susan sontag bij de bezige bij

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "susan sontag bij de bezige bij"

Transcriptie

1 over fotografie

2 susan sontag bij de bezige bij In Amerika De vulkaanminnaar Op hetzelfde moment Herboren. Dagboeken en aantekeningen Zoals de geest gebonden is aan het vlees. Dagboeken en aantekeningen

3 Susan Sontag Over fotografie Vertaling Henny Scheepmaker 2012 de bezige bij amsterdam

4 Copyright 1973, 1974, 1977 Susan Sontag Copyright Nederlandse vertaling 1994 Henny Scheepmaker Eerste druk 1994 Negende druk 2012 Oorspronkelijke titel On Photography Oorspronkelijke uitgever Picador Omslagontwerp Esther van Gameren Omslagillustratie Annie Leibovitz/Hollandse Hoogte Vormgeving binnenwerk Perfect Service, Schoonhoven Druk Bariet, Steenwijk isbn nur 320

5 Voor Nicole Stéphane

6

7 Het begon allemaal met één essay over enige van de esthetische en morele problemen die door de alomtegenwoordigheid van fotobeelden worden gesteld, maar hoe meer ik nadacht over wat foto s eigenlijk zijn, des te gecompliceerder en suggestiever ze werden. Zo kwam uit het ene het andere voort, en daaruit (tot mijn verbazing) weer wat anders: een reeks van essays, over de betekenis en de loopbaan van foto s tot ik op het punt was aangeland dat het in het eerste essay geschetste betoog, gedocumenteerd en verder uitgewerkt in de daaropvolgende essays, op een theoretischer manier kon worden gerecapituleerd en uitgebreid; en een einde kon nemen. De essays werden (in een enigszins afwijkende vorm) voor het eerst gepubliceerd in The New York Review of Books, en zouden vermoedelijk nooit geschreven zijn zonder de aanmoediging die de redacteuren van dat blad, mijn vrienden Robert Silvers en Barbara Epstein, aan mijn obsessie voor fotografie gaven. Ik ben hun, en mijn vriend Don Eric Levine, dankbaar voor hun vele geduldige raadgevingen en niet aflatende hulp.

8

9 Inhoud In Plato s grot 11 Amerika, gezien op foto s, in raadselen 38 Melancholieke objecten 65 De heroïek van het kijken 103 Fotografische evangelies 136 De beeldwereld 179 Een korte bloemlezing van citaten 213

10

11 In Plato s grot De mensheid vertoeft nog altijd koppig in Plato s grot, en vergaapt zich nog steeds volgens een eeuwenoude gewoonte aan de schaduwbeelden van de waarheid. Maar met foto s te worden opgevoed is niet hetzelfde als te worden opgevoed met oudere, meer ambachtelijke afbeeldingen. In de eerste plaats hebben we nu een heleboel meer beelden om ons heen die onze aandacht opeisen. De inventarisatie begon in 1839, en het begint erop te lijken dat sindsdien zo ongeveer alles is gefotografeerd. Juist door die onverzadigbaarheid van het fotograferende oog krijgt het gedwongen verblijf in de grot onze wereld een ander aspect. Het feit dat foto s ons een nieuwe visuele code hebben bijgebracht, heeft ons andere en ruimere opvattingen gegeven over wat het bekijken waard is en wat er bekeken mag worden. Foto s vormen een bepaalde grammatica en, belangrijker nog, een bepaalde ethiek van kijken. In de tweede plaats, en dit is het machtigste resultaat van het fotografisch avontuur, hebben we het gevoel gekregen dat we de hele wereld in ons hoofd kunnen bevatten als een bloemlezing van plaatjes. Foto s verzamelen betekent de wereld verzamelen. Films en televisieprogramma s doen een muur oplichten, zorgen voor wat geflikker, en doven dan weer uit. Maar bij een foto is de afbeelding tegelijk een object geworden, licht van gewicht, goedkoop om te maken, en gemakkelijk mee te dra-

12 12 Over fotografie gen, in grote aantallen bijeen te brengen en op te bergen. In Godards film Les Carabiniers (1963) worden twee luie, doodarme boeren geronseld voor het leger van de Koning met de belofte dat ze de kans zullen krijgen om te plunderen, te verkrachten, te moorden kortom, alles wat ze de vijand maar aan willen doen en rijk te worden. Maar de koffer met buit waarmee Michel-Ange en Ulysse jaren later triomfantelijk thuiskomen, blijkt alleen maar ansichten te bevatten vanuit de hele wereld; honderden ansichten van Monumenten, Warenhuizen, Zoogdieren, Wonderen der Natuur, Middelen van Vervoer, Kunstwerken, en soortgelijke geclassificeerde schatten. Godard is er met dit komisch effect in geslaagd een levendige parodie te geven op de dubbelzinnige magie van de fotografische afbeelding. Foto s zijn misschien wel de meest mysterieuze van alle objecten die samen de leefomgeving vormen die we modern noemen, en deze steeds ingewikkelder maken. Een foto is werkelijk een vastgelegde ervaring, en de camera is voor het bewustzijn in zijn algehele veroveringsdrang het ideale wapen. Fotograferen houdt in dat je jezelf het object toe-eigent dat je fotografeert. Het betekent dat je je tegenover de wereld opstelt in een bepaalde relatie die hetzelfde gevoel geeft als kennis, met andere woorden: macht. Aangenomen wordt dat de overmaat aan faustische energie en psychische beschadiging die nodig was om een moderne, anorganische samenleving op te bouwen, werd veroorzaakt door het eerste vervallen in vervreemding: toen de mensen de wereld gingen abstraheren tot het gedrukte woord, een uitvinding die tegenwoordig in een wat minder gunstig licht wordt gezien. Toch schijnt de boekdrukkunst een minder verraderlijke manier te zijn geweest om de wereld uit te logen en tot object te maken dan de fotografie, die ons thans de

13 In Plato s grot 13 meeste kennis verschaft over het aanzien van het verleden en de omvang van het heden. Wat er op schrift wordt vermeld over een persoon of gebeurtenis, is zonder meer een interpretatie. Dat geldt ook voor met de hand vervaardigde visuele notities als schilderijen en tekeningen. Fotografische afbeeldingen lijken eigenlijk meer op stukjes werkelijkheid dan op notities erover; een miniatuurwerkelijkheid, die iedereen zelf kan maken of te pakken krijgen. De foto, die knoeit met de schaal van de wereld, wordt op zijn beurt weer verkleind, vergroot, bijgeknipt, geretoucheerd, vervalst of getrukeerd. Hij vergeelt en krijgt de normale ouderdomskwaaltjes van papier; hij raakt in het ongerede; hij krijgt een bepaalde waarde, en wordt gekocht en verkocht; hij wordt gereproduceerd. Foto s die het leven bundelen, schijnen erom te vragen ook zelf te worden gebundeld. Ze worden in een album geplakt, in een lijstje op tafel gezet, aan de muur geprikt of als dia geprojecteerd. Ze worden in kranten en tijdschriften geplaatst, door de politie in kaartsystemen ondergebracht, door musea tentoongesteld, door uitgevers bijeengebracht in plaatwerken. Gedurende ettelijke decennia was het boek de belangrijkste manier om foto s te rangschikken (en meestal op miniatuurformaat te brengen) en ze daarmee te verzekeren van een groter publiek en een langer leven. (Ik durf niet te spreken van onsterfelijkheid; een foto is een teer ding, dat gemakkelijk kan scheuren of zoekraken.) Een foto in een boek is duidelijk de afbeelding van een afbeelding. Maar aangezien het van meet af aan al een bedrukt, glad voorwerp is, verliest een foto wanneer hij in een boek wordt gereproduceerd veel minder van zijn essentiële kwaliteit dan een schilderwerk. Toch is het boek niet het meest bevredigende middel om een groot aantal foto s in omloop te brengen. De volgorde waar-

14 14 Over fotografie in de foto s dienen te worden bekeken, wordt gesuggereerd door de volgorde van de bladzijden, maar niets verplicht de lezer zich aan die volgorde te houden, en nergens wordt aangegeven hoeveel tijd er aan het bekijken van elke foto moet worden besteed. In Chris Markers film Si j avais quatre dromadaires (1966), een briljant geregisseerde bespiegeling over allerlei soorten foto s van verschillende onderwerpen, wordt een meer genuanceerde, strakkere manier geopperd om stilstaande fotobeelden te bundelen (en te vergroten). Zowel de volgorde van de foto s als de exacte tijd om elke foto te bekijken zijn voorgeschreven, en het geheel wint daardoor aan visuele leesbaarheid en emotioneel effect. Maar foto s die in een film zijn vertaald, zijn niet langer de verzamelobjecten die in een boek worden aangeboden. Foto s verschaffen bewijsmateriaal. Iets waar we over horen praten, maar waar we nog twijfel over koesteren, lijkt bewezen te zijn zodra men er ons een foto van toont. In een bepaalde vorm van bruikbaarheid werkt de fotografische registratie beschuldigend. Sinds de Parijse politie er in juni 1871 gebruik van heeft gemaakt om de communards uit te moorden, zijn foto s een handig werktuig geworden van de moderne staat om zijn steeds mobielere bevolking onder toezicht en politieke controle te houden. In een andere versie van het nut van foto s verschaft fotografische registratie een rechtvaardiging. Een foto geldt als onomstotelijk bewijs dat een bepaalde gebeurtenis heeft plaatsgevonden. De foto kan de werkelijkheid misschien vervormen, maar er wordt altijd verondersteld dat er in elk geval iets bestaat of heeft bestaan van wat er op de foto voorkomt. Welke amateuristische beperkingen of artistieke pretenties de fotograaf zelf ook heeft, een foto lijkt een onschuldiger en daardoor nauwkeuriger relatie tot de zichtbare realiteit te hebben dan

15 In Plato s grot 15 andere nabootsingen ervan. Meesters van het fraaie beeld in de trant van Alfred Stieglitz en Paul Strand, die tientallen jaren achtereen onvergetelijk mooie foto s componeerden, willen nog steeds in de eerste plaats iets van de wereld daarbuiten laten zien, en verschillen daarin niet van de bezitter van een polaroidcamera, voor wie fotograferen een handige, vlugge manier van noteren betekent, of van de fotomaniak met een Brownie, die kiekjes neemt bij wijze van souvenirs van het dagelijks leven. Terwijl een schilderij of een prozabeschrijving nooit meer kan zijn dan een uiterst selectieve interpretatie, zouden we een foto kunnen definiëren als een uiterst selectieve doorzichtigheid. Maar ondanks de veronderstelde waarheidsgetrouwheid die elke foto het verleidelijk air geeft van gezag en interessantheid, vormt het werk van de fotograaf geen uitzondering op het meestal verdachte gescharrel tussen Dichtung en Wahrheit. Zelfs wanneer de fotograaf zijn best doet om een afspiegeling te geven van de realiteit, wordt hij nog achtervolgd door de stilzwijgend geaccepteerde voorschriften van smaak en geweten. De bijzonder talentvolle medewerkers aan het fotoproject van de Farm Security Administration aan het eind van de jaren dertig (onder wie Walker Evans, Dorothea Lange, Ben Shahn en Russel Lee) hadden de gewoonte van al hun modellen, arme deelbouwers, tientallen frontale foto s te nemen, tot ze het tevreden gevoel hadden dat ze de juiste expressie op de film hadden gekregen: precies de gezichtsuitdrukking die hun eigen opvattingen over armoe, licht, menselijke waardigheid, stofuitdrukking, uitbuiting en geometrie bevestigde. Door te besluiten hoe een foto eruit moet zien, door de ene belichting te verkiezen boven de andere, bestempelt de fotograaf zijn onderwerp altijd met bepaalde normen. Hoe-

16 16 Over fotografie wel de camera in zekere zin de realiteit inderdaad vastlegt, en niet alleen maar interpreteert, blijven foto s net zo goed interpretaties van het leven als schilderijen en tekeningen. De enkele situaties waarin min of meer zonder discriminatie en onderscheid wordt gefotografeerd of waarin de fotograaf zichzelf wegcijfert, zijn niet in staat het didactisch aspect van het hele bedrijf te verminderen. Juist die passiviteit en die alomtegenwoordigheid van de fotografische registratie is de boodschap van de fotografie, de agressiviteit ervan. Idealiserende afbeeldingen (zoals de meeste mode en dierenfoto s) zijn niet minder agressief dan foto s waarvan de kracht in hun onverbloemde lelijkheid ligt (zoals schoolfoto s, stillevens van het somberder genre, en politiefoto s). In elke cameratoepassing ligt een bepaalde agressie besloten. Dat was in de jaren , de roemrijke eerste decennia van de fotografie, al even duidelijk als in de decennia daarna, toen dankzij de techniek een bepaalde mentaliteit waarbij de wereld wordt beschouwd als een verzameling potentiële foto s, steeds meer veld kon winnen. Zelfs voor vroegere meesters als David Octavius Hill en Julia Margaret Cameron, die de camera hanteerden als middel om schilderachtige beelden te creëren, vormde het feit dat ze foto s maakten een heel ander uitgangspunt dan de bedoelingen van schilders. Van het begin af aan betekende fotograferen een zo groot mogelijk aantal onderwerpen bestrijken. De schilderkunst heeft nooit zo n vorstelijke ontplooiing beleefd. De latere industrialisering van de cameratechniek heeft domweg een belofte ingelost die al vanaf het prille begin van de fotografie daaraan inherent was geweest, namelijk alle ervaringen democratiseren door ze in beelden te vertalen. Die beginperiode, toen men voor het fotograferen nog

17 In Plato s grot 17 een moeilijk hanteerbaar apparaat nodig had het speelgoed van handigen, rijken en fanaten, lijkt inderdaad ver verwijderd van het tijdperk van de gladde pocketcamera s die iedereen uitnodigen foto s te nemen. De eerste camera s die na 1840 in Frankrijk en Engeland werden gemaakt, konden alleen bediend worden door uitvinders en enthousiastelingen. Aangezien er toen nog geen beroepsfotografen waren, waren er ook geen amateurs. Het fotograferen had nog duidelijk een maatschappelijke functie. Het was een nietnoodzakelijke, met andere woorden artistieke bezigheid, al maakte ze weinig aanspraken op de hoedanigheid van kunst. Pas toen ze geïndustrialiseerd werd, ging men de fotografie erkennen als aparte kunstvorm. Parallel met de mate waarin de industrialisering de activiteiten van de fotograaf tot iets maatschappelijk nuttigs wist te maken, versterkte de reactie daarop de fotografie in haar zelfbewustzijn als vorm van kunst. Tegenwoordig wordt de fotografie als vorm van recreatie bijna even universeel bedreven als seks en dansen. Dat betekent dat de fotografie, net als elke massale kunstvorm, door de meeste mensen niet als kunst wordt beoefend, maar hoofdzakelijk als sociale ritus, als afweerreactie tegen angst, en als machtsmiddel. De fotografie werd het eerst populair als middel om de prestaties te memoreren van individuen die behoorden tot de familie (of tot andere groepen). Minstens een eeuw lang is de trouwfoto net zo n integrerend deel van de huwelijksplechtigheid geweest als de daarbij voorgeschreven verbale formules. Camera s horen bij het familieleven. Volgens een in Frankrijk gehouden sociologische studie zijn de meeste gezinnen in het bezit van minstens één fototoestel, maar bij

18 18 Over fotografie een gezin met kinderen is die waarschijnlijkheid tweemaal zo groot als bij een gezin zonder kinderen. Wanneer je geen foto van je kinderen maakt, zelfs niet eens wanneer ze klein zijn, wordt dat beschouwd als een teken van ouderlijke onverschilligheid, zoals verstek laten gaan bij het maken van een eindexamenfoto een daad is van puberale rebellie. Via foto s bouwt iedere familie zijn eigen portrettengalerij op; een draagbare hoeveelheid beelden die getuigen van de onderlinge verbondenheid. Het doet er nauwelijks toe welke activiteiten worden gefotografeerd, zolang er maar foto s worden genomen en liefdevol bewaard. Precies op het moment waarop het familie-instituut in de industrialiserende landen van Europa en Amerika een radicale operatie ondergaat, wordt de fotografie een ritus van het familieleven. Toen het individuele gezin, die claustrofobische eenheid, uit het veel grotere familieverband werd gesneden, kwam de fotografie te hulp om alles te memoreren en daarmee de in gevaar gebrachte continuïteit en de verdwijnende vertaktheid van het familieleven althans symbolisch in ere te herstellen. Als een spookachtig spoor zorgen foto s voor de symbolische aanwezigheid van de her en der verspreide familieleden. Een fotoalbum met familieleden betreft meestal de familie in ruimere zin, en is vaak het enige wat er nog van over is. Op dezelfde manier waarop foto s mensen een denkbeeldig bezit verschaffen van een irreëel verleden, helpen ze de mensen ook om bezit te nemen van een ruimte waarin ze zich onzeker voelen. Aldus houdt de ontwikkeling van de fotografie gelijke tred met een van de meest karakteristieke moderne activiteiten: het toerisme. Voor het eerst in de geschiedenis verlaten grote aantallen mensen regelmatig gedurende korte perioden hun normale omgeving. Het lijkt

19 In Plato s grot 19 bijna onnatuurlijk om een vakantiereis te maken zonder je fototoestel mee te nemen. De foto s gaan immers het onbetwistbare bewijs vormen dat de reis werd gemaakt, het programma werd uitgevoerd en dat men zich heeft vermaakt. Foto s vormen het bewijsstuk van een consumptie die bedreven werd buiten het gezichtsveld van familie, vrienden en buren. Die afhankelijkheid van het fototoestel als werktuig om de dingen die men beleeft reëel te maken, vermindert beslist niet wanneer mensen nog meer gaan reizen. Het maken van foto s vervult voor de wereldreiziger die fototrofeeën bijeengaart van zijn boottocht naar de bronnen van de Albert Nijl of van zijn veertiendaagse reis door China, dezelfde behoefte als voor de kleine Amerikaanse burger op vakantie, die kiekjes neemt van de Eiffeltoren of van de Niagara watervallen. Naast een middel om ervaringen te bekrachtigen is fotograferen ook een middel om ze te ontkennen, de ervaring te beperken tot een jacht op fotogenieke onderwerpen en haar om te zetten in een afbeelding, een souvenir. Reizen wordt meer en meer een strategie om foto s te vergaren. Het maken van foto s is op zichzelf al een kalmerende bezigheid, waarbij de vage gevoelens van gedesoriënteerdheid die op reis gemakkelijk kunnen verergeren, worden gesust. De meeste toeristen voelen zich gedwongen een camera te plaatsen tussen zichzelf en alle opmerkelijke dingen die ze tegenkomen. In hun onzekerheid over een andere, juiste reactie, nemen ze een foto. Zo krijgt hun belevenis vorm; stop, neem een foto, en ga weer verder. Speciaal volken die gehandicapt zijn door een meedogenloze moraal van hard werken Duitsers, Japanners en Amerikanen voelen zich tot die methode aangetrokken. Het gebruik van een fototoestel brengt de onrust tot bedaren die de van werk bezeten

20 20 Over fotografie mens overvalt wanneer hij niet werkt, maar op vakantie is en geacht wordt zich te vermaken. Het geeft hem iets te doen dat een gezellige imitatie is van werken, namelijk foto s maken. De meest fanatieke fotografen schijnen de mensen te zijn die van hun verleden zijn beroofd, zowel in hun eigen omgeving als in het buitenland. Ieder die leeft in een geïndustrialiseerde maatschappij, is verplicht het verleden geleidelijk te laten schieten, maar in bepaalde landen, zoals de Verenigde Staten en Japan, is de breuk met het verleden wel bijzonder traumatisch geweest. In het begin van de jaren zeventig werd de plaats van de legendarische botte Amerikaanse toerist van de jaren vijftig en zestig, rijk aan dollars, en met het air van de blufferige zakenman uit de provincie, overgenomen door de mysterieuze Japanner, net van zijn gevangeneiland vrijgelaten via het wonder van de overgewaardeerde yen, altijd in groepsverband en meestal gewapend met twee camera s, op elke heup een. Het fotograferen is een van de belangrijkste middelen geworden om iets te beleven en de schijn te wekken dat je meedoet. Voorbeeld: Een advertentie laat over een volle pagina een foto zien van een groepje mensen die dicht op elkaar staan en staren naar iets dat buiten de foto ligt. Op één na hebben ze een verbijsterde, zenuwachtige, overrompelde blik in hun ogen. De enige man op wiens gezicht een andere uitdrukking ligt, houdt een fototoestel voor zijn oog; hij lijkt zeker van zichzelf; er ligt een vage glimlach om zijn lippen. Terwijl de anderen duidelijk toeschouwers zijn, heeft het bezit van een camera die ene persoon omgetoverd tot iets actiefs: een kijklustige. Slechts hij is meester van de situatie. Wat zien die mensen? We weten het niet. Het doet er ook niet toe.

21 In Plato s grot 21 Het is een Evenement, iets Bezienswaardigs; dus de moeite waard gefotografeerd te worden. De reclametekst witte letters op een donkere strook die eenderde van de foto beslaat, zoals het nieuws op de telexband bestaat uit slechts zes woorden:...praag... Woodstock... Vietnam... Sapporo... Londonderry... leica. Verbrijzelde verwachtingen, jeugdige speelsheid, koloniale oorlogen, wintersport... het is allemaal één pot nat; gelijkgeschakeld door de camera. Met het nemen van foto s is een chronische voyeursrelatie tot het leven ontstaan waarin de betekenis van alle gebeurtenissen vervlakt. Een foto is niet alleen het resultaat van een ontmoeting tussen een gebeurtenis en een fotograaf; het nemen van een foto is een gebeurtenis op zichzelf, die steeds onverbiddelijker rechten gaat opeisen: namelijk om zich met alles wat er gaande is te bemoeien, erin binnen te dringen of het te negeren. Ons situatiebesef zelf krijgt pas samenhang door tussenkomst van de camera. Door de alomtegenwoordige camera wordt overtuigend gesuggereerd dat de tijd bestaat uit interessante gebeurtenissen, gebeurtenissen die de moeite waard zijn om te worden gefotografeerd. Heeft men dit eenmaal aangenomen, dan krijgt men gemakkelijk het gevoel dat iedere gebeurtenis die op gang is geraakt, ongeacht het morele aspect, de kans moet krijgen zichzelf te voltooien opdat er iets anders aan de wereld kan worden gepresenteerd: een foto ervan. Als de gebeurtenis alweer is afgelopen, bestaat de foto nog steeds om er een soort onsterfelijkheid (en belangrijkheid) op over te dragen, die die gebeurtenis anders nooit zou hebben bezeten. Terwijl mensen van vlees en bloed bezig zijn zichzelf of andere mensen van vlees en bloed van het leven te beroven, staat de fotograaf achter zijn of haar camera, en schept een klein element van een andere

22 22 Over fotografie wereld: de plaatjeswereld die ons allemaal zal overleven. Fotograferen is in wezen een daad van non-interventie. Een groot deel van de verschrikking van onvergetelijke staaltjes van eigentijdse fotojournalistiek, zoals de beelden van de Vietnamese bonze die een kan met benzine pakt, en de Bengaalse guerrillastrijder die zijn bajonet plant in een geknevelde collaborateur, stamt van het besef dat het volledig aanvaardbaar is geworden om voor de foto te kiezen in situaties waarin de fotograaf de keuze heeft tussen een foto en een mensenleven. Iemand die ingrijpt, kan niet registreren; iemand die registreert, kan niet ingrijpen. Dziga Vertovs prachtige film De man met de camera (1929) laat als ideaalbeeld van de fotograaf een man zien die voortdurend in beweging is, en zich zo snel en behendig door een panorama van losse gebeurtenissen beweegt dat er geen sprake kan zijn van enige interventie. Hitchcocks Rear Window (1954) vormt hierop een aanvulling; de fotograaf, gespeeld door James Stewart, staat via het oog van zijn camera in een verscherpte relatie tot één bepaalde gebeurtenis vanwege het feit dat hij met een gebroken been aan een rolstoel is gekluisterd. Zijn tijdelijke immobiliteit belet hem handelend op te treden bij wat hij ziet, en maakt het nog belangrijker om foto s te nemen. Maar al is het hanteren van een camera letterlijk onverenigbaar met interventie, toch blijft het een vorm van participatie. Hoewel de camera een observatiepost is, houdt de daad van het fotograferen meer in dan passief waarnemen. Net als seksueel voyeurisme is het een manier om op zijn minst stilzwijgend, maar ook vaak uitdrukkelijk, te bevorderen dat iets dat bezig is te gebeuren doorgang vindt. Een foto nemen houdt in dat je belang hebt bij de dingen zoals ze zijn, dat je er belang bij hebt dat de status-quo onveranderd blijft (in elk geval gedurende de tijd

23 In Plato s grot 23 die er nodig is om een goede foto te maken), dat je medeplichtig bent aan alles wat een onderwerp interessant maakt en waard om te worden gefotografeerd, met inbegrip van de pijn of het ongeluk van een ander, als dat toevallig het interessante aspect ervan is. Diane Arbus heeft geschreven: Ik heb fotograferen altijd beschouwd als iets lekker stouts dat was een van de dingen die ik er zo leuk aan vond en toen ik het voor het eerst deed, vond ik mezelf erg pervers. Het vak van de fotograaf kan worden gezien als iets lekker stouts om de popuitdrukking van Arbus te gebruiken als de fotograaf onderwerpen uitkiest die worden beschouwd als onfatsoenlijk, taboe, marginaal. Maar het is tegenwoordig niet meer zo gemakkelijk lekker stoute onderwerpen te vinden. En wat is nu eigenlijk het perverse aspect van het nemen van foto s? Als het waar is dat beroepsfotografen vaak seksuele fantasieën hebben wanneer ze achter de camera staan, ligt de perversiteit misschien in het feit dat de fantasieën zo aanvaardbaar en tegelijk zo ongepast zijn. In de film Blowup (1966) laat Antonioni de modefotograaf stuiptrekkend boven Verushka s lichaam staan terwijl hij zijn camera laat klikken. Wat je noemt lekker stout! Maar in feite is het gebruik van een camera geen bijster goede manier om iemand seksueel te nemen. Tussen de fotograaf en het model moet een afstand blijven. De camera verkracht zelf niet, en kan zelfs geen bezit van iets nemen. Maar hij kan zich wel bepaalde vrijheden veroorloven, ergens indringen, zich op verboden gebied begeven, de dingen vervormen of misbruiken, en, om de beeldspraak tot het uiterste door te trekken: moordend werken. Allemaal activiteiten die, in tegenstelling tot het seksuele gestoot en geschuif, kunnen worden bedreven op een afstand, en met een zekere afstandelijkheid.

24 24 Over fotografie De seksuele fantasie is veel sterker aanwezig in de opmerkelijke film van Michael Powell: Peeping Tom (1960), die niet handelt over een gluurder, maar over een psychopaat die vrouwen vermoordt met een wapen dat verstopt zit in zijn camera, terwijl hij foto s van hen maakt. Niet één keer raakt hij zijn modellen aan. Hij verlangt niet naar hun lichaam; hij wil hun aanwezigheid bezitten in de vorm van gefotografeerde beelden die hen laten zien op het moment dat ze hun eigen dood beleven. Later projecteert hij die beelden thuis voor zijn eigen, eenzame genoegen. De film veronderstelt dat er een zeker verband bestaat tussen impotentie en agressie, beroepsmatig kijken en wreedheid. Hierop doelt het hoofdthema: de fantasie met de camera. De camera als fallus is slechts een zwakke variant op een onvermijdelijke beeldspraak waaraan iedereen zich bezondigt zonder zich ervan bewust te zijn. Hoe vaag ons besef van die fantasie ook is, ze wordt iedere keer onverbloemd onder woorden gebracht wanneer we het hebben over onze camera richten en plaatjes schieten. De ouderwetse camera was nog onhandiger en moeilijker te laden dan een oude snaphaan. De moderne camera probeert te lijken op het straalgeweer van de sciencefiction. Hier volgt een reclametekst: De Yashica Electro-35 gt is de camera van het ruimtetijdperk, waarmee u uw gezin een groot plezier gaat doen. Vanaf nu kunt u dag en nacht schitterende foto s maken. Automatisch. Zonder rompslomp. Het enige wat u doet, is richten, scherp stellen, en afdrukken. Het computerbrein en de elektronische sluiter van de gt zorgen voor de rest.

Fabritius, schilder van Het puttertje

Fabritius, schilder van Het puttertje Fabritius, schilder van Het puttertje www.meulenhoff.nl Deborah Davis Fabritius, schilder van Het puttertje Leven en werk van een zeventiende-eeuwse meester Uit het Engels vertaald door Annemie de Vries

Nadere informatie

Over foto s gesproken

Over foto s gesproken Over foto s gesproken Deel 2 Interpreteren en Waarderen Diana Bokje vanavond Interpreteren Waarderen Oefenen Methode: Vier pijlers Beschrijven => Wat? Analyseren => Hoe? Interpreteren => Waarom? Waarderen

Nadere informatie

De hier getoonde tekeningen zijn allemaal afkomstig uit schetsboeken van Rustin. Ze zijn gemaakt in de periode 2001 2008.

De hier getoonde tekeningen zijn allemaal afkomstig uit schetsboeken van Rustin. Ze zijn gemaakt in de periode 2001 2008. Voor Rustin is schilderen de hoofdzaak van zijn kunstenaarspraktijk, maar tekenen heeft hij daarnaast ook altijd gedaan. Hij deed dat op de momenten dat hij niet kon schilderen, zoals s avonds als het

Nadere informatie

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer Nieske Selles-ten Brinke Jouw reis door de Bijbel Dagboek voor kinderen Uitgeverij Jes! Zoetermeer Onder de naam Jes! Junior verschijnen boeken voor kinderen tot twaalf jaar. Jes! Junior is een imprint

Nadere informatie

Nu nog beter... Toegepaste kunst Kunst BV

Nu nog beter... Toegepaste kunst Kunst BV Nu nog beter... Toegepaste kunst Kunst BV H4 ~ periode B Toegepaste vormgeving Autonome kunst Inleiding INLEIDING In de eerste periode ben je vooral bezig geweest met het onderzoeken van vormen, materialen

Nadere informatie

Bewustwording dag 1 Ik aanvaard mezelf zoals ik nu ben.

Bewustwording dag 1 Ik aanvaard mezelf zoals ik nu ben. Het meditatieprogramma duurt veertig dagen en bestaat uit tien affirmaties. Het is fijn om gedurende dit programma een dagboek bij te houden om je bewustwordingen en ervaring op schrijven. Elke dag spreek

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2010 tijdvak 2 woensdag 23 juni 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Portfolio 2014 / 2015 CKV Voor klas 3

Portfolio 2014 / 2015 CKV Voor klas 3 Portfolio 2014 / 2015 CKV Voor klas 3 Naam: Klas: Inleiding Dit is jouw persoonlijke CKV-portfolio, waarmee je het onderdeel CKV in het derde en vierde leerjaar afrondt. CKV is een wettelijk verplicht

Nadere informatie

Rozen bij de thee. wolk in de plantenbakken aan het balkon. De hortensia s fleurden de muur op met

Rozen bij de thee. wolk in de plantenbakken aan het balkon. De hortensia s fleurden de muur op met Rozen bij de thee Het was een van die warme lenteochtenden. Ik gaf de planten op mijn balkonnetje water, terwijl ik ondertussen van het zonnetje genoot. Ik vond het geweldig om de planten zo weelderig

Nadere informatie

Waar de hemel de aarde raakt daar wordt de mens bewogen...

Waar de hemel de aarde raakt daar wordt de mens bewogen... Waar de hemel de aarde raakt daar wordt de mens bewogen... Ton Schulten Woord vooraf Al van jongs af heeft Ton Schulten zich aangetrokken gevoeld tot schilderkunst en vormgeving. Op 53-jarige leeftijd

Nadere informatie

Claudel Het kleine meisje 12e:Claudel Het kleine meisje 2e 21-09-2009 11:18 Pag

Claudel Het kleine meisje 12e:Claudel Het kleine meisje 2e 21-09-2009 11:18 Pag Meneer Linh luistert naar de stem van de dikke man, de stem die hem zo vertrouwd is, ook al zegt hij dingen die hij niet begrijpt. De stem van zijn vriend is diep en hees. Hij lijkt langs stenen en enorme

Nadere informatie

Ola Lanko en haar foto-genic installaties 14 oktober interview

Ola Lanko en haar foto-genic installaties 14 oktober interview Ola Lanko en haar foto-genic installaties 14 oktober interview Ola Lanko is altijd bezig met de werking van het medium fotografie. De kritische blik van de beschouwer is wat ze met haar werk wil overbrengen.

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 1 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 1 Toetsvragen Tijdvak 1 Toetsvragen 1 De meeste kennis over de periode waarin de eerste mensen leefden, komt van archeologen. Wat houdt het werk van archeologen in? A Zij bestuderen de verschillende theorieën over de

Nadere informatie

Over de website en de boodschappen

Over de website en de boodschappen Over de website en de boodschappen De website De website is opgericht om een reeks goddelijke boodschappen te publiceren waarvan een getrouwde moeder van een jong gezin, woonachtig in Europa, zegt dat

Nadere informatie

beeldende vakken CSE GL en TL

beeldende vakken CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2008 tijdvak 2 dinsdag 17 juni 9.00-11.00 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 34 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 64 punten

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding... 4 Hoofdstuk 1 Het ontstaan van de rechten... 6 Hoofdstuk 2 De belangrijkste rechten...12

Inhoud. Inleiding... 4 Hoofdstuk 1 Het ontstaan van de rechten... 6 Hoofdstuk 2 De belangrijkste rechten...12 Inhoud Inleiding... 4 Hoofdstuk 1 Het ontstaan van de rechten... 6 Hoofdstuk 2 De belangrijkste rechten...12 Onderwerp 1 Gelijkheid...13 De rechten van Tim... 14 Onderwerp 2 Toegankelijkheid...17 De rechten

Nadere informatie

Examen VWO. Grieks. tijdvak 1 dinsdag 24 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VWO. Grieks. tijdvak 1 dinsdag 24 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VWO 2016 tijdvak 1 dinsdag 24 mei 9.00-12.00 uur Grieks Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 26 vragen en een vertaalopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen.

Nadere informatie

Samenvatting Kunst ABC

Samenvatting Kunst ABC Samenvatting Kunst ABC Week 1: Kunst algemeen + film, beeldhouwen en fotografie Info: Wat is kunst? Kunst kan verschillende soorten dans, muziek, schilderijen, toneel en beelden zijn. Beeldhouwkunst of

Nadere informatie

Standbeelden uit een verleden

Standbeelden uit een verleden Opdracht 1 Standbeelden uit een verleden (fotoverhaal) Schrijf samen in een lijstje wat je raar vond in de films die je zag, waar je verbaasd over bent, waar je vragen over hebt of waar je meer over wil

Nadere informatie

J.E. van den Brink. www.rhemaprint.nl

J.E. van den Brink. www.rhemaprint.nl Copyright 2016 Rhemaprint Brief aan de Galaten / J.E. van den Brink Ondertitel: Leven in vrijheid door de Geest Uitgave: Rhemaprint, Ridderkerk ISBN-13: 978-90-6261-549-0 NUR 707 Trefw.: Geloofsopbouw

Nadere informatie

Op de grens van hemel en aarde. Een bijna-doodervaring

Op de grens van hemel en aarde. Een bijna-doodervaring Op de grens van hemel en aarde Een bijna-doodervaring Eerste druk, 2014 2014 Tineke H.C.M. Verwij Illustraties: Tineke H.C.M. Verwij Coverfoto: Tineke H.C.M. Verwij isbn: 9789048432684 nur: 402 Uitgever:

Nadere informatie

Wees wijs met licht. Leo Cheizoo. We begrijpen waarom kinderen bang zijn voor het donker, maar waarom zijn mensen bang voor het Licht?

Wees wijs met licht. Leo Cheizoo. We begrijpen waarom kinderen bang zijn voor het donker, maar waarom zijn mensen bang voor het Licht? Wees wijs met licht Leo Cheizoo We begrijpen waarom kinderen bang zijn voor het donker, maar waarom zijn mensen bang voor het Licht? Plato ISBN: 90-76564-63-9 NUR-code: 720 NUR-omschrijving: Esoterie algemeen

Nadere informatie

Kijkwijzer. Beeldbeschrijving. FotografieVMBO

Kijkwijzer. Beeldbeschrijving. FotografieVMBO Kijkwijzer Beeldbeschrijving FotografieVMBO Inhoud I. De bedoeling van deze kijkwijzer 2 II. Opdrachten 3 III. Eindopdracht 5 IV. Fotografie en het Fotomuseum Den Haag 6 I. De bedoeling van deze kijkwijzer

Nadere informatie

Mens in actie. Zo groot ben jij!

Mens in actie. Zo groot ben jij! Handvaardigheid klas 2H/V februari 2015 Mens in actie Op de foto hiernaast is een bronzen beeld van een schaatser te zien, aangebracht aan de muur van het stadhuis van Haastrecht. Het beeld is gemaakt

Nadere informatie

MIK aanbod onderwijsteam. MIKspecials Nieuwe Media - In onze cultuur neemt de communicatie via beelden een steeds

MIK aanbod onderwijsteam. MIKspecials Nieuwe Media - In onze cultuur neemt de communicatie via beelden een steeds MIK aanbod onderwijsteam /20 MIKspecials Nieuwe Media - In onze cultuur neemt de communicatie via beelden een steeds onderwijsteam MIKspecials NIUEWE MEDIA belangrijkere plaats in. In deze MIKspecials

Nadere informatie

Inhoud. Deel een: Een radicale heling 1 Het verhaal van Jill 17

Inhoud. Deel een: Een radicale heling 1 Het verhaal van Jill 17 Fragment uit Colin Tipping Radicaal Vergeven (opmaak is anders dan in het boek zelf) Inhoud Voorwoord bij de Nederlandse uitgave 7 Woord vooraf 9 Inleiding 11 Deel een: Een radicale heling 1 Het verhaal

Nadere informatie

!!! !!!!!!! Beleven we beelden als materie, of is het juist andersom? Lennart de Neef - CTS Essay - Imara Felkers - 16 juni 2014

!!! !!!!!!! Beleven we beelden als materie, of is het juist andersom? Lennart de Neef - CTS Essay - Imara Felkers - 16 juni 2014 PLAATJESKUNST Beleven we beelden als materie, of is het juist andersom? Lennart de Neef - CTS Essay - Imara Felkers - 16 juni 2014 1 Het internet, nog nooit is er in mijn beleving zo n bijzondere uitvinding

Nadere informatie

Amsterdam DNA is een project voor NT2 cursisten. Het is ontwikkeld door het Amsterdam

Amsterdam DNA is een project voor NT2 cursisten. Het is ontwikkeld door het Amsterdam INTRODUCTIE is een project voor NT2 cursisten. Het is ontwikkeld door het Amsterdam Museum. In het wordt de geschiedenis verteld aan de hand van schilderijen en voorwerpen. Je gaat met de groep naar het

Nadere informatie

HDR- FOTOGRAFIE. Inleiding. Het digitale beeld - Bijlage

HDR- FOTOGRAFIE. Inleiding. Het digitale beeld - Bijlage HDR- FOTOGRAFIE Inleiding Wanneer je door de zoeker van je al dan niet spiegelreflex camera kijkt en een prachtige scène hebt waargenomen en vastgelegd, dan is er naderhand soms enige teleurstelling wanneer

Nadere informatie

Presentatie Tranzo Zorgsalon 29 november 2012 Christine Kliphuis

Presentatie Tranzo Zorgsalon 29 november 2012 Christine Kliphuis Presentatie Tranzo Zorgsalon 29 november 2012 Christine Kliphuis Geachte dames en heren, Zelfredzaamheid is een mooi en positief begrip. Immers, elk kind wil dingen zelf leren doen, jezelf kunnen redden

Nadere informatie

De wereld beleven, een hele belevenis

De wereld beleven, een hele belevenis De wereld beleven, een hele belevenis Rensje Plantinga www.ronzebons.nl mei 2011 2 De wereld beleven, een hele belevenis. De Ronzebons, mei 2011 De wereld beleven. In de gezondheidszog in zijn algemeenheid

Nadere informatie

- Elkaar leren kennen: warming-ups en spelletjes om het ijs te breken - 5 minuten zelfbewustzijn begrijpen anderen respecteren om de beurt iets doen

- Elkaar leren kennen: warming-ups en spelletjes om het ijs te breken - 5 minuten zelfbewustzijn begrijpen anderen respecteren om de beurt iets doen - Elkaar leren kennen: warming-ups en spelletjes om het ijs te breken - Belangrijke namen 7 luisteren karaktereigenschappen 5 minuten zelfbewustzijn begrijpen anderen respecteren om de beurt iets doen

Nadere informatie

Wat is Keuzeloos Gewaarzijn ofwel Meditatie?

Wat is Keuzeloos Gewaarzijn ofwel Meditatie? Wat is Keuzeloos Gewaarzijn ofwel Meditatie? door Nathan Wennegers Trefwoord: zelfkennis / meditatie 2015 Non2.nl Zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever mag niets uit deze uitgave

Nadere informatie

Kunstlessen over Hundertwasser

Kunstlessen over Hundertwasser Kunstlessen over Hundertwasser Bovenbouw primair onderwijs en vmbo - een tekst met vragen en opdrachten voor een les op school - opdrachten in de tentoonstelling in het Cobra Museum Colofon 2013 Uitgave

Nadere informatie

KAVF FOTORALLY 2014 THEORETISCH GEDEELTE

KAVF FOTORALLY 2014 THEORETISCH GEDEELTE KAVF FOTORALLY 2014 THEORETISCH GEDEELTE 1. Studiofotografie : wat is het effect van een grote witte paraplu dicht bij het onderwerp? a. Minimale flare effecten b. vlak, weinig contrastrijk resultaat c.

Nadere informatie

Eerste druk, februari 2011 2011 Elisabeth Nymus

Eerste druk, februari 2011 2011 Elisabeth Nymus Seksueel misbruik Eerste druk, februari 2011 2011 Elisabeth Nymus isbn: 978-90-484-1685-1 nur: 248 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel aan de totstandkoming van deze uitgave

Nadere informatie

Het begin van staatsvorming en centralisatie. Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats?

Het begin van staatsvorming en centralisatie. Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats? Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats? Voorbeeld 1: Engeland De bezittingen van de Engelse koning Hendrik II in Frankrijk rond 1180 zijn

Nadere informatie

Kijken! Kijken! Niet kopen!

Kijken! Kijken! Niet kopen! Kijken! Kijken! Niet kopen! 1. Aanzetten 1.a Kijken! Kijken! Niet kopen! Jij gaat aan de slag met het dossier Kijken! Kijken! Niet kopen!. Welke onderdelen van het dossier ga jij maken? Overleg met je

Nadere informatie

Open je hart en verwacht een wonder van Jezus!

Open je hart en verwacht een wonder van Jezus! Open je hart en verwacht een wonder van Jezus! Voordat je het onderstaande gaat doorlezen wil ik je vragen om het onderstaande gebed te bidden: Almachtige God, Schepper van hemel en aarde, ik mag op dit

Nadere informatie

DE CLOWN EN DE KUNST VAN HET BEWEGEN

DE CLOWN EN DE KUNST VAN HET BEWEGEN DE CLOWN EN DE KUNST VAN HET BEWEGEN STAGE VAN 3 WEKEN PARIJS 1 Algemene presentatie De clown is een personnage ontstaan vanuit zijn eigen persoonlijkheid, die zijn menselijkheid ervaart en deelt in empathie

Nadere informatie

pagina 2 van 5 Laten we maar weer eens een willekeurige groep voorwerpen nemen. Er bestaan bijvoorbeeld -- om maar iets te noemen -- allerlei verschil

pagina 2 van 5 Laten we maar weer eens een willekeurige groep voorwerpen nemen. Er bestaan bijvoorbeeld -- om maar iets te noemen -- allerlei verschil pagina 1 van 5 Home > Bronteksten > Plato, Over kunst Vert. Gerard Koolschijn. Plato, Constitutie (Politeia), Amsterdam: 1995. 245-249. (Socrates) Nu we [...] de verschillende elementen van de menselijke

Nadere informatie

CONTEMPLATIEVE FOTOGRAFIE BEWUST ANDERS WAARNEMEN

CONTEMPLATIEVE FOTOGRAFIE BEWUST ANDERS WAARNEMEN CONTEMPLATIEVE FOTOGRAFIE BEWUST ANDERS WAARNEMEN Inleiding Wat wij beogen met deze drie dagen is een verdieping in fotograferen. Dat doen we door het effect van foto s te bestuderen. In algemeenheid geven

Nadere informatie

En hoe blijf jij fit in je hoofd?

En hoe blijf jij fit in je hoofd? En hoe blijf jij fit in je hoofd? boekje-105x105-def.indd 1 30-01-2009 12:05:22 1,2,3,..., 10 stappen boekje-105x105-def.indd 2 30-01-2009 12:05:23 Je lekker in je vel voelen, daar kun je aan werken. Lees

Nadere informatie

Ivo Manus maakt high art

Ivo Manus maakt high art Ivo Manus maakt high art Door Robbert Bloemendaal Kunsthistoricus Als kunsthistoricus en kunstverzamelaar heb ik er tientallen jaren van beeltenis- kijken op zitten. De verbeelding door mensen vanaf de

Nadere informatie

OPDRACHT 1 : SCRIPT EN INTERACTIEVE VERSIE VAK : SCHRIJVEN --LOIS VEHOF--

OPDRACHT 1 : SCRIPT EN INTERACTIEVE VERSIE VAK : SCHRIJVEN --LOIS VEHOF-- OPDRACHT 1 : SCRIPT EN INTERACTIEVE VERSIE VAK : SCHRIJVEN --LOIS VEHOF-- Confrontatie scene Written by Loïs Vehof Genre: Avontuur Locatie: De oude tempel Protagonist: Wachter Antagonist: Dief Conflict:

Nadere informatie

Zakboek Omgaan met agressie in de spoedeisende zorg

Zakboek Omgaan met agressie in de spoedeisende zorg Zakboek Omgaan met agressie in de spoedeisende zorg Zakboek Omgaan met agressie in de spoedeisende zorg Drs. Geuk Schuur Bohn Stafleu van Loghum Houten 2010 2010 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van

Nadere informatie

Categorie: Kunst, wetenschap en techniek. Categorie: Kunst Intercultureel.

Categorie: Kunst, wetenschap en techniek. Categorie: Kunst Intercultureel. Er zijn overeenkomsten tussen de wereldtentoonstellingen van de 19 e eeuw en het world wide web van de 20 e eeuw. Wat maakt dat het positivisme in de loop van de 19 e eeuw steeds meer wordt gezien als

Nadere informatie

Thema: AV-technieken. Fotografie

Thema: AV-technieken. Fotografie Fotografie OPDRACHTKAART AV-01-01-01 Het ontstaan van fotografie Voorkennis: Geen Intro: Mensen proberen de dingen die ze zien vast te leggen. Deze behoefte heeft onder andere gezorgd voor het ontstaan

Nadere informatie

En hoe blijf jij fit in je hoofd?

En hoe blijf jij fit in je hoofd? En hoe blijf jij fit in je hoofd? 1,2,3,..., 10 stappen Je lekker in je vel voelen, daar kun je aan werken. Lees rustig de tien stappen. Ze inspireren je om fit te blijven in je hoofd en hebben al heel

Nadere informatie

Pas op voor eenrichtingsverkeer bij evangelisatie

Pas op voor eenrichtingsverkeer bij evangelisatie Pas op voor eenrichtingsverkeer bij evangelisatie Voor de eerste christenen was evangelisatie een dagelijkse zaak. Hun ijver in de verspreiding van het evangelie zette de toenmalige wereld op zijn kop.

Nadere informatie

Arigato. opdrachtenblad. Regie: Anielle Webster Scenario: Sandra Beerends Jaar: 2012 Duur: 10 minuten

Arigato. opdrachtenblad. Regie: Anielle Webster Scenario: Sandra Beerends Jaar: 2012 Duur: 10 minuten Arigato opdrachtenblad Regie: Anielle Webster Scenario: Sandra Beerends Jaar: 2012 Duur: 10 minuten Lesuurpakket Arigato Thema s: oorlogsverleden; mensenrechten; vergeven; herdenken. Verdiepingsopdrachten:

Nadere informatie

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00. 1 SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS 31 oktober 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit 38 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

Online copywriting in 60 minuten

Online copywriting in 60 minuten Online copywriting in 60 minuten Dimitri Lambermont in samenwerking met Eerste druk april 2016 Uitgeverij Haystack Postbus 308 5300 AH Zaltbommel 0418-680180 www.haystack.nl needle@haystack.nl In samenwerking

Nadere informatie

Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, Viering Bevrijdingsdag, 5 mei 2013, Ter Apel, gemeente Vlagtwedde.

Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, Viering Bevrijdingsdag, 5 mei 2013, Ter Apel, gemeente Vlagtwedde. Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, Viering Bevrijdingsdag, 5 mei 2013, Ter Apel, gemeente Vlagtwedde. Dames en heren, Het is een mooie gewoonte om een boom te planten om een ingrijpende

Nadere informatie

Dode(n)cijfers. En daar zijn we weer kleine rechters met de pet op - oordelen wij over goed en kwaad wat mag en niet mag.

Dode(n)cijfers. En daar zijn we weer kleine rechters met de pet op - oordelen wij over goed en kwaad wat mag en niet mag. Dode(n)cijfers En daar zijn we weer kleine rechters met de pet op - oordelen wij over goed en kwaad wat mag en niet mag. We tellen aandachtig bommen en doden - een kind telt voor twee een soldaat soms

Nadere informatie

AANTEKENINGEN WAAROM WERD GOD EEN MENS?

AANTEKENINGEN WAAROM WERD GOD EEN MENS? AANTEKENINGEN Alles draait om de visie op Jezus Christus. Door de eeuwen heen is er veel discussie geweest over Jezus. Zeker na de Verlichting werd Hij zeer kritisch bekeken. De vraag is waar je je op

Nadere informatie

Rona Jaffe Van alles het beste

Rona Jaffe Van alles het beste Van alles het beste Rona Jaffe Van alles het beste Vertaald door Petra C. van der Eerden Uitgeverij De Arbeiderspers Amsterdam Antwerpen Copyright 1958 Rona Jaffe Copyright Nederlandse vertaling 2011

Nadere informatie

ontdek de kracht van het geven

ontdek de kracht van het geven ontdek de kracht van het geven Berghummerstraat 15 7591 GX Denekamp T 053 53 75 777 F 053-53 75 760 E gerardusmajella@zorggroepsintmaarten.nl ontdek de kracht van het geven 02 Welkom. Ontdek de kracht

Nadere informatie

Voel jij wat ik bedoel? www.psysense.be 17/5/2008

Voel jij wat ik bedoel? www.psysense.be 17/5/2008 Voel jij wat ik bedoel? www.psysense.be 17/5/2008 Gevoel en emoties / definitie Emoties: in biologische zin: affectieve reacties. Prikkeling van dit systeem geeft aanleiding tot allerlei lichamelijke reacties.

Nadere informatie

Samen eenzaam. Frida den Hollander

Samen eenzaam. Frida den Hollander Samen eenzaam Samen eenzaam Frida den Hollander Tweede editie Schrijver: Frida den Hollander Coverontwerp: Koos den Hollander Correctie: Koos den Hollander ISBN:9789402122442 Inhoud Inleiding 1 Ik ben

Nadere informatie

Over schilderijen van Debbie, een paar gedichten en muziek

Over schilderijen van Debbie, een paar gedichten en muziek 1 Over schilderijen van Debbie, een paar gedichten en muziek Wie Debbies schilderijen en tekeningen van de afgelopen jaren bekijkt, zal zich misschien verwonderen over de ogenschijnlijke stijlbreuk die

Nadere informatie

Vertalen van verdriet. Gideon de dichter & Gideon de richter

Vertalen van verdriet. Gideon de dichter & Gideon de richter Alex van Ligten Vertalen van verdriet Gideon de dichter & Gideon de richter 1 Vanuit de diepte Het begin De kamer is weer leeg. Gideons kist heeft zeven dagen voor de boekenkast gestaan en is nu in het

Nadere informatie

De kracht van de vriendschap

De kracht van de vriendschap De kracht van de vriendschap De kracht van de vriendschap Inleiding Vriendschap is één ziel in twee lichamen. Artistoteles De kracht van vriendschap is overweldigend. Vriendschap is iets moois, iets waarvan

Nadere informatie

AGRESSIE. Basis emoties. Basis emoties. Basis emoties 28-3-2012. Angst Verdriet Boosheid Verbazing Plezier Walging Paul Ekman

AGRESSIE. Basis emoties. Basis emoties. Basis emoties 28-3-2012. Angst Verdriet Boosheid Verbazing Plezier Walging Paul Ekman Basis emoties AGRESSIE en psychiatrische sen Angst Verdriet Boosheid Verbazing Plezier Walging Paul Ekman Basis emoties Basis emoties Psychofysiologische reactie op een prikkel Stereotype patroon van motoriek,

Nadere informatie

Design Psychology. Opdracht 3 - Stijl en tijdperk. Joyce Karreman

Design Psychology. Opdracht 3 - Stijl en tijdperk. Joyce Karreman Design Psychology Opdracht 3 - Stijl en tijdperk Joyce Karreman 0793350 Stijl en tijdperk - Onderzoek Kunstenaar: Roy Lichtenstein Stijl: Pop-art Biografie Roy Lichtenstein is een Amerikaanse Pop-art kunstenaar.

Nadere informatie

Huiswerk Spreekbeurten Werkstukken

Huiswerk Spreekbeurten Werkstukken Huiswerk Spreekbeurten Werkstukken - 2 - Weer huiswerk? Nee, deze keer geen huiswerk, maar een boekje óver huiswerk! Wij (de meesters en juffrouws) horen jullie wel eens mopperen als je huiswerk opkrijgt.

Nadere informatie

Museum De Buitenplaats Kijken is een kunst

Museum De Buitenplaats Kijken is een kunst Museum De Buitenplaats Kijken is een kunst Groep 5 Les 1 Ik en mijn selfie Les 1 Ik en mijn selfie Samenvatting van de les De kinderen kijken naar een selectie portretten waaronder selfies. Ze analyseren

Nadere informatie

IK HOUD VAN MIJ!! LIEFDE EN HOOGGEVOELIGHEID...

IK HOUD VAN MIJ!! LIEFDE EN HOOGGEVOELIGHEID... IK HOUD VAN MIJ!! LIEFDE EN HOOGGEVOELIGHEID... Geplaatst op 28 juni, 2015 in het YOGI YOGA blad editie juli + augustus 2015 Lieve schat, je bent zo'n mooie, lieve en grappige vrouw, zelfs met je nukken

Nadere informatie

Reality Reeks Verwerkingsopdrachten. Mooi meisje Verliefd op een loverboy

Reality Reeks Verwerkingsopdrachten. Mooi meisje Verliefd op een loverboy Reality Reeks Verwerkingsopdrachten Mooi meisje Verliefd op een loverboy Lees blz. 3. Woont Laura in de stad of op het platteland? Hoe weet je dat? Lees blz. 5 en 7. Woont Laura s oma al lang op de boerderij?

Nadere informatie

PAGINA BESTEMD VOOR DE INTERVIEWER. Interviewernummer : INTCODE. Module INTIMITEIT. (bij de vragenlijst volwassene lente 2002)

PAGINA BESTEMD VOOR DE INTERVIEWER. Interviewernummer : INTCODE. Module INTIMITEIT. (bij de vragenlijst volwassene lente 2002) PAGINA BESTEMD VOOR DE INTERVIEWER Interviewernummer : INTCODE WZARCH INDID Module INTIMITEIT (bij de vragenlijst volwassene lente 2002) Personen geboren vóór 1986. Betreft persoonnummer : P09PLINE (zie

Nadere informatie

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten Tot een geloofsgesprek komen I Ontmoeten Het geloofsgesprek vindt plaats in een ontmoeting. Allerlei soorten ontmoetingen. Soms kort en eenmalig, soms met mensen met wie je meer omgaat. Bij de ontmoeting

Nadere informatie

Een ontmoeting met een van s werelds meest bekende fotografen op 29 mei is al

Een ontmoeting met een van s werelds meest bekende fotografen op 29 mei is al Een ontmoeting met een van s werelds meest bekende fotografen op 29 mei is al een unicum op zich. Dit in combinatie met een lezing omtrent zijn laatste boek, waarin ook nog tips worden gegeven over fotografie

Nadere informatie

Kinderboekenweek 2012 Hallo wereld!

Kinderboekenweek 2012 Hallo wereld! Naam: Kinderboekenweek 2012 Hallo wereld! Elk jaar hebben we een kinderboekenweek. Dit is al sinds 1955 zo. Dat zijn al heel veel jaren. Elke kinderboekenweek duurt 10 dagen. Dit jaar valt deze week in

Nadere informatie

Hartstocht voor je financiën

Hartstocht voor je financiën INHOUDSOPGAVE 1. Hartstocht voor je financiën................................ 5 2. Geld!...................................................... 7 3. De wet van de geleidelijke groei............................

Nadere informatie

DAMstenen voor het dagelijks LEVEN

DAMstenen voor het dagelijks LEVEN Voorwoord Verschijnt september 2013 DAMstenen voor het dagelijks LEVEN Allerdaagse overdenkingen voor het dagelijks leven Daar ligt het dan. Een boekje met dagelijkse overdenkingen. Noem het maar tegeltjeswijsheden.

Nadere informatie

Nederlands CSE GL en TL

Nederlands CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2008 tijdvak 1 dinsdag 20 mei 13.30-15.30 uur Nederlands CSE GL en TL Bij dit examen horen een bijlage en een uitwerkbijlage. Beantwoord alle vragen en maak alle opdrachten in de uitwerkbijlage.

Nadere informatie

Toerisme voor iedereen in Picardië: het label Tourisme et Handicap

Toerisme voor iedereen in Picardië: het label Tourisme et Handicap Toerisme voor iedereen in Picardië: het label Tourisme et Handicap I. Inventaris, context en achtergrond Vrij op vakantie kunnen gaan en sport en recreatie bedrijven is een zeer belangrijke factor voor

Nadere informatie

OVERDENKING Wij volgen een leesrooster en daarin staat de tekst uit Deuteronomium aangegeven. Ik heb dat netjes gevolgd. Maar ik heb twee verzen meer

OVERDENKING Wij volgen een leesrooster en daarin staat de tekst uit Deuteronomium aangegeven. Ik heb dat netjes gevolgd. Maar ik heb twee verzen meer OVERDENKING Wij volgen een leesrooster en daarin staat de tekst uit Deuteronomium aangegeven. Ik heb dat netjes gevolgd. Maar ik heb twee verzen meer gelezen dan eigenlijk stond aangegeven. Die gaan over

Nadere informatie

Hij/zij was de liefste, maar ook de ergste

Hij/zij was de liefste, maar ook de ergste Hij/zij was de liefste, maar ook de ergste Eerste druk, 2014 2014 Emelie van Laar isbn: 9789048434497 nur: 775 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel aan de totstandkoming van

Nadere informatie

Groningse beginner, vs Sterke man uit Amsterdam, (Date unknown)

Groningse beginner, vs Sterke man uit Amsterdam, (Date unknown) Groningse beginner, vs Sterke man uit msterdam, (Date unknown) 2 3 Figure 1 (999 0) Het commentaar bij deze partij is een bewerking van de opmerkingen van Peter Zandveld in GO 18-5 (juli 1981). De uitvoerige

Nadere informatie

Visie op kinderen en volwassenen met psychische klachten: Grote mensen zijn net kinderen, liever niet andersom

Visie op kinderen en volwassenen met psychische klachten: Grote mensen zijn net kinderen, liever niet andersom Viki s View Viki s View is een methodiek die ontwikkeld is vanuit de orthopedagogiek. De benadering is klachtgericht en de therapie richt zich op het terug in balans brengen van mensen die zichzelf zijn

Nadere informatie

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson De Jefferson Bijbel Thomas Jefferson Vertaald en ingeleid door: Sadije Bunjaku & Thomas Heij Inhoud Inleiding 1. De geheime Bijbel van Thomas Jefferson 2. De filosofische president Het leven van Thomas

Nadere informatie

Wereldsteden ontdekken met Ben en Binkie

Wereldsteden ontdekken met Ben en Binkie Wereldsteden ontdekken met Ben en Binkie AMSTERDAM Praag Parijs Sydney Ben Kom met ons mee! Binkie Juwelen van steden de mooiste steden van de wereld 3 e verdieping Schiet op, Binkie! Parijs Bewaar het

Nadere informatie

Vijf redenen waarom dit waar is

Vijf redenen waarom dit waar is Les 14 Eeuwige zekerheid Vijf redenen waarom dit waar is In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling Dag 1 Is de echte (ware) gelovige voor eeuwig veilig en geborgen in Christus? Voor

Nadere informatie

Elke middag loopt Fogg van zijn huis naar de Club. Om een spelletje kaart te spelen. Er wordt altijd om geld gespeeld. En als Fogg wint, geeft hij

Elke middag loopt Fogg van zijn huis naar de Club. Om een spelletje kaart te spelen. Er wordt altijd om geld gespeeld. En als Fogg wint, geeft hij Rijk Phileas Fogg is een vreemde man. Hij is erg rijk. Maar niemand weet hoe hij aan zijn geld komt. Een baan heeft hij namelijk niet. Toch woont hij in een groot huis, midden in Londen. In zijn eentje.

Nadere informatie

gedragen. Een belangrijke factor daarbij is de functie van ons verstand.

gedragen. Een belangrijke factor daarbij is de functie van ons verstand. inleiding Soms zijn we als mensen zo sterk met onze gedachten bezig,dat we bijna vergeten om in het hier en nu te leven.als ik op een stralendedagdoorde stad loop zie ik toch veel mensen in gedachten eigenlijk

Nadere informatie

OMGAAN MET DREIGEND EN DESTRUCTIEF GEDRAG

OMGAAN MET DREIGEND EN DESTRUCTIEF GEDRAG OMGAAN MET DREIGEND EN DESTRUCTIEF GEDRAG Inleiding Geweld lijkt toegenomen binnen onze samenleving; in ieder geval is de gevoeligheid en aandacht voor deze problematiek de laatste jaren duidelijk toegenomen.

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2008 tijdvak 2 woensdag 18 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 25 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

Verzamelen. Les 1. Verzamelen. Opdracht. Lesbrief groep 7 en 8. Van: Heb jij een verzameling? JA / NEE

Verzamelen. Les 1. Verzamelen. Opdracht. Lesbrief groep 7 en 8. Van: Heb jij een verzameling? JA / NEE Regionaal Historisch Centrum Eindhoven Postbus 191, 5600 AD Eindhoven www.rhc-eindhoven.nl Lesbrief groep 7 en 8 Verzamelen Van: Les 1 Verzamelen Heel veel mensen sparen iets. Als je iets spaart, dan krijg

Nadere informatie

Johannes 6,1-15 - We danken God, want Jezus zorgt voor ons

Johannes 6,1-15 - We danken God, want Jezus zorgt voor ons Johannes 6,1-15 - We danken God, want Jezus zorgt voor ons Dankdag voor gewas en arbeid Liturgie Voorzang LB 448,1.3.4 Stil gebed Votum Groet Zingen: Gez 146,1.2 Gebed Lezen: Johannes 6,1-15 Zingen: Ps

Nadere informatie

Framing the Other. Opdrachtenblad

Framing the Other. Opdrachtenblad Framing the Other Ilja Kok & Willem Timmers 2013 25 minuten (film), 13 minuten (interview) http://framingtheother.wordpress.com/ 1 Kijkopdracht 1. Titel hoofdstuk Toeriste Nell maakt foto van Mursi Nadonge

Nadere informatie

Het Trauma voorbij! Helen van seksueel kindermisbruik

Het Trauma voorbij! Helen van seksueel kindermisbruik Het Trauma voorbij! Helen van seksueel kindermisbruik Voorwoord In 2009 heb ik voor een Amerikaanse blog site een serie artikelen geschreven die ik in dit boek vertaald en gebundeld heb. Nadat ik de serie

Nadere informatie

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt De Gouden Eeuw duurde niet precies honderd jaar. Hij begon aan het eind van de 16de eeuw, beleefde zijn hoogtepunt rond 1675 en was in de 18de eeuw voorbij. De Gouden

Nadere informatie

Stilteviering zondag 6 september 2015. Geloofsgemeenschap H. Theresia Borne. Gé Albers; Mc. 7, 31-37. Effeta! Ga open!

Stilteviering zondag 6 september 2015. Geloofsgemeenschap H. Theresia Borne. Gé Albers; Mc. 7, 31-37. Effeta! Ga open! Stilteviering zondag 6 september 2015 Geloofsgemeenschap H. Theresia Borne Gé Albers; Mc. 7, 31-37 Effeta! Ga open! Opening: Het evangelieverhaal van vandaag gaat over de genezing van een dove man met

Nadere informatie

De diep verstandelijk gehandicapte medemens

De diep verstandelijk gehandicapte medemens De diep verstandelijk gehandicapte medemens Eerste druk, mei 2012 2012 Wilte van Houten isbn: 978-90-484-2352-1 nur: 895 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel aan de totstandkoming

Nadere informatie

Opening Bierkade - 2009 Joris Komen Fotografie

Opening Bierkade - 2009 Joris Komen Fotografie Workshop Fotografie Opening Bierkade - 2009 Joris Komen Fotografie Alles over perspectief, standpunt en compositie Belangrijk voor het maken van een goede foto is de keuze van je perspectief. Welk standpunt

Nadere informatie

Het maken van een werkstuk

Het maken van een werkstuk Het maken van een werkstuk Deze papieren geven informatie over: A. De verzorging : Hoe hoort een werkstuk er uit te zien? B. De indeling : Hoe wordt een werkstuk ingedeeld? C. Het onderwerp : Waarover

Nadere informatie

8. De waarheid achter de waarheid.

8. De waarheid achter de waarheid. 8. De waarheid achter de waarheid. Ik zou graag de dingen die ik persoonlijk heb mogen meemaken van de daken willen schreeuwen, maar soms heb ik de indruk dat anderen daar nauwelijks geloof (willen) aan

Nadere informatie

boeddhistische manieren om gelukkig te zijn

boeddhistische manieren om gelukkig te zijn 1325 boeddhistische manieren om gelukkig te zijn Barbara Ann Kipfer Vertaald door Rob Pijpers BBNC uitgevers Rotterdam, 2010 De gedachten van de Boeddha en boeddhisten over geluk Een van de toenamen van

Nadere informatie