op de onderzoeksvraag...32 Beperkingen van het onderzoek...36 Aanbevelingen voor de praktijk...37 Conclusie

3 Bijlage 1: Originele vragenlijst...40 Bijlage 2: Observatieschema...42 Bijlage 3: Observatieschema Resultaten Groepsleerkrachten en Vakleerkrachten

4 Samenvatting Dit rapport doet verslag van de ervaringen in het Proefproject 15% vvto. Hierbij zijn 13 scholen onderzocht die sinds januari 2010 intensieve vormen van vroeg vreemdetalenonderwijs (tot 15% van de lestijd) hebben ingevoerd. De vreemde taal wordt daarbij niet alleen geleerd en gebruikt tijdens de taalles, maar ook tijdens andere schoolse activiteiten. Dit kan binnen andere vakken of thema s zijn, maar ook tijdens pauze- en kringmomenten. Deze geïntegreerde vorm van taalonderwijs staat bekend als CLIL: Content and Language Integrated Learning. De onderzoeksvraag luidde: Wat zijn de ervaringen van de scholen die meedoen aan het proefproject 15% vvto met het aanbieden van vakinhoud in het Engels en Duits? Deze vraag is onderzocht via interviews met betrokkenen op 13 deelnemende scholen (12x Engels en 1x Duits), aangevuld met in totaal 28 lesobservaties. Interviews zijn gehouden met directieleden, leerkrachten, ouders en leerlingen. De interviewresultaten zijn onderverdeeld in de volgende categorieën: aanleiding, eigen taalvaardigheden, uitvoering, opvattingen, resultaten, haalbaarheid en wensen. Uit de interviews komt naar voren dat vrijwel alle betrokkenen enthousiast zijn over de uitgangspunten en de uitvoering van 15% vvto. Wel blijkt dat het voor de meeste scholen (nog) niet haalbaar is om 15% van de lestijd in het Engels te geven, maar dat groei zeker nog mogelijk is. Van de vvto-tijd wordt gemiddeld de helft besteed aan CLIL, ofwel het gebruik van Engels buiten de taalles. De leerkrachten zijn voorzichtig in het aangeven of ze meer uren aan CLIL willen besteden, vooral vanwege praktische haalbaarheid en het feit dat CLIL-onderwijs nog moet groeien. De observaties laten zien dat zowel groeps- als vakleerkrachten in staat zijn om kwalitatief goed taalaanbod te realiseren, gericht op betekenis en interactie. Dit sluit ook aan bij het enthousiasme van leerkrachten, leerlingen en ouders in de interviews. 3

5 Op basis van de resultaten van dit onderzoek worden de volgende aanbevelingen gedaan: Het is voor de betrokken scholen wenselijk en haalbaar om verder te gaan met intensieve vormen van vroeg vreemdetalenonderwijs volgens de uitgangspunten van het proefproject15% vvto. 15% vvto blijkt voor de scholen een groeimodel: er is meer tijd nodig om verder toe te groeien naar 15%, en om in te schatten of dat streefpercentage werkelijk wenselijk en haalbaar is. Ook is er nog onvoldoende inzicht of 15% vvto in het curriculum een logische bovengrens zou zijn. Het lijkt daarom beter om 15% als een streefniveau te gebruiken in plaats van als boven- of ondergrens. Ook andere scholen kunnen gelegenheid krijgen om intensievere vormen van vvto in te voeren. Net als bij de 13 proefscholen is het belangrijk dat zij de wettelijke ruimte krijgen om te experimenteren en intensief vvto op hun eigen wijze in te voeren. CLIL-activiteiten opnemen in de vvto-les is een haalbare en aantrekkelijke vorm van taalonderwijs. Door te werken met de doeltaal tijdens andere schoolse activiteiten leren de leerlingen op een natuurlijke manier in een rijke leeromgeving. Zowel leerlingen als leerkrachten zijn erbij gebaat. Negatieve gevolgen zijn niet gerapporteerd. Wel is het belangrijk dat leerkrachten en schoolleiding goed begrijpen en verkennen hoe ze CLIL effectief in hun onderwijs kunnen inzetten. Uit de resultaten blijkt verder dat CLIL-methodiek het voordeel heeft dat de les in de doeltaal makkelijk is aan te sluiten bij de gebruikelijke thematische werkwijze. Dit in tegenstelling tot het volgen van een taalmethode waarvan de thema s niet gerelateerd zijn aan het overige onderwijsprogramma. De invoering van intensief vvto in combinatie met CLIL in het basisonderwijs vereist de nodige voorbereiding. Zo hebben scholen geschikt materiaal nodig, dat zij nu veelal zelf maken. Het zou nuttig zijn als er ondersteuning komt zodat de scholen het (zelf ontwikkelde) materiaal kunnen delen. 4

6 Het taalvaardigheidsniveau van de betrokken leerkrachten bleek ruim voldoende voor een effectief en attractief taalaanbod en interactiemogelijkheden. Het is belangrijk de leerkrachten de mogelijkheid te bieden om hun taalvaardigheden verder te ontwikkelen. Ondersteuning door vakdocenten is daarbij heel zinvol. Vakdocenten spelen een belangrijke rol in het onderwijs en de professionalisering, maar ook bij de ontwikkeling van materialen en werkvormen. Bij een verdere groei van intensievere vormen van vvto (zoals 15% vvto met CLIL) is het belangrijk dat scholen een beroep kunnen doen op talig, taaldidactisch en CLIL-didactisch geschoolde collega s. Hier ligt wellicht een taak voor de pabo s en 2 e graads lerarenopleidingen samen. Wat in dit evaluatieonderzoek het meest is opgevallen, is dat vrijwel iedereen enthousiast is over vvto en CLIL en hiermee zeker verder wil gaan. Toch halen de scholen de 15% in de praktijk (nog) niet; er is behoefte aan ruimte voor een groeiproces. Directies en leerkrachten geven aan zeker toekomst voor 15% vvto in combinatie met CLIL te zien voor het basisonderwijs. Dit wordt onderstreept door het enthousiasme van leerlingen en ouders. Hoe verdere implementatie er precies uit zou moeten zien, is heel divers. Wel ligt er vanuit de leerkrachten de wens om praktische zaken beter op orde te krijgen. Zo is een van de scholen bezig een handboek te schrijven, wat houvast zou kunnen bieden en waar leerkrachten ideeën uit kunnen halen om hun CLIL lessen voor te bereiden. Qua resultaten lijkt er volgens de scholen geen aantoonbaar negatief effect te bestaan op de kennis van het Nederlands en de zaakvakken bij de leerlingen. Dit geven zowel directie als leerkrachten aan. Hierbij moet echter wel worden vermeld dat dit opvattingen betreft en dat er geen kwantitatieve metingen zijn verricht. Ook zijn in dit ervaringsonderzoek niet de effecten van 15% vvto op de taalvaardigheid van de leerlingen onderzocht. De observaties zijn in lijn met de uit interviews verkregen informatie. De pedagogische en talige vaardigheden van de leerkrachten lijken ruim voldoende te zijn om effectieve en gevarieerde lessen te kunnen geven waarin taal en vak geïntegreerd of thematisch worden aangeboden. De thema s die aan bod komen, 5

7 zijn aangepast op de belevingswereld van de leerlingen. Dit is onder andere te merken aan de manier waarop de kinderen aan de activiteiten meedoen, zoals het zichtbare enthousiasme en betrokkenheid van de leerlingen. Dit enthousiasme wordt ook door de ouders benoemd. 6

8 Introductie In dit rapport wordt ingegaan op het proefproject 15% vvto dat op dit moment loopt op verschillende basisscholen in Nederland. Om helder te maken wat dit precies inhoudt, wordt een kort overzicht gegeven van wat vvto is, en wordt het proefproject met bijbehorende onderzoeksvraag toegelicht. Vvto Vvto staat voor vroeg vreemdetalenonderwijs, en houdt in dat in het primair onderwijs naast het verplichte vreemdetalenonderwijs in de bovenbouw (groepen 7 en 8) de vreemde taal al eerder wordt aangeboden, mogelijk al vanaf groep 1. Zowel in Nederland als in andere Europese landen wordt deze vorm van tweede taal leren steeds populairder. Er worden verschillende redenen genoemd om hier al op jonge leeftijd mee te beginnen: - de taalgevoelige leeftijd ligt vóór 7 jaar - het stimuleert de algemene taalontwikkeling - het geeft een kwaliteitsimpuls aan het taalonderwijs - het bevordert internationale contacten en samenwerking - het is een middel voor profilering van de school Bron: Op het moment zijn er in Nederland meer dan 800 basisscholen die een vreemde taal aanbieden vóór groep 7. Dit aantal is gestaag toegenomen in de afgelopen jaren; in 2008 waren er meer dan 170 basisscholen die een vorm van vvto aanboden. De effecten van vvto op de taalvaardigheid van leerlingen lijken positief. Zo heeft Persson (2012) onlangs onderzoek gedaan naar de effecten van vvto op de woordenschat- en grammatica-ontwikkeling van kleuters. Kleuters die vvto (Engels) kregen scoorden significant beter op woordenschat- en grammaticatoetsen dan de controlegroep die geen vvto kreeg 1. 1 Persson, L. (2012). Engels voor kleuters: Een eerste verkenning naar de vormgeving van vroeg vreemdetalenonderwijs in Nederland. Levende Talen Tijdschrift, 13, 2:

9 Proefproject 15% vvto Op dit moment mag het primair onderwijs wel vreemde talen onderwijzen, maar alleen als afzonderlijk vak. Alle andere vakken moeten in het Nederlands worden aangeboden. In het proefproject vvto heeft een kleine groep scholen toestemming gekregen om 15% van de onderwijstijd (maximaal 4 uur) les te geven in het Engels of Duits. Het doel van dit proefproject is om te zien of een wetswijziging die toestaat dat een school een gedeelte van de vakinhoud in een vreemde taal mag aanbieden, haalbaar is. Het aanbieden van vakinhoud gekoppeld aan taalonderwijs wordt CLIL genoemd, wat staat voor Content and Language Integrated Learning. In dit verband gaat het om het geven van lessen over onderwerpen die niet direct met de vreemde taal te maken hebben (natuur, wereldoriëntatie, gym, projecten) zowel als pauzemomenten, dagopeningen, spellen en andere activiteiten in de vreemde taal. Binnen het proefproject 15% vvto is het streven zoveel mogelijk van deze 15% onderwijstijd in te vullen met CLIL. Dit maakt immers het verschil met het reguliere taalonderwijs. Het project, waaraan 13 basisscholen in Nederland deelnemen, is in januari 2010 van start gegaan. Hiervoor hebben deelnemende scholen ontheffing gekregen van het Ministerie van Onderwijs; de scholen mogen experimenteren met het aanbieden van vakinhoud en andere activiteiten in een vreemde taal. Onderzoeksvraag In dit rapport wordt de volgende onderzoeksvraag beantwoord: Wat zijn de ervaringen van de scholen die meedoen aan de pilot 15% vvto met het aanbieden van vakinhoud in het Engels en Duits? De ervaring die de participerende basisscholen gedurende drie jaar opdoen, vormt mede de basis voor een advies over de haalbaarheid en wenselijkheid van de voorgestelde wetswijziging. Het doel van dit ervaringsrapport is om een bijdrage te leveren aan dit advies. 8

10 Methode Participanten Aan de evaluatie van het proefproject 15% vvto doen de volgende scholen mee: Naam: Locatie: Vvto taal: Datum bezoek Geobserveerde klassen BS Gerardus Cabauw Engels 27/03/ Majella Coöperatie Zwolle Engels 07/06/ , 3-4, 5-6, 7-8 Veerezon Groningse Groningen Engels 14/06/ Schoolvereniging KBS De Poort Loenen Engels 29/03/ , 5-6, 7-8 Nicolaasschool Oss Engels 13/06/ OBS De Horn Wijk bij Engels 24/05/ , 5-6, 7-8 Duurstede OBS De Klinker Oud-Beijerland Engels 13/04/2012 4, 5 OBS Passe-Partout Rotterdam Engels 09/03/ , 3-4, 6, 8 RKBS De Binckhorst Laren Engels 14/06/ , 8 - St. Jan RKBS De Kleine Vaals Duits 31/05/ Wereld RKBS De Wilge Hilversum Engels 23/05/ , 5, 7 RKBS Paulusschool Hilversum Engels 13/06/ , 3, 4, 5-6, 7 Titus Hilversum Engels 29/05/2012 1, 5, 7 Brandsmaschool Tabel 1: gegevens deelnemende scholen proefproject 15% vvto Dataverzameling Voor het verzamelen van de gegevens voor dit onderzoek hebben twee Masterstudenten van de Universiteit Utrecht op verzoek van het Europees Platform (EPF) de scholen bezocht, interviews gehouden en observaties uitgevoerd. De scholen werden van tevoren op de hoogte gesteld van de komst van deze studenten en de studenten hebben samen met de scholen afspraken 9

11 gemaakt over het afnemen van interviews. Elke school werd gevraagd de volgende personen hiervoor beschikbaar te stellen: -één lid van de directie, -één of meerdere (vak)leerkrachten, -één of meer ouders, -enkele leerlingen uit verschillende groepen. De tabel hieronder geeft aan hoeveel personen daadwerkelijk geïnterviewd zijn. Gespreksgroep Aantal Directie 12 Leerkrachten 17 Leerlingen 27 Ouders 13 Tabel 2: aantal geïnterviewde personen per gespreksgroep Voor de interviews had het Europees Platform een basisvragenlijst opgesteld. De studenten hebben hier in overleg met het EPF en hun begeleider een aantal vragen aan toegevoegd. Voor een volledig overzicht van de gestelde vragen, zie bijlage 1. Daarnaast werd er aan de scholen toestemming gevraagd om enkele vvto-lessen te observeren. De observerende studenten gebruikten een beoordelingsschema om verschillende aspecten van de lessen te beoordelen, dat ontwikkeld is in het kader van het FLiPP-onderzoek 2. Dit schema is te vinden in bijlage 2. Op drie scholen konden om roostertechnische redenen geen observaties worden ingepland. Analysemethode In overleg met de contactpersoon bij het Europees Platform en de begeleider van de Universiteit Utrecht hebben de student-onderzoekers een format voor analyse en rapportage uitgewerkt. Er werd besloten om de antwoorden van elke groep ondervraagden (directieleden, docenten, ouders, leerlingen) samen te voegen tot een overzichtelijke rapportage over hun meningen, hun ervaringen en andere 2 Voor meer informatie zie: 10

12 aspecten betreffende het project. De analyse en bespreking van de gegevens richt zich vooral op de meest voorkomende opvattingen en observaties, met daarnaast speciaal aandacht voor opvallende of uitzonderlijke opvattingen en observaties. Op basis van de verzamelde data zijn per respondentengroep de volgende antwoordcategorieën te onderscheiden: Directie Leerkrachten Leerlingen Ouders Aanleiding Eigen vaardigheden Uitvoering Opvattingen Opvattingen Opvattingen Resultaten Resultaten Ervaringen Ervaringen Haalbaarheid Haalbaarheid Wensen Wensen Wensen Tabel 3: Antwoordcategorieën per respondentengroep De observaties zijn geanalyseerd met behulp van het observatieformulier. Deze zijn gerapporteerd in een aparte sectie na de interviews. Er is besloten om deze gegevens anoniem te verwerken, omwille van de privacy van de ondervraagden. Als bij de bespreking van de resultaten speciale gevallen genoemd worden, zijn de namen van de scholen willekeurig vervangen door de letters A tot en met L, en worden de namen van de ondervraagden niet genoemd. Door variatie in het aantal ondervraagden, aantal gegeven antwoorden en andere factoren komt het totaal aantal antwoorden bij sommige vragen niet overeen met het totaal aantal scholen. Ook kon niet iedereen elke vraag beantwoorden. 11

13 Resultaten - Interviews Directie Aanleiding De redenen waarom de scholen meedoen aan het proefproject 15% vvto lopen uiteen. Vier scholen lieten weten dat het project aansluit op al bestaande initiatieven en dat deze initiatieven door het gebruik van de vreemde taal meer diepgang krijgen. Drie directieleden gaven als reden aan dat ze het project wilden gebruiken ter promotie van de school, om zowel bepaalde doelgroepen als nieuwe ouders aan te trekken. Drie scholen hadden gekozen om mee te doen aan het project vanwege de geografische ligging van de scholen, zowel in taalarme gebieden als grensgebieden. Drie directieleden lieten weten dat ze hadden gekozen om mee te doen aan het proefproject 15% vvto vanwege de resultaten van onderzoeken naar taalverwerving, waaruit blijkt dat vvto ook de ontwikkeling van het Nederlands kan bevorderen. In totaal waren er vijf scholen waarvan de directieleden aangaven dat ze de invoering van het project zagen als voorbereiding voor de toekomst, zowel met het oog op internationalisering als voorbereiding voor het voortgezet onderwijs. Ten slotte liet één directielid weten dat de invoering van 15% vvto een initiatief van het algemeen bestuur was. Bij de voorbereiding op de invoering van het proefproject 15% vvto was er bij de meeste scholen sprake van het opstellen van een speciaal plan. Deze werden opgesteld door vakleraren, native speakers, het bestuur, in overleg met andere participerende scholen, in overleg met de leerkrachten of door speciaal aangewezen medewerkers. Op één school was er bij de invoering van het project geen plan aanwezig waardoor de invoering moeizaam verliep. Daarnaast zijn er enkele scholen die verder bouwden op een al bestaand plan voor vvto, en is er ten slotte één school die al vóór de start van het project elk jaar een schoolplan voor Engels opstelde (voortbouwend op plannen van voorgaande jaren). 12

14 Opvattingen Voordelen Het voornaamste voordeel dat werd genoemd door de directieleden was dat kinderen de vreemde taal sneller en beter leren, en dat vvto taalontwikkeling in het algemeen lijkt te bevorderen. Daarnaast was een veel genoemd voordeel dat scholen door het vvto dieper op thema's in kunnen gaan en dat leerlingen door overkoepelende thema s vanuit twee talen sneller hun woordenschat vergroten. Voordelen genoemd door individuele scholen waren het plaatsen van een vreemde taal in een context waardoor leerlingen begrijpen dat deze vreemde taal meer dan een vak is; dat CLIL leidt tot het beste leerresultaat; dat de vreemde taal spontaan en natuurlijk voor de leerlingen wordt, en dat leerlingen op deze manier de taal spelenderwijs leren. Twee directieleden lieten weten dat het gebruik van CLIL ook leidt tot een vergrote woordenschat en een betere taalvaardigheid onder de leerkrachten. Dit laatste komt doordat de leerkrachten door het lesgeven in een vreemde taal gelijk hun eigen taalvaardigheid trainen. Nadelen Hoewel één school geen nadelen kon noemen, werden er verschillende soorten nadelen genoemd door directieleden op andere scholen. Het voornaamste nadeel dat werd gegeven, is dat leerlingen die in hogere groepen aan het project begonnen, basisvaardigheden missen die ze met 15% vvto op vroegere leeftijd hadden moeten leren. Daarnaast komt het voor dat er leerlingen zijn die de vreemde taal simpelweg moeilijk vinden of deze in hogere groepen minder goed begrijpen. Hierbij werd echter door de directieleden gemeld dat het om een klein aantal van de leerlingen gaat, en dat het moeilijk is voor scholen om hierop in te spelen. Het maken van een apart lesprogramma voor de vreemde taal vereist immers een zekere differentiatie onder de leerlingen, dat nu nog niet aanwezig is. Tenslotte werd er door één school aangegeven dat ingewikkelde onderwerpen die ter sprake komen in de lessen moeilijk zijn uit te leggen in een vreemde taal en daardoor moeilijk zijn te begrijpen voor de leerlingen. Een ander veel genoemd nadeel heeft betrekking op de school in het algemeen, namelijk dat de opstartperiode van het project veel tijd en energie heeft gekost. 13

15 Daarnaast gaven verschillende scholen aan dat het project moeizaam verloopt, weer door de tijd en energie die het kost, maar ook door financiële beperkingen. Een nadeel specifiek genoemd door twee scholen was dat leerkrachten in het begin bijscholing nodig hadden en daarna ook moeten blijven groeien als docent, terwijl er weinig mogelijkheden zijn voor nascholing. Nadelen genoemd door individuele directieleden waren het ontbreken van een voorbeeldschool; de moeilijkheid van het uitleggen van ingewikkelde onderwerpen; dat thematisch werken beter toepasbaar is in lagere groepen, omdat er in lagere groepen minder vaker gebruik wordt gemaakt van lesmethodes dan in de hogere groepen. Tenslotte was er één directielid die meldde dat er een zekere weerstand was, zowel vanuit het team als van ouders, maar dat dit van korte duur was. Resultaten Het merendeel van de ondervraagde scholen meldde dat ze geen verschil hebben gezien in de ontwikkeling van het Nederlands of de kennis van de zaakvakken. Met de uitzondering van één directielid die vertelde dat de leerlingen erop vooruit zijn gegaan sinds de invoering van 15% vvto, lijkt het niveau op de scholen hetzelfde gebleven. Één school beschikte over CITO-cijfers en zag hierin geen afwijkingen vergeleken met de voorgaande jaren. Wel is het belangrijk om te melden dat alle directieleden die geen verschil rapporteerden, erbij zeiden dat het moeilijk is om dit met cijfers te onderbouwen. Een aantal van deze directieleden was van mening dat er wetenschappelijk onderzoek nodig is voordat er definitieve uitspraken kunnen worden gedaan. Opmerkelijke verschillen per groep Op de vraag of er verschillen te zien waren per groep, zijn veel verschillende antwoorden gegeven. Drie scholen gaven aan dat het te vroeg was om verschillen te zien, evenals twee andere scholen waarvan de directieleden vertelden dat leerlingen die al veel met een vreemde taal te maken hebben gehad, als een boost werken voor de rest van de klas. De volgende verschillen waren op individuele scholen te zien: groepen die eerst moeite hadden met de vreemde taal hadden dat later niet meer; leerlingen die op latere leeftijd met een vreemde taal zijn begonnen zien de taal als extra vak en niet als een onderdeel van hun reguliere lesprogramma; de onderbouw is erg enthousiast over de 14

16 vreemde taal maar het enthousiasme in de bovenbouw is afhankelijk van de werkvorm; de motivatie neemt af in de latere groepen; kleuters wennen snel aan de vreemde taal maar in de hogere groepen is het niveauverschil groot, en tenslotte vertelde één directielid dat er groepen zijn die een beetje 'Engels-moe' worden. Haalbaarheid Voorwaarden De door de directieleden meest genoemde voorwaarde voor goed CLIL-onderwijs en de succesvolle implementatie van vvto is een goede beheersing van de vreemde taal door de leerkrachten, en voldoende durf om de taal te gebruiken. Een voorwaarde die even belangrijk wordt geacht is de beschikbaarheid of het zelf maken of aanpassen van goed materiaal en het opstellen van een overzichtelijk curriculum. Daarnaast moeten de leerkrachten goed worden getraind vóór de invoering van het vvto en moeten ze zich ook blijven ontwikkelen op het gebied van de vreemde taal. Ook moeten de leerkrachten open staan om de vreemde taal te gebruiken, en is het nodig dat ze voldoende tijd en energie in het vvto te steken. Tenslotte wordt er door individuele scholen gezegd dat het onderwijs op CLIL moet worden aangepast, dat er communicatie moet zijn met vakmensen, en dat er ook sprake moet zijn van 'écht CLILonderwijs'. Voor elke school beschikbaar? Een meerderheid van de gevraagde directieleden was van mening dat CLILonderwijs voor elke school mogelijk moet worden gemaakt, bijvoorbeeld door middel van een wetswijziging. Er was echter wel een aantal scholen die voorwaarden stelden aan de invoering van CLIL-onderwijs op een school, namelijk dat scholen zelf moeten kunnen kiezen en dat het afhangt van de onderwijsvorm die een school al hanteert. Eén directielid dacht dat het in theorie haalbaar was maar dat het onzeker was of het ook in de praktijk lukt, vooral op scholen waar leerlingen al moeite hebben met de Nederlandse taal. Ten slotte was er één directielid die het gebruik van CLIL als vanzelfsprekend achtte, mits 15

17 de school beschikt over voldoende materiaal en leerkrachten met voldoende vaardigheden. Op vier scholen is expliciet gevraagd of de invoering van CLIL-onderwijs verplicht moest worden gesteld. Twee directieleden waren het hiermee eens, één was er tegen, en één was van mening dat dat waarschijnlijk niet werkt. 15% vvto haalbaar? Hoewel een meerderheid van de directieleden het haalbaar achtten dat 15% van de onderwijstijd aan vvto wordt besteed, zijn er slechts twee die het als een mogelijkheid zien zonder verdere voorwaarden. Drie scholen denken dat het mogelijk is zolang de rest van het onderwijs kwalitatief goed is, evenals twee scholen die het mogelijk achtten mits er moeite wordt gedaan. Overige, apart genoemde voorwaardes zijn: als er bewijs is dat vvto bijdraagt aan de ontwikkeling van taal, lezen, etc.; als het de keuze van de school is om dat te doen; pas na een lange periode waarin het geleidelijk wordt geïmplementeerd; als vvto is ingebed in het curriculum van de school, en als het wordt geïmplementeerd als een groeimodel waarbij er in de lagere klassen met minder uren kan worden begonnen en pas in de hogere klassen sprake is van 15%. Wensen De wensen en verwachtingen van de directieleden voor de toekomst van 15% vvto zijn divers en voor bijna elke school anders. Twee directieleden zien graag meer vrijheid voor scholen om CLIL-onderwijs op te pakken, al dan niet met behulp van een wetswijziging. Ook meer overleg met en een betere overgang naar het voortgezet onderwijs is een wens van twee directieleden. Twee directieleden benadrukken dat de kwaliteit van het huidige onderwijs gewaarborgd blijft. Twee directieleden zien graag de verplichte invoering van vvto met CLIL op Nederlandse basisscholen. Eén directielid meent dat CLIL voor meer nuttige bagage voor basisschoolleerlingen zorgt die zij de rest van hun leven kunnen gebruiken. Ook ziet dit directielid graag eindtoetsen Engels in het basisonderwijs. 16

18 Meer bekendheid over CLIL is de wens van één directielid, evenals dat er een duidelijker beeld over deze vorm van onderwijs komt. Een ander directielid ziet graag dat CLIL een groter onderdeel gaat worden van de lerarenopleiding. Ook wordt niet verwacht dat CLIL verplicht zal worden gesteld in Nederland. Verder wordt de hoop op een betere samenwerking tussen basisscholen voor een betere implementatie van CLIL genoemd. Dit directielid wenst tevens dat er meer materialen beschikbaar worden gesteld voor scholen die willen participeren. Verder werd de verwachting uitgesproken dat meer basisscholen in Nederland meertalig onderwijs zullen geven in de toekomst. Tenslotte wenst één directielid dat er een bronnenboek komt dat wordt gedeeld tussen deelnemende basisscholen en dat door de basisscholen zelf is samengesteld. Toevallig wordt hier al aan gewerkt door een andere school. Leerkrachten Eigen vaardigheden Alle groepsleerkrachten geven aan dat hun taalvaardigheid in ieder geval voldoende is om de lessen te kunnen geven die ze op dit moment aanbieden. Soms ontbreekt het zelfvertrouwen om Engels te spreken voor de klas. Veel groepsleerkrachten volgen cursussen om hun eigen taalvaardigheid in het Engels te verbeteren en meer zelfvertrouwen te krijgen om Engels te spreken (bijv. FCE, Pilgrims). De leerkrachten gaan hierbij ook een week naar Engeland, wat velen van hen erg leerzaam en behulpzaam vinden voor de spreekvaardigheid. Sommige leerkrachten hebben al eerder ervaring opgedaan (bijvoorbeeld in een internationaal bedrijf werkzaam geweest waar veel in het Engels gecommuniceerd moest worden). Groepsleerkrachten geven aan dat hun taalvaardigheid al doende ook nog verbetert. Een leerkracht geeft aan dat ze het niet erg vindt als een leerling hem/haar af en toe verbetert. Veel vakleerkrachten geven aan dat het niveau van de groepsleerkrachten erg uiteenloopt. Een vakleerkracht geeft aan dat ook de mentaliteit en motivatie van de groepsleerkrachten samenhangt met hun taalvaardigheid. Veel leerkrachten zijn naar een CLIL-conferentie of studiedag geweest, hebben een CLIL-training, 17

19 of nascholing gehad, op een enkele uitzondering na. Dit is in combinatie met bovengenoemde cursussen. De groepsleerkrachten geven aan absoluut gebaat te zijn bij de hulp en voorbereidingen die de vakleerkracht verzorgt. Bij ongeveer een derde van de scholen verzorgt de vakleerkracht ook trainingen. De vakleerkrachten, die in de meeste gevallen native speakers zijn, helpen de groepsleerkrachten op weg, en proberen na verloop van tijd de groepsleerkrachten zelfstandiger te laten werken. Qua voorbereiding van de lessen geven de meeste leerkrachten aan dat ze zoveel mogelijk informatie verzamelen rondom een thema. Enkele scholen werken met IPC (international primary curriculum) en volgen dus die thema s. Uitvoering Bij de meeste scholen wordt de onderwijstijd Engels ingevuld met een gedeelte aan CLIL-activiteiten en een gedeelte taalvaardigheid (vaak via een taalmethode). Veel CLIL-materiaal wordt zelf gemaakt of samengesteld, omdat er nog geen Engels- of Duitstalige lesboeken bestaan over vakinhoudelijke zaken. Een aardrijkskundeboek uit Engeland is niet geschikt, omdat dit geschreven is voor moedertaalsprekers en inhoudelijk niet overeenkomt met de Nederlandse kerndoelen. Leerkrachten gebruiken bijvoorbeeld materiaal van de site onestopenglish, IPC, EarlyBird, etc. Scholen werken voor de taalvaardigheidslessen vooral met thema s als de school standaard een thematische aanpak hanteert. In andere gevallen worden de thema's alleen bij CLIL-activiteiten toegepast. Voorbeelden van veel voorkomende thema's zijn: het weer, dieren, eten, de Olympische Spelen, etc. Veel scholen hebben een English corner. In de bijeenkomsten van het Europees Platform zijn ook tips gegeven voor het verzamelen van materiaal. Verder wordt er gebruik gemaakt van werkbladen, powerpoints, films, spelletjes, boeken, stripboeken en poppen. Er wordt bij school I geprobeerd om het thema aan te laten sluiten bij wat ze bijvoorbeeld bij Nederlands krijgen. Over het algemeen verzamelt de vakdocent of native speaker het meeste materiaal. De tijd die op de scholen aan Engels wordt besteed loopt sterk uiteen, zoals te zien is in de onderstaande tabel. NB: niet van alle scholen zijn gegevens van alle groepen verkregen. De gegevens in deze tabel geven een indruk van wat de leerkrachten zelf zeggen te besteden aan Engels. 18

20 Tijd (uren p/w) Groep 1/2 Groep 3/4 Groep 5/6 Groep 7/8 0,5 uur I 1 uur II III IIII II 1,5 uur I III III II 2 uur I I III II 2,5 uur II 3 uur II II II II 3,5 uur 4 uur I Tabel 4: Totale tijd die scholen besteden aan de vreemde taal. De streepjes in de cellen representeren het aantal scholen die aangeven in een bepaalde groep de betreffende tijd per week les te geven in het Engels. Slechts enkele leerkrachten kunnen een duidelijk antwoord geven op de vraag hoeveel tijd van de vvto-lessen aan CLIL-activiteiten wordt besteed. Verder geven leerkrachten aan het moeilijk in te schatten is wat precies wel en geen CLIL is. Slechts zes scholen konden een inschatting geven hoeveel er van de vvto-tijd op CLIL-wijze wordt gewerkt. Hieronder een overzicht. Let op: het gaat hier om een percentage van de totaal aan Engels bestede tijd. Dus als ruim de helft daarvan aan CLIL wordt besteed, valt deze onder de categorie %. % van de vvto-tijd dat met CLIL wordt ingevuld Aantal scholen 0-25% 25-50% % 2 19

15% vvto en FLiPP: ervaringen en resultaten van vroeg vreemdetalenonderwijs. Rick de Graaff Platform vvto Nederland

15% vvto en FLiPP: ervaringen en resultaten van vroeg vreemdetalenonderwijs. Rick de Graaff Platform vvto Nederland 15% vvto en FLiPP: ervaringen en resultaten van vroeg vreemdetalenonderwijs Rick de Graaff Platform vvto Nederland Literatuurstudie ICLON Leiden Expertisecentrum MVT Wat zegt ander onderzoek over vvto?

Nadere informatie

ENGELS als Tweede Taal

ENGELS als Tweede Taal ENGELS als Tweede Taal o.b.s. De Drift de Pol 4a 9444 XE Grolloo 0592-501480 drift@primah.org Inhoudsopgave Inhoud: 1. Inleiding 2. Keuze voor de Engelse taal (Why English?) 3. Vroeg vreemde talenonderwijs

Nadere informatie

Onderzoek Zuid-Afrika

Onderzoek Zuid-Afrika Onderzoek Zuid-Afrika Tweede taalverwerving en tweede taalonderwijs Engels als tweede taal in het basisonderwijs Naam: Kimberly Vermeulen Studentnummer: S1077859 Klas: PLV3B Minor: Internationalisering

Nadere informatie

De kwaliteit van educatieve activiteiten meten. Universiteitsmuseum Utrecht

De kwaliteit van educatieve activiteiten meten. Universiteitsmuseum Utrecht De kwaliteit van educatieve activiteiten meten Universiteitsmuseum Utrecht De kwaliteit van educatieve activiteiten meten Universiteitsmuseum Utrecht Claudia de Graauw Bo Broers Januari 2015 1 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Meer kansen door internationaal basisonderwijs

Meer kansen door internationaal basisonderwijs Meer kansen door internationaal basisonderwijs Initiatiefvoorstel D66, VVD en Groenlinks Oktober 2013 Amsterdam is een wereldstad en de meest internationale stad van het land. De haven, het toerisme, de

Nadere informatie

Met deze brief breng ik u op de hoogte van het plan van aanpak voor Engels in het primair onderwijs. 1

Met deze brief breng ik u op de hoogte van het plan van aanpak voor Engels in het primair onderwijs. 1 >Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA..DEN HAAG Primair Onderwijs IPC 2400 Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 34 031 Wijziging van de Wet op het primair onderwijs en de Wet op de expertisecentra in verband met het regelen van de mogelijkheid een deel van

Nadere informatie

In artikel 18 van de Wet op de expertisecentra wordt na het tweede lid een lid

In artikel 18 van de Wet op de expertisecentra wordt na het tweede lid een lid Voorstel van Wet tot wijziging van de Wet op het primair onderwijs en de Wet op de expertisecentra in verband met het regelen van de mogelijkheid een deel van het onderwijs te geven in de Engelse, Duitse

Nadere informatie

Vroeg vreemdetalenonderwijs. Visiedocument

Vroeg vreemdetalenonderwijs. Visiedocument Vroeg vreemdetalenonderwijs Engels Visiedocument Inhoudsopgave Inleiding 3 Van good naar great vroeg vreemdetalenonderwijs 4 Taskforce vroeg vreemdetalenonderwijs 5 Vroeg vreemdetalenonderwijs in 2025

Nadere informatie

Nieuwsbrief. Interactieve werkvormen in de klaspraktijk. Onderzoeksresultaten en tips voor de praktijk

Nieuwsbrief. Interactieve werkvormen in de klaspraktijk. Onderzoeksresultaten en tips voor de praktijk Interactieve werkvormen in de klaspraktijk Onderzoeksresultaten en tips voor de praktijk Lia Blaton, medewerker Onderzoek naar onderwijspraktijk In het kader van de opdracht van het Steunpunt Gelijke Onderwijskansen

Nadere informatie

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Postbus 90801 2509 LV Den Haag Parnassusplein 5 T 070 333 44 44 F 070 333 44 00 www.rijksoverheid.

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Postbus 90801 2509 LV Den Haag Parnassusplein 5 T 070 333 44 44 F 070 333 44 00 www.rijksoverheid. Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Postbus 90801 2509 LV Den Haag Parnassusplein 5 T 070 333 44 44 F 070 333 44 00 www.rijksoverheid.nl Betreft Reactie op schriftelijke inbreng van de vaste

Nadere informatie

Bijlage 1: Methode. Respondenten en instrumenten

Bijlage 1: Methode. Respondenten en instrumenten Bijlage 1: Methode In deze bijlage doen wij verslag van het tot stand komen van onze onderzoeksinstrumenten: de enquête en de interviews. Daarnaast beschrijven wij op welke manier wij de enquête hebben

Nadere informatie

Rapportage sociaal-emotionele ontwikkeling Playing for Success

Rapportage sociaal-emotionele ontwikkeling Playing for Success Rapportage sociaal-emotionele ontwikkeling Playing for Success Leercentrum Nijmegen Oberon, november 2012 1 Inleiding Playing for Success heeft, naast het verhogen van de taal- en rekenprestaties van de

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 34 031 Wijziging van de Wet op het primair onderwijs en de Wet op de expertisecentra in verband met het regelen van de mogelijkheid een deel van

Nadere informatie

Samenwerkend leren in het modernevreemdetalenonderwijs

Samenwerkend leren in het modernevreemdetalenonderwijs Samenwerkend leren in het modernevreemdetalenonderwijs 1. Naam: 25 2. School: 25 3. Welk(e) vak(ken) doceert u momenteel? Engels 60,0% 15 Frans 24,0% 6 Duits 12,0% 3 Spaans 4,0% 1 1 of 14 4. Welke graad

Nadere informatie

Engelse taal. Kennisbasis Engelse taal op de Pabo

Engelse taal. Kennisbasis Engelse taal op de Pabo Engelse taal Belang van het vak Engels geven in het basisonderwijs is investeren in de mensen van de toekomst die studeren, werken en recreëren in verschillende landen van Europa en de wereld. Door de

Nadere informatie

GROTE OUDER- EN LEERLINGENENQUETE 2010

GROTE OUDER- EN LEERLINGENENQUETE 2010 GROTE OUDER- EN LEERLINGENENQUETE 2010 1 Algemeen In 2010 is er een Grote Ouder- en Leerlingenenquete geweest. Het onderzoek is uitgevoerd door het bekende bureau Beekveld en Terpstra. Alle ouders en de

Nadere informatie

Nieuwe didactiek vwo 2 en 3 Connect College: resultaten van een onderzoek. Prof. dr. Perry den Brok

Nieuwe didactiek vwo 2 en 3 Connect College: resultaten van een onderzoek. Prof. dr. Perry den Brok Nieuwe didactiek vwo 2 en 3 Connect College: resultaten van een onderzoek Prof. dr. Perry den Brok Betrokkenen Connect College (opdrachtgever) Kennisnet (subsidie onderzoek) Technische Universiteit Eindhoven

Nadere informatie

In het kleuteronderwijs is dat al zo, in leerjaar 3 wordt hierop voortgebouwd. Early childhood education besteedt daar ook aandacht aan.

In het kleuteronderwijs is dat al zo, in leerjaar 3 wordt hierop voortgebouwd. Early childhood education besteedt daar ook aandacht aan. STAKEHOLDERS CONFERENTIE donderdag 11 augustus 2011 Methodeontwikkeling - 3 (MO-3) Stellingen Eens Weet Oneens 1. Het onderwijs moet aansluiten bij de situatie waar kinderen naar de universiteit gaan.

Nadere informatie

Enquête stichting Parentes Zoetermeer

Enquête stichting Parentes Zoetermeer Enquête stichting Parentes Zoetermeer In de afgelopen weken hebt u de mogelijkheid gehad om d.m.v. onze enquête uw stem te laten horen over diverse punten die spelen binnen onze stichting Parentes. In

Nadere informatie

EFFECTEN VAN DE WEEKEND- SCHOOL VAN STICHTING WITTE TULP. - eindrapport - dr. Marga de Weerd. Amsterdam, november 2009

EFFECTEN VAN DE WEEKEND- SCHOOL VAN STICHTING WITTE TULP. - eindrapport - dr. Marga de Weerd. Amsterdam, november 2009 EFFECTEN VAN DE WEEKEND- SCHOOL VAN STICHTING WITTE TULP - eindrapport - dr. Marga de Weerd Amsterdam, november 2009 Regioplan Beleidsonderzoek Nieuwezijds Voorburgwal 35 1012 RD Amsterdam Tel.: +31 (0)20-5315315

Nadere informatie

2013-2017. Huiswerkbeleid

2013-2017. Huiswerkbeleid 01-017 Huiswerkbeleid Inhoudsopgave Beschrijving doelgroep Visie op onderwijs Basisvisie Leerinhouden/Activiteiten De voor- en nadelen van het geven van huiswerk Voordelen Nadelen Richtlijnen voor het

Nadere informatie

Toelichting competenties

Toelichting competenties Toelichting competenties De vraag van dit onderzoek was of leerkrachten, intern begeleiders en schoolleiders die werken met nieuwkomers aanvullende of extra competenties nodig hebben bovenop de bekwaamheidseisen

Nadere informatie

Primair Onderwijs po 079-3232.333 Voorgezet onderwijs vo 079-3232.444

Primair Onderwijs po 079-3232.333 Voorgezet onderwijs vo 079-3232.444 Voorlichtingspublicatie Betreft de onderwijssector(en) Informatie CFI/ICO Primair Onderwijs po 079-3232.333 Voorgezet onderwijs vo 079-3232.444 Wet van 9 december 2005, houdende opneming in de Wet op het

Nadere informatie

My name is Tom is een methode Engels voor alle groepen van de basisschool.

My name is Tom is een methode Engels voor alle groepen van de basisschool. My name is Tom is een methode Engels voor alle groepen van de basisschool. My name is Tom biedt een doorlopende leerlijn Engels voor alle groepen van de basisschool. Met My name is Tom leren de kinderen

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Docenten in het hoger onderwijs zijn experts in wát zij doceren, maar niet noodzakelijk in hóe zij dit zouden moeten doen. Dit komt omdat zij vaak weinig tot geen training hebben gehad in het lesgeven.

Nadere informatie

Rapport Docent i360. Test Kandidaat

Rapport Docent i360. Test Kandidaat Rapport Docent i360 Naam Test Kandidaat Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Sterkte/zwakte-analyse 3. Feedback open vragen 4. Overzicht competenties 5. Persoonlijk ontwikkelingsplan Inleiding Voor u ligt het

Nadere informatie

SWINXS BESCHRIJVING. Wat is het? Voor wie is het? Hoe werkt het?

SWINXS BESCHRIJVING. Wat is het? Voor wie is het? Hoe werkt het? BESCHRIJVING SWINXS Wat is het? De Swinxs is een game console die zowel binnen- als buiten gebruikt kan worden voor actieve spellen. De Swinxs stuurt het spel aan met behulp van spraak. De console praat,

Nadere informatie

Wat te doen met zwakke begrijpend lezers?

Wat te doen met zwakke begrijpend lezers? Wat te doen met zwakke begrijpend lezers? Cor Aarnoutse Wat doe je met kinderen die moeite hebben met begrijpend lezen? In dit artikel zullen we antwoord geven op deze vraag. Voor meer informatie verwijzen

Nadere informatie

Engels op topniveau. Cambridge Certificates voor alle leerlingen

Engels op topniveau. Cambridge Certificates voor alle leerlingen Engels op topniveau Cambridge Certificates voor alle leerlingen Waarom? De toename van het gebruik van het Engels in de wereld is een feit. Het is de taal van veel games en websites, van veel films, televisieseries

Nadere informatie

Beroepsproducten. Tweetalig basisonderwijs vanaf groep 1. Voorbereiding pilot Tweetalig primair onderwijs. Media, Informatie en Communicatie

Beroepsproducten. Tweetalig basisonderwijs vanaf groep 1. Voorbereiding pilot Tweetalig primair onderwijs. Media, Informatie en Communicatie Beroepsproducten Tweetalig basisonderwijs vanaf groep 1 Voorbereiding pilot Tweetalig primair onderwijs Foto: Jacqueline van Kuler Jacqueline van Kuler Studentnummer: 500636373 Media, Informatie en Communicatie

Nadere informatie

Voorwoord. Wij wensen u veel plezier en inzicht in het gebruik van de leerlijnen! Team Mondomijn. Bedankt!

Voorwoord. Wij wensen u veel plezier en inzicht in het gebruik van de leerlijnen! Team Mondomijn. Bedankt! leerlijnen Engels Voorwoord Mondomijn is een innovatieve, integrale samenwerking tussen Qliq primair onderwijs en Korein Kinderplein. Samen bieden we een eigentijdse vorm van onderwijs en kinderopvang.

Nadere informatie

Taalbeleid op de rails

Taalbeleid op de rails Taalbeleid op de rails In het kader van haar masteropleiding Professioneel Meesterschap ontwikkelde Anne- Marie Westdorp taalbeleid voor haar school, Revius Wijk in Wijk bij Duurstede. Na een aarzelende

Nadere informatie

Bron: Handleiding bij feedbackkader, Marjoleine Dobbelaer, Onderwijsinspectie 2013

Bron: Handleiding bij feedbackkader, Marjoleine Dobbelaer, Onderwijsinspectie 2013 Effectief feedback geven en ontvangen Bron: Handleiding bij feedbackkader, Marjoleine Dobbelaer, nderwijsinspectie 2013 Inleiding Deze handleiding is geschreven ter ondersteuning van het gebruik van het

Nadere informatie

Tweetalig Gymnasium Tweetalig Atheneum. Bilingual Education FOTO: PIETER TROOST

Tweetalig Gymnasium Tweetalig Atheneum. Bilingual Education FOTO: PIETER TROOST Tweetalig Gymnasium Tweetalig Atheneum 2015 CHRISTELIJK LYCEUM ZEIST Bilingual Education FOTO: PIETER TROOST Introductie leerjaar 1 FOTO: FOTO: JEROEN JEROEN SOETENS SOETENS Waarom tweetalig onderwijs?

Nadere informatie

Ontwikkelingsgericht onderwijs

Ontwikkelingsgericht onderwijs Ontwikkelingsgericht onderwijs Leren op de John F. Kennedyschool De basisschool van onze zoon, de John F. Kennedyschool te Zutphen, is dit schooljaar begonnen met een nieuwe manier van werken. Ze zijn

Nadere informatie

Onderwijskundig Jaarplan ( OKJP) OnderwijsKundig JaarVerslag ( OKJV)

Onderwijskundig Jaarplan ( OKJP) OnderwijsKundig JaarVerslag ( OKJV) Werken aan kwaliteit op De Schakel Hieronder leest u over hoe wij zorgen dat De Schakel een kwalitatief goede (excellente) school is en blijft. U kunt ook gegevens vinden over de recent afgenomen onderzoeken

Nadere informatie

Duits in het MBO: Deutsch für den Beruf. Keuzedeel Duits: het onderwijsmodel Auteur: Marianne Driessen

Duits in het MBO: Deutsch für den Beruf. Keuzedeel Duits: het onderwijsmodel Auteur: Marianne Driessen Duits in het MBO: Deutsch für den Beruf Keuzedeel Duits: het onderwijsmodel Auteur: Marianne Driessen I Inhoud 1 Hoe leer je Duits?... 1 1.1 Visie op het leren van een vreemde taal... 1 1.2 Visie keuzedeel

Nadere informatie

Engels in het Amsterdamse basisonderwijs. Onderzoek, Informatie en Statistiek

Engels in het Amsterdamse basisonderwijs. Onderzoek, Informatie en Statistiek Engels in het Amsterdamse basisonderwijs In opdracht van: Onderwijs, Jeugd en Zorg Projectnummer: Lotje Cohen MSc Merel van der Wouden MSc dr. Esther Jakobs Bezoekadres: Oudezijds Voorburgwal Postbus,

Nadere informatie

Meedoen met de Monitor

Meedoen met de Monitor Meedoen met de Monitor Een school die deelneemt aan de Monitor de Bibliotheek op school wil doelgericht samenwerken met de bibliotheek om de taalontwikkeling van de leerlingen te stimuleren. Dat gebeurt

Nadere informatie

Schets van het onderwijsprogramma Route 3, 12 16 jaar vmbo kader/gl/tl

Schets van het onderwijsprogramma Route 3, 12 16 jaar vmbo kader/gl/tl Schets van het onderwijsprogramma Route 3, 12 16 jaar vmbo kader/gl/tl De leerlingen in route 3 uitstroomprofiel vmbo k/gl/t worden voorbereid op instroom in de onderbouw van het vmbo (kader, gemengde

Nadere informatie

Suggesties om de aansluiting van groep 8 naar het voortgezet onderwijs te verbeteren

Suggesties om de aansluiting van groep 8 naar het voortgezet onderwijs te verbeteren Van PO naar VO Suggesties om de aansluiting van groep 8 naar het voortgezet onderwijs te verbeteren SUGGESTIE 1: Informatie van een brugklasleerling Brugklasleerlingen infomeren leerlingen uit groep 8

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2015 2016 34 031 Wijziging van de Wet op het primair onderwijs en de Wet op de expertisecentra in verband met het regelen van de mogelijkheid een deel van

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Dit proefschrift gaat over de invloed van inductieprogramma s op het welbevinden en de professionele ontwikkeling van beginnende docenten, en welke specifieke kenmerken van inductieprogramma s daarvoor

Nadere informatie

GEBRUIK TALEN OM TE LEREN EN LEER OM TALEN TE GEBRUIKEN

GEBRUIK TALEN OM TE LEREN EN LEER OM TALEN TE GEBRUIKEN GEBRUIK TALEN OM TE LEREN EN LEER OM TALEN TE GEBRUIKEN Anne Maljers De toekomst, die maak je zelf! 2 Een introductie tot tweetalig onderwijs voor jongeren en hun ouders Deze folder gaat over het leren

Nadere informatie

Doel van deze presentatie is

Doel van deze presentatie is Doel van deze presentatie is Oplossingsgericht? Sjoemelen? Evaluatie van de praktische oefening. Verbetersuggesties qua oplossingsgerichtheid (niet met betrekking tot de inhoud van de gebruikte materialen)

Nadere informatie

Morele vorming in het voortgezet onderwijs Een peiling onder leidinggevenden en ouders

Morele vorming in het voortgezet onderwijs Een peiling onder leidinggevenden en ouders Morele vorming in het voortgezet onderwijs Een peiling onder leidinggevenden en ouders Auteurs: Drs. G. van der Meulen Referentie: WvdJ/SL 11.0426 Datum: maart 2007 Het lectoraat Morele vorming in het

Nadere informatie

Onderzoek Passend Onderwijs

Onderzoek Passend Onderwijs Rapportage Onderzoek passend onderwijs In samenwerking met: Algemeen Dagblad Contactpersoon: Ellen van Gaalen Utrecht, augustus 2015 DUO Onderwijsonderzoek drs. Liesbeth van der Woud drs. Tanya Beliaeva

Nadere informatie

Voorwoord. Graag bedanken we iedereen die een bijdrage heeft geleverd aan dit document:

Voorwoord. Graag bedanken we iedereen die een bijdrage heeft geleverd aan dit document: leerlijnen Voorwoord Mondomijn is een innovatieve samenwerking tussen Qliq primair onderwijs en Korein Kinderplein. Samen bieden we een eigentijdse vorm van onderwijs en kinderopvang. Ons uitgangspunt?

Nadere informatie

Woordenschatverwerving & taalontwikkelend lesgeven

Woordenschatverwerving & taalontwikkelend lesgeven Woordenschatverwerving & taalontwikkelend lesgeven Wilma van der Westen Project Docenten aan zet bij taal in alle vakken Utrecht 7 november 2012 Even voorstellen: Bestuurslid Het Schoolvak Nederlands HSN

Nadere informatie

Succesvolle toepassing van 360 graden feedback: De keuze van het 360 instrument en de voorbereiding op het 360 traject

Succesvolle toepassing van 360 graden feedback: De keuze van het 360 instrument en de voorbereiding op het 360 traject Succesvolle toepassing van 360 graden feedback: De keuze van het 360 instrument en de voorbereiding op het 360 traject Augustus 2011 Waar werknemers onderdeel zijn van een organisatie, wordt beoordeeld.

Nadere informatie

Tweetalig Gymnasium Tweetalig Atheneum. Bilingual Education FOTO: JEROEN SOETENS

Tweetalig Gymnasium Tweetalig Atheneum. Bilingual Education FOTO: JEROEN SOETENS Tweetalig Gymnasium Tweetalig Atheneum Bilingual Education FOTO: JEROEN SOETENS CHRISTELIJK LYCEUM ZEIST 2013 Introductie leerjaar 1 FOTO: FOTO: JEROEN JEROEN SOETENS SOETENS Waarom tweetalig onderwijs?

Nadere informatie

Obs De Bouwsteen maart 2014. Notitie huiswerkbeleid OBS DE BOUWSTEEN

Obs De Bouwsteen maart 2014. Notitie huiswerkbeleid OBS DE BOUWSTEEN Notitie huiswerkbeleid OBS DE BOUWSTEEN Huiswerkbeleid OBS de Bouwsteen Waarom geven we huiswerk? Welk huiswerk geven we? Welke rol hebben ouders? Welke rol heeft school? Inleiding Na een discussie in

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

Project kansarme leerlingen

Project kansarme leerlingen Email: Info@studo.nl Website: www.studo.nl Studiecentrum: Archipelstraat 292 6524 LR Nijmegen Postadres: St. Annastraat169a 6524 ET Nijmegen Telefoon: 024-3010035 KvK: 09186576 IBAN: NL66RABO0144033682

Nadere informatie

Verslag ouderavond FIT(s) OP DE KRING

Verslag ouderavond FIT(s) OP DE KRING Verslag ouderavond FIT(s) OP DE KRING In gesprek met elkaar. Uitwerking van de stellingen. De onderstaande stellingen hebben we deze avond besproken onder elke stelling staan een aantal opmerkingen die

Nadere informatie

Onlinelerenleren.nl. Leren studeren voor nu én later. E-training methodes voor groep 8 t/m examenjaar VO

Onlinelerenleren.nl. Leren studeren voor nu én later. E-training methodes voor groep 8 t/m examenjaar VO Onlinelerenleren.nl Leren studeren voor nu én later E-training methodes voor groep 8 t/m examenjaar VO De Maltha Groep, al meer dan 32 jaar een voorloper op het gebied van leerlingbegeleiding en onderwijsproducten.

Nadere informatie

Basisschool 't Maxend, Nistelrode, Ouders

Basisschool 't Maxend, Nistelrode, Ouders Basisschool 't Maxend, Nistelrode, Ouders Aantal respondenten: 134 14-11-2010 Basisschool 't Maxend, Nistelrode, Ouders 1 / 9 Welkomstblad Fijn dat u mee wilt werken aan dit onderzoek. De vragen gaan over

Nadere informatie

RESULTATEN. Rapportage bs Overhoven, Sittard

RESULTATEN. Rapportage bs Overhoven, Sittard RESULTATEN Rapportage bs Overhoven, Sittard 2014 1 ALGEMEEN 1.1 Inleiding Algemeen Het instrument de Kwaliteitsvragenlijst is een hulpmiddel om de kwaliteit van de school en/of het schoolbestuur in kaart

Nadere informatie

Enquête over beleid en praktijk van instructies in Informatievaardigheden in Nederlandse universiteiten

Enquête over beleid en praktijk van instructies in Informatievaardigheden in Nederlandse universiteiten Enquête over beleid en praktijk van instructies in Informatievaardigheden in Nederlandse universiteiten Subgroep Informatievaardigheden van de UKB werkgroep Learning Spaces Anneke Dirkx (UL) Marjolein

Nadere informatie

SAMENVATTING onderzoek. Playing for Success

SAMENVATTING onderzoek. Playing for Success SAMENVATTING onderzoek SAMENVATTING onderzoek is een naschools programma voor leerlingen uit de groepen 6, 7 en 8 van de basisschool die (tijdelijk) minder goed functioneren op school dan zij zouden kunnen.

Nadere informatie

TEVREDENHEIDSONDERZOEK

TEVREDENHEIDSONDERZOEK verslag van het TEVREDENHEIDSONDERZOEK afgenomen in NOVEMBER 2014 Inleiding Eén keer in de twee jaar wordt er een tevredenheidsonderzoek gehouden. Ouders, leerlingen van groep 5, 6, 7 en 8 en personeelsleden

Nadere informatie

Onderwijsgemeenschap Titus Brandsma, Hengelo, Ouder vragenlijst oktober 2014 De Akker

Onderwijsgemeenschap Titus Brandsma, Hengelo, Ouder vragenlijst oktober 2014 De Akker Onderwijsgemchap Titus Brandsma, Hengelo, Ouder vragenlijst oktober 2014 De Akker Aantal respondenten: 76 02-10-2015 Onderwijsgemchap Titus Brandsma, Hengelo, Ouder vragenlijst oktober 2014 De Akker 1

Nadere informatie

Brochure versie 1 februari 2015

Brochure versie 1 februari 2015 Brochure versie 1 februari 2015 Pilot tweetalig primair onderwijs in Nederland Op 1 januari 2014 is onder leiding van het EP Nuffic een pilot gestart voor een beperkt aantal basisscholen met als doel invoering

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG >Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Primair Onderwijs Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ Den Haag

Nadere informatie

Huiswerkbeleid Onderwijsteam 7

Huiswerkbeleid Onderwijsteam 7 Huiswerkbeleid Onderwijsteam 7 Inleiding: Het onderwijs op school is er onder meer op gericht de verantwoordelijkheid en zelfstandigheid van de leerlingen te vergroten. Ook het maken van huiswerk levert

Nadere informatie

Overzicht. Onderzoekstaal. TOHBO Inholland. Taalbeleid Inholland 5-3-2013

Overzicht. Onderzoekstaal. TOHBO Inholland. Taalbeleid Inholland 5-3-2013 Overzicht Onderzoekstaal Dorian de Haan Lectoraat Ontwikkelingsgericht Onderwijs Studiedag Domein Onderwijs, leren en levensbeschouwing 12 april 2012 Taal: Taalbeleid Inholland Onderzoek: Onderzoek Domein

Nadere informatie

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 In het leven van alle dag speelt Wetenschap en Techniek (W&T) een grote rol. We staan er vaak maar weinig bij stil, maar zonder de vele uitvindingen in de wereld van

Nadere informatie

Visitatie Tweetalig Onderwijs Rapport

Visitatie Tweetalig Onderwijs Rapport Visitatie Tweetalig Onderwijs Rapport School Farel College Amersfoort Rector/directeur Dhr. J. Rozema Adres Paladijnenweg 101 Postcode en Plaats 3813 DC Amersfoort Tel.nr/fax.nr 033 4229020 / 033 4728601

Nadere informatie

Vragenlijst Schoolverlaters 2015

Vragenlijst Schoolverlaters 2015 Vragenlijst Schoolverlaters 2015 Uitslagen Vragenlijst De Ark Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 1 Inleiding... 2 De vragenlijst... 3 Gegevens... 3 Schoolgegevens... 4 Periode van afname... 4 Aantal respondenten...

Nadere informatie

Verantwoording van ons onderwijs

Verantwoording van ons onderwijs Verantwoording van ons onderwijs Veenendaal, 3-7-2014 Beste ouder(s)/verzorger(s), Door middel van dit schrijven willen we ons onderwijs verantwoorden aan u als ouders. Heeft u vragen of opmerkingen over

Nadere informatie

Werkinstructie invuller kijklijst

Werkinstructie invuller kijklijst Werkinstructie invuller kijklijst 1. Inleiding: De peuterspeelzaal en het kinderdagverblijf vinden het belangrijk een bijdrage te leveren aan de doorgaande ontwikkelingslijn van kinderen. Om de overgang

Nadere informatie

2. Waar staat de school voor?

2. Waar staat de school voor? 2. Waar staat de school voor? Missie en Visie Het Rondeel gaat uit van de Wet op het Basisonderwijs. Het onderwijs omvat de kerndoelen en vakgebieden die daarin zijn voorgeschreven. Daarnaast zijn ook

Nadere informatie

Op weg naar betekenisvol onderwijs en onderzoekend en actief leren.

Op weg naar betekenisvol onderwijs en onderzoekend en actief leren. Basisschool De Buitenburcht Op weg naar betekenisvol onderwijs en onderzoekend en actief leren. Dit is de beknopte versie van het schoolplan 2015-2019 van PCB de Buitenburcht in Almere. In het schoolplan

Nadere informatie

OBS A.M.G. Schmidt 7 februari 2014

OBS A.M.G. Schmidt 7 februari 2014 OBS A.M.G. Schmidt 7 februari 2014 Managementrapportage Scholengemeenschap Veluwezoom wil periodiek meten hoe de tevredenheid is onder haar belangrijkste doelgroepen: leerlingen, ouders, leerkrachten en

Nadere informatie

Hoofdstuk 8 Kenmerken van de thuisomgeving

Hoofdstuk 8 Kenmerken van de thuisomgeving Hoofdstuk 8 Kenmerken van de thuisomgeving De relatie tussen leesvaardigheid en de ervaringen die een kind thuis opdoet is in eerder wetenschappelijk onderzoek aangetoond: ouders hebben een grote invloed

Nadere informatie

Inge Test 07.05.2014

Inge Test 07.05.2014 Inge Test 07.05.2014 Inge Test / 07.05.2014 / Bemiddelbaarheid 2 Bemiddelbaarheidsscan Je hebt een scan gemaakt die in kaart brengt wat je kans op werk vergroot of verkleint. Verbeter je startpositie bij

Nadere informatie

Pilot Tweetalig Basisonderwijs 2014-2019. Basisschool Haagsche SchoolVereeniging

Pilot Tweetalig Basisonderwijs 2014-2019. Basisschool Haagsche SchoolVereeniging Pilot Tweetalig Basisonderwijs 2014-2019 Basisschool Haagsche SchoolVereeniging Basisschool HSV Nassaulaan 26 2514 JT Den Haag Projectplan TPO HSV versie 2014 06 18 Pagina 1 Inleiding De Basisschool Haagsche

Nadere informatie

Medewerkerstevredenheidsonderzoek Fictivia 2008.V.

Medewerkerstevredenheidsonderzoek Fictivia 2008.V. Medewerkerstevredenheidsonderzoek Fictivia 2008.V. Opdrachtgever: Uitvoerder: Plaats: Versie: Fictivia B.V. Junior Consult Groningen Fictief 1 Inhoudsopgave Inleiding 3 Directieoverzicht 4 Leiderschap.7

Nadere informatie

Rondleiding door de digitale omgeving op www.tumult.nl en alle mogelijkheden om er een activerende les mee te geven

Rondleiding door de digitale omgeving op www.tumult.nl en alle mogelijkheden om er een activerende les mee te geven Tumult Kick-off Voor wie: Docenten die (voor het eerst) aan de slag gaan met het lesmateriaal van Tumult. NB Ook andere docenten van de school zijn van harte welkom! Samen een goede start van het schooljaar

Nadere informatie

Strategisch lezen voor beroep en studie

Strategisch lezen voor beroep en studie Strategisch lezen voor beroep en studie Roos Scharten (Expertisecentrum Nederlands) Georgia Vasilaras (ROC de Leijgraaf) Edith Vissers (KPC Groep) 9 december 2015 Leijgraaf: het uitgangspunt! Elke professional

Nadere informatie

Uitgegeven: 3 februari 2010. 2010, no. 10 PROVINCIAAL BLAD VAN FRYSLAN

Uitgegeven: 3 februari 2010. 2010, no. 10 PROVINCIAAL BLAD VAN FRYSLAN Uitgegeven: 3 februari 2010 2010, no. 10 PROVINCIAAL BLAD VAN FRYSLAN BELEIDSREGEL voor het verkrijgen van een partiële ontheffing voor het vak Fries in het primair en voortgezet onderwijs in de provincie

Nadere informatie

ONDERZOEK. Heterogene en homogene klassen 3 H/V

ONDERZOEK. Heterogene en homogene klassen 3 H/V ONDERZOEK Heterogene en homogene klassen 3 H/V In opdracht van: Montessori Lyceum Amsterdam Joram Levison Jeroen Röttgering Lisanne Steemers Wendelin van Overmeir Esther Lap Inhoudsopgave Inhoudsopgave

Nadere informatie

Aan de ouders/verzorgers van Kiem onderwijs en opvang. Uden, juni 2015. Geachte ouders/verzorgers,

Aan de ouders/verzorgers van Kiem onderwijs en opvang. Uden, juni 2015. Geachte ouders/verzorgers, Aan de ouders/verzorgers van Kiem onderwijs en opvang Uden, juni 2015 Geachte ouders/verzorgers, In deze brief willen we u informeren over de voortgang van de tevredenheidsonderzoeken. De basisschool van

Nadere informatie

Beoordelingsrapport. Keimaat is een product van b&t begeleiding en training B.V.

Beoordelingsrapport. Keimaat is een product van b&t begeleiding en training B.V. Beoordelingsrapport Keimaat is een product van b&t begeleiding en training B.V. Beoordelingsrapport van: mevr. K. Rozegeur Dit beoordelingsrapport is gemaakt op: 8 juli 2010 Beoordelingsperiode: augustus

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek. Rapportage over de tevredenheid van de jongeren die een programma volgen bij Prins Heerlijk.

Tevredenheidsonderzoek. Rapportage over de tevredenheid van de jongeren die een programma volgen bij Prins Heerlijk. Tevredenheidsonderzoek Rapportage over de tevredenheid van de jongeren die een programma volgen bij Prins Heerlijk. Stichting Buitengewoon leren & werken Prins Heerlijk Juni 2013 Stichting Buitengewoon

Nadere informatie

Doorlopende leerlijnen taal: ervaringen met 3 scholen

Doorlopende leerlijnen taal: ervaringen met 3 scholen Ronde 5 Bert de Vos APS, Utrecht Contact: b.devos@aps.nl Doorlopende leerlijnen taal: ervaringen met 3 scholen 1. Over de drempels met taal Het rapport Over de drempels met taal is al ruim een jaar oud.

Nadere informatie

Hoe ver is de lat voor taal opgeschoven? Stand van zaken talenbeleid basis- en secundair onderwijs Bijlage bij persbericht 16/12/2008

Hoe ver is de lat voor taal opgeschoven? Stand van zaken talenbeleid basis- en secundair onderwijs Bijlage bij persbericht 16/12/2008 Hoe ver is de lat voor taal opgeschoven? Stand van zaken talenbeleid basis- en secundair onderwijs Bijlage bij persbericht 16/12/28 Met de talenbeleidsnota De lat hoog voor talen. Goed voor de sterken,

Nadere informatie

Bijlage 1 Interviewleidraad voor het interview met locatiemanagers

Bijlage 1 Interviewleidraad voor het interview met locatiemanagers 245 Bijlage 1 Interviewleidraad voor het interview met locatiemanagers Datum van het interview : Vensterschool: Introductie: Het GION doet onderzoek naar de ontwikkeling van vier Vensterscholen: Vinkhuizen,

Nadere informatie

Handleiding kwaliteit vvto Engels

Handleiding kwaliteit vvto Engels Handleiding kwaliteit vvto Engels Inhoud 1 Inleiding 3 2 Ter voorbereiding 3 3 Startmoment 3 4 Het vvto-model 4 5 Toelichting op het vvto-model 6 6 Ideaalprofiel van vvto-leerkracht 9 7 Toelichting op

Nadere informatie

ONDERWIJSONTWIKKELING - ACTIVERENDE DIDACTIEK

ONDERWIJSONTWIKKELING - ACTIVERENDE DIDACTIEK ONDERWIJSONTWIKKELING - ACTIVERENDE DIDACTIEK Iedereen heeft er de mond van vol: Het beste uit de leerling halen Recht doen aan verschillen van leerlingen Naast kennis en vaardigheden, aandacht voor het

Nadere informatie

TULE inhouden & activiteiten Engels. Kerndoel 13. Toelichting en verantwoording

TULE inhouden & activiteiten Engels. Kerndoel 13. Toelichting en verantwoording TULE - ENGELS KERNDOEL 13 12 TULE inhouden & activiteiten Engels Kerndoel 13 De leerlingen leren informatie te verwerven uit eenvoudige gesproken en geschreven Engelse teksten. Toelichting en verantwoording

Nadere informatie

ENQUÊTE: toetsing op maat

ENQUÊTE: toetsing op maat ENQUÊTE: toetsing op maat Bezoekers van de website van de PO-Raad konden hun mening geven over toetsing op maat. Tussen 22 januari en 6 februari 2013 hebben 201 mensen de enquête volledig ingevuld. De

Nadere informatie

Zomerscholen. Kees Broekhof Sardes

Zomerscholen. Kees Broekhof Sardes Zomerscholen Kees Broekhof Sardes Agenda Kader: bestuursafspraken Doelgroepen Doelen en ambities Kwaliteit Kwantiteit Ervaringen in Utrecht en elders Bestuursafspraken zomerschool Doelgroepen: kinderen

Nadere informatie

SURFACE BESCHRIJVING. Wat is het? Voor wie is het? Hoe werkt het? De Surface in het onderwijs

SURFACE BESCHRIJVING. Wat is het? Voor wie is het? Hoe werkt het? De Surface in het onderwijs BESCHRIJVING SURFACE Wat is het? De Surface is een liggend 30 inch beeldscherm op een tafel waaraan meerdere kinderen tegelijk kunnen werken. Zij bedienen de Surface met hun handen. Het apparaat kan 52

Nadere informatie

Basislessen Bewegingsonderwijs in de speelzaal

Basislessen Bewegingsonderwijs in de speelzaal Basislessen Bewegingsonderwijs in de speelzaal 34 Aan de methodereeks Basislessen Bewegingsonderwijs is een nieuw deel toegevoegd. Een methode bewegingsonderwijs voor kleuters in de speelzaal. Het lijvige

Nadere informatie