DE GROT E BOZE BUIT ENWERELD SCRIPT IE. Leiden, Een onderzoek naar de weerbaarheid en zelfredzaamheid

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "DE GROT E BOZE BUIT ENWERELD SCRIPT IE. Leiden, 2010. Een onderzoek naar de weerbaarheid en zelfredzaamheid"

Transcriptie

1 DE GROT E BOZE BUIT ENWERELD LOES VAN DER ZWET SCRIPT IE Leiden, 2010 Een onderzoek naar de weerbaarheid en zelfredzaamheid in sociale situaties bij kinderen met autisme en hoe moeders vorm geven aan de opvoeding.

2 De grot e boze buit enwereld Een onderzoek naar de weerbaarheid en zelfredzaamheid in sociale situaties bij kinderen met autisme en hoe moeders vorm geven aan de opvoeding. Ja, want wij houden rekening met ze, maar de grote boze buitenwereld begint al naast onze deur hoor! Want alle familie, vrienden enzovoorts begrijpen niet wat er daadwerkelijk aan de hand is. Omdat je het aan het kind eigenlijk niet ziet en dat het zo ontzettend moeilijk uit te leggen is wat nou eigenlijk het verschil is. Uitspraak van een moeder Opdrachtgever Judith van der Kleij, Stichting Ovaal Onderzoeksbegeleider Katie Lee Weille Referent docent Walter Diederiks Loes van der Zwet Hogeschool Leiden Inleverdatum 27 mei 2010 Informatie over scriptie Informatie over autisme en lotgenotencontact Loes van der Zwet Judith van der Kleij, Stichting Ovaal STICHTING MET AANDACHT VOOR AUTISME

3 Voorwoord Voor u ligt mijn onderzoeksopdracht betreffende de weerbaarheid en zelfredzaamheid in sociale situaties van kinderen met autisme. De vraag van mijn onderzoek is hoe ouders vormgeven aan de opvoeding op deze gebieden. Dit rapport is geschreven met behulp van ervaringen van ouders. Judith van der Kleij van Stichting Ovaal heeft mij ondersteund tijdens het opzetten en uitwerken van het onderzoek. Aanleiding voor dit onderzoek is Luc. Een jongen van dertien jaar met een autistische stoornis. Gedurende vijf jaar werk ik als ambulante thuisbegeleider bij Luc in het gezin. Van dichtbij heb ik zijn ontwikkeling kunnen volgen en heb ik gezien tegen welke hulpvragen ouders aanliepen. Zij vroegen mij om adviezen en ondersteuning bij de opvoeding van Luc. Met name om Luc meer weerbaar te maken en inzicht te krijgen in hoe zij Luc kunnen aanleren om zich beter te redden in een sociale omgeving. Ouders maken zich zorgen: Hoe zal Luc zich kunnen redden in onze maatschappij, Wat zou hem allemaal kunnen overkomen. Door middel van het werken aan dit onderzoek wil ik adviezen ontwikkelen waar Luc zijn ouders, maar ook andere ouders met een kind met een autistische stoornis iets aan kunnen hebben. Vervolgens ben ik in contact gekomen met Stichting Ovaal. Stichting Ovaal werkt aan de kwaliteit van leven van mensen met autisme spectrum stoornissen, hun ouders en omgeving. Belangrijk uitgangspunt is de eigen kracht en mogelijkheden van mensen stimuleren. Een van de projecten van Stichting Ovaal is het autismecafé. De oprichtster van het autismecafé is Judith van der Kleij. Het autismecafé is een ontmoetingsplek voor ouders van een autistisch kind, hun familieleden of andere belangstellenden. In een ontspannen sfeer kunnen mensen met elkaar praten, ervaringen en tips uitwisselen en informatie verkrijgen over zaken die te maken hebben met de opvoeding van hun kind of hun rol als ouder. Judith van der Kleij herkent de hulpvraag vanuit ouders. Op verschillende manieren, o.a. tijdens thema-avonden, komen vragen naar voren die te maken hebben met de weerbaarheid en zelfredzaamheid in sociale situaties van hun kind. Ouders geven aan zich zorgen te maken. Ze zijn bijvoorbeeld bang dat hun kind in een verkeerde situatie terecht kan komen, omdat deze in sociale situaties vaak niet kan overzien wat wel of niet gepast is. Zij geven aan dat hun kind hierdoor kwetsbaar in het leven staat. Ze zijn bang dat hun kind (seksueel) misbruikt wordt. Ouders vragen daarbij hulp maar vragen zich ook af wat zij zelf kunnen doen om de weerbaarheid en zelfredzaamheid in sociale situaties van hun kind te vergroten. In het bijzonder hoe zij hun kind aan kunnen leren zich beter te redden in sociale situaties. Door de hulpvraag van ouders uit mijn eigen werksituatie en de herkenning van deze hulpvraag bij Stichting Ovaal heb ik besloten op dit gebied onderzoek te gaan verrichten. Juist omdat de inschatting van mijzelf en van Stichting Ovaal is dat dit onderzoek goed aan kan sluiten bij waar ouders behoefte aan hebben. In deze onderzoeksopdracht wordt antwoord gegeven op de vraag hoe de opvoeding van het kind met een autistische stoornis door ouders wordt vormgegeven op het gebied van de weerbaarheid en de zelfredzaamheid in sociale situaties. Met veel plezier heb ik aan dit onderzoek gewerkt. Ik ben van mening dat deze ervaringen nuttig en leerzaam zijn voor alle andere ouders met een kind met een stoornis uit het autistisch spectrum. Want ieder kind met autisme is anders, maar elke ouder bewandelt een vergelijkbare weg. En waarom het wiel uitvinden als het al door andere ouders is gedaan?

4 Dit onderzoek had niet uitgevoerd kunnen worden zonder de medewerking van de ouders. Ik dank hen voor de actieve bijdrage en hoop dat de resultaten andere ouders ten goede zal komen. Ook wil ik Judith van der Kleij en mijn afstudeerdocente Katie Lee Weille in het bijzonder bedanken voor het vertrouwen, de prettige samenwerking en de intensieve begeleiding. Als laatste wil ik Luc, de jongen van dertien jaar met autisme bedanken. Zonder dat hij zich er waarschijnlijk bewust van is, heeft hij mij heel veel geleerd. Door hem ben ik mij gaan interesseren in het onderwerp van mijn onderzoek. Hij was mijn drijfveer om voor dit onderwerp te gaan. Leiden, mei 2010 Loes van der Zwet 2

5 Samenvatting De opvoeding van kinderen met autisme kan bijzonder ingewikkeld zijn. Ze zijn sterk onaangepast in de zin dat zij vaak niet kunnen voldoen aan de sociale eisen die aan hen gesteld worden. Als gevolg van hun moeite met sociale interacties komen ze regelmatig in conflict met de mensen om hen heen. Hun pogingen tot het maken van contacten stranden vaak op onbegrip in hun omgeving. Hun kennis en vaardigheid in sociale situaties neemt veel te weinig en te langzaam toe in vergelijking met de eisen die de omgeving aan hen stelt. Kinderen met een stoornis uit het autistische spectrum hebben veel steun nodig om zich in sociale situaties te begeven. De ouders zijn en blijven buiten schooltijd vaak levenslang verantwoordelijk voor alle aspecten initiëren en begeleiden van het sociale leven van het kind, waar normale kinderen hierin zelf hun weg vinden. Ouders hebben behoefte aan adviezen voor de omgang met hun kind. De vraagstelling van mijn onderzoeksopdracht is: Hoe wordt de opvoeding van het kind met een autistische stoornis door ouders vormgegeven op het gebied van de weerbaarheid en de zelfredzaamheid in sociale situaties? Door een antwoord te zoeken op deze vraag wil ik werken aan de hulpvraag vanuit ouders op het gebied van de weerbaarheid en de zelfredzaamheid in sociale situaties. Omdat uit mijn eigen ervaring en ervaring vanuit Stichting Ovaal blijkt dat ouders juist op dit gebied veel steun nodig hebben. Het onderzoek is een kwalitatief onderzoek. Dit houdt in dat de nadruk ligt op het begrijpen en doorgronden van individuele mensen, groepen of situaties. Bij vijf ouders van kinderen met autisme is een diepte interview afgenomen. Er is inzicht verkregen in de manier waarop ouders de opvoeding vormgeven op het gebied van de weerbaarheid en de zelfredzaamheid in sociale situaties. En er is gekeken naar de strategieën die ouders zelf al gebruikt hebben en wat er bij hen gewerkt heeft. De strategie die elke keer terug komt is in gesprek gaan met het kind. Alles open en bespreekbaar maken. Het kind laten vertellen wat er gebeurd is, veel praten, over gevoelens, conflicten, over hoe het kind overkomt op de ander, over de samenhang in een situatie en over problemen van het kind. Het is van groot belang voor de ontwikkeling van de weerbaarheid en de zelfredzaamheid dat ouders veel uitleg en voorbeelden geven en open zijn in wat er aan de hand is met het kind. Het is belangrijk om als ouder het kind apart te nemen als ze het gesprek aangaan, rustig te blijven en niet in de emotie van het kind mee te gaan. Mijn grote sleutelwoord is openheid, naar de juffrouw toe, naar de kinderen toe, dus alles bespreekbaar maken (Uitspraak van een moeder) 3

6 Daarnaast worden situaties door het kind met autisme in stukjes verteld. Er wordt in flarden verteld, chaos overheerst en de essentie van het verhaal ontbreekt veelal. Het is moeilijk voor het kind met autisme om het verhaal compleet te zien, ofwel de samenhang in een situatie te zien. Ook is het moeilijk voor het kind met autisme om naar het eigen gedrag in de situatie te kijken en oorzaak aan gevolg te koppelen. De hulp van ouders om samen met het kind het verhaal compleet te maken en oplossingen te bedenken voor waar het kind tegenaan loopt is van groot belang. Het merendeel van de kinderen met autisme is gepest. Ook zijn er situaties beschreven die grote impact hebben gehad op de weerbaarheid het kind. Beiden veroorzaakten grote gevolgen voor de ontwikkeling van het kind. Gevolgen waar het kind tot op de dag van vandaag nog last van ondervindt. Er worden voorbeelden genoemd van situaties waarin het kind niet weerbaar genoeg was. Hierbij had het kind vooral moeite met nee zeggen, onderscheid tussen bekenden en vreemden, moeite met wie je kunt vertrouwen of niet en moeite met opkomen voor zichzelf. Als ouder is het belangrijk om in actie te komen, daar waar gevaar dreigt voor het kind. Te allen tijde is het van belang om te kijken waar het kind goed in is, wat bij het kind past. Aanwezige kwaliteiten van het kind dienen gestimuleerd en uitgesproken te worden. Ouders moeten beseffen dat het kind ondanks alles, onvoorwaardelijke liefde, steun en zelfvertrouwen nodig heeft. Wat naar voren komt is dat ouders zelf vorm proberen te geven aan de problemen waar zij met hun kind tegen aan lopen en daar strategieën voor bedenken. Strategieën die passen bij het kind en hen kan helpen met de situatie om te gaan. Deze strategieën kunnen aan andere ouders van een kind met autisme een nuttige en leerzame bijdrage leveren. Bent u nieuwsgierig geworden door deze kort beschreven resultaten lees dan dit onderzoek. In deze onderzoeksopdracht zullen de resultaten uitgebreid besproken worden. 4

7 INHOUDSOPGAVE VOORWOORD... 1 SAMENVATTING... 3 INHOUDSOPGAVE... 5 INLEIDING ONDERZOEKSOPZET INLEIDING PROBLEEMSTELLING DOELSTELLING VRAAGSTELLING ONDERZOEKSMETHODEN ONDERZOEKSGROEP VALIDITEIT EN BETROUWBAARHEID THEORETISCH KADER INLEIDING WAT IS AUTISME DE STOORNIS VAN ASPERGER PDD-NOS GEZIN EN DE OUDERLIJKE ZORG AUTISME EN SOCIALE INTERACTIES DRIE PSYCHOLOGISCHE THEORIEËN SAMENVATTING ONDERZOEKSRESULTATEN INTERVIEWS INLEIDING HOE HET KIND OVERKOMT DE SAMENHANG IN EEN SITUATIE INZICHT IN DE EIGEN BEPERKING DE WEERBAARHEID PESTEN WERKEN AAN HET ZELFVERTROUWEN EINDBESPREKING & KOPPELING THEMA S CONSUSIES EN AANBEVELINGEN CONCLUSIE AANBEVELINGEN UIT DE PRAKTIJK AANBEVELINGEN NADER ONDERZOEK EVALUATIE UITVOERING ONDERZOEK BIJLAGE 1 DSM-IV DIAGNOSTISCHE CRITERIA VOOR AUTISTISCHE STOORNIS...69 BIJLAGE 2 TOPICS EN DEELVRAGEN BIJLAGE 4 THEMATISCHE MAP BIJLAGE 5 VERSLAG BIJEENKOMST AUTISMECAFÉ BIJLAGE 6 KUNST & VLIEGWERK

8 Inleiding Deze onderzoeksopdracht gaat over de weerbaarheid en zelfredzaamheid in sociale situaties van kinderen met autisme. Voornamelijk hoe ouders vormgeven aan de opvoeding op deze gebieden. Het onderzoek is tot stand gekomen door literatuurverkenning, bezoeken van informatiedagen over autisme en het interviewen van vijf ouders van kinderen met autisme. Er wordt gezocht naar strategieën die ouders gebruiken om de weerbaarheid en de zelfredzaamheid in sociale situaties van hun kind te bevorderen. De meerwaarde van dit onderzoek zal zijn om deze strategieën uit te werken en onder de aandacht te brengen bij andere ouders van een kind met autisme. De ervaring is dat ouders hier veel behoefte aan hebben. In deze onderzoeksopdracht wordt antwoord gegeven op de vraag: Hoe wordt de opvoeding van het kind met een autistische stoornis door ouders vormgegeven op het gebied van de weerbaarheid en de zelfredzaamheid in sociale situaties? Met weerbaarheid bedoel ik het vermogen om je te kunnen weren, in staat zijn tegenstand te bieden. Hierbij kun je denken aan het opkomen voor jezelf, nee kunnen zeggen, grenzen aangeven, het vertrouwen hebben in jezelf. Met sociale zelfredzaamheid bedoel ik het vermogen je te kunnen redden in de samenleving. Om zo veel mogelijk zonder hulp je staande te houden in de maatschappij. Hierbij kun je denken aan het aangaan en onderhouden van contacten zoals vriendschappen, omgaan met conflicten, hulp vragen. In deze scriptie wordt geschreven over kinderen met autisme. Hiermee worden kinderen met een stoornis uit het autisme spectrum bedoeld. In het theoretisch kader van hoofdstuk twee wordt nader uitleg gegeven over stoornissen uit het autisme spectrum. Verder wordt er in deze scriptie verschillende malen geschreven over het advies van de Gezondheidsraad. In 2009 is dit adviesrapport uitgekomen met de naam: Autismespectrumstoornissen: een leven lang anders. Het advies geeft een overzicht van de stand van wetenschap omtrent het voorkomen en de behandeling en begeleiding van stoornissen uit het autismespectrum en gaat in op ondervonden problemen en de benodigde integrale benadering om mensen met deze stoornis de mogelijkheid te bieden zo goed mogelijk deel te nemen aan de maatschappij. De opzet van deze scriptie bestaat uit vijf hoofdstukken. In hoofdstuk één wordt de werkwijze van dit onderzoek beschreven. Hierin wordt de probleemstelling weergegeven en staan de doelstelling en vraagstelling beschreven. Verder wordt uitgelegd welke onderzoeksbenadering, type onderzoek en de manier en type interview er bij deze onderzoeksopdracht gebruikt is. Als laatste wordt de onderzoeksgroep, de validiteit en de betrouwbaarheid van deze onderzoeksopdracht behandeld. In hoofdstuk twee wordt het theoretisch kader beschreven. Er wordt uitgelegd wat autisme is, wat een kind met autisme betekent voor het gezin, waar kinderen met autisme veelal problemen mee hebben en er worden drie theoretische verklaringsmodellen voor autisme

9 beschreven. In hoofdstuk drie zijn de resultaten uit de interviews uitgewerkt. Hoofdstuk drie bestaat uit een inleiding en zes onderwerpen met betrekking tot de weerbaarheid en zelfredzaamheid in sociale situaties. Achter elk onderwerp volgt een discussie. Aan het eind van hoofdstuk drie wordt een eindbespreking en koppeling van thema s weergegeven. In hoofdstuk vier vindt u de conclusie met de uitwerking van de vraagstelling, de aanbevelingen uit de praktijk en aanbevelingen voor nader onderzoek. In hoofdstuk vijf wordt de evaluatie van het onderzoek beschreven. Verder heeft deze scriptie zes bijlagen. In bijlage één is de DSM IV met criteria voor de autistische stoornis te lezen. Bijlage twee is de topiclijst, die is gebruikt ter voorbereiding van de interviews. Bijlage drie is de uitnodigingsbrief die gebruikt is om respondenten te werven. Bijlage vier is een thematic map, deze is ontwikkeld om thema s inzichtelijk te maken. Bijlage vijf is een verslag van een bijeenkomst over weerbaarheid en pesten bij kinderen met autisme. Bijlage zes is een informatiefolder van atelier kunst en vliegwerk. Ik wens u veel leesplezier.

10 1.Onderzoeksopzet 1.1 Inleiding In dit hoofdstuk worden de probleemstelling, doelstelling en vraagstelling uitgewerkt. Vervolgens worden de onderzoeksmethoden, soort interview, onderzoeksgroep, validiteit en betrouwbaarheid beschreven. Op deze manier wordt de start en werkwijze van deze onderzoeksopdracht inzichtelijk gemaakt 1.2 Probleemstelling Als eerste wil ik enkele definities en beschouwingen naar voren halen die de problematiek van kinderen met een autistische stoornis, en de belasting die ouders in de opvoeding ervaren, kernachtig weergeven. Daarna zet ik uiteen wat volgens mij de meerwaarde is van mijn onderzoek. Zeevalking (2000) schrijft dat mensen met autisme kwetsbaar zijn. Dat de wereld voor hen moeilijk te doorgronden is. Het tempo van anderen ligt hoger dan dat van henzelf. En dat zij moeilijk aan de verwachtingen van anderen kunnen voldoen. Zij meent dat we in een snelle maatschappij leven, die hoge eisen stelt aan presteren, samenwerken en communiceren. De mens met autisme een bepaalde vorm van ondersteuning nodig heeft. Dat iemand voor hem moet vertalen en het geen wat niet begrepen wordt begrijpelijk gemaakt moet worden. Delfos (2006) schrijft dat kinderen met een autistische stoornis door een ander vaak moeilijk tot iets te bewegen zijn. Ze zijn sterk onaangepast in de zin dat zij vaak niet kunnen voldoen aan de sociale eisen die aan hen gesteld worden. Als gevolg van hun moeite met sociale interacties komen ze regelmatig in conflict met de mensen om hen heen. Hun pogingen tot het maken van contacten stranden vaak op onbegrip in hun omgeving. Hun kennis en vaardigheid in sociale situaties neemt veel te weinig en te langzaam toe in vergelijking met de eisen die de omgeving aan hen stelt. Het kind heeft veel steun nodig om zich in sociale situaties te begeven. Recent onderzoek van de Gezondheidsraad (2009) wijst uit dat een kind met een autistische stoornis veel zorg vraagt en vaak een centrale plaats in het gezinsleven inneemt. De opvoeding kan bijzonder ingewikkeld zijn. Het generaliseren van ervaringen vraagt veel sturing. Wat aangeleerd is voor de ene situatie wordt vaak niet toegepast in vergelijkbare situaties. Afwijken van rust en regelmaat kan voor spanningen en onrust zorgen. De ouders zijn en blijven buiten schooltijd vaak levenslang verantwoordelijk voor alle aspecten initiëren en begeleiden van het sociale leven van het kind, waar normale kinderen hierin zelf hun weg vinden. Verder wordt er genoemd dat het welbevinden van ouders positief wordt beïnvloed door zowel emotionele als formele hulp. Een van de voorbeelden die zij noemen waar ouders behoefte aan hebben zijn adviezen voor de omgang met hun kind. Empowerment, Minister Rouvoet meent dat niets zo belangrijk is als het aanspreken van de eigen kracht van een kind, jongere of een gezin. Dat mensen vaak goed in staat zijn zelf hun problemen op te lossen of antwoorden op hun vragen te vinden. Dat niets zo hoopvol is, niets zo belangrijk is, als het aanspreken van de eigen kracht van een kind, een jongere, een gezin. Niet teveel overnemen maar de eigen kracht van bestaande netwerken versterken. Dat bevordert hun deelname aan de samenleving. En daar is iemand met autisme mee geholpen.

11 Dat zijn mooie woorden van Minister Rouvoet, maar uit de literatuur en recent onderzoek blijkt dat de opvoeding van een kind met een autistische stoornis bijzonder ingewikkeld is. Bovenstaande definities en beschouwingen omschrijven dat kinderen met een autistische stoornis kwetsbaar zijn, de wereld voor hen moeilijk te doorgronden is, ze moeilijk aan verwachtingen en sociale eisen kunnen voldoen die aan hen gesteld worden en extra steun en begeleiding nodig hebben om zich in sociale situaties te begeven. Dit vraagt veel van het kind en het gezin. Onderzoek van de Gezondheidsraad wijst ook uit dat ouders behoefte hebben aan adviezen voor de omgang met hun kind. Tijdens het werken in de praktijk heb ik gemerkt dat ouders zich grote zorgen maken over de ontwikkelingen van hun kind. Ouders willen heel graag een bijdrage leveren aan het vergroten van de weerbaarheid en zelfredzaamheid van hun kind, maar missen dikwijls de handvatten om adequaat op het gedrag van het kind in te kunnen spelen. Ouders zijn bang dat hun kind in situaties terechtkomt, die voor hen niet of moeilijk zijn in te schatten. Het ontbreken van voldoende weerbaarheid en sociale redzaamheid kunnen het kind in verkeerde situaties brengen die door hen niet als zodanig worden herkend. Dat maakt kinderen met een autistische stoornis kwetsbaar en levert ouders veel zorgen op. Zo zijn ouders bijvoorbeeld bang dat hun kind seksueel wordt misbruikt. Bij de themabijeenkomsten in het autismecafé van Stichting Ovaal komen veel ouders bijeen. Ze praten over hun ervaringen in de opvoeding van hun kind en de rol die je hebt als ouder. Tijdens deze themaavonden valt op dat ouders vooral behoefte hebben aan praktische adviezen en hiervoor steun zoeken bij elkaar. Zij zijn op zoek naar concrete handvatten om antwoorden te vinden voor de complexe opvoedingsvragen, waarmee zij worden geconfronteerd. Natuurlijk is er veel onderzoek gedaan naar autisme en zijn er ook veel algemene ervaringsverhalen geschreven door ouders. Maar gebundelde ervaringen en vooral strategieën van verschillende ouders, specifiek op het gebied van de weerbaarheid en de zelfredzaamheid in sociale situaties van het kind, heb ik niet kunnen vinden. Daar wil ik met mijn onderzoek een bijdrage aan leveren. Hierbij stel ik de vraag hoe de opvoeding van het kind met een autistische stoornis door ouders vormgegeven wordt op het gebied van de weerbaarheid en zelfredzaamheid in sociale situaties. Door dit te verkennen wil ik aan de vragen en zorgen van ouders werken en ervaringen vertalen in handvatten die in de praktijk toepasbaar zijn. Op deze manier hoop ik voor ouders een bescheiden, maar waardevolle, bijdrage te realiseren, in aanvulling op alle beschikbare informatie in boeken en op het internet. Ouders hebben toegang tot heel veel informatie, maar is deze informatie toepasbaar op het specifieke probleem van hun kind in de alledaagse opvoeding? Op grond van mijn (werk)ervaringen en de reacties van ouders heb ik de neiging om te zeggen dat dit niet altijd het geval is en rechtvaardigt dit nader, meer praktisch gericht, onderzoek.

12 1.3 Doelstelling Door middel van dit onderzoek zal er gewerkt worden aan de volgende doelstelling: Verkennen van de manier waarop ouders, die hun kind met een autistische stoornis thuis opvoeden, omgaan met de ontwikkeling van de weerbaarheid en de zelfredzaamheid in sociale situaties. Hierbij bekijken welke strategieën ouders zelf al gebruikt hebben en wat er gewerkt heeft. Hopelijk kan er meer inzicht verkregen worden in de manier waarop ouders hun kind opvoeden op het gebied van de weerbaarheid en zelfredzaamheid in sociale situaties. En kunnen er strategieën beschreven worden die van nut kunnen zijn voor andere ouders van kinderen met een autistische stoornis. Op deze manier wil ik aan sluiten bij het advies vanuit de Gezondheidsraad. En zou ik adviezen willen schrijven voor ouders voor de omgang met hun kind. 1.4 Vraagstelling Om de doelstelling te kunnen beantwoorden heb ik de volgende onderzoeksvraag geformuleerd. Hoe wordt de opvoeding van het kind met een autistische stoornis door ouders vormgegeven op het gebied van de weerbaarheid en de zelfredzaamheid in sociale situaties? De onderzoeksvraag is opgesplitst in de volgende twee deelvragen: 1. Over welke onderwerpen praten ouders in de interviews met betrekking tot de weerbaarheid en de zelfredzaamheid in sociale situaties van hun kind? 2. Hoe werken ouders aan de ontwikkeling van de weerbaarheid en zelfredzaamheid in sociale situaties van hun kind? 1.5 Onderzoeksmethoden Om zicht te krijgen in de manier waarop ouders de opvoeding vormgeven op het gebied van de weerbaarheid en de zelfredzaamheid in sociale situaties heb ik gekozen voor een kwalitatieve onderzoeksbenadering. Er is gekozen voor een beschrijvend onderzoekstype. Hierbij gaat het om de beschrijvingen van gevoelens, belevingen en ervaringen van ouders van een kind met autisme. Allereerst is er een beperkte literatuurverkenning gedaan om na te gaan wat er bekend is over de te onderzoeken problematiek. Ook zijn er verschillende thema-informatie dagen over autisme bezocht. Dit is bedoeld om voorafgaand kennis op te doen ter voorbereiding van de interviews. Door middel van een diepte interviews is er geprobeerd inzicht te krijgen in de gevoelens, beleving- en ervaringswereld van ouders. Om zo een antwoord te krijgen op de vraagstelling uit deze onderzoeksopdracht.

13 Interviews Dit onderzoek is uitgevoerd door vijf ouders van kinderen met autisme te interviewen. Het waren open interviews. De open interviews hebben de vorm aangenomen van een zogenoemd diepte-interview. Bij een diepte interview worden een aantal al dan niet door de onderzoeker aangereikte gespreksonderwerpen nauwkeurig vaak ook langduriguitgediept, waarin ook persoonlijke en emotionele aspecten aan bod komen. (Baarda en De Goede, 2007) Het interview is bewust open en ongestructureerd gelaten om op deze manier maximale ruimte te bieden voor subjectieve aspecten van de ouders. Door middel van ouders laten praten, open vragen stellen en verhelderen van onderwerpen is er inzicht verkregen in het eigen verhaal en de eigen belevingswereld van de ouders. Tijdens het interview heb ik zo min mogelijk sturende vragen gesteld. Ik heb vooral geprobeerd delen uit het gesprek samen te vatten, door te vragen, om voorbeelden en om verduidelijking te vragen. De interviews heb ik uitgevoerd aan de hand van een topic lijst. (zie bijlage twee) Deze topic lijst heb ik opgesteld aan de hand van de verkenning van de literatuur over dit onderwerp. De vragen uit de topic lijst vormden een back-up, met deze vragen in mijn achterhoofd heb ik geïnterviewd, maar de vragen lagen niet vast. Dit heeft mij geholpen in mijn eigen hoofd duidelijk te hebben welke onderwerpen met de weerbaarheid en de zelfredzaamheid in sociale situaties te maken hadden. Op het moment dat ouders een van deze onderwerpen bespraken wist ik dat het onderwerp van belang was en dat ik goed door moest vragen, zodat ik een zo duidelijk mogelijk beeld over het onderwerp zou verkrijgen. 1.6 Onderzoeksgroep De onderzoeksgroep bestaat uit ouders van een kind met een stoornis uit het autistisch spectrum. Ouders waarvan hun kind zich in de leeftijdscategorie van 7 jaar en ouder bevinden. Ouders die met de jaren ervaring opgedaan hebben betreft het opvoeden van hun kind. De interviews zijn uiteindelijk afgenomen aan vijf moeders. Twee moeders van een kind met PDD-NOS en drie moeders van een kind met de stoornis van Asperger. De leeftijd van de kinderen varieert tussen de 7 en 17 jaar. Het niveau van de kinderen varieert van licht verstandelijk beperkt tot hoog begaafd. 1.7 Validiteit en betrouwbaarheid De wijze van werken, van nauwkeurigheid en zorgvuldigheid dienen verantwoord te worden ten aanzien van het onderzoeksproces en de onderzoeksresultaten. Het is belangrijk dat de verzamelde gegevens de onderzochte werkelijkheid weerspiegelen. Tijdens het onderzoeksproces heb ik alle stappen en beslissingen van mijn onderzoek zoveel mogelijk beschreven in een logboek. Elke stap en beslissing heb ik overlegd met mijn begeleidend docent en opdrachtgever. De belangrijkste stappen en beslissingen heb ik beschreven in mijn procesverslag. Hiermee hoop ik voldoende aan te tonen dat er op een betrouwbare manier met de informatie is omgegaan en dat er vertrouwen gesteld kan worden in de onderzoeksresultaten en mijn handelwijze. In dit hoofdstuk is de werkwijze van het onderzoeksproces besproken. In het volgende hoofdstuk volgt een theoretisch kader waarin er informatie vanuit de literatuur wordt gebruikt om verschillende onderwerpen met betrekking tot autisme toe te lichten.

14 2. Theoretisch kader 2.1 Inleiding In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de stoornis autisme: wat is autisme? Een eenduidige beschrijving van autisme is bijna onmogelijk te geven. Ik geef slechts een beknopte beschrijving. Er wordt nader ingegaan op de stoornis van Asperger en PDD-NOS, omdat de onderzoeksgroep van mijn onderzoek ouders betreffen met kinderen met deze twee vormen van autisme. Verder wordt er ingegaan op wat autisme betekent voor het gezin en de ouderlijke zorg. Er wordt dieper ingegaan op de sociale interactie bij het kind met een stoornis uit het autistisch spectrum. Als laatste worden er drie belangrijke psychologische verklaringstheorieën op het gebied van autisme besproken. Het hoofdstuk wordt afgesloten met een samenvatting. In bijlage één is de DSM IV, diagnostische criteria voor stoornissen uit het autistisch spectrum gevoegd. 2.2 Wat is autisme Het waren de twee pioniers Leo Kanner (1943) en Hans Asperger (1944) die de term autisme voor het eerst gebruikte om kinderen en volwassenen te beschrijven die een specifiek patroon aan gedragingen vertoonden. In hun beschrijvingen laten zij overeenkomsten zien, maar ook verschillen. De basis is echter hetzelfde: een gebrek aan deelname aan het sociale verkeer, een gebrek aan sociaal inzicht en aan sociale vaardigheden. In de loop der tijden is ontdekt dat sommige kenmerken bij de ene persoon met autisme wel en bij een ander niet voorkomen. Lorna Wing (1988) spreekt over het autismespectrum om recht te doen aan de verschillende vormen van autistisch gedrag. Wing komt tot een drietal gebieden die voor autisme kenmerkend zijn. Dit noemt zij de triade. Dat zijn: problemen op het gebied van sociaal contact, van communicatie en van verbeelding. (Delfos, 2006) Het woord autisme is afgeleid van het Griekse woord autos wat zelf betekent. De betekenis van autisme wordt ook wel uitgelegd als in zichzelf gekeerd zijn. Bij ieder persoon met autisme manifesteert een autisme spectrum stoornis zich anders. De meeste stoornissen uit het autismespectrum zijn onder te brengen in één van de drie groepen: 1. Klassiek autisme ofwel Kanner autisme; 2. PDD-NOS 3. De stoornis van Asperger Bij klassiek autisme maakt de persoon, afhankelijk van de leeftijd, niet of nauwelijks contact met de buitenwereld, terwijl een persoon met PDD-NOS of de stoornis van Asperger minder gekenmerkt wordt door de afwezigheid van contact maar meer door disfunctioneren in zijn sociale omgeving. Naast deze drie vormen van autisme zijn er nog twee subgroepen te onderscheiden binnen de criteria van autisme. Dit zijn het RETT-syndroom en de desintegratiestoornis van de kinderleeftijd. De oorzaken van stoornissen uit het autistisch spectrum zijn onbekend. Wel is inmiddels duidelijk dat stoornissen uit het autistisch spectrum voor een groot deel erfelijk bepaald zijn, waarbij jongens/mannen vaker aangedaan zijn dan meisjes/vrouwen. Daarnaast spelen omgevingsfactoren een rol bij deze stoornissen, maar welke dat precies zijn is nog niet bekend. (Gezondheidsraad, 2009)

15 Het diagnostische systeem DSM-IV (APA,1994) wordt wereldwijd toegepast om alle stoornissen van de geest te classificeren. Bij autisme worden, volgens de DSM-IV, de volgende probleemgebieden aangegeven: A. Problemen op het gebied van de sociale interactie De problemen op het gebied van sociale interactie uiten zich per persoon met autisme op verschillende wijzen. Voorbeelden van deze problemen zijn: - Uiterst gebrekkig gebruik van non-verbaal gedrag zoals oogcontact, gezichtsuitdrukking en gebaren die sociale interactie reguleren. Tekorten in het aangaan van leeftijdsadequaat vriendschapsgedrag. Een gebrek aan het spontaan willen delen met anderen van ervaringen, vreugde of prestaties. Een gebrek aan sociale of emotionele wederkerigheid. B. Tekort verbale en non-verbale communicatie Mensen met autisme hebben problemen op het gebied van de communicatie. De verbale communicatie kan laat ontwikkeld zijn of is soms geheel afwezig. Bij diegene die spreken kan er een opvallend onvermogen zijn om een gesprek aan te knopen of voort te zetten. De inhoud of vorm van taal kan vreemd gebruikt worden, bijvoorbeeld echolalie, stereotiepe spraak, taalherhalingen of verwisseling van persoonlijke voornaamwoorden. Er kan een afwezigheid zijn van fantasie-activiteiten en gevarieerd spelgedrag. C. Beperkte repetitieve en stereotiepe gedragingen, activiteiten en interesses Hiertoe worden gerekend een zich herhalend, stereotiep patroon van gedrag bij de persoon met autisme. Zij kunnen zich sterk vasthouden aan bepaalde, niet functionele rituelen of routines. Ze kunnen gebruik maken van herhalende stereotiepe lichaamsbewegingen en een beperkte belangstellingswereld hebben, bijvoorbeeld alleen interesse voor de eigen hobby en van al het andere om hen heen niets af willen weten. Ook kunnen ze een preoccupatie hebben op bepaalde zaken, bijvoorbeeld gek zijn van treinen en daar volledig op gefixeerd zijn. De onderzoeksgroep van dit onderzoek zijn ouders van kinderen met autisme. Tijdens dit onderzoek heb ik gesproken met ouders van kinderen met twee verschillende vormen van autisme: de stoornis van Asperger en PDD-NOS. Wat is de stoornis van Asperger en wat is PDD-NOS? Wat zijn de kenmerken en waar hebben deze kinderen vooral moeite mee? In 2.3 en 2.4 volgt hier een korte beschrijving over.

16 2.3 De stoornis van Asperger Delfos (2006) geeft aan dat de stoornis van Asperger vooral wordt gekenmerkt door het gebrekkig in kunnen schatten van sociale interactie, een normale en vaak bovengemiddelde intelligentie en een taalontwikkeling die niet verstoord of vertraagt is. Zij spreekt over de volgende kenmerken bij de stoornis van Asperger: - Moeite met het begrijpen en inschatten van sociale interactie - Moeite met zich verplaatsen in een ander - Moeite in het maken en houden van vrienden - Oog voor detail - Moeite met het onder woorden brengen van gevoelens en gedachten Peeters en Quak (2002) schrijven dat de belangrijkste kenmerken van mensen met de stoornis van Asperger problemen met de sociale interactie, de communicatie en met flexibiliteit in het denken zijn. 1. Sociale interactie Ze geven aan dat mensen met de stoornis van Asperger de indruk geven op zichzelf te willen zijn. Velen doen hard hun best om contacten te leggen, maar komen sociaal onhandig over wanneer zij met anderen in contact treden. Ze kijken bijvoorbeeld de persoon niet aan met wie ze praten of ze geven onbewust de verkeerde signalen. Meedoen aan sociale activiteiten en het maken van vrienden verloopt moeizaam. Ze kunnen problemen hebben met de omgang in groepen, zich moeilijk handhaven in groepssituaties. Ze proberen hun moeilijkheden te compenseren door zich overdreven formeel te gedragen. Ze hebben grote problemen hun gedrag aan te passen aan verschillende situaties. Ze gedragen zich bijvoorbeeld bij de directeur op dezelfde manier als bij hun vrienden of hun ouders. Ze hebben problemen met het aangaan en hanteren van confrontaties en komen in onze ogen asociaal over, zonder dat zij zich daar zelf bewust van zijn. 2. Communicatie Mensen met de stoornis van Asperger hebben problemen met de communicatie. Ze begrijpen, ondanks een goed ontwikkelde woordenschat en een correcte grammatica, niet vanzelfsprekend waartoe communicatie dient. Ze kunnen te luid of te vlug praten, moeite hebben met het herkennen van emoties, mensen in verlegenheid brengen, ongepast sociaal gedrag vertonen. Ze weten niet hoe ze hulp moeten vragen of wanneer ze zich assertief moeten gedragen. Ze hebben problemen met het begrijpen van grapjes, uitdrukkingen en metaforen. 3. Flexibiliteit in het denken Mensen met de stoornis van Asperger hebben moeite met flexibiliteit in het denken. Ze hebben dwangmatige gespreksonderwerpen, kunnen geen rekening houden met de interesse van de toehoorder of een onvermogen hebben om informele gesprekken te voeren (te kletsen). Ze hebben beperkte spelvaardigheden en interesses. Op jonge leeftijd verkiezen ze mechanische activiteiten zoals verzamelen, het in elkaar zetten of het uit elkaar halen van iets. Ze kunnen doen alsof-spelletjes leren, maar doen dit later dan hun normaal ontwikkelde leeftijdsgenootjes. Ze kunnen moeite hebben met flexibele regels, zich niet in kunnen leven in de standpunten van anderen, behoefte hebben aan expliciete regels, grenzen en richtlijnen. (Peeters & Quak, 2002)

17 2.4 PDD-NOS PDD-NOS betekent Pervasieve Developmental Disorder- Not Otherwise Specified. In het Nederlands ook wel Ontwikkelingsstoornis niet anderszins omschreven. Hiermee wordt een restcategorie aangeduid die kenmerken heeft van het autisme, maar niet genoeg om zo te worden genoemd. Pervasief betekent (in het Latijn) doordringen. Het wil zeggen dat we bij pervasieve stoornissen te maken hebben met problemen die doordringen in verschillende ontwikkelingsgebieden van een persoon. Dat kan bij mensen met PDD-NOS de taalontwikkeling zijn, de motorische ontwikkeling, het reageren op interne en externe prikkels, maar vooral het vermogen zich op anderen te richten en het eigen gedrag in sociale situaties goed te besturen. (Landelijke Oudervereniging Balans, 2010) De DSM-IV geeft geen richtlijnen hoeveel en welke kenmerken van toepassingen moeten zijn willen we van PDD-NOS spreken. Bij de diagnose PDD-NOS wordt uitgegaan van tenminste drie kenmerken, waaronder één in de categorie sociale interactie. De onderkenning van deze restcategorie in de DSM brengt een aansluitend geheel met zich mee, die veronderstelt dat autisme een stoornis is die zich kan voordoen in verschillende gradaties van ernst, lopend van sociaal onhandig tot ernstig beperkt in sociaal contact. (Groen, 2009) Delfos (2006) geeft aan dat kenmerkend voor PDD-NOS is, dat het taalgebruik niet sterk afwijkend is en dat de inschatting van sociale interactie niet zo vergaand gebrekkig is als bij andere diagnoses binnen het autisme spectrum. En dat bij PDD-NOS agressieproblematiek vaker een rol speelt dan bij de andere autistische stoornissen. Het is duidelijk dat kinderen met de stoornis van Asperger en PDD-NOS te maken hebben met problemen, die doordringen in verschillende ontwikkelingsgebieden. Wat betekent dit voor de ouders en het gezin van het kind met een stoornis uit het autistisch spectrum? Aan deze vraag wordt aandacht besteedt in 2.5, het gezin en de ouderlijke zorg. 2.5 Gezin en de ouderlijke zorg Het adviesrapport van de Gezondheidsraad: Autismespectrumstoornissen een leven lang anders geeft aan dat een kind met een autistische stoornis veel zorg vraagt en vaak een centrale plaats in het gezinsleven inneemt. De opvoeding kan bijzonder ingewikkeld zijn. Het generaliseren van ervaringen vraagt veel sturing. Wat aangeleerd is voor de ene situatie wordt vaak niet toegepast in vergelijkbare situaties. Afwijken van rust en regelmaat kan voor spanningen en onrust zorgen. Ouders besteden over het algemeen veel tijd aan hun gezin, maar ouders van kinderen met een stoornis uit het autistisch spectrum komen vaak tijd tekort. De dagelijkse verzorging gaat naar tal van activiteiten, bijvoorbeeld: de persoonlijke verzorging van hun kind; het regelen van verschillende vormen van hulp; het wegbrengen en halen van school; extra medische en psychologische zorg laten bieden; hulp bieden bij de sociale contacten, het gezamenlijk met hun kind bijwonen van verschillende sociale activiteiten; en het onderhouden van contacten met officiële instanties. In de praktijk blijkt de meeste zorg op de schouders van de moeders terecht te komen. De mate en ondersteuning door de ouders wordt over het algemeen niet minder als het kind ouder wordt. De ouders zijn en blijven buiten schooltijd vaak levenslang verantwoordelijk voor alle aspecten initiëren en begeleiden van het sociale leven van het kind, waar normale kinderen hierin zelf hun weg vinden. Uit het adviesrapport komt naar voren dat het welbevinden van ouders positief wordt beïnvloed door zowel emotionele als formele hulp. Een van de voorbeelden die zij noemen

18 waar ouders behoefte aan hebben zijn adviezen voor de omgang met hun kind. (Gezondheidsraad, 2009) Rutger Jan van der Gaag is hoogleraar klinische kinder-en jeugdpsychiatrie. Hij heeft meegewerkt aan het adviesrapport dat door de Gezondheidsraad is uitgebracht. Op het autismecongres 2009 van de Nederlandse Vereniging Autisme benoemt hij dat het belangrijkste punt uit het adviesrapport is, dat het hebben van een kind met een autistische stoornis een belasting is voor het gezin. Hierbij vraagt hij hardop af hoe deze gezinnen het beste ondersteund en ontlast kunnen worden. I.A. van Berckelaer-Onnes is wetenschappelijk professor en heeft zich gespecialiseerd in ernstige ontwikkelingsstoornissen, waaronder autisme. Zij meent dat het van groot belang is dat het gezin ondersteuning krijgt, zodat de draagkracht kan worden vergroot. Ze schrijft dat het kind met een autistische stoornis een speciale behandeling en begeleiding nodig heeft. Deze moet vooral gericht zijn op het stimuleren van de normale ontwikkeling. Daarnaast schrijft ze dat kinderen met een autistische stoornis gestoord zijn in hun ontwikkelingsmogelijkheden. Zij hebben extra stimulans nodig. Wat andere kinderen spontaan opnemen, dient bij hen aangedragen te worden. Empowerment staat voor een geheel van kennis, inzicht en vaardigheden om macht te verkrijgen over je eigen leven. (Vermeulen, 2008) Minister Rouvoet meent dat niets zo belangrijk is als het aanspreken van de eigen kracht van een kind, jongere of gezin. Dat mensen vaak goed in staat zijn zelf hun problemen op te lossen of antwoorden op hun vragen te vinden. Dat niets zo hoopvol is, niets zo belangrijk is, als het aanspreken van de eigen kracht van een kind, een jongere, een gezin. Minister Rouvoet geeft de volgende reactie op het uitgebrachte adviesrapport van de gezondheidsraad: Het advies van de Gezondheidsraad maakt ons duidelijk dat wij de nadruk moeten leggen op wat kinderen en volwassenen met autisme kunnen, niet op wat zij niet kunnen. Onder de juiste voorwaarden kunnen veel van hen deelnemen aan onderwijs, functioneren in een leefomgeving en een sociaal leven opbouwen. Professionele hulp en zorg moeten beschikbaar zijn als dat nodig is, maar de eigen kracht moet centraal staan. Door een beter begrip en gepaste ondersteuning, kan veel begeleiding ook worden geboden via school, werk of sportclub. Niet teveel overnemen maar de eigen kracht van bestaande netwerken versterken. Dat bevordert hun deelname aan de samenleving. En daar is iemand met autisme mee geholpen. (Kamerstuk, 2009 Jeugd en Gezin) Bovenstaande informatie geeft weer dat de opvoeding van kinderen met een stoornis uit het autistisch spectrum bijzonder ingewikkeld kan zijn. Het is belangrijk dat een gezin ondersteuning krijgt, zodat de draagkracht kan worden vergroot. De ontwikkelingsmogelijkheden van kinderen met autisme zijn gestoord. Zij hebben extra stimulans nodig. Wat andere kinderen spontaan opnemen, dient bij hen aangedragen te worden. In 2.6 worden problemen op het gebied van de sociale interacties nader uitgewerkt.

19 2.6 Autisme en sociale interacties Delfos (2006) schrijft dat het meest kenmerkende probleem van de stoornissen binnen het autistisch spectrum de moeite met het inschatten van de sociale interactie is. Ze geeft aan dat een mens met een stoornis binnen het autistisch spectrum erg veel moeite heeft om te begrijpen wat er in een ander omgaat. Hoe het gedrag van de ander tot stand komt en wat zijn of haar eigen gedrag voor gevolgen heeft voor de mensen om hem of haar heen. Dat een persoon hier moeite mee heeft komt volgens Delfos omdat het problemen heeft om zijn of haar eigen gevoelens te onderkennen en onder woorden te brengen. Zij schrijft: Een gebrekkige kennis van zichzelf maakt het kennen van de ander moeizaam (Delfos, 2006) Delfos verwoord dat de ontwikkeling van een kind met een autistische stoornis later is en ook langzamer verloopt. Kinderen met autisme hebben volgens haar op een later tijdstip dan hun leeftijdsgenootjes, meer en vaker uitleg nodig hebben over sociale interacties dan anderen. Op emotioneel gebied moeten kinderen vanaf hun geboorte een aantal ontwikkelingstaken vervullen: onderscheid ik/niet ik, mens/voorwerp, vreemd/vertrouwd, hechten, goede en foute vreemden, en sociale omgang. Kinderen met een autistische stoornis doen beduidend langer over deze taken: jaren in plaats van maanden. Vervolgens schrijft M. Delfos dat kinderen met een autistische stoornis door een ander vaak moeilijk tot iets te bewegen zijn. Ze zijn sterk onaangepast in de zin dat zij vaak niet kunnen voldoen aan de sociale eisen die aan hen gesteld worden. Als gevolg van hun moeite met sociale interacties komen ze regelmatig in conflict met de mensen om hen heen. Hun pogingen tot het maken van contacten stranden vaak op onbegrip in hun omgeving. Hun kennis en vaardigheid in sociale situaties neemt veel te weinig en te langzaam toe in vergelijking met de eisen die de omgeving aan hen stelt. Het kind heeft veel steun nodig om zich in sociale situaties te begeven. (Delfos, 2006) Zeevalking (2000) schrijft dat mensen met autisme kwetsbaar zijn. Dat de wereld voor hen moeilijk te doorgronden is. Dat het tempo van anderen hoger ligt dan dat van henzelf. En dat zij moeilijk aan de verwachtingen van anderen kunnen voldoen. Zij meent dat we in een snelle maatschappij leven die hoge eisen stelt aan presteren, samenwerken en communiceren en dat een mens met autisme ondersteuning nodig heeft om de wereld voor hem begrijpelijk te maken. De wereld voor een kind met een stoornis uit het autistisch spectrum is vol van mensen die allerlei gedrag vertonen dat onbegrijpelijk is. Het aanvoelen van gedrag zoals de gemiddelde mens dat kan, is bij hen niet gebruikelijk. Het in kunnen schatten van sociale interactie hangt rechtstreeks samen met de mate waarin men zich kan verplaatsen in een ander. Ook wel genoemd het empatisch vermogen. Mensen met een stoornis uit het autistisch spectrum hebben de grootste moeite zich voor te stellen wat er in een ander omgaat. Ze kunnen zich nauwelijks een andere wijze van denken, voelen en ervaren voorstellen dan die welke zij zelf kennen of hebben meegemaakt. Hoe kunnen autisme en de problemen waar mensen met autisme tegenaan lopen verklaard worden? In 2.7 zullen drie psychologische theorieën behandeld worden op het gebied van autisme.

20 2.7 Drie psychologische theorieën Theorie of mind Er bestaan drie belangrijke psychologische theorieën op het gebied van autisme. Delfos (2006) noemt dat de eerste theorie de theorie of mind is, waarbij het besef van andermans gevoelens en gedachten centraal staat. Het gaat hierbij om de innerlijke theorie die ieder mens ontwikkelt over hoe mensen denken en voelen. Bij mensen met autisme zou deze gebrekkig ontwikkeld zijn. De theorie of mind, zou de problematische gebieden van autisme verklaren, uitgaande van een onderliggende gedachte: mentalisering genoemd. Hierbij gaat het om het vermogen om zich voorstellingen van iets te kunnen maken. Het vormen van een theorie of mind is een voorstelling kunnen maken van eigen en andermans gevoelens. In de psychologische verklaring voor autistische stoornissen speelt de theorie of mind een belangrijke rol. Dit begrip werd voor het eerst gebruikt door Premack en Woodruff in 1978 en is uitgewerkt door onderzoekers als Baron-Cohen, Wing, Firth en Happé. Ieder mens ontwikkelt een theorie of mind. Dit is een theorie over het eigen denken en voelen en dat van anderen, over hoe anderen zijn en wat hun intenties en bedoelingen zijn. Op grond hiervan kan getracht worden gedrag te begrijpen en te voorspellen. De theorie of mind is het gereedschap waarmee sociale interactie geïnterpreteerd en gestuurd kan worden. Een theorie of mind ontwikkelt zich op basis van empathie, het zich verplaatsen in de ander. De Sally-Ann- test is een aanpassing van een test die oorspronkelijk ontworpen werd door Wimmer en Perner (1983) Het doel van de test is om te onderzoeken in hoeverre kinderen zich in de gedachten van anderen kunnen verplaatsen. De test is een kort verhaaltje waarbij een pop, Sally genoemd, een bal in een mandje legt en dan de kamer verlaat. Een andere pop, Anne, neemt de bal en stopt die in haar doos. Sally komt binnen en wil met haar bal spelen. De testvraag luidt: Waar zal Sally haar bal zoeken? Om hierop correct te antwoorden moet je dus vertrekken van wat Sally denkt. De foutieve overtuiging over de werkelijkheid (namelijk dat de bal nog steeds in het mandje zit) en niet van de werkelijkheid zelf (het feit dat de bal in de doos zit). In de allereerste studie met deze test bij kinderen met autisme (Baron-Cohen, Leslie, Firth, 1985) antwoordde een grote meerderheid onder hen dat Sally de bal gaat zoeken in de doos.

DSM IV interview. Semi-gestructureerd anamnestisch interview ter beoordeling of er sprake is van een autismespectrumstoornis.

DSM IV interview. Semi-gestructureerd anamnestisch interview ter beoordeling of er sprake is van een autismespectrumstoornis. DSM IV interview Semi-gestructureerd anamnestisch interview ter beoordeling of er sprake is van een autismespectrumstoornis. A.A. Spek Klinisch psycholoog Centrum Autisme Volwassenen GGZ Eindhoven Wanneer

Nadere informatie

Deel VI Verstandelijke beperking en autisme

Deel VI Verstandelijke beperking en autisme Deel VI Inleiding Wat zijn de mogelijkheden van EMDR voor cliënten met een verstandelijke beperking en voor cliënten met een autismespectrumstoornis (ASS)? De combinatie van deze twee in een en hetzelfde

Nadere informatie

Welkom. DGM en Autisme. Esther van Efferen-Wiersma. Presentatie door

Welkom. DGM en Autisme. Esther van Efferen-Wiersma. Presentatie door Welkom DGM en Autisme Presentatie door Esther van Efferen-Wiersma Inhoud Autisme: recente ontwikkelingen Van beperkingen naar (onderwijs)behoeften DGM en autisme Hulpmiddelen en materialen Vragen? Autisme?

Nadere informatie

Welkom. DGM en Autisme. Esther van Efferen-Wiersma. Presentatie door

Welkom. DGM en Autisme. Esther van Efferen-Wiersma. Presentatie door Welkom DGM en Autisme Presentatie door Esther van Efferen-Wiersma Inhoud DGM en autisme? Autisme: recente ontwikkelingen Van beperkingen naar (onderwijs)behoeften DGM en autisme! Vragen? DGM en Autisme?

Nadere informatie

Bijlage 25: Autismespectrumstoornis in DSM-5 (voorlopige Nederlandse vertaling) 1

Bijlage 25: Autismespectrumstoornis in DSM-5 (voorlopige Nederlandse vertaling) 1 Bijlage 25: Autismespectrumstoornis in DSM-5 (voorlopige Nederlandse vertaling) 1 Moet voldoen aan de criteria A, B, C en D A. Aanhoudende tekorten in sociale communicatie en sociale interactie in meerdere

Nadere informatie

Vorming AUTISMESPECTRUM- STOORNIS

Vorming AUTISMESPECTRUM- STOORNIS Vorming AUTISMESPECTRUM- STOORNIS Bart Lenaerts Jorinde Dewaelheyns 6 december 2010 Wat mag je verwachten? Wat is autisme? Het stellen van de diagnose Wie? Hoe? Triade van stoornissen Autisme = anders

Nadere informatie

Inhoud - Situaties. - Wat is de oorzaak van autisme? - Wat betekend autisme voor iemand zelf? - Autisme en de omgeving (autisten in de klas)

Inhoud - Situaties. - Wat is de oorzaak van autisme? - Wat betekend autisme voor iemand zelf? - Autisme en de omgeving (autisten in de klas) Inhoud - Situaties - Wat is autisme? - Wat is de oorzaak van autisme? - Boek het wonderbaarlijke voorval van de hond in de nacht - Wat betekend autisme voor iemand zelf? - Autisme en de omgeving (autisten

Nadere informatie

geschilderd staat. Joep rent overstuur naar huis en zegt: De muur kwam naar me toe!

geschilderd staat. Joep rent overstuur naar huis en zegt: De muur kwam naar me toe! 1 Wat is autisme? Joep van drie rijdt op zijn driewieler op het paadje achter zijn huis. Het paadje eindigt in een muur waar een voetbalgoal op geschilderd staat. Joep rent overstuur naar huis en zegt:

Nadere informatie

GEWOON ANDERS ASS BIJ JONGE KINDEREN. AutismeTeam Noord-Nederland, Jonx Lentis

GEWOON ANDERS ASS BIJ JONGE KINDEREN. AutismeTeam Noord-Nederland, Jonx Lentis GEWOON ANDERS ASS BIJ JONGE KINDEREN AutismeTeam Noord-Nederland, Jonx Lentis Programma Even voorstellen Wat is autisme? Vroege signalen bij autismespectrumstoornissen De eerste stap richting onderzoek

Nadere informatie

23 oktober 2013 1. Wat betekent autisme voor jou? Waaraan denk je spontaan? Vroeger hoorde je daar toch niet zoveel over?

23 oktober 2013 1. Wat betekent autisme voor jou? Waaraan denk je spontaan? Vroeger hoorde je daar toch niet zoveel over? Vroeger hoorde je daar toch niet zoveel over? Tegenwoordig heeft iedereen wel een etiketje! Hebben we dat niet allemaal een beetje? Als je niks hebt, is het precies al abnormaal! Mijn kind heeft (net)

Nadere informatie

Omgaan met kinderen met autismespectrumstoornissen. Rob Neyens 22.10.2009

Omgaan met kinderen met autismespectrumstoornissen. Rob Neyens 22.10.2009 Omgaan met kinderen met autismespectrumstoornissen Rob Neyens 22.10.2009 Programma 1. Theorie: wat is autisme? 1.1 Buitenkant 1.2 Binnenkant 2. Praktijk: hoe omgaan met autisme? 2.1 Remediëren 2.2 Compenseren

Nadere informatie

DSM IV interview. Semi-gestructureerd anamnestisch interview ter beoordeling of er sprake is van een autismespectrumstoornis.

DSM IV interview. Semi-gestructureerd anamnestisch interview ter beoordeling of er sprake is van een autismespectrumstoornis. DSM IV interview Semi-gestructureerd anamnestisch interview ter beoordeling of er sprake is van een autismespectrumstoornis. A.A. Spek Klinisch psycholoog Centrum Autisme Volwassenen GGZ Eindhoven Wanneer

Nadere informatie

Hersenstichting Nederland. Autismespectrumstoornissen

Hersenstichting Nederland. Autismespectrumstoornissen Hersenstichting Nederland Autismespectrumstoornissen 1 Autismespectrumstoornissen Een autismespectrumstoornis (ASS) is een ontwikkelingsstoornis waarbij de informatieverwerking in de hersenen verstoord

Nadere informatie

Ontwikkeling van een arbeidsidentiteit bij mensen met een autisme spectrum stoornis

Ontwikkeling van een arbeidsidentiteit bij mensen met een autisme spectrum stoornis Ontwikkeling van een arbeidsidentiteit bij mensen met een autisme spectrum stoornis Diana Rodenburg d.rodenburg@leokannerhuis.nl Copyright Dr. Leo Kannerhuis Visie en missie Het Dr. Leo Kannerhuis is een

Nadere informatie

1 Het sociale ontwikkelingstraject

1 Het sociale ontwikkelingstraject 1 Het sociale ontwikkelingstraject Tijdens de schoolleeftijd valt de nadruk sterk op de cognitieve ontwikkeling. De sociale ontwikkeling is in die periode echter minstens zo belangrijk. Goed leren lezen,

Nadere informatie

Diagnostiek en onderzoek naar autisme bij dubbele diagnose. Annette Bonebakker, PhD, klinisch neuropsycholoog CENTRUM DUBBELE PROBLEMATIEK DEN HAAG

Diagnostiek en onderzoek naar autisme bij dubbele diagnose. Annette Bonebakker, PhD, klinisch neuropsycholoog CENTRUM DUBBELE PROBLEMATIEK DEN HAAG Diagnostiek en onderzoek naar autisme bij dubbele diagnose Annette Bonebakker, PhD, klinisch neuropsycholoog CENTRUM DUBBELE PROBLEMATIEK DEN HAAG 1 Autisme spectrum stoornissen Waarom dit onderwerp? Diagnostiek

Nadere informatie

Samenvatting. Autismespectrumstoornissen

Samenvatting. Autismespectrumstoornissen Samenvatting Autismespectrumstoornissen Autismespectrumstoornissen zijn ontwikkelingsstoornissen die gekenmerkt worden door beperkingen in sociale omgang, de communicatie en de verbeelding. Ze gaan vaak

Nadere informatie

Overleg van tevoren altijd met de ouders over de aanpak voor het kind en tips voor de omgang.

Overleg van tevoren altijd met de ouders over de aanpak voor het kind en tips voor de omgang. Overleg van tevoren altijd met de ouders over de aanpak voor het kind en tips voor de omgang. Aandacht stoornissen ADD Attention Deficit Disorder (letterlijk: aandacht tekort stoornis) - Een vorm van ADHD

Nadere informatie

Verstandelijke beperkingen

Verstandelijke beperkingen 11 2 Verstandelijke beperkingen 2.1 Definitie 12 2.1.1 Denken 12 2.1.2 Vaardigheden 12 2.1.3 Vroegtijdig en levenslang aanwezig 13 2.2 Enkele belangrijke overwegingen 13 2.3 Ernst van verstandelijke beperking

Nadere informatie

Yvette Dijkxhoorn, Autisme en Bewegen

Yvette Dijkxhoorn, Autisme en Bewegen Yvette Dijkxhoorn, Autisme en Bewegen De autismespectrumstoornissen - Kwalitatieve stoornissen in de sociale interactie - Kwalitatieve stoornissen in de communicatie - Kwalitatieve stoornissen in het verbeeldingsvermogen

Nadere informatie

Asperger en werk. Een dynamisch duo

Asperger en werk. Een dynamisch duo Asperger en werk Een dynamisch duo Natalie van Berkel Module Onderzoeksvaardigheden Stoornis van Asperger Kwalitatieve beperkingen in de sociale interactie, zoals blijkt uit ten minste 2 van de volgende:

Nadere informatie

Seksualiteit en ASS. Presentatie symposium pleegzorg 19 juni 2014. presentatie symposium pleegzorg

Seksualiteit en ASS. Presentatie symposium pleegzorg 19 juni 2014. presentatie symposium pleegzorg Seksualiteit en ASS Presentatie symposium pleegzorg 19 juni 2014 programma Opfrissen van informatie over ASS (heel kort het spectrum toelichten). ASS en seksualiteit belichten. Seksuele en relationele

Nadere informatie

Brochure voor ouders/verzorgers en begeleiders van kinderen met het Foetaal Alcohol Syndroom (FAS).

Brochure voor ouders/verzorgers en begeleiders van kinderen met het Foetaal Alcohol Syndroom (FAS). Brochure voor ouders/verzorgers en begeleiders van kinderen met het Foetaal Alcohol Syndroom (FAS). Deze brochure richt zich op kinderen met FAS tussen de 4 en 14 jaar. Hierin worden vooral de begeleidingsbehoeften

Nadere informatie

Mijn kind heeft een LVB

Mijn kind heeft een LVB Mijn kind heeft een LVB Wat betekent een licht verstandelijke beperking nu precies? Informatie voor ouders van kinderen en jongeren met een licht verstandelijke beperking in de leeftijd van 6 tot 23 jaar

Nadere informatie

Het syndroom van Down en autisme duel of dual? Yvette Dijkxhoorn

Het syndroom van Down en autisme duel of dual? Yvette Dijkxhoorn Het syndroom van Down en autisme duel of dual? Yvette Dijkxhoorn Diagnostiek 1. Screening 2. Individueel descriptieve diagnostiek 3. Begeleiding en Behandeling Autismespectrumstoornissen VROEGE ONTWIKKELING

Nadere informatie

1. Gedrag. Au3sme. UMCG Publiekslezing Au3sme. Els M.A. Blijd- Hoogewys. Overzicht presenta3e. Wat is au3sme? Drie probleemgebieden

1. Gedrag. Au3sme. UMCG Publiekslezing Au3sme. Els M.A. Blijd- Hoogewys. Overzicht presenta3e. Wat is au3sme? Drie probleemgebieden Au3sme dr. Behandelcoördinator Au3sme Team Noord Nederland Overzicht presenta3e Wat is au3sme? naar Morton & Frith, 1995 1. Gedrag 2. Biologie 3. Cogni3e 4. Diagnose 5. Behandeling genen, hersengebieden

Nadere informatie

ADHD en ASS. Bij normaal begaafde volwassen. Utrecht, 23-01-2014 Anne van Lammeren, psychiater UCP/UMCG

ADHD en ASS. Bij normaal begaafde volwassen. Utrecht, 23-01-2014 Anne van Lammeren, psychiater UCP/UMCG ADHD en ASS Bij normaal begaafde volwassen Utrecht, 23-01-2014 Anne van Lammeren, psychiater UCP/UMCG Disclosure belangen spreker (potentiële) Belangenverstrengeling Geen Voor bijeenkomst mogelijk relevante

Nadere informatie

4 communicatie. Ik weet welke informatie anderen nodig hebben om mij te kunnen begrijpen. Ik vertel anderen wat ik denk of voel.

4 communicatie. Ik weet welke informatie anderen nodig hebben om mij te kunnen begrijpen. Ik vertel anderen wat ik denk of voel. 4 communicatie Communicatie is het uitwisselen van informatie. Hierbij gaat het om alle informatie die je doorgeeft aan anderen en alle informatie die je van anderen krijgt. Als de informatie aankomt,

Nadere informatie

Stoornissen in het autistisch spectrum

Stoornissen in het autistisch spectrum DC 14 Stoornissen in het autistisch spectrum 1 Inleiding Dit thema gaat over stoornissen in het autistisch spectrum, kortweg autisme Beroepscontext: als onderwijsassistent kun je ingezet worden in het

Nadere informatie

Onderzoek naar een sluitend schoolaanbod voor jongeren met ASS die uitvallen binnen het speciaal onderwijs.

Onderzoek naar een sluitend schoolaanbod voor jongeren met ASS die uitvallen binnen het speciaal onderwijs. Onderzoek naar een sluitend schoolaanbod voor jongeren met ASS die uitvallen binnen het speciaal onderwijs. Afstudeerproject - Master Pedagogiek School of Health, Hogeschool Inholland C.C.A (Claudine)

Nadere informatie

Pedagogisch beleid Kinderopvang Haarlem Spelend Groeien

Pedagogisch beleid Kinderopvang Haarlem Spelend Groeien Pedagogisch beleid Kinderopvang Haarlem Spelend Groeien Inleiding Kinderopvang Haarlem heeft één centraal pedagogisch beleid. Dit is de pedagogische basis van alle kindercentra van Kinderopvang Haarlem.

Nadere informatie

Vrouwen en autisme. Lezing 26 mei 2016 bij autismecafé i.o.v Carrefour NOP Emmeloord. Mariëlle Witteveen Mieke Bellinga. www.deuvel.

Vrouwen en autisme. Lezing 26 mei 2016 bij autismecafé i.o.v Carrefour NOP Emmeloord. Mariëlle Witteveen Mieke Bellinga. www.deuvel. Vrouwen en autisme Lezing 26 mei 2016 bij autismecafé i.o.v Carrefour NOP Emmeloord Mariëlle Witteveen Mieke Bellinga Even voorstellen Uitleg autisme Waarneming Informatieverwerking Prikkels Autisme bij

Nadere informatie

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind MEE Nederland Raad en daad voor iedereen met een beperking Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Inhoudsopgave

Nadere informatie

Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld? Hulpaanbod

Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld? Hulpaanbod Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld? - Normaal begaafde kinderen van 4 tot 13 jaar, woonachtig in de regio Gelderland-Zuid, die in hun gedrag signalen afgeven die mogelijk duiden op een problematische

Nadere informatie

1 Wat is autismespectrumstoornis?

1 Wat is autismespectrumstoornis? 1.1 1 Wat is autismespectrumstoornis? Autismespectrumstoornis is een ontwikkelingsstoornis, dat betekent dat het een aangeboren probleem is en het is tevens een stoornis die blijvend is. De manier waarop

Nadere informatie

Het probleem is dat pesten soms wordt afgedaan als plagerij of als een onschuldig spelletje.

Het probleem is dat pesten soms wordt afgedaan als plagerij of als een onschuldig spelletje. 1-1. HET PROBLEEM Pesten en plagen worden vaak door elkaar gehaald! Het probleem is dat pesten soms wordt afgedaan als plagerij of als een onschuldig spelletje. Als je gepest bent, heb je ervaren dat pesten

Nadere informatie

Autisme, wat weten we?

Autisme, wat weten we? Autisme, wat weten we? Matt van der Reijden, kinder- en jeugdpsychiater & geneesheer directeur Dr Leo Kannerhuis, Oosterbeek 1 autisme agenda autisme autisme en het brein: wat weten we? een beeld van autisme:

Nadere informatie

Werkgeversvereniging Oost - Regio IJssel/Vecht

Werkgeversvereniging Oost - Regio IJssel/Vecht Werkgeversvereniging Oost - Regio IJssel/Vecht 1. Welke associaties heeft u bij het begrip Autisme? Contactgestoord, nemen geen initiatief. Beperkt in het sociaal wenselijk gedrag, grotere behoefte aan

Nadere informatie

Omgaan met Autisme. Handout workshop 27 mei 2016

Omgaan met Autisme. Handout workshop 27 mei 2016 Omgaan met Autisme Handout workshop 27 mei 2016 Informatie 1. Medicatie Hoewel er geen medicijn is dat direct werkt op autisme zijn er wel diverse medicijnen die ene positief effect kunnen hebben op dat

Nadere informatie

doordat er op dat moment geen leeftijdsgenootjes aanwezig zijn. Als ze iets mochten veranderen gaven ze aan dat de meeste kinderen iets aan de

doordat er op dat moment geen leeftijdsgenootjes aanwezig zijn. Als ze iets mochten veranderen gaven ze aan dat de meeste kinderen iets aan de SAMENVATTING Er is onderzoek gedaan naar de manier waarop kinderen van 6 8 jaar het best kunnen worden geïnterviewd over hun mening van de buitenschoolse opvang (BSO). Om hier antwoord op te kunnen geven,

Nadere informatie

Bijlage 7.3 Praten over gedachten en gevoelens

Bijlage 7.3 Praten over gedachten en gevoelens Bijlage 7.3 Praten over gedachten en gevoelens bussum 2010 Als kinderen goed over hun gevoelens kunnen praten, zal dit zijn uitwerking hebben op hun verdere ontwikkeling. Kinderen die hun gevoelens niet

Nadere informatie

INHOUD. Inleiding 9 Vanuit de praktijk 9 Voor de praktijk 10 Gebruiksaanwijzing 10

INHOUD. Inleiding 9 Vanuit de praktijk 9 Voor de praktijk 10 Gebruiksaanwijzing 10 INHOUD Inleiding 9 Vanuit de praktijk 9 Voor de praktijk 10 Gebruiksaanwijzing 10 1. Wat is autisme? 13 1.1. studenten (met autisme) 13 1.2 Kenmerken van ASS 14 Criteria DSM-5 14 Tekorten in de sociale

Nadere informatie

Voel jij wat ik bedoel? www.psysense.be 17/5/2008

Voel jij wat ik bedoel? www.psysense.be 17/5/2008 Voel jij wat ik bedoel? www.psysense.be 17/5/2008 Gevoel en emoties / definitie Emoties: in biologische zin: affectieve reacties. Prikkeling van dit systeem geeft aanleiding tot allerlei lichamelijke reacties.

Nadere informatie

Hoe Yulius jongeren met autisme kan helpen

Hoe Yulius jongeren met autisme kan helpen Jongeren Hoe Yulius jongeren met autisme kan helpen Vragen? Voor wie is deze brochure? Je hebt deze brochure gekregen omdat je autisme hebt of nog niet zeker weet of je autisme hebt. Je bent dan bij Yulius

Nadere informatie

Autisme en lessen sociale competentie

Autisme en lessen sociale competentie Autisme en lessen sociale competentie Geeft u lessen sociale competentie én heeft u een of meer kinderen met een stoornis in het autisme spectrum in de klas, dan kunt u hier lezen waar deze leerlingen

Nadere informatie

Late fouten in het taalbegrip van kinderen

Late fouten in het taalbegrip van kinderen 1 Late fouten in het taalbegrip van kinderen Petra Hendriks Hoogleraar Semantiek en Cognitie Center for Language and Cognition Groningen Rijksuniversiteit Groningen 2 De misvatting Actief versus passief

Nadere informatie

Training Omgaan met Agressie en Geweld

Training Omgaan met Agressie en Geweld Training Omgaan met Agressie en Geweld 2011 Inleiding In veel beroepen worden werknemers geconfronteerd met grensoverschrijdend gedrag, waaronder agressie. Agressie wordt door medewerkers over het algemeen

Nadere informatie

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 [2]

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 [2] Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 [2] Voorwoord Voor je ligt het e-book: Praktisch en Positief Opvoeden met structuur van de PEPmethode. Op basis

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Pouw, Lucinda Title: Emotion regulation in children with Autism Spectrum Disorder

Nadere informatie

Herkennen van en omgaan met mensen met een lichte verstandelijke beperking

Herkennen van en omgaan met mensen met een lichte verstandelijke beperking Herkennen van en omgaan met mensen met een lichte verstandelijke beperking Doelgroep s Heeren Loo, Almere: Alle leeftijden: kinderen, jongeren & volwassenen (0 100 jaar) Alle niveaus van verstandelijke

Nadere informatie

Sociaal onhandig: aangeboren of (niet) geleerd

Sociaal onhandig: aangeboren of (niet) geleerd artikel uit Mobiel 6, december 2000/januari 2001 Sociaal onhandig: aangeboren of (niet) geleerd rubriek: Vreemd gedrag!? Door: Pim Steerneman, hoofd Centraal Coördinatiepunt Autisme Zuid-Limburg MENNO

Nadere informatie

Autisme, zonder verstandelijke beperking Dr. Martine F. Delfos Cursus voor ouders (en hun begeleiders)

Autisme, zonder verstandelijke beperking Dr. Martine F. Delfos Cursus voor ouders (en hun begeleiders) Autisme, zonder verstandelijke beperking Dr. Martine F. Delfos Cursus voor ouders (en hun begeleiders) Cursus op 13 en 27 maart en 10 april en 8 mei 2009 Autisme zonder verstandelijke handicap Cursus voor

Nadere informatie

Dansen zonder SDN beperkingen

Dansen zonder SDN beperkingen Dansen zonder SDN beperkingen Lesboek korte impressie achtergrondinformatie Stichting Danssport op maat Schrijvers Emmely Lefèvre & Stefan Nijmeijer Mensen met een verstandelijke beperking Waar denk je

Nadere informatie

- Een docent controleert of jij je huiswerk op hebt geschreven. - Je hebt aanmoediging nodig om je huiswerk te noteren.

- Een docent controleert of jij je huiswerk op hebt geschreven. - Je hebt aanmoediging nodig om je huiswerk te noteren. Schoolse competenties Competentie 1: Agendagebruik - Je schrijft je huiswerk in je agenda als dit wordt opgegeven. - Je agenda ziet er verzorgd uit. - Een docent controleert of jij je huiswerk op hebt

Nadere informatie

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar DOELSTELLINGEN Ouders zijn zich ervan bewust dat je altijd en overal communiceert Ouders wisselen ervaringen met elkaar uit over hoe de communicatie met hun pubers verloopt Ouders verwerven meer inzicht

Nadere informatie

Slecht nieuws goed communiceren

Slecht nieuws goed communiceren Slecht nieuws goed communiceren M A N U K E I R S E F A C U L T E I T G E N E E S K U N D E, K U L E U V E N Waarheid is een van de meest krachtige medicamenten waarover men beschikt, maar men moet nog

Nadere informatie

Programma deel 1. Wat is autisme? Gedrag Modellen Visualiseren

Programma deel 1. Wat is autisme? Gedrag Modellen Visualiseren Leerthema 6 ASS Programma deel 1 Wat is autisme? Gedrag Modellen Visualiseren De regels van Matthijs ASS Prevalentie 1% (gezondheidsraad 2009) 1 op 5 ook verstandelijke beperking Jongens en meisjes Gemiddelde

Nadere informatie

Kortdurende hulpverleningstrajecten Maasland

Kortdurende hulpverleningstrajecten Maasland Kortdurende hulpverleningstrajecten Maasland 1. Individuele sociale vaardigheidstraining 2. Sociale vaardigheidstraining groep 12-/12+ 3. Gezinsbegeleiding (6+) 4. Gezinsbegeleiding (0-6 jaar) 5. Individuele

Nadere informatie

Autisme en de DSM-5 symposium autismenetwerk Zuid- Holland Zuid Autismeweek

Autisme en de DSM-5 symposium autismenetwerk Zuid- Holland Zuid Autismeweek Autisme en de DSM-5 symposium autismenetwerk Zuid- Holland Zuid Autismeweek Woensdag 2 april 2014 Ad van der Sijde, Yulius Autisme Paul Reijnen, BOBA Inhoud Presentatie Vragen Veranderingen DSM-5 autisme

Nadere informatie

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving Onderzoeksopzet Marktonderzoek Klantbeleving Utrecht, september 2009 1. Inleiding De beleving van de klant ten opzichte van dienstverlening wordt een steeds belangrijker onderwerp in het ontwikkelen van

Nadere informatie

Zorgpad Autisme Spectrum Stoornissen

Zorgpad Autisme Spectrum Stoornissen Zorgpad Autisme Spectrum Stoornissen Wanneer u autisme heeft, ondervindt u problemen in het contact met anderen. Het kan zijn dat u geen contact maakt of juist veel aandacht vraagt. U kunt zich moeilijk

Nadere informatie

Werk aan je winkel. Jongeren leren communiceren en zichzelf presenteren. Kirsten Barkmeijer & Johan Brokken

Werk aan je winkel. Jongeren leren communiceren en zichzelf presenteren. Kirsten Barkmeijer & Johan Brokken Werk aan je winkel Jongeren leren communiceren en zichzelf presenteren Kirsten Barkmeijer & Johan Brokken Voorwoord Dit boek is geschreven voor jou als trainer, docent of hulpverlener om aan te bieden

Nadere informatie

Peuters Groep 1 Groep 2 Groep 3 BP MP EP M1 E1 M2 E2 M3

Peuters Groep 1 Groep 2 Groep 3 BP MP EP M1 E1 M2 E2 M3 1. Omgaan met jezelf, met en met volwassenen Peuters Groep 1 Groep 2 Groep 3 BP MP EP M1 E1 M2 E2 M3 Zelfbeeld Sociaal gedrag belangstelling voor andere kinderen, maar houden weinig rekening met de ander

Nadere informatie

ADHD en lessen sociale competentie

ADHD en lessen sociale competentie ADHD en lessen sociale competentie Geeft u lessen sociale competentie én heeft u een of meer kinderen met ADHD in de klas, dan kunt u hier lezen waar deze leerlingen tegen aan kunnen lopen en hoe u hier

Nadere informatie

Ouderbrochure PDD-NOS

Ouderbrochure PDD-NOS 1 Ouderbrochure PDD-NOS Maandagmiddag vijf voor vier. Vanuit de keuken hoort ze een auto stoppen op straat. De deur wordt hard dichtgeslagen. Dan is het even stil. De achterdeur wordt opengetrokken en

Nadere informatie

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S 2 Ik en autisme In het vorige hoofdstuk is verteld over sterke kanten die mensen met autisme vaak hebben. In dit hoofdstuk vertellen we over autisme in het algemeen. We beginnen met een stelling. In de

Nadere informatie

Tussendoelen sociaal - emotionele ontwikkeling - Relatie met andere kinderen

Tussendoelen sociaal - emotionele ontwikkeling - Relatie met andere kinderen Tussendoelen sociaal - emotionele ontwikkeling - Relatie met andere kinderen 1. Kijkt veel naar andere kinderen. 1. Kan speelgoed met andere kinderen 1. Zoekt contact met andere kinderen 1. Kan een emotionele

Nadere informatie

Autisme en een visuele of visuele én verstandelijke beperking

Autisme en een visuele of visuele én verstandelijke beperking Autisme en een visuele of visuele én verstandelijke beperking Koninklijke Visio expertisecentrum voor slechtziende en blinde mensen www.visio.org Volg ons op: Pellentesque ipsum ligula, accumsan nec, elementum

Nadere informatie

CONCEPT. Tussendoelen Engels onderbouw vo havo/vwo

CONCEPT. Tussendoelen Engels onderbouw vo havo/vwo Tussendoelen Engels onderbouw vo havo/vwo Preambule Voor alle domeinen van Engels geldt dat het gaat om toepassingen van kennis en vaardigheden op thema s die alledaags en vertrouwd zijn. Hieronder worden

Nadere informatie

Het psychologisch onderzoek

Het psychologisch onderzoek GGzE centrum ouderenpsychiatrie Het psychologisch onderzoek Voor inzicht in uw capaciteiten, vaardigheden, mogelijkheden en beperkingen informatie voor cliënten >> 1 Psychologisch onderzoek kan bijdragen

Nadere informatie

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Meedoen& Meetellen Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Samenstelling trainingsmodule Eline Roelofsen Roel Schulte www.verwondering.nu Illustratie

Nadere informatie

Rotterdamse Observatielijst Peuter Kleuter. Analyse doelen Jonge kind

Rotterdamse Observatielijst Peuter Kleuter. Analyse doelen Jonge kind Rotterdamse Observatielijst Peuter Kleuter Analyse doelen Jonge kind Maart 2013 Verantwoording 2013 SLO (nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling), Enschede Mits de bron wordt vermeld, is het toegestaan

Nadere informatie

Beleid Kanjertraining op De Meeander

Beleid Kanjertraining op De Meeander Beleid Kanjertraining op De Meeander Voor u ligt het beleidsstuk Kanjertraining. We hopen dat het zicht geeft op wat we doen op school en waar we voor staan. Kanjertraining is meer dan een lesmethode.

Nadere informatie

Het Autismecafé: de kracht van ouders

Het Autismecafé: de kracht van ouders Uitgave Uitgeverij BigBusinessPublishers, i.s.m. Stichting Ovaal Tekst Maurice van Lieshout Ontwerp en vormgeving Sanne Dresmé Fotografie Maarten Bakker, begeleid door Atelier 071 Druk GT V Drukwerk Project

Nadere informatie

WAAR WAAR NIET WAAR IQ QUIZ? Herkennen van kinderen met een licht verstandelijke beperking. Opzet workshop. Waar of niet waar.

WAAR WAAR NIET WAAR IQ QUIZ? Herkennen van kinderen met een licht verstandelijke beperking. Opzet workshop. Waar of niet waar. Opzet workshop Quiz Herkennen van kinderen met een licht verstandelijke beperking Ervaringsdeskundige Interactieve kennisoverdracht Wilma Walterbos gedragsdeskundige MEE Natasja Wiersema Expertisecentrum

Nadere informatie

EMOTIONELE INTELLIGENTIE

EMOTIONELE INTELLIGENTIE EMOTIONELE INTELLIGENTIE drs. S. van den Eshof 1 SITUATIE Wat zijn emoties en welke invloed hebben ze op ons leven? Sommige mensen worden bestempeld als over-emotioneel, terwijl anderen van zichzelf vinden

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

STA STERK TRAINING 1. sta sterk training. www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl

STA STERK TRAINING 1. sta sterk training. www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl STA STERK TRAINING 1 sta sterk training www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl 2 KINDERPRAKTIJK LANDSMEER STA STERK TRAINING 3 De sta sterk training achtergrond sta sterk Training

Nadere informatie

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling 8 tips voor een goed gesprek met je leerling Edith Geurts voor Tijdschrift Kindermishandeling Het kan zijn dat je als leerkracht vermoedt dat een kind thuis in de knel zit. Bijvoorbeeld doordat je signalen

Nadere informatie

Cursusgids 2016 Den Helder & Schagen

Cursusgids 2016 Den Helder & Schagen MEE & de Wering Cursusgids 2016 Den Helder & Schagen 1 Weerbaarheid & sociale vaardigheden Voor kinderen van 9 12 jaar (basisschool) Het hoofddoel van de cursus Ho, tot hier en niet verder! is het bevorderen

Nadere informatie

Hoeksche Waard. voor kinderen en jongeren met. ontwikkelingsproblemen

Hoeksche Waard. voor kinderen en jongeren met. ontwikkelingsproblemen Hoeksche Waard voor kinderen en jongeren met ontwikkelingsproblemen Ik zit opgesloten in mijn eigen wereld. Ik kan heel moeizaam deelnemen aan jullie wereld. Ik heb moeite met sociale interacties. Het

Nadere informatie

Autisme Spectrum Stoornis (ASS)

Autisme Spectrum Stoornis (ASS) GGZ Friesland Ontwikkelingsstoornisssen Autisme Spectrum Stoornis (ASS) GGZ Friesland is de grootste aanbieder van geestelijke gezondheidszorg in de provincie Friesland. We bieden u hulp bij alle mogelijke

Nadere informatie

Assertief op het werk

Assertief op het werk Carola van Dijk en Hans Elbers (red.) Assertief op het werk Ikke, ikke, ikke zonder dat de rest... INHOUD Voorwoord 7 Inleiding 9 1 Het verschil tussen subassertief, agressief en assertief gedrag 11 2

Nadere informatie

STARR-interview in theorie & praktijk

STARR-interview in theorie & praktijk 1.3 STARR-interview in theorie & praktijk Een sollicitant goed inschatten, is geen sinecure. Op basis van een kort gesprek, eventueel in combinatie met een praktische proef beoordeelt u als werkgever of

Nadere informatie

MEE Utrecht, Gooi & Vecht. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking.

MEE Utrecht, Gooi & Vecht. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking. MEE Utrecht, Gooi & Vecht Ondersteuning bij leven met een beperking Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Voor verwijzers Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Veel

Nadere informatie

Autisme Spectrum Stoornissen Van DSM IV naar DSM 5

Autisme Spectrum Stoornissen Van DSM IV naar DSM 5 Autisme Spectrum Stoornissen Van DSM IV naar DSM 5 Britt Hoogenboom, kinder,- en jeugdpsychiater Dr. Sanne Hogendoorn, psycholoog Zorgprogrammaleiders Centrum voor Autisme en Psychose, de Bascule Referatencyclus

Nadere informatie

Autisme, zonder verstandelijke beperking Dr. Martine F. Delfos Cursus voor professionals

Autisme, zonder verstandelijke beperking Dr. Martine F. Delfos Cursus voor professionals Autisme, zonder verstandelijke beperking Dr. Martine F. Delfos Cursus voor professionals Cursus op 6 en 20 maart en 3 en 24 april 2009 Autisme zonder verstandelijke handicap Cursus voor professionals PICOWO

Nadere informatie

Thema. Kernelementen. Emoties Puber- en kinderemotie Eenduidige communicatie

Thema. Kernelementen. Emoties Puber- en kinderemotie Eenduidige communicatie Thema Kernelementen Emoties Puber- en kinderemotie Eenduidige communicatie Tips voor de trainer: Werken met mensen is werken met emotie. Leer emoties als signaal te herkennen, maar niet als leidraad te

Nadere informatie

Autisme voor beginners. www.psysense.be

Autisme voor beginners. www.psysense.be Autisme voor beginners www.psysense.be Oorzaak? Autisme = handicap Stoornis in functioneren van de hersenen Neurologische (biologische )stoornis andere ontwikkeling laatste theorie (augu 2014: teveel synapsen!

Nadere informatie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Overzicht Groepsaanbod Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Waarom een groep of cursus? Waarom in een groep? Het kan zijn dat je het zelf prettiger vindt

Nadere informatie

De VrijBaan Vragenlijst (specifiek voor iemand die geen werk heeft)

De VrijBaan Vragenlijst (specifiek voor iemand die geen werk heeft) De VrijBaan Vragenlijst (specifiek voor iemand die geen werk heeft) Inleiding Veel mensen ervaren moeilijkheden om werk te vinden te behouden, of van baan / functie te veranderen. Beperkingen, bijvoorbeeld

Nadere informatie

Voor dat ik ga proberen uit te leggen wat autisme is, geeft ik eerst een paar voorbeelden van de impact daarvan.

Voor dat ik ga proberen uit te leggen wat autisme is, geeft ik eerst een paar voorbeelden van de impact daarvan. AUTENTIEK Oudeveen 63 3905WD Veenendaal 0318-522629 / 06-44028983 contact@autentiek.nl www.autentiek.nl NL64 RABO 0180556061 Autisme: een leven lang anders Wanneer we spreken over autisme en (geloofs)opvoeding,

Nadere informatie

Ontwikkelingsrisico s bij meisjes met een extra X chromosoom

Ontwikkelingsrisico s bij meisjes met een extra X chromosoom Ontwikkelingsrisico s bij meisjes met een extra X chromosoom dr. Sophie van Rijn Universiteit Leiden Neuropedagogiek & Ontwikkelingsstoornissen Prof. Hanna Swaab, PhD Sophie van Rijn, PhD SCT onderzoeksgroep

Nadere informatie

Voor mantelzorgers en vrijwilligers

Voor mantelzorgers en vrijwilligers Voor mantelzorgers en vrijwilligers Cursus en Thema 2014 VRIJWILLIGERS Basiscursus (voor nieuwe vrijwilligers) Aantal bijeenkomsten: 3 In drie bijeenkomsten maken nieuwe vrijwilligers kennis met diverse

Nadere informatie

Leren in contact met paarden Communicatie die is gebaseerd op gelijkwaardigheid (Door Ingrid Claassen, juni 2014)

Leren in contact met paarden Communicatie die is gebaseerd op gelijkwaardigheid (Door Ingrid Claassen, juni 2014) Leren in contact met paarden Communicatie die is gebaseerd op gelijkwaardigheid (Door Ingrid Claassen, juni 2014) Inleiding De kern van (autisme)vriendelijke communicatie is echt contact, gebaseerd op

Nadere informatie

Omgaan met verschillen, passend onderwijzen!

Omgaan met verschillen, passend onderwijzen! Omgaan met verschillen, passend onderwijzen! Gedrag in de klas Labelen ASS en ADHD, waar denk je aan? Geef me de Vijf (Colette de Bruin) De methode heeft als uitgangspunt dat mensen met een autistische

Nadere informatie

Afasie Informatie voor familieleden. Ziekenhuis Gelderse Vallei

Afasie Informatie voor familieleden. Ziekenhuis Gelderse Vallei Afasie Informatie voor familieleden Ziekenhuis Gelderse Vallei Een van uw naasten is in de afgelopen periode opgenomen in Ziekenhuis Gelderse Vallei. Er is door de logopedist een afasie geconstateerd.

Nadere informatie

ZORGELOOS OP UITJE, VOOR OUDERS EN BEGELEIDING VAN AUTISTISCHE KINDEREN

ZORGELOOS OP UITJE, VOOR OUDERS EN BEGELEIDING VAN AUTISTISCHE KINDEREN ZORGELOOS OP UITJE, VOOR OUDERS EN BEGELEIDING VAN AUTISTISCHE KINDEREN Inhoud: - Zorgeloos op uitje -Wat is autisme? - Wat houd een uitje precies in? - 15 TIPS om uw uitje tot een succes te maken Marinka

Nadere informatie