D4.2. Didactisch concept voor de IT-Peer training in Nederland

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "D4.2. Didactisch concept voor de IT-Peer training in Nederland"

Transcriptie

1 GEEF HET DOOR! Peer-to-peer training voor jongeren over slimmer en duurzamer gebruik van dagelijkse IT D4.2. Didactisch concept voor de IT-Peer training in Nederland

2 15/04/2015 Contract N : IEE/12/997/SI Start datum project: 03/04/2013 Einde project: 02/04/2016 Auteurs: Sylvia Breukers (DuneWorks) Timmy de Vos (DuneWorks) Ron Broeders (SmartHomes) Els Rommes (Radboud Universiteit Nijmegen) Vragen of info: facebook.com/green.use instagram.com/useitsmartly# twitter.com/useitsmartly

3 Inhoudsopgave 1. Introductie Achtergrond: peer-to-peer training voor duurzamer IT gebruik onder jongeren Over het Europese project UseITSmartly Achtergrond ontwikkeling didactisch concept Doelgroep Leerdoelen en vertaling voor thema s energie, gedrag, internet Opzetten, geven en evalueren van de Smart IT Coach Training Leercycli en keuze voor werkvormen Basis inhoudelijk Basisvaardigheden Begeleiding en coaching van de leerlingen: Evaluatie en verbetering Bijlagen Bijlage 1: Voorbeeld opzet training Bijlage 2. Voorbeelden van werkbladen Bijlage 3. Ptt: Introductie Smart IT Coach training Bijlage 4. Ptt : Slim IT gebruik en peer-to-peer en multipliers Bijlage 5: Ptt: Demontage Workshop Bijlage 6: Ptt: Internet en energie Bijlage 7: Ptt: Slim energiegebruik

4 1. Introductie 1.1 Achtergrond: peer-to-peer training voor duurzamer IT gebruik onder jongeren Smartphones, tablets, PC s, gaming consoles, het maakt deel uit van ons dagelijks leven. We kunnen bijna niet meer zonder. Hetzelfde geldt voor online zijn en het gebruik van social media zoals Twitter, Facebook en Instagram. Jongeren zijn mogelijk nog sterker vergroeid met IT. IT maakt ons dagelijks leven gemakkelijker, interessanter, interactiever. Maar het kost ook energie en grondstoffen. Bovendien belandt afgedankte hardware op een groeiende berg E-waste. Verder levert de overdaad aan informatie en interactie ook stress op. Kortom dit doet de vraag rijzen: kan ons IT gebruik niet beter, slimmer en duurzamer?! Het Europese project Use IT Smartly wil jongeren aanmoedigen om zich bewuster te worden van hun dagelijkse IT gebruik (zoals bellen; social media; filmpjes en muziek streamen; gaming; PC gebruik thuis en op school; TV). Niet door ze te vertellen hoe het anders moet, maar door jongeren zelf te laten bedenken en ontdekken hoe het anders en om vervolgens hun leeftijdsgenoten enthousiast te maken over duurzamer IT gebruik door middel van peer-to-peer communicatie. Want naar wie luisteren jongeren nou beter dan naar hun eigen leeftijdsgenoten? Dat is de insteek van de peer-to-peer benadering. De Smart IT Coach 1 training heeft een tweeledig doel. De deelnemende jongeren leren: 1. over duurzaam IT gebruik 2. hoe ze leeftijdsgenoten bewuster kunnen maken van hun dagelijkse IT gebruik en wat de mogelijkheden zijn om deze dagelijkse gedragingen wat te verduurzamen (zie fig 1 bijvoorbeeld) Figuur 1 Voorbeelden van veranderingen die het dagelijkse IT gebruik wat duurzamer maken 1 We gebruiken de term Smart IT Coach (IT-peer-educator) 4

5 Tijdens de Smart IT Coach training krijgen jongeren informatie over achtergronden en problemen rondom de gehele IT-keten: de levenscyclus van de hardware, de ecologische voetafdruk, kwesties met betrekking tot grondstoffen, elektronisch afval, eindgebruikers en hun gedragingen. Verder leren ze over: "Groene of "Schone IT het bewuster en slimmer gebruik van elektronische apparaten en communicatiemiddelen het belang van energiebesparing op het gebied van IT mogelijkheden om anderen in hun keuzes en gedragingen te beïnvloeden. Ze gaan heel praktisch met deze kennis aan de slag en ontwikkelen onderweg ook vaardigheden op het gebied van meten, presenteren, communiceren, samenwerken. Het idee is dat jongeren methoden en materialen kiezen die het beste bij hun interesses aansluiten. Zodoende is het leereffect het grootste. Zij doen immers iets wat ze leuk en interessant vinden. Tijdens de training creëren jongeren hun eigen producten, workshopconcepten en/of presentaties, en worden daarin begeleid en ondersteund door de trainers (en waar mogelijk ook de docenten). Daarna volgt het eigenlijke peer-to-peer werk: de opgeleide jongeren gaan zelf als multipliers aan de slag op hun opleiding, school, club, of festival. Nadat op deze manier honderden andere jongeren bereikt zijn, hebben jongeren de titel Smart IT Coach verdiend en wordt aan hen een certificaat uitgereikt. 1.2 Over het Europese project UseITSmartly Binnen het Use IT Smartly-project, dat door de Europese Commissie gefinancierd wordt, werken partners uit Duitsland, Denemarken, Nederland, Noorwegen en Oostenrijk samen met jongeren aan de vraag hoe hun IT gebruik duurzamer kan worden. In 2013 en 2014 is onderzoek gedaan en zijn er met jongeren uit deze landen workshops gehouden om ideeën over duurzamer IT gebruik te ontwikkelen. De Smart IT Coach trainingen gaan nu in de praktijk een stap verder door jongeren tot IT Peer-educator op te leiden. Dit gebeurt in alle deelnemende landen. Meer informatie over het project is te vinden op Achtergrond ontwikkeling didactisch concept Het huidige didactisch concept is ontwikkeld tijdens de voorbereiding en uitvoering van drie trainingen in Nederland. De trainingen zijn ontwikkeld op basis van een Engelstalig basis-didactisch concept dat in het kader van het UseITSmartly project geschreven is. Dit Engelstalige document laat zien hoe de projectpartners op basis van onderzoek, workshops en focusgroepen een aanpak voor peer-to-peer education hebben ontwikkeld rondom het thema slimmer/duurzamer IT gebruik. Ook gaat het in op de achtergrond en het nut van peer-to-peer communicatie. Op basis van het Engelstalige document is de 5

6 aanpak voor de specifieke Nederlandse context verder ontwikkeld en geconcretiseerd. Het huidige document is een weergave van de Nederlandse uitwerking van het didactische concept. Het doel van dit document is om de leerdoelen en een basisprogramma voor de Smart IT Training uiteen te zetten, zodat de aanbieder van de training elementen naar eigen wens kan combineren. Naast dit document wordt concreet materiaal aangeboden in de vorm van Powerpoint overzichten en handouts, die voor de verschillende onderdelen en workshops bruikbaar zijn. De leeftijd van de doelgroep is: jaar 2. Verder kost een training een deelnemer minimaal 5 dagen. We zullen ook ingaan op mogelijkheden om het programma in te korten, omdat het op Nederlandse scholen lang niet altijd mogelijk is om leerlingen voor een langere periode dan één aaneengesloten schoolweek beschikbaar te hebben voor de training. Dus een eerste verschillen met het basis didactisch concept (Deliverable 4.2) is dat we rekening houden met de niet-homogene samenstelling van sommige klassen of groepen studenten wat betreft leeftijd. Verder dient in de Nederlandse situatie rekening gehouden te worden met de randvoorwaarden die door de scholen en hogescholen geboden wordt. Daaraan kan worden toegevoegd dat het rekruteren van jongeren op vrijwillige basis als buiten curriculaire activiteit zeer tijdrovend is. In de Nederlandse situatie is deze aanpak niet succesvol gebleken. Daarom hebben we gebruik gemaakt van bestaande jongeren netwerken vanuit MilieuDefensie, Greenpeace, GreenOffices en ook medewerking gekregen vanuit deze organisaties, helaas zonder resultaat. Ook onze poging om via docenten op de Hogeschool Fontys vrijwilligers te werven zijn tevergeefs geweest. Het werken met en op scholen, tijdens schooltijd (!) is wel gelukt en dat brengt specifieke randvoorwaarden en voordelen met zich mee zoals het werken binnen de geboden ruimte en tijd (ook als de beschikbare tijd aan de krappe kant is); samenwerking met docenten (heel zinvol); mogelijkheden om de training te integreren in bestaande programma s (ook in afstemming met docenten); beschikbare materialen en ruimten op school; etc. 1.4 Doelgroep Het huidige document is bedoeld voor degenen die zelf een Smart IT Coach training willen opzetten, voor mensen die dat laten doen maar er graag wat meer achtergrondinformatie over willen lezen, en voor andere belangstellenden. Het document heeft niet de ambitie om volledig te zijn, maar biedt een raamwerk waaruit geput kan worden en van waaruit verder gewerkt kan worden aan het opzetten van peer-to-peer trainingen gericht op slimmer IT gebruik. Het document is modulair van opzet en het is onze intentie om ook na afronding van het UseITSmartly project begin 2016, de trainingen voort te zetten op scholen in Nederland. 2 Het UseITSmartly project richt zich op jongeren tussen de jaar, maar in de praktijk bleek dat wij in al onze groepen ook jongeren hadden die net boven de 20 of net onder de 16 waren. 6

7 2. Leerdoelen en vertaling voor thema s energie, gedrag, internet De leerdoelen kunnen worden geformuleerd voor vier dimensies, namelijk kennis, vaardigheden, competenties en houding. 1. Kennis: feitelijke kennisbasis op het vlak van slim IT gebruik 2. Vaardigheden: deelnemers hebben basale cognitieve en praktische vaardigheden die nodig zijn om relevante informatie over slim IT gebruik te gebruiken, toe te passen en daarmee eenvoudige problemen aan te pakken (gebruikmakend van tools en instrumenten) 3. Competenties: deelnemers leren onder begeleiding om met enige mate van autonomie te werken. 4. Houding: de deelnemers worden bewuster, enthousiaster en ook zelfbewuster wat betreft hun eigen kunnen en kennen Omdat in het Engelse Didactische concept uitvoerig ingegaan wordt wat onder deze vier dimensies verstaat wordt, wordt daar in het huidige document niet verder op ingegaan. Hoe dan ook, per training zal met de deelnemende jongeren en bijbehorende instelling worden afgestemd waar behoefte aan is, waar de interesses liggen en wat haalbaar is voor de specifieke groep deelnemende jongeren. Ook hangt het af van de wensen van de deelnemers hoeveel er concreet tijdens de training aan de orde komt. Tabel 1 hieronder laat zien hoe we de leerdoelen naar de deelnemende jongeren van de Hogeschool van Amsterdam (februari 2015) en naar de deelnemers van een Mavo 3 klas van het Montessori College in Amsterdam (April-Juni 2015) benoemd hebben. In de basis verschillen de leerdoelen niet heel sterk, al wordt voor de HvA een en ander verbonden aan een over Life Cycle Analysis (LCA) en duurzaam ontwerpen door een docent en wordt daar uitvoeriger ingegaan op achtergrondkennis en het zelf bedenken, ontwikkelen en in praktijk brengen van hun aanpak. De HvA leerlingen hebben een hogere opleidingsniveau, zijn een stuk ouder (18-21) en volgen bovendien een multimedia-en communicatie opleiding, dus het idee was om binnen deze groep hogere ambities te realiseren. Beide groepen hebben echter de nadruk gelegd op IT hardware en de LCA die als hoofdinsteek geldt. Omdat de beschikbare tijd beperkt is, is het zinnig om al snel te kiezen voor een sub-thema (bijv. IT hardware in combinatie met een Demontage Workshop workshop (zie ook bijlage 4), dat past bij de workshop die je wilt gaan doen en waarop dan ook vervolgacties door de leerlingen worden bedacht. 7

8 Tabel 1: Leerdoelen zoals verteld richting deelnemers HvA Amsterdam Aan het einde van de week hebben jullie: 1. inhoudelijke kennis over LCA, (on)duurzame productketens en de rol van eindgebruikers; 2. inhoudelijke kennis over gedragsverandering richting duurzamer IT gebruik en peer-to-peer benaderingen; 3. op basis van deze kennis in groepjes een nieuw verhaal (idee/concept/ontwerp) bedacht en gevisualiseerd; op basis van gebruikersonderzoek (onder medeleerlingen op school) dit verhaal verbeterd; 4. manieren gekozen en verder ontwikkeld om jullie verhaal op school onder peers onder de aandacht te brengen; 5. een pitch gegeven over hoe jullie aanpak hierin; daar feedback op ontvangen; 6. dit (4) in praktijk gebracht 7. en hebben jullie je leeftijdsgenoten bewuster gemaakt over wat een duurzamer IT gebruik is; gebruikmakend van jullie zelf-uitgewerkte aanpak 8. onderweg vaardigheden opgedaan met projectmatig werken, samenwerken, communiceren 9. over dit alles een eindbeoordeling en een certificaat van het EU-project Use IT Smartly ontvangen waarop staat wat je hebt geleerd en bijgedragen. Tabel 2: leerdoelen zoals voorgehouden aan de Mavo 3 leerlingen van het Montessori College Amsterdam (April Juni 2015) Aan het einde van deze training hebben jullie; 1. Meer kennis over IT en duurzaamheid 2. Samen met je groepje: Een idee bedacht en uitgevoerd Zo je leeftijdsgenoten bewuster gemaakt over duurzaam IT gebruik 3. Communiciatie-, presentatie- en samenwerkingsvaardigheden verbeterd 4. Een toffe excursie gedaan 5. Een certificaat verdiend waarop staat dat je je Smart IT Coach mag noemen De derde Smart IT Coach training, op het stedelijk College Eindhoven (Havo 4; een week lang) heeft een iets anders insteek. De bedoeling is daar om de jongeren via een vehikel de belangstelling in thema s die met duurzamer IT gebruik te maken hebben, over te laten dragen. Een vehikel refereert naar dingen die de jongeren interessant vinden, zoals bijvoorbeeld mode (en dat wordt dan solar fashion), of een machine bouwen (in ons geval uit E-waste). De vehikel methode is dus een instrument dat helpt om het onderwerp slimmer IT gebruik te koppelen aan de dagelijkse leefwereld van jongeren. Op het Stedelijk College Eindhoven werken de Havo-4 leerlingen samen met de trainers en een externe ontwerper aan de constructie van een machine die opgebouwd is uit onderdelen van oude hardware (afkomstig uit de demontage workshop). In deze machine kan bijvoorbeeld een computer geplaatst waarop jongeren en IT-duurzaamheidsquiz kunnen doen. Het bouwen, versieren, promoten, markente, filmen en op verschillende plaatsen laten zien van deze machine zijn daar de hoofdactiviteiten. Tegelijkertijd zullen ook voor deze groep vergelijkbare leerdoelen nagestreefd worden. 8

9 3. Opzetten, geven en evalueren van de Smart IT Coach Training 3.1. Leercycli en keuze voor werkvormen De door Kolb ontwikkelde leercyclus kan ons helpen om er zeker van te zijn dat we aan alle 4 de manieren van leren aandacht besteden. Figuur 2 Leercyclus van Kolb We illustreren dat aan de hand van een voorbeeld uit de trainingen die we in Nederland gegeven hebben. Bij elke groep zijn we steeds zo snel mogelijk met het concreet ervaren aan de slag gegaan. IT en duurzaamheid is een wat abstract thema en door concrete ervaring worden allerlei vraagstukken, zoals rondom de moeilijkheid van het repareren van IT hardware, snel helder. Een goede manier om met het concreet ervaren aan de slag te gaan is de Demontage Workshop (voorafgegaan door een korte presentatie met filmpjes). Leerlingen halen zelf de IT hardware uit elkaar en al doende komen ze allerlei vraagstukken tegen. 9

10 Figuur 3: Vragen naar aanleiding van het demonteren van IT hardware Al tijdens het concreet ervaren, maar ook erna gaan de leerlingen reflectief observeren, hierin ondersteund door de trainers die actief vragen stellen (zie figuur 3) of aanvullende filmpjes over E-waste recycling laten zien. Vanuit de geleerde lessen (abstract conceptualiseren bijv. wat zijn mogelijke verbeterpunten in de levenscyclus van IT hardware), kan er worden nagedacht over multipliers die bijvoorbeeld gebruik maken van de onderdelen uit de gedemonteerde hardware, of waarbij gebruik wordt gemaakt van foto s (zie figuur 4) en filmpjes die van de demontage gemaakt zijn. Figuur 4 Foto na demontage 10

11 Het zelf aan de slag gaan sprak alle deelnemers (HBO, Mavo, Havo) aan en bovendien help het ook om een belangrijk deel van de IT-duurzaamheidsproblematiek in kaart brengt. Een andere workshop, die we nog niet hebben uitgeprobeerd op het moment van schrijven, is het meten en in kaart brengen van het energiegebruik in het schoollokaal of gebouw. Dat is ook een manier om heel praktisch bezig te zijn en al doende een idee te krijgen over het verbruik van verschillende apparaten, om vervolgens te kunnen gaan praten en nadenken over manieren om daar verbetering in aan te brengen. Voor de onderdelen die gericht zijn op het leren wat peer-to-peer betekent, wat gedragsverandering behelst en hoe daar gerichte acties op te bedenken, is de leercyclus ook van belang. Deels via plenaire gedeelten, en ook in groepswerk en filmpjes kunnen de verschillende onderdelen van de cyclus aan bod komen. En de trainers hebben ook de rol om groepjes te helpen af en toe pas op de plaats te maken om zich af te vragen hoe het ervoor staat, wat dat betekent en was ze nog meer nodig hebben. In overleg met docenten wordt gekeken in hoeverre de leerlingen stapje-voor-stapje worden meegenomen door het Smart IT Coach programma of dat ze de ruimte krijgen zelf hun werkzaamheden te organiseren. Factoren die daarop van invloed zijn, zijn het opleidingsniveau, het type opleiding (en hoe goed dat aansluit bij de training), de grootte van de groep, de beschikbaarheid van docenten die ondersteuning bieden tijdens de training, en de mate van vrijwilligheid (van invloed op de motivatie van deelnemers). De keuze voor bepaalde werkvormen hangt hier dan ook weer in sterke mate vanaf Basis inhoudelijk We vatten hieronder kort de basiskennis samen die in de training kan worden aangeboden. Het spreekt voor zich dat deze kennis extra verdieping kan krijgen wanneer een docent of externe betrokkene wat dieper in gaat op aspecten (zoals bijvoorbeeld life cycle analysis en duurzaam ontwerpen; technische IT aspecten; apps of games ontwikkelen). IT, Duurzamere IT (hardware), duurzamer omgaan met IT, slimmer IT gebruik: - Life cycle analyse 3 van hardware en de organisatorische ketenaspecten die daarbij horen (grondstoffengebruik; arbeidsomstandigheden; milieu impacts; gedurende de hele keten vanaf winning van de grondstoffen tot en met het verwerken van de IT wanneer deze wordt weggegooid of gerecycled; ook aandacht voor mogelijkheden voor verbetering) - Ecologische voetafdruk en methoden om deze in kaart te brengen. Ook hier aandacht voor grondstoffenwinning, tekorten, gevaarlijke stoffen; E-waste vraagstukken en repareerbaarheid) - Ontwikkeling van IT, de toekomst van IT (bijv. door een bezoek aan de Smartest Home; het bespreken van smart cities en the internet of things). - Indirect energiegebruik (bijvoorbeeld door servers) - Gebruikers en gedrag en mogelijkheden om gedrag te veranderen 3 Een LCA is een methode voor het in kaart brengen van de invloed van producten en menselijke activiteiten op het milieu. De hele levenscyclus van een product of activiteit wordt bekeken, vanaf de winning van grondstoffen via productie en (her)gebruik tot en met afvalverwerking. 11

12 - De rol van communicatie en social media Afhankelijk van de groep leerlingen, het niveau, de beschikbare tijd e.d. wordt er gekozen voor meer of minder aandacht voor de verschillende aspecten. We merkten dat voor de groep HBO studenten het bespreken van (sociaalwetenschappelijke) perspectieven op gedragsverandering al best pittig was voor ze. Bij de leerlingen van Mavo 3 hebben we besloten om daar niet expliciet op in te gaan in een presenatie, omdat het voor hen waarschijnlijk te theoretisch zou worden. Al doende leren ze dat ze bezig is met beïnvloeden van het gedrag of het bewustzijn van peers. 3.3 Basisvaardigheden De aandacht voor het trainen van vaardigheden is gericht op de volgende zaken: - Presentatievaardigheden (gebruik maken van PTT, foto s, YouTube videos, social media postings) - communicatievaardigheden (gebruik van bijvoorbeeld social media maar ook van andere kanalen) - samenwerken - projectmatig werken (plannen, rolverdeling in groep, in kaart brengen benodigdheden en risico s, verslag doen) - reflecteren op eigen activiteiten, eigen rol en mogelijkheden voor verbetering - didactische benadering van de peers: dus hoe de jongeren hun leeftijdsgenoten gaan benaderen en wat wel en niet werkt en waar ze op moeten letten 3.4 Begeleiding en coaching van de leerlingen: Afhankelijk van de groep en de school, is er de optie dat de leerlingen tijdens de training een portfolio opbouwen waarin hun werkervaring wordt gedocumenteerd. Als de tijd beperkt is, kan het zinvol zijn hier niet teveel aandacht en tijd in te steken. Dan geldt het eindproduct/de peer-to-peer activiteit (die gefotografeerd en gefilmd is) als documentatie. De trainers zijn beschikbaar om extra te begeleiden voorafgaand aan de lancering van een activiteit of presentatie. Onderlinge afstemming tussen docenten en trainers helpt de trainers om goed in te schatten wat het niveau van de leerlingen is. Ook kennen de docenten vaak al een deel van de leerlingen en dat kan ook handig zijn, om de individuele begeleiding en coaching goed vorm te geven. Voor docenten is het aanwezig zijn tijdens een deel van de training zinvol om de kwaliteit ervan te kunnen beoordelen. Onze ervaring tot dusverre is dat ze het ook interessant, leuk en inspirerend vinden om de Smart IT Coach training te volgen. 3.5 Evaluatie en verbetering Bij elke Smart IT Coach training wordt vooraf gepeild wat de motivaties en interesses zijn. We hebben gemerkt dat het steeds uitdelen van formulieren de motivatie, sfeer en flow niet bevorderd, en het is dan ook aan de trainers om mondeling een vinger aan de pols te houden en tijdens de training te blijven vragen hoe het gaat, zowel aan de leerlingen als aan de docenten. Aan het einde van de week kan een eindevaluatie gehouden worden, dat kan wel met een papieren formulier, in combinatie met een afsluitend (groeps)gesprek. 12

13 Bijlagen Bijlage 1: Voorbeeld opzet training (op basis van de training die we op de HvA gegeven hebben in februari 2015 als onderdeel van een week waarin studenten middels een cursus een extra studiepunt kunnen halen. De Smart IT Coach training werd geïntegreerd met de Sustainable Design cursus van de HvA.) Korte omschrijving. Wat gaan studenten doen? Use IT Smartly: Dat kan toch slimmer, duurzamer en leuker? De cursus heeft een tweeledige insteek: 1. Smarter IT Use: deelnemende studenten leren over duurzamer IT gebruik (denk aan smartphone, TV, PC, laptop, tablet, gaming, online internet usage) met aandacht voor energie, materiaalgebruik, grondstoffen en sociale aspecten 2. Deelnemende studenten leren hoe ze hun peers (leeftijdsgenoten) bewuster kunnen maken over duurzaam IT gebruik en dit brengen ze ook in de praktijk Activiteiten (o.a.) - Demontage workshop en analyse van de gesloopte hardware - Ontwikkelen van een product lifecycle diagram (ecologische voetafdruk); - Ontwikkelen van future narratives met behulp van storytelling en collages - In groepjes opstarten van Smart IT activiteit op school, gericht op bewustmaking van leeftijdsgenoten Sleutelwoorden Smart IT, lifecycle diagram, future narrative, energie-bewustzijn, peer-to-peer, bewustwording, gedragsverandering Achtergrond Use IT Smartly Het dagelijks gebruik van IT-gerelateerde producten en diensten is vanzelfsprekend voor jongeren en de meesten zijn erg vertrouwd, zo niet vergroeid met allerlei IT. Toenemende IT gebruik heeft vele voordelen, maar ook minder gunstige effecten op milieu en maatschappij. De insteek van de cursus is om de deelnemers hierover te informeren en ze te ondersteunen om ook anderen (leeftijdsgenoten) hiervan bewuster te maken. Deelnemers worden Smart IT Coaches: Op basis van relevante informatie en communicatievaardigheden worden ze in staat gesteld om leeftijdsgenoten (klasgenoten, vrienden, collega s, etc) te motiveren, te informeren en te ondersteunen in het bewuster en duurzamer gebruik van IT. Ze ontwikkelen zelf activiteiten op hun opleiding, club, festival, etc. en maken gebruik van zelf ontwikkelde materialen en zelfgekozen methoden Ze worden hierin uiteraard begeleid, door de docent en door mensen van het Europese project Use IT Smartly ( 13

14 Tijdens de training (=SRP week) krijgen studenten achtergrondinformatie over feiten en problemen rondom de gehele IT-keten: de levenscyclus van de hardware, de ecologische voetafdruk, kwesties met betrekking tot grondstoffen, elektronisch afval, eindgebruikers en hun gedragingen. Ze leren over "Groene IT", "Schone IT ', over het bewuster en slimmer gebruik elektronische apparaten en communicatiemiddelen, het belang van energiebesparing op het gebied van IT en mogelijkheden om consumenten in hun keuzes en gedragingen te beïnvloeden. Ze krijgen uiteenlopende methoden en vaardigheden aangereikt, zoals het maken van collages en verhalen, eindgebruikers onderzoek, en communicatiemethoden die helpen om peers enthousiast te maken. De aanpak tijdens de gehele cursus: Op basis van achtergrondkennis die wordt aangeboden (waar deelnemers zelf verdieping bij mogen zoeken) wordt er heel snel praktisch aan het werk gegaan om inzicht te verkrijgen in duurzamere en slimmere IT toepassingen en in manieren om anderen tot gedragsverandering aan te zetten. De kennis wordt visueel (mbt lifecycle diagram dat de levensloop van een product laat zien) en tastbaar (tear-down workshop, collages) gemaakt. Zo worden de factoren die betrekking hebben op de duurzaamheid van IT consumentenproducten gedurende de levensduur van een product in kaart gebracht (vanaf het verbouwen van producten/delven van grondstoffen, transporteren, produceren/bouwen, verhandelen, gebruiken en consumeren, weggooien/afvoeren tot en met recyclen). Werkwijze en programma. Voorbereiding studenten: - Martin Avila, John Carpenter, & Ramia Maze: 3Ecologies Visualizing sustainability factors and futures. utures - The story of electronics: Maandag ( uur + ½ uurtje pauze) Introductie (met spelvorm die ook het onderwerp inleidt) en uitreiking van het stappenplan-template met alle activiteiten, opdrachten en resultaten (wordt in de loop vd week verder ingevuld en helpt ook bij de eindbeoordeling) Slimmer IT gebruik, gedragsverandering en peer-to-peer : Introductie op Demontage workshop na de lunch: Vorming groepjes 3 tot 4 studenten Vormen van groep en bespreken van: - wat vind elk groepslid leuk, interessant om te doen - wat voor een soort multiplier spreekt aan - rolverdeling 14

15 (lunch ) Demontage Workshop Nabespreking en uitwerking collage : Afsluitend: recapitulatie van vandaag Dinsdag ( ) HvA - college met onderwerpen: - Video ( van 18:00 tot 24:00 min.) over een Lifecycle diagram. - Lifecycle diagram: wat is het, wat kun je ermee en voorbeelden. - Storytelling en future narratives: inleiding Koppeling collage met LC diagram - Hoe kun je de bevindingen van gisteren duiden in termen van een lifecycle diagram: maak sketchy notes en kies onderdelen waar je op wilt inzoomen. - Wat is jullie verhaal bij de collage? Welke elementen springen eruit? (materiaal/grondstofdimensies, maar ook eindgebruikersvraagstukken (gebruiksvriendelijkheid; repareerbaarheid; uitnodigend om het niet weg te gooien etc;), ketentransparanties; ontwerpprincipes). Zijn dit elementen die je kunt veranderen als je een nieuwe collage en een future narrative maakt die wel duurzaam is? Maak hiervoor ook sketchy notes dit gaat richting een collage straks die je kunt contrasteren met de collage op basis vd tear-down workshop. Lunch Verder met de collage/verhaal of ga met andere multiply ideeën aan de slag : Leg je verhaal voor aan een ander groepje om te checken op begrijpelijkheid/of leg het plenair voor aan de groep Afsluitend: recapitulatie van vandaag (vul het in in je stappenplan); kijk welke leerdoelen we al redelijk gehaald hebben. Woensdag (10.00u-15.30) Welkom Zelfstandig in groepjes verder werken aan de multiply opties. Trainers en docenten zijn aanwezig om te begeleiden en te coachen : Elk groepje vertelt kort wat ze tot nog toe gedaan hebben en de anderen reageren daarop Sylvia: recapitulatie, vragen en vooruitblik Donderdag 10.00u uur : Sylvia: Hoe maak je een presentatie/pitch? : Pitch je verhaal en je multiply opties (inclusief geschatte bereik) en ontvang feedback (in groepjes van deelnemers die even niet zoveel te doen hebben) 15

16 : Multiply-activiteiten: etc (op eigen gelegenheid) een paar gaan expo inrichten op school; een paar mensen schrijven blog; maken een presentatie om vrijdag te geven voor de expo; een paar gaan op social media aan de slag. Begeleiding beschikbaar indien nodig R ecapitulatie, vragen en vooruitblik Vrijdag ( ) : Welkom en over vandaag de laatste dag : Uitwerking, voorbereiding van presentatie in media lounge van de school s middags. Laatste disseminatie activiteiten (posters verspreiden op HvA en andere plekken) : Beoordeling door docenten Feestelijke lunch : Presentaties in de media lounge Invidivuele en groepsevaluatie; informatie over vervolgacties; uitreiking certificaat Het resultaat. Wat wordt opgeleverd? In deze SRP cursus ontwikkel je toekomstverhalen met behulp van collages, die op basis van bijv. een lifecycle diagram een duurzamer alternatief laten zien voor een IT toepassing, op basis van eindgebruikers onderzoek. Daarnaast leer je hoe je leeftijdsgenoten bewuster kunt maken, gebruik makend van verschillende methoden en media, en gebruikmakend van de toekomstverhalen en collages. Criteria. Verplichte aanwezigheid; samen met anderen toekomstverhalen ontwikkeld die een duurzamer IT gebruik mogelijk maken en je hebt je leeftijdsgenoten bewuster gemaakt van het belang van duurzamer IT-gebruik en toepassingen middels een peer-to-peer aanpak. Benodigde voorkennis? Materialen die studenten mee moeten neme/ aanschaffen? Voorkennis: de vakken User Centered Design (P) en New Product Development (P). Materiaal: Laptop 16

17 Bijlage 2. Voorbeelden van werkbladen Hoeveel energie zit er in een smartphone? In een Smartphone zit 220 kwh energie. Vanaf het winnen van grondstoffen tot het fabriceren van de componenten. o Moederboard(+Display) 91 kwh o Plastics 1 kwh o Aluminium 1 kwh o Glas 0,5 kwh o Rest(kleine onderdelen) 2,5 kwh Montage 120 kwh Transport 4 kwh Om zelf 1kWh te produceren, zou je tien uur moeten fietsen op een fiets met daarop een generator gemonteerd. Hoe lang zou je moeten fietsen om één smartphone te kunnen produceren? Andere elektronische apparaten ter vergelijking: Apparaat Energie van productieproces Hoe lang fietsen? in uren Smartphone 220 kwh Laptop 400 kwh Flat Screen 1450 kwh Ter vergelijking de gemiddelde energieconsumptie per jaar: Apparaat Jaarlijkse consumptie Smartphone 100 kwh Laptop 90 kwh Flat Screen 91 kwh Hoe lang zou ik mijn smartphone, laptop of flatscreen moeten gebruiken zodat ik net zo veel energie heb gebruikt als dat er al in mijn telefoon zit (uit het productieproces). Smartphone Laptop Flat Screen Hoeveel energie zit er in een smartphone? In een Smartphone zit 220 kwh energie. Vanaf het winnen van grondstoffen tot het fabriceren van de componenten. o Moederboard(+Display) 91 kwh o Plastics 1 kwh 17

18 o Aluminium 1 kwh o Glas 0,5 kwh o Rest(kleine onderdelen) 2,5 kwh Montage 120 kwh Transport 4 kwh Om zelf 1kWh te produceren, zou je tien uur moeten fietsen op een fiets met daarop een generator gemonteerd. Hoe lang zou je moeten fietsen om één smartphone te kunnen produceren? 2200 uur Andere elektronische apparaten ter vergelijking: Apparaat Energie van productieproces Hoe lang fietsen? in uren Smartphone 220 kwh 2200 Laptop 400 kwh 4000 Flat Screen 1450 kwh Ter vergelijking de gemiddelde energieconsumptie per jaar: Apparaat Jaarlijkse consumptie Smartphone 100 kwh Laptop 90 kwh Flat Screen 91 kwh Hoe lang zou ik mijn smartphone, laptop of flatscreen moeten gebruiken zodat ik net zo veel energie heb gebruikt als dat er al in mijn telefoon zit (uit het productieproces). Smartphone 2,2 jaar Laptop 4,44 jaar Flat Screen 15,9 jaar 18

19 Muis-klik tellen. Iedere actie op het internet kost stroom. Zoek de antwoorden op onderstaande vragen en tel iedere klik. Vraag 1: Welke groene zoekmachines zijn er en zijn ze echt zo groen als ze zeggen? Hoeveel klikken?: Vraag 2: Hoe wordt een typische groene PC gemaakt wat is het verschil met een gewone PC? Hoeveel klikken?: Iedere klik op het internet verbruikt 0,3Wh (volgens Google) elektrische energie. Hoeveel energie heeft jouw zoekopdracht gekost? Vraag 1: Vraag 2: Totaal verbruik: Hoe lang zou je volgende apparaten kunnen gebruiken met deze hoeveelheid energie? Apparaat Energie in W Gebruikstijd in uren Gebruikstijd in min LED-Lamp 10 Laptop 60 TV-Set 120 Radio 15 Koelkast 50 Spelcomputer incl. Scherm 800 Gloeilamp 75 Let op, de uitgerekende hoeveelheid laat alleen zien hoeveel energie de zoekmachine zelf heeft verbruikt. Daar komt het verbruik van jouw eigen apparaten nog bovenop. 19

20 Google knows what you did last summer! Dave hakkens, de bedenker van Phoneblocks... Zoek de informatie en tel de muis-klikken! Hoe oud is Dave Hakkens? Waar is Dave geboren? Wat zijn Dave zijn twee meest recente projecten? Welke bedrijven zijn er bezig met de verdere ontwikkeling van Phoneblocks en welke naam gebruiken ze hiervoor? Aan welke school is Dave afgestudeerd, in welk jaar en in welke stad ligt deze school? Dave heeft een keer een man betrapt bij zijn werkplaats. Kun je vinden waarop deze man betrapt werd? Dave houdt van reizen maar baalt van de kabels die je mee moet nemen voor je apparaten. Wat heeft hij hiervoor verzonnen? Waar was Dave Hakkens op 15 april 2014? Hoeveel klikken had je nodig? Iedere klik op het internet verbruikt 0,3Wh (volgens Google) elektrische energie. Hoeveel energie heeft jouw zoekopdracht gekost? Totaal verbruik: Hoe lang zou je volgende apparaten kunnen gebruiken met deze hoeveelheid energie? Apparaat Energie in W Gebruikstijd in uren Gebruikstijd in min 20

21 LED-Lamp 10 Laptop 60 TV-Set 120 Radio 15 Koelkast 50 Spelcomputer incl. Scherm 800 Gloeilamp 75 Nu stellen we ons voor dat de helft van de internetgebruikers van over heel de wereld iedere dag een dergelijke zoekopdracht uitvoeren. Met een gegeven hoeveelheid van 2,7 miljard gebruikers (in 2014), zou dat een totale hoeveelheid zijn van klikken. Hoeveel kwh is er gebruikt gedurende deze wereldwijde zoekopdrachten? Het gemiddelde gebruik per huishouden is 4500kWh per jaar. Hoeveel huishoudens zouden volledig kunnen worden voorzien met de energie van de internetzoekopdrachten? Hoeveel klikken had je nodig? 100 Iedere klik op het internet verbruikt 0,3Wh (volgens Google) elektrische energie. Hoeveel energie heeft jouw zoekopdracht gekost? Totaal verbruik: 30Wh Hoe lang zou je volgende apparaten kunnen gebruiken met deze hoeveelheid energie? Apparaat Energie in W Gebruikstijd in uren Gebruikstijd in min LED-Lamp Laptop 60 0,5 30 TV-Set 120 0,25 15 Radio Koelkast 50 1, Spelcomputer incl. Scherm 800 0,04 2,4 Gloeilamp 75 0,4 24 Nu stellen we ons voor dat de helft van de internetgebruikers van over heel de wereld iedere dag een dergelijke zoekopdracht uitvoeren. Met een gegeven hoeveelheid van 2,7 miljard gebruikers (in 2014), zou dat een totale hoeveelheid zijn van klikken. 21

22 Hoeveel kwh is er gebruikt gedurende deze wereldwijde zoekopdrachten? kwh Het gemiddelde gebruik per huishouden is 4500kWh per jaar. Hoeveel huishoudens zouden volledig kunnen worden voorzien met de energie van de internetzoekopdrachten? 9000 huishoudens 22

23 Bijlage 3. Ptt: Introductie Smart IT Coach training Afhankelijk van de groep jongeren en de beschikbare tijd en middelen kan de presentatie worden aangepast of uitgebreid. Dit voorbeeld is gebruikt voor een Mavo-3 klas. Bijlage 2. Ptt met suggesties voor de introductie IT vandaag de dag: Maak een lijstje van de IT- apparaten bij jou thuis - Hoeveel apparaten? - Die je niet mee gebruikt? 1 Introductie Smart IT Coach Training 2015 Sustainable Design 5 - Hoeveel tijd? het wordt steeds meer! IT? MEER SPULLEN: Meer grondstoffen nodig Op=Op 2 6 IT in de jaren 50 het wordt steeds meer! MEER SPULLEN: kldsfjk Meer afval Dumpen=Slecht Voor mens en milieu 3 7 IT in de jaren 90 het wordt steeds meer! MEER ENERGIEVERBRUIK: Vaak: fossiele grondstoffen echnology-we-grew-up-with-on-its-way.html 8 Op=Op Slecht voor mens en milieu 23

24 het wordt steeds meer! MEER INTERACTIES: Voordelen: Nadelen: 9 Slimmer IT Gebruik: - Grondstoffen - Afval - Energie HOE KAN DAT BETER? - Interacties en online: wat kan beter en hoe? 10 GEEF HET DOOR! 24

25 25

26 Bijlage 4. Ptt : Slim IT gebruik en peer-to-peer en multipliers Afhankelijk van de groep jongeren en de beschikbare tijd en middelen kan de presentatie worden aangepast of uitgebreid. Dit voorbeeld is gebruikt voor een Mavo-3 klas. Peer to Peer Door jongeren, voor jongeren 1 Vervolg The story of electronics: GiXyNwCx1CRj1cWCcWTCzP97j&feature=player_embedded 5 Peer: A person of the same age, status, or ability as another specified person Slimmer IT-gebruik Geef het door: multipliers: Leeftijdsgenoten bereiken en beïnvloeden (1 150) 2 3 Dagelijkse Voorbeelden Echt uit! Weggooien? Minder grote schermen! Liever downloaden dan streamen IT op school: kan dat beter? Wat gebruik je nou eigenlijk echt? Wat doe je met de rest? IT kan ook helpen! Beter ontwerpen! Wat zijn multipliers? Activiteiten waarmee je leeftijdsgenoten bereikt en ze: - informatie geeft over IT en hoe dat van invloed is op energie, grondstoffen en afval - ideeën aanreikt om beter met hun IT om te gaan Voorbeelden multipliers: Met je groepje: - een wedstrijd (bijv. een quiz die IT-kennis test) - een challenge (een dag zonder je smart-phone, wie durft?!) - presentaties in andere klassen - een grappige actie om aandacht te trekken - start handtekeningen actie - maak filmpjes en verspreid deze via social media Waarschijnlijk ga je een combinatie van meerdere van al deze activiteiten doen met je groepje - maak wat van E-waste en exposeer dat op school - organiseer een flashmob en film dat - ga e-waste inzamelingsactie organiseren hier op school (wij helpen je het naar een duurzame recycler te brengen) Let s save energy! - schrijf een blog - maak een plan voor duurzamere IT hardware hier in de klas en deel dat met leeftijdsgenoten - Ontwikkel een app of game Interview mede-leerlingen en film dat - Maak een dans- of zangvoorstelling -.ETC. 26

27 Bijlage 5: Ptt: Demontage Workshop Afhankelijk van de groep jongeren en de beschikbare tijd en middelen kan de presentatie worden aangepast. Voor de Mavo-3 klase hebben we niet alle sheets gebruikt, voor de HBO studenten wel. DEMONTAGE WORKSHOP WAT GEBEURT ER MET ONS E- WASTE? ALS WE NIET RECYCLEN E-wasteland GRONDSTOFFEN.. WAAR KOMEN ZE VANDAAN? Filmpje CIRCULAIR ONTWERP VIJF ONDERWERPEN 2 6 Circulair ontwerp HOEVEEL MATERIALEN ZITTEN ER IN EEN IPHONE? ONDERWERP 1 ONTWERP VOOR REPARATIE/O NDERHOUD 27

28 9 ONDERWERP 2 ONTWERP VOOR HERGEBRUIK/ HERVERKOOP 13 DOCUMENTEER EN LEER! ONDERWERP 3 ONTWERP VOOR HERFABRICAGE TIME TO TEAR DOWN ONDERWERP 4 ONTWERP VOOR MATERIAAL TERUGWINNING 15 REFLECTIE Montage methoden? Herken je onderdelen: Wat doen ze? wat valt op? Onderhoudsvriendelijk? Hoe bereikbaar zijn onderdelen? Hoeveel onderdelen zijn er? Kun je materialen herkennen? Demontagetijd..? Hoe kan dit beter? ONDERWERP 5 ONTWERP VOOR DIENST & FUNCTIE WAT VIND JIJ VAN HET DESIGN?

29 WAT GA JIJ HERONTWERPEN?!

30 Bijlage 6: Ptt: Internet en energie Afhankelijk van de groep jongeren en de beschikbare tijd en middelen kan de presentatie worden aangepast of uitgebreid. Dit voorbeeld was ten tijde van dit schrijven nog niet in praktijk gebruikt. Het internet Internet: Hoe werkt het technisch? Kern van het internet Netwerk stedelijk gebied 1 What s up? 5 Aansluiting huishoudens op netwerk Internet: Dingen te doen Internet: Hoe werkt het praktisch? 2 Internet: Dingen te doen 6 Informatie via internet: Een bericht van Davos naar Nagoya Communicatie via verschillende netwerken en knooppunten Wat is internet? Mondiaal communicatie netwerk Bestaande uit heel veel computers Aan elkaar gekoppeld dmv TCP/IP (Internationaal) Netwerk van netwerken Privaat, publiek, academisch, bedrijven, scholen, en overheden Het versturen van grote databestanden wordt verdeeld over heel veel kleine pakketjes o Efficient & effectief Met behulp van elektronische, draadloze en optische netwerk technologie o Kabel (koper, coax, glasvezel), wifi (hotspot), mobiel (2/3/4G) 8 Informatie via internet: Een bericht van Davos naar Nagoya Communicatie via verschillende netwerken en knooppunten 30

31 Informatie via internet: Een bericht van Davos naar Nagoya Veel data verkeer gaat via serverfarms Communicatie via verschillende netwerken en knooppunten 9 13 Hoeveel energie verbruikt internet? Bijvoorbeeld Skype met opa en oma Streamen muziek/ gamen Veel data verkeer gaat via serverfarms Gebruik en opladen kwh afhankelijk van gebruik hoeveelheid data, maar ook hoeveel applicaties Elektriciteit Naast router moet nog streaming kastje bij, altijd aan Opmerking over standby Elektriciteit Afhankelijk van drukte, altijd aan, standby verbruik Website gebruik: Meest populaire websites per land Veel data verkeer gaat via serverfarms Veel data verkeer gaat via serverfarms Wereldwijde datacentra

32 Bijlage 7: Ptt: Slim energiegebruik Afhankelijk van de groep jongeren en de beschikbare tijd en middelen kan de presentatie worden aangepast of uitgebreid. Dit voorbeeld was ten tijde van dit schrijven nog niet in praktijk gebruikt. Slim netwerk Mensen. wonen 1 5 Slim huis Mensen. eten en drinken 2 6 Slimme apparaten - Domotica Mensen. leven 3 7 Slimme stad Mensen. reizen

33 Ecologische voetafdruk Alles wat we doen en gebruiken kost Grondstoffen CO 2 Ruimte bebouwd, landbouwgrond Ecologische voetafdruk Hoeveel kost jouw dagelijkse - manier van leven aan middelen? Hoe bouw ik een groene PC? DIY local upgrade 9 13 Bereken je eigen ecologische voetafdruk 10 Ecologische voetafdruk 11 Grenzen aan de planeet 12 33

34 Eerlijke telefoon Eerlijke telefoon Eerlijke telefoon Eerlijke telefoon

35 Eerlijke telefoon Circulaire economie Cradle to cradle Leren van de natuur Systemen: Levensloop gebruik 27 Analyse levensloop gebruik Ruwe grondstoffen Productie Hergebruik Stortplaats Herbestemming Afval Levensloop Weggooien Transport Onderhoud 28 Installatie Gebruik 35

JONGEREN ZETTEN JONGEREN AAN TOT DUURZAMER IT GEBRUIK!

JONGEREN ZETTEN JONGEREN AAN TOT DUURZAMER IT GEBRUIK! JONGEREN ZETTEN JONGEREN AAN TOT DUURZAMER IT GEBRUIK! Sylvia Breukers Jennifer Dahmen, Els Rommes, Timmy de Vos, Ron Broeders useitsmartly: Environmental peer-to-peer education for youths with focus on

Nadere informatie

VMBO praktische leerweg VMBO theoretische leerweg HAVO VWO

VMBO praktische leerweg VMBO theoretische leerweg HAVO VWO Page of 7 Enquête voortgezet onderwijs Deze vragenlijst bestaat uit vijf delen, A t/m E. Er zijn in totaal 9 vragen. A. Over jezelf Dit onderdeel bestaat uit zeven vragen. Hoe oud ben je? In welke klas

Nadere informatie

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken?

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken? Werkblad: 1. Wat is je leerstijl? Om uit te vinden welke van de vier leerstijlen het meest lijkt op jouw leerstijl, kun je dit simpele testje doen. Stel je eens voor dat je zojuist een nieuwe apparaat

Nadere informatie

Voorbeeld van een lessenserie over energiebesparing:

Voorbeeld van een lessenserie over energiebesparing: Voorbeeld van een lessenserie over energiebesparing: Deze lessenserie is niet helemaal door ons gemaakt maar gedeeltelijk afkomstig van www.webquests.nl Lesdoelen: kerndoelen leerdoelen 4,34,39 Leerlingen

Nadere informatie

Lesbrief verslaving aan games of sociale media

Lesbrief verslaving aan games of sociale media Lesbrief verslaving aan games of sociale media Tijd: 45 55 minuten Leerjaar 1-Profiel1,2,3 Introduceer het onderwerp kort: gamen en actief zijn op sociale media zijn superleuk. Hoe komt dat eigenlijk?

Nadere informatie

TRAINING COMMUNICATIE VAARDIGHEDEN DOOR SASKIA KETTELERIJ & GEORGIOS LAZAKIS

TRAINING COMMUNICATIE VAARDIGHEDEN DOOR SASKIA KETTELERIJ & GEORGIOS LAZAKIS TRAINING COMMUNICATIE VAARDIGHEDEN DOOR SASKIA KETTELERIJ & GEORGIOS LAZAKIS 31/10/ 13 INTRODUCTIE Welkom! Vandaag gaan we gezamenlijk ervaringen delen over de vorige bijeenkomst. Jullie hebben in groepjes

Nadere informatie

De Energiezuinige Wijk - De opdracht

De Energiezuinige Wijk - De opdracht De Energiezuinige Wijk De Energiezuinige Wijk De opdracht In deze opdracht ga je van alles leren over energie en energiegebruik in de wijk. Je gaat nadenken over hoe jouw wijk of een wijk er uit kan zien

Nadere informatie

Dia 1 Introductie max. 2 minuten!

Dia 1 Introductie max. 2 minuten! 1 Dia 1 Introductie max. 2 minuten! Vertel: Deze les gaat vooral over het gebruik van sociale media. Maar: wat weten jullie eigenlijk zelf al over sociale media? Laat de leerlingen in maximaal een minuut

Nadere informatie

Deze vragenlijst bestaat uit vijf delen, A t/m E.

Deze vragenlijst bestaat uit vijf delen, A t/m E. Page of 6 Enquête basisonderwijs Deze vragenlijst bestaat uit vijf delen, A t/m E. Er zijn in totaal 9 vragen. A. Over jezelf Dit onderdeel bestaat uit zeven vragen. Hoe oud ben je? In welke klas zit je?

Nadere informatie

Introductie. Lesinstructie. Lesinstructie. Leerdoelen. Introductie. Opzet. Bronnen

Introductie. Lesinstructie. Lesinstructie. Leerdoelen. Introductie. Opzet. Bronnen Introductie Introductie Gamen, Hyven, informatie zoeken, filmpjes kijken, muziek luisteren, spullen kopen of verkopen. Internetten doen we allemaal. Soms voor de lol, soms serieus, soms thuis, soms op

Nadere informatie

De vragen sluiten aan bij de belevingswereld van de leerlingen en zijn onderverdeeld in de volgende vijftien categorieën:

De vragen sluiten aan bij de belevingswereld van de leerlingen en zijn onderverdeeld in de volgende vijftien categorieën: > Categorieën De vragen sluiten aan bij de belevingswereld van de leerlingen en zijn onderverdeeld in de volgende vijftien categorieën: 1 > Poten, vleugels, vinnen 2 > Leren en werken 3 > Aarde, water,

Nadere informatie

Eindopdracht RKCS workshops Mediawijsheid

Eindopdracht RKCS workshops Mediawijsheid Workshops: In 10 workshops leert de leerkracht de competenties van mediawijsheid kennen en deze toe te passen. Mediawijsheid is vertaald in 10 competenties. Deze10 competenties vallen binnen 4 hoofdcompetentie

Nadere informatie

Zo verstuurt u een WhatsApp! Opdracht: Analyseren, evalueren

Zo verstuurt u een WhatsApp! Opdracht: Analyseren, evalueren Zo verstuurt u een WhatsApp! Opdracht: Analyseren, evalueren 1. Inleiding Een mobiele telefoon; niet meer weg te denken uit de broekzak van elke scholier. In deze opdracht kijken de leerlingen naar een

Nadere informatie

Deze vragenlijst bestaat uit zes onderdelen, A t/m F.

Deze vragenlijst bestaat uit zes onderdelen, A t/m F. Page of 0 Enquête beroepsonderwijs Deze vragenlijst bestaat uit zes onderdelen, A t/m F. Er zijn in totaal vragen. A. Over jou Je wordt vriendelijk verzocht informatie over jezelf te geven door onderstaande

Nadere informatie

Lesbrief: Mediawijs Thema: Mens & Dienstverlenen in de toekomst

Lesbrief: Mediawijs Thema: Mens & Dienstverlenen in de toekomst Lesbrief: Mediawijs Thema: Mens & Dienstverlenen in de toekomst Copyright Stichting Vakcollege Groep 2015. Alle rechten voorbehouden. Inleiding Dat mensen gebruik maken van media is niet nieuw. Er zijn

Nadere informatie

Training. Coachend begeleiden

Training. Coachend begeleiden Training Coachend begeleiden Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteurs: Bertine Pruim Inhoudelijke redactie: Napona Smid Titel: Factor-E Coachend begeleiden

Nadere informatie

KiesWijzer. een les over kiezen voor het voortgezet onderwijs

KiesWijzer. een les over kiezen voor het voortgezet onderwijs KiesWijzer een les over kiezen voor het voortgezet onderwijs Inleiding Met veel plezier presenteert Intermijn de les KiesWijzer. Uw leerlingen staan in het nieuwe schooljaar weer voor grote keuzes. Welk

Nadere informatie

KureghemNet is een project van MAKS vzw. Computerles Programmaboekje sep dec 2014

KureghemNet is een project van MAKS vzw. Computerles Programmaboekje sep dec 2014 @ KureghemNet is een project van MAKS vzw Computerles Programmaboekje sep dec 2014 2 Iedereen mee met de PC Heb je nog nooit een computer gebruikt en wil je de basis leren? Zoek je werk of wil je beter

Nadere informatie

Behandel een kind zoals die is, en het zal zo blijven. Behandel het kind zoals het kan zijn, en het zal zo worden.

Behandel een kind zoals die is, en het zal zo blijven. Behandel het kind zoals het kan zijn, en het zal zo worden. Het Kindgesprek. Behandel een kind zoals die is, en het zal zo blijven. Behandel het kind zoals het kan zijn, en het zal zo worden. 1 Inleiding. Door gesprekken met kinderen te voeren willen we de betrokkenheid

Nadere informatie

Studievaardigheden. Tumult. in de tweede. Dit werkboek is van

Studievaardigheden. Tumult. in de tweede. Dit werkboek is van Studievaardigheden word t n e r e L! akkie m n ee Tumult in de tweede Dit werkboek is van vo a h o vw 2 INHOUDSOPGAVE Tumult in de tweede klas - Studievaardigheden Plannen Les 1 Hoe stel je prioriteiten?

Nadere informatie

Sire Filmpjes maken - Docent

Sire Filmpjes maken - Docent Mediawijsheid lessen Juli 2013 Sire Filmpjes maken - Docent Sociale Media als Facebook/Twitter/Instagram is het medium waar veel pubers zich op begeven. Ouders zeggen wel eens dat de smartphone aan de

Nadere informatie

21ste-eeuwse vaardigheden:

21ste-eeuwse vaardigheden: INLEIDING 21ste-eeuwse vaardigheden Het helpen ontwikkelen van 21ste-eeuwse vaardigheden bij studenten vraagt het nodige van docenten. Zowel qua werkvormen als begeleiding. In hoeverre neem je een voorbeeldrol

Nadere informatie

Studentenhandleiding. Apple

Studentenhandleiding. Apple Studentenhandleiding Apple Albert Chermanne maart 2011 1. Inleiding! 3 2. Opdrachten! 4 2.1 Thema 1 - introductie! 4 2.2 Thema 2 - imago! 4 2.3 Thema 3 - Gadgets! 5 2.4 Thema 4 - ipod revolutie en itunes!

Nadere informatie

Wmo-werkplaats Twente. Scholingshandleiding voor cursist en trainer. Samenwerken met vrijwilligers

Wmo-werkplaats Twente. Scholingshandleiding voor cursist en trainer. Samenwerken met vrijwilligers Wmo-werkplaats Twente Scholingshandleiding voor cursist en trainer Samenwerken met vrijwilligers De vrijwilliger als vanzelfsprekende partner in zorg en welzijnswerk juli 2011 Saxion. Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Ik ben Alice - docenten

Ik ben Alice - docenten Doelgroep: voortgezet onderwijs, middenbouw havo en vwo Voor u ligt de lesbrief die hoort bij een bezoek aan het wetenschapsfilmfestival InScience. Tijdens het festivalbezoek gaan leerlingen de documentaire

Nadere informatie

! LERAREN HANDBOEK!!! 1e Editie, 2014

! LERAREN HANDBOEK!!! 1e Editie, 2014 LERAREN HANDBOEK 1e Editie, 2014 1. Je eerste Workshop Om te beginnen In dit Leraren Handboek vind je een paar tips en tricks die je kunnen helpen bij het voorbereiden van je workshop. Als je nog nooit

Nadere informatie

Eindrapportage APC project Huisartsopleidingen. Onderwijsproduct: 8 Training doelgericht communiceren

Eindrapportage APC project Huisartsopleidingen. Onderwijsproduct: 8 Training doelgericht communiceren Eindrapportage APC project Huisartsopleidingen Onderwijsproduct: 8 Training doelgericht communiceren Projectgroep Communicatie Huisartsopleiding Nederland Utrecht, mei 2014 8 Train the trainer: workshop

Nadere informatie

Welkom. GO ORGANIZING Helpt je organiseren en keuzes maken

Welkom. GO ORGANIZING Helpt je organiseren en keuzes maken Welkom GO ORGANIZING Helpt je organiseren en keuzes maken 1 weten SOCIAL MEDIA 2 vraag zaal Steekwoorden SOCIAL MEDIA Roep steekwoorden die bij je opkomen over SocialMedia 3 weten Programma Wat zijn Social

Nadere informatie

De nieuwe zorgmedewerker

De nieuwe zorgmedewerker Werkblad De nieuwe zorgmedewerker De zorg verandert in snel tempo. Ook jouw rol als verzorgende of helpende verandert: meer aandacht voor individuele cliënten en hun netwerk. Werken met een zorg-leefplan

Nadere informatie

Digitale huismodule. Quintel Intelligence. Inleiding

Digitale huismodule. Quintel Intelligence. Inleiding Inleiding s Ochtends word je gewekt door je smartphone. Je doet een lamp aan en zet de verwarming een graadje hoger. Snel onder de douche, haar föhnen. Dan kopje thee zetten of een glas melk uit de koelkast

Nadere informatie

Where innovation starts Vakken eerste jaar major Sustainable Innovation*

Where innovation starts Vakken eerste jaar major Sustainable Innovation* Where innovation starts Vakken eerste jaar major Sustainable Innovation* *Deze major is formeel onderdeel van de bacheloropleiding Technische Innovatiewetenschappen TU/e Bachelor College De Technische

Nadere informatie

GRAAG STELLEN WIJ ONS AAN U VOOR

GRAAG STELLEN WIJ ONS AAN U VOOR GRAAG STELLEN WIJ ONS AAN U VOOR Altijd al gezocht naar een trainingsconcept voor uw medewerkers waar je meteen van zegt: GewoonDoen! Nu is deze kans eindelijk aanwezig en wel voor een deelnameprijs van

Nadere informatie

*Ook met het programma Paint van Windows kunnen foto s bewerkt worden

*Ook met het programma Paint van Windows kunnen foto s bewerkt worden Lesbrief Online pesten Leerjaar 1-Profiel1,2,3 Tijd: 50 55 minuten Voorbereiding: op http://mediawijsheid.nl/onlinepesten staan allerlei filmpjes, informatie en artikelen over online pesten, bruikbaar

Nadere informatie

Leer- en Ontwikkelingsspel

Leer- en Ontwikkelingsspel SPEELWIJZE LEER- EN ONTWIKKELINGSSPEL - Bladzijde 1 / 13 SPEELWIJZE Leer- en Ontwikkelingsspel Leren en ontwikkelen spelen een belangrijke rol in onze samenleving. Veranderingen op allerlei gebied volgen

Nadere informatie

De kracht van sociale media in het onderwijs

De kracht van sociale media in het onderwijs De kracht van sociale media in het onderwijs Maak onderwijs effectiever met sociale media Tweedaagse leergang en eendaagse workshop Uw studenten maken volop gebruik van sociale media. Ze ontmoeten er hun

Nadere informatie

TRAINING 1. Tijd: Onderwerp: Waarom Resultaat Werkvorm Materiaal

TRAINING 1. Tijd: Onderwerp: Waarom Resultaat Werkvorm Materiaal DRAAIBOEK TRAINING 1, 2,3,4,5 REALISTEN ROADMOVIE De prezi presentatie voor de trainingsbijeenkomsten vindt u via de onderstaande link. https://prezi.com/0txqqdqmauta/training-realisten-roadmovie-5-bijeenkomsten/

Nadere informatie

IK WIL DE MOGELIJKHEDEN VAN ONLINE ONDERWIJS VERKENNEN WAAR BEGIN IK?

IK WIL DE MOGELIJKHEDEN VAN ONLINE ONDERWIJS VERKENNEN WAAR BEGIN IK? IK WIL DE MOGELIJKHEDEN VAN ONLINE ONDERWIJS VERKENNEN WAAR BEGIN IK? Dit stappenplan neemt je mee langs vragen die relevant zijn als je online onderwijs wilt ontwikkelen: waarom wil je inzetten op online

Nadere informatie

Handleiding voor docenten

Handleiding voor docenten Handleiding voor docenten T.P.M. Toonen 01-05-2015 De website waarmee leerlingen een eigen radiostation beginnen! Techniekproject voor vmbo2 KB/TL volgens Strategische instructie. Inhoud Inleiding 2 Leerdoelen

Nadere informatie

User Centered Design. Personas ontwikkelen

User Centered Design. Personas ontwikkelen User Centered Design Personas ontwikkelen Persona: Wat is een persona? Een model gebaseerd op realistisch gedrag, motivatie, houding, vaardigheden en behoeften Gefilterd uit het observeren van echte mensen.

Nadere informatie

Jullie rookvrij hebben Plan te maken voor actie 2 gekozen: Geld ophalen voor KWF Kankerbestrijding om Nederland

Jullie rookvrij hebben Plan te maken voor actie 2 gekozen: Geld ophalen voor KWF Kankerbestrijding om Nederland Actie keuze 2 a. Geld voor een rookvrij Nederland Jullie rookvrij hebben Plan te maken voor actie 2 gekozen: Geld ophalen voor KWF Kankerbestrijding om Nederland Maak de maken kwaliteit doelen een van

Nadere informatie

Website maken Mediawijsheid lessen Juli 2013

Website maken Mediawijsheid lessen Juli 2013 Website maken Mediawijsheid lessen Juli 2013 Website maken - Docent Sociale Media als Facebook/Twitter/Instagram is het medium waar veel pubers zich op begeven. Ouders zeggen wel eens dat de smartphone

Nadere informatie

Thuis het beste beeld en geluid?

Thuis het beste beeld en geluid? www.hcc.nl/home-entertainment Syllabus home entertainment Thuis het beste beeld en geluid? Deze syllabus geeft achtergrondinformatie over de lezing home entertainment. De onderwerpen die aan bod komen

Nadere informatie

Spreken - Presenteren HV 1. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52520

Spreken - Presenteren HV 1. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52520 Spreken - Presenteren HV 1 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 21 July 2015 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/52520 Dit lesmateriaal is gemaakt

Nadere informatie

Taal en digitaal Cursusprogramma

Taal en digitaal Cursusprogramma Taal en digitaal Cursusprogramma januari - juli 2017 Een leven lang blijven leren Steeds meer informatie wordt digitaal aangeboden. Goede digitale basisvaardigheden zijn een voorwaarde voor informatievaardigheid.

Nadere informatie

Draaiboek voor een gastles

Draaiboek voor een gastles Draaiboek voor een gastles Dit draaiboek geeft jou als voorlichter van UNICEF Nederland een handvat om gastlessen te geven op scholen. Kinderen, klassen, groepen en scholen - elke gastles is anders. Een

Nadere informatie

Taal en digitaal Cursusprogramma

Taal en digitaal Cursusprogramma Taal en digitaal Cursusprogramma Juli - december 2016 Een leven lang blijven leren Steeds meer informatie wordt digitaal aangeboden. Goede digitale basisvaardigheden zijn een voorwaarde voor informatievaardigheid.

Nadere informatie

Business Ondernemingsplan opstellen en uitvoeren. Inleiding

Business Ondernemingsplan opstellen en uitvoeren. Inleiding Inleiding Nederland heeft meer ondernemers nodig, zeker nu met de economische crises. Jongeren worden in Nederland vooral opgeleid om te werken voor een baas, maar in werkelijkheid wordt 1 op de 8 jongeren

Nadere informatie

Prijzengeld: 5.000,- Deadline: 23 November 2014 Battle type: Premium Battle. Hoe voorkomen we piekbelasting van het elektriciteitsnet?

Prijzengeld: 5.000,- Deadline: 23 November 2014 Battle type: Premium Battle. Hoe voorkomen we piekbelasting van het elektriciteitsnet? Prijzengeld: 5.000,- Deadline: 23 November 2014 Battle type: Premium Battle Hoe voorkomen we piekbelasting van het elektriciteitsnet? Introductie Stedin is als netbeheerder verantwoordelijk voor een veilig

Nadere informatie

Wie ben jij? HANDLEIDING

Wie ben jij? HANDLEIDING HANDLEIDING Wie ben jij? Korte omschrijving lesactiviteit Iedereen legt vijf vingers op tafel. Om de beurt vertel je iets over jezelf, waarvan je denkt dat het uniek is. Als het inderdaad uniek is, dan

Nadere informatie

Red met jouw klas de wereld! Handleiding van het digitale educatiepakket bij de voorstelling: Wij redden de wereld

Red met jouw klas de wereld! Handleiding van het digitale educatiepakket bij de voorstelling: Wij redden de wereld Red met jouw klas de wereld! Handleiding van het digitale educatiepakket bij de voorstelling: Wij redden de wereld Kom op, trek je jas aan. 't Is tijd dat er een stap wordt gezet. In regen en zonnestralen.

Nadere informatie

Van afvalberg tot afvaldal

Van afvalberg tot afvaldal Dag van de Aarde 3 de graad Van afvalberg tot afvaldal Doelstellingen Leerlingen kunnen doelgericht denken door na te denken over de (gewenste) eigenschappen van een gerecycleerd voorwerp. Leerlingen verzamelen

Nadere informatie

REMIND. Bij u op SCHOOL?

REMIND. Bij u op SCHOOL? REMIND Bij u op SCHOOL? Inhoudsopgave Slim jezelf zijn voor professionals 3 Slim jezelf zijn 3 Programma over persoonlijke ontwikkeling 3 Kostenoverzicht 4 Over Remind 5 Wij willen 5 Trainersopleiding

Nadere informatie

Where innovation starts Vakken eerste jaar major Sustainable Innovation*

Where innovation starts Vakken eerste jaar major Sustainable Innovation* Where innovation starts Vakken eerste jaar major Sustainable Innovation* *Deze major is formeel onderdeel van de bacheloropleiding Technische Innovatiewetenschappen TU/e Bachelor College De Technische

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE DE LEERLINGENHANDLEIDING VMBO Naam: Klas: Datum: Pagina 2 INLEIDING Mensen maken op grote schaal gebruik van fossiele brandstoffen: aardolie, aardgas en steenkool. Fossiele brandstoffen ontstaan uit resten

Nadere informatie

Mijn computer is leuk

Mijn computer is leuk Handleiding Mijn computer is leuk Ouders praten samen over computers, kinderen en opvoeding Pharos, 2014 Marjolijn van Leeuwen INHOUDSOPGAVE Inleiding blz. 3 De themabijeenkomst blz. 5 Thema 1, oefeningen

Nadere informatie

TALENTPUNT. Een Development Program speciaal voor HR professionals

TALENTPUNT. Een Development Program speciaal voor HR professionals FOCUS ON THE FUTURE Je bent een HR professional met veel ambitie en je wilt succesvol(ler) zijn. Je bent gericht op de nieuwste HR ontwikkelingen en nieuwsgierig naar hoe andere HR professionals zaken

Nadere informatie

Presentatie Tekst Top plan (talentontwikkelingsplan) Amy Kouwenberg OABCE1A

Presentatie Tekst Top plan (talentontwikkelingsplan) Amy Kouwenberg OABCE1A Presentatie Tekst Top plan (talentontwikkelingsplan) Amy Kouwenberg OABCE1A INLEIDING Ik heb vandaag een cadeautje meegenomen. Niet voor jullie, maar voor mijzelf. Het cadeautje staat voor de verrassingen

Nadere informatie

Training. Vergaderen

Training. Vergaderen Training Vergaderen Halide Temel 1-5-2014 Inhoudsopgave Inleiding 3 Doelen 4 Deelnemers 4 Werkvormen 4 Programma 4 Voorstellen & introductie 5 Opdracht Luciferspel 6 Theorie 7 Opdracht - Vergaderen 12

Nadere informatie

Digitaal op weg in de bieb. Hoe werkt de digitale overheid? Hoe leen ik een e-book? Hoe gebruik ik Facebook? Hoe verstuur ik een ?

Digitaal op weg in de bieb. Hoe werkt de digitale overheid? Hoe leen ik een e-book? Hoe gebruik ik Facebook? Hoe verstuur ik een  ? Hoe werkt de digitale overheid? Hoe leen ik een e-book? Hoe gebruik ik Facebook? Hoe verstuur ik een e-mail? Digitaal op weg in de bieb Draai om voor Hulp bij taal Digitaal op weg Wat past bij jou? Ik

Nadere informatie

Een geslaagde activiteit

Een geslaagde activiteit Een geslaagde activiteit Toelichting: Een geslaagde activiteit Voor Quest 4 heb ik een handleiding gemaakt met daarbij de bijpassend schema. Om het voor de leerkrachten overzichtelijk te maken heb ik gebruik

Nadere informatie

Lesbrief: Slimme oplossingen Thema: Mens & Dienstverlenen in de toekomst

Lesbrief: Slimme oplossingen Thema: Mens & Dienstverlenen in de toekomst Lesbrief: Slimme oplossingen Thema: Mens & Dienstverlenen in de toekomst Copyright Stichting Vakcollege Groep 2015. Alle rechten voorbehouden. Inleiding Slimme oplossingen beginnen altijd met een probleem.

Nadere informatie

Leer Opdrachten ontwerpen voor Blended Learning

Leer Opdrachten ontwerpen voor Blended Learning Leer Opdrachten ontwerpen voor Blended Learning Helder &Wijzer Mijn opdrachten In een kort, blended programma In het kort Voor wie docenten/trainers die blended opdrachten willen leren ontwerpen en ontwikkelen

Nadere informatie

Test: Je ouders als studie oriëntatiecoach

Test: Je ouders als studie oriëntatiecoach Test: Je ouders als studie oriëntatiecoach Je ouders kunnen perfecte last minute studie oriëntatiecoaches zijn, maar weten ze eigenlijk wel wat je dromen en ambities zijn? En omgekeerd: weet jij hoe jouw

Nadere informatie

Handleiding sectoronderzoek V4 2014-2015

Handleiding sectoronderzoek V4 2014-2015 Handleiding sectoronderzoek V4 2014-2015 1 Inhoudsopgave 1 Inleiding 2 2 Het kompas 3 2.1 Aanleiding 3 2.2 Betekenis 3 2.3 Doelen 3 2.4 Definitie van sectoronderzoek gereed 4 2.5 Waarde 4 2.6 Kompas 5

Nadere informatie

Educatief pakket duurzame energie Didactische onderbouwing

Educatief pakket duurzame energie Didactische onderbouwing Educatief pakket duurzame energie Didactische onderbouwing Inhoud Welkom Doelen Profielschetsen Materialen Bijlagen Met het Solly Systeem worden kinderen al op jonge leeftijd geïntroduceerd in de wereld

Nadere informatie

Gebruik het vragenmachientje en bedenk een onderzoeksvraag

Gebruik het vragenmachientje en bedenk een onderzoeksvraag Instructieblad Gebruik het vragenmachientje en bedenk een onderzoeksvraag Onderzoeken is leuk omdat je wat over jezelf leert: wat je kunt en hoe creatief je bent. Ook leer je over je omgeving en de wereld.

Nadere informatie

Week 1 twee weken voorafgaand aan het Voorleesontbijt. Bijeenkomst 1. Materiaal

Week 1 twee weken voorafgaand aan het Voorleesontbijt. Bijeenkomst 1. Materiaal Introductie Deze lesmodule is geschreven voor een project van 5 bijeenkomsten van elk 60 minuten, waarvan de laatste bijeenkomst het werkelijke Voorleesontbijt is. Het aantal, de duur en inhoud van de

Nadere informatie

Voorbereidende workshop voor maatschappelijke organisaties

Voorbereidende workshop voor maatschappelijke organisaties Voorbereidende workshop voor maatschappelijke organisaties Voorbereiding Doel: De deelnemende maatschappelijke organisaties helpen bij hun voorbereiding op de Beursvloer; zoals bij het formuleren van een

Nadere informatie

Mediawijsheid: digitaal aan de slag in het onderwijs!

Mediawijsheid: digitaal aan de slag in het onderwijs! Mediawijsheid: digitaal aan de slag in het onderwijs! Informatie avond over mediawijsheid/sociale media op school Media zijn voor kinderen en jongeren de gewoonste zaak van de wereld. Ze nemen informatie

Nadere informatie

opleiding Leergang Train de Trainer Trainers in

opleiding Leergang Train de Trainer Trainers in Trainers in opleiding Leergang Train de Trainer Het is niet de sterkste die overleeft, ook niet de slimste, maar degene die het meest openstaat voor verandering. Unieke insteek! De wereld om ons heen verandert

Nadere informatie

Doel en resultaat WPOplus training

Doel en resultaat WPOplus training Doel en resultaat WPOplus training Effect: Werknemers vergroten zichtbaar de vaardigheden goed werknemerschap en daardoor kunnen ze doorstromen in hun loopbaan Resultaat: Deelnemers in staat stellen WPO

Nadere informatie

Naam:. Namen groepsleden:... Begeleider:

Naam:. Namen groepsleden:... Begeleider: Naam:. Klas: Namen groepsleden:........ Begeleider: 1 Inleiding In deze projectweek ga je onderzoek doen. Dit onderzoek is ter voorbereiding op het sectorwerkstuk in de vierde klas. Dit boekje is jouw

Nadere informatie

Reflectiegesprekken met kinderen

Reflectiegesprekken met kinderen Reflectiegesprekken met kinderen Hierbij een samenvatting van allerlei soorten vragen die je kunt stellen bij het voeren van (reflectie)gesprekken met kinderen. 1. Van gesloten vragen naar open vragen

Nadere informatie

Draaiboek. Aantal klassen: 5 aantal docenten/mentoren HBM 7 (incl. sectie Economie ) Haemstede-Barger Mavo, Koediefslaan 73, 2101 BT Heemstede

Draaiboek. Aantal klassen: 5 aantal docenten/mentoren HBM 7 (incl. sectie Economie ) Haemstede-Barger Mavo, Koediefslaan 73, 2101 BT Heemstede Draaiboek Datum: 3 november 2014 (maandag) Tijden: 08.30 uur 15.00 uur Aantal klassen: 5 aantal docenten/mentoren HBM 7 (incl. sectie ) Locatie: Haemstede-Barger Mavo, Koediefslaan 73, 2101 BT Heemstede

Nadere informatie

INTRODUCTIE PERSOONLIJKE GEGEVENS. Naam: Leeftijd: Geslacht: m / v. Begindatum:

INTRODUCTIE PERSOONLIJKE GEGEVENS. Naam: Leeftijd: Geslacht: m / v. Begindatum: Naam Datum: INHOUDSOPGAVE 1. Introductie 2. Persoonlijke gegevens 3. Rapportage kwaliteit van leven 4. Persoonlijke ontwikkeling plan (POP) 5. Competenties waar nu aan wordt gewerkt 6. Binnen de stichting

Nadere informatie

Digitale huismodule. Quintel Intelligence. Inleiding

Digitale huismodule. Quintel Intelligence. Inleiding Inleiding s Ochtends word je gewekt door je smartphone. Je doet een lamp aan en zet de verwarming een graadje hoger. Snel onder de douche, haar föhnen. Dan kopje thee zetten of een glas melk uit de koelkast

Nadere informatie

Leerjaar 3: Lesopbouw en suggesties (incl. bewijzenblad) voor leerroute A Thema 1: Communiceren en sociaal contact onderhouden

Leerjaar 3: Lesopbouw en suggesties (incl. bewijzenblad) voor leerroute A Thema 1: Communiceren en sociaal contact onderhouden Leerjaar 3: Lesopbouw en suggesties (incl. bewijzenblad) voor leerroute A Thema 1: : Thema 1 1. Introductieles De leerling vertelt waarom het belangrijk is om goed te presenteren. Arbeidsvoorbereidend

Nadere informatie

C5basis)201452015) Discipline:*muziek*/*dans* Thema:)GEZONDHEID))))))))))))) Gr)152:)Museum)voor)Religieuze)Kunst)

C5basis)201452015) Discipline:*muziek*/*dans* Thema:)GEZONDHEID))))))))))))) Gr)152:)Museum)voor)Religieuze)Kunst) Ondersteunend)educatief)materiaal))voor)de)groepen)758)behorende)bij):) C5basis)201452015) Discipline:*muziek*/*dans* Thema:)GEZONDHEID))))))))))))) Gr)152:)Museum)voor)Religieuze)Kunst) ) Gr)354:)Markant)Uden)i.s.m.)Jelle)Douma)

Nadere informatie

26 actieve leden van VET-Vught en ECSchijndel hebben de enquête ingevuld.

26 actieve leden van VET-Vught en ECSchijndel hebben de enquête ingevuld. Resultaat Vragenlijst: Waarom doe je mee met de lokale energiecoöperatie? 26 actieve leden van VET-Vught en ECSchijndel hebben de enquête ingevuld. 1. Ik ben op de volgende manier betrokken bij de lokale

Nadere informatie

ThreeC lessenserie verpakkingen. Leerlingenwerkboek

ThreeC lessenserie verpakkingen. Leerlingenwerkboek ThreeC lessenserie verpakkingen Leerlingenwerkboek 1 Inleiding Welkom bij het project ThreeC! ThreeC staat voor Creating Competencies for a Circular Economy. We gaan dus aan de slag met de circulaire economie.

Nadere informatie

EEN DUIM VOOR DELEN. ik deel INFOFICHE. daar wordt iedereen beter van

EEN DUIM VOOR DELEN. ik deel INFOFICHE. daar wordt iedereen beter van daar wordt iedereen beter van EEN DUIM VOOR DELEN INFOFICHE 1 1.1 DEFINITIE Delen is een vorm van consuminderen (minder verbruiken) en consumanderen (anders verbruiken). Bij delen ligt het accent op gebruiken

Nadere informatie

Reflection paper. Door: Daniëlle Beukman Klas: Havt3b Minor: ICT2 Docent: Sacha van de Griendt

Reflection paper. Door: Daniëlle Beukman Klas: Havt3b Minor: ICT2 Docent: Sacha van de Griendt Reflection paper Door: Daniëlle Beukman 488097 Klas: Havt3b Minor: ICT2 Docent: Sacha van de Griendt Inhoudsopgave Wat ik heb geleerd... 3 Flipping the classroom... 3 Strategie van Suchman... 3 Lipdub...

Nadere informatie

Fianne Konings en Marjo Berendsen over Culturele instellingen en een doorlopende leerlijn cultuuronderwijs door Jacolien de Nooij

Fianne Konings en Marjo Berendsen over Culturele instellingen en een doorlopende leerlijn cultuuronderwijs door Jacolien de Nooij Fianne Konings en Marjo Berendsen over Culturele instellingen en een doorlopende leerlijn cultuuronderwijs door Jacolien de Nooij De publicatie van Fianne Konings, Culturele instellingen en een doorlopende

Nadere informatie

Een goede vangst! Een goede vangst 2014 - http://omwb.braintrigger.nl

Een goede vangst! Een goede vangst 2014 - http://omwb.braintrigger.nl Een goede vangst! Om fijn te leven maak je veel gebruik van energie. Bijvoorbeeld om eten te koken, of om te spelen met een spelcomputer. Maar ook om het huis te verwarmen of jezelf te vervoeren. Voor

Nadere informatie

Workshop Handleiding. Verhalen schrijven. wat is jouw talent?

Workshop Handleiding. Verhalen schrijven. wat is jouw talent? Workshop Handleiding Verhalen schrijven wat is jouw talent? Inhoudsopgave Hoe gebruik je deze workshop? Hoe kun je deze workshop inzetten in je klas? Les 1: Even voorstellen stelt zich kort voor en vertelt

Nadere informatie

Leerjaar 4: Lesopbouw en suggesties (incl. bewijzenblad) voor leerroute A

Leerjaar 4: Lesopbouw en suggesties (incl. bewijzenblad) voor leerroute A Leerjaar 4: Lesopbouw en suggesties (incl. bewijzenblad) voor leerroute A Thema 12: Het vinden van werk c: Kiezen en solliciteren naar passende stageplek Thema 1 Introles De leerling oriënteert zich op

Nadere informatie

LESPROGRAMMA LES 1. INTRODUCTIELES

LESPROGRAMMA LES 1. INTRODUCTIELES LESPROGRAMMA LES 1. INTRODUCTIELES Inhoud In de introductieles gaat u met de leerlingen aan de slag met het thema duurzaam en eerlijk eten. Samen met de leerlingen bekijkt u drie filmpjes die uitleggen

Nadere informatie

8 Stappen naar Succes

8 Stappen naar Succes 8 Stappen naar Succes Ik ga je een geheim vertellen; Al meer dan 4 jaar was ik zelfstandig Trainer en ik heb geworsteld en gezocht naar; Focus Mijn missie Wie is mijn doelgroep? Hoe kan ik een stabiel

Nadere informatie

Hoe stel je prioriteiten?

Hoe stel je prioriteiten? Hoe stel je prioriteiten? Wat heb je eraan? In deze les leer je hoe je prioriteiten stelt, dus te kiezen welke dingen het belangrijkst zijn om te doen. Dat is handig als je meer moet doen dan waar je eigenlijk

Nadere informatie

B&O Info Tel.: 06-20657425 E-mail: info@bo-info.nl Internet: www.bo-info.nl Twitter: @bo_info Facebook: https://www.facebook.com/bo.

B&O Info Tel.: 06-20657425 E-mail: info@bo-info.nl Internet: www.bo-info.nl Twitter: @bo_info Facebook: https://www.facebook.com/bo. Er is niet één antwoord te geven op de vraag hoe vaak of hoe lang een kind op een tablet, smartphone of computer mag. Dat hangt sterk af van het kind en de situatie. Deskundigen zijn het er wel over eens

Nadere informatie

Nationaal Gevangenismuseum Gevangen in beeld

Nationaal Gevangenismuseum Gevangen in beeld Nationaal Gevangenismuseum Gevangen in beeld Groep 8 Les 1. Boeven in beeld Les 1. Boeven in beeld Nationaal Gevangenismuseum Groep 8 120 minuten Samenvatting van de les De les begint met een klassikaal

Nadere informatie

Het Grote Interactiespel voor Kinderdagverblijven

Het Grote Interactiespel voor Kinderdagverblijven Het Grote Interactiespel voor Kinderdagverblijven Ben je een betrokken leidinggevende, docent, trainer of coach die (aankomend) pedagogisch medewerkers wil stimuleren om de belangrijkste pedagogische vaardigheden

Nadere informatie

Intuïtief Website Stappen Plan voor een Doorlopende Stroom Klanten

Intuïtief Website Stappen Plan voor een Doorlopende Stroom Klanten Intuïtief Website Stappen Plan voor een Doorlopende Stroom Klanten 2015 Annie Massop Hart en Ziel Marketing - Alle rechten voorbehouden - 1 Inleiding Dit stappenplan sluit aan op de workshop Hoe je intuïtief

Nadere informatie

Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg

Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg Voor wie? Waarom? Wat? Hoe? Voor Omdat leiding Ervaringsgerichte Door middel van leidinggevenden, geven, adviseren en coaching en werkvormen waarbij het adviseurs

Nadere informatie

Basisinformatie Opleiding

Basisinformatie Opleiding Basisinformatie Opleiding Introductie Je neemt deel aan de opleiding Professional Coaching & Leiderschap bij Coachcenter. De opleiding is er voor ieder die zichzelf verder wil ontwikkelen op persoonlijk

Nadere informatie

Mentor Datum Groep Aantal lln

Mentor Datum Groep Aantal lln Lesvoorbereidingsformulier Fontys Hogeschool Kind en Educatie, Pabo Eindhoven Bron: Didactisch model van Gelder Student(e) Klas Stageschool Plaats Rachel van der Pijl P14EhvADT De Springplank. Eindhoven

Nadere informatie

What s up Zuiderzeeland? aardrijkskunde, praktische opdracht

What s up Zuiderzeeland? aardrijkskunde, praktische opdracht What s up Zuiderzeeland? Aardrijkskunde praktische opdracht praktisch onderzoek in zuiderzeeland 4 HV Naam: Klas: In dit onderdeel ga je zelf met je groepje op onderzoek. Je hebt geleerd dat Waterschap

Nadere informatie

Opbrengstgericht werken bij andere vakken. Martine Amsing, Marijke Bertu, Marleen de Haan

Opbrengstgericht werken bij andere vakken. Martine Amsing, Marijke Bertu, Marleen de Haan Opbrengstgericht werken bij andere vakken Martine Amsing, Marijke Bertu, Marleen de Haan Doel Leerkrachten kunnen een les tekenen of geschiedenis ontwerpen volgens de uitgangspunten van OGW die ze direct

Nadere informatie

ONTWERP JE EIGEN FORMATIEVE WERKVORM

ONTWERP JE EIGEN FORMATIEVE WERKVORM ONTWERP JE EIGEN FORMATIEVE WERKVORM BESCHRIJVING OPDRACHT In deze opdracht ga je aan de slag met het ontwikkelen van en die je meteen de volgende dag in kunt zetten. Aan de hand van concrete voorbeelden

Nadere informatie

Introduceren thema Natuurgeweld. tsunami s. centraal rondom natuurgeweld: Thema: Natuurgeweld. laten ontstaan?

Introduceren thema Natuurgeweld. tsunami s. centraal rondom natuurgeweld: Thema: Natuurgeweld. laten ontstaan? Aardrijkskunde Natuurgeweld Omschrijving van de opdracht: Introductie Thema: Natuurgeweld In dit thema staan de volgende hogere orde denkvragen centraal rondom natuurgeweld: 1. Wat zou er moeten gebeuren

Nadere informatie