We need to accelerate sustainability

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "We need to accelerate sustainability"

Transcriptie

1 ENERGY TRANSITION We need to accelerate sustainability The International Energy Agency (IEA) estimates that by 2020, the global population will consume some 15,025 Mtoe (million tonnes of oil equivalent) of energy per year. This figure relates to our primary energy demand: the energy required for the production of electricity and heat, for transport fuel and as a feedstock for chemicals and materials such as plastics. In 2020, 80% of this energy will be extracted around the world from fossil sources such as oil, coal and gas, 5.5% from nuclear power, while the remaining 14.5% will come from sustainable sources. This energy consumption will result in 34.6 gigatonnes of emissions even though to ensure that the average temperature increase in this century is limited to 2 C, the IEA has established that we should consume no more than 32.0 gigatonnes in The bad news is that if we limit ourselves to the current measures and continue to implement them at the current pace the energy transition will come too late for us to keep negative consequences in check such as rising sea levels and floods combined with droughts and food shortages in certain parts of the world. In other words, a new climate treaty needs to make a strong stand for energy transition, including global agreements regarding the price of carbon credits that can stimulate countries transition towards clean energy. Because in the decades ahead, we will actually consume more rather than less energy from fossil sources, according to the International Energy Agency s most probable New Policies Scenario. The good news is that today s world leaders seem to have a stronger sense of the urgent need to arrive at global agreements regarding the transition towards less greenhouse gas emissions. The third UN Climate Summit, held in October 2014 in New York City, was attended by an unprecedented 120 world leaders as well as 800 senior executives from multinational corporations, financial institutions, local government authorities and NGOs. And on the streets, thousands of protestors added their perspective: we need to step up the pace. The international community plans to sign a new international climate treaty in late 2015 in Paris: the successor to the Kyoto Protocol, which expired in This treaty needs to contain agreements in the areas of mitigation (the reduction of greenhouse gas emissions) and adaptation (measures aimed to prepare us for the consequences of climate change). But more than anything, countries seek to find opportunities to reduce their greenhouse gas emissions without automatically limiting their scope for economic growth. China and the US seem to be moving from their former stalemate towards new agreements. In November 2014, China agreed with the US that it would not let its carbon emissions increase any further after In turn, the US President agreed to raise domestic support for the government target to reduce carbon emissions by 26-28% by 2025 in comparison with 2005 levels. 64

2 ENERGIETRANSITIE De wereld moet duurzaamheid versnellen De wereld gebruikt in Mtoe (miljoen ton olie-equivalent) aan energie, verwacht het International Energy Agency (IEA). Dit betreft de primaire energievraag, nodig voor de productie van elektriciteit en warmte, als brandstof voor transport en als grondstof voor chemicaliën en materialen als plastics. In 2020 halen we deze energie mondiaal voor 80% uit fossiele bronnen als olie, kolen en gas, 5.5% is nucleair en 14.5% is het aandeel duurzame energie. Dit energieverbruik zal leiden tot 34,6 gigaton aan -emissies, ook al heeft het IEA voor 2020 een bovengrens aangegeven van 32,0 gigaton om de verwachte temperatuurstijging in deze eeuw tot 2 graden Celsius te kunnen beperken. Het slechte nieuws is dat in het huidige tempo en met de huidige maatregelen de energietransitie te laat effect zal hebben om negatieve gevolgen als zeespiegelstijging, overstromingen versus droogte en voedseltekorten in delen van de wereld te kunnen beheersen. Een nieuw klimaatakkoord moet dus voortvarend inzetten op energietransitie, inclusief mondiale afspraken over een prijs voor -emissierechten die de overgang naar schone energie stimuleert. Want de wereld gaat de komende decennia niet minder, maar vooral meer fossiele energie verbruiken, blijkt uit het meest waarschijnlijke New Policies Scenario van het International Energy Agency. Het goede nieuws is dat wereldleiders meer aandacht lijken te hebben voor de urgentie om mondiaal tot afspraken te komen voor de transitie naar vermindering van broeikasemissies. Op de derde VN-Klimaattop, oktober 2014 in New York, was een ongeëvenaard aantal van 120 regeringsleiders aanwezig; daarnaast waren er 800 topmensen uit internationale bedrijven, financiële instellingen, lokale overheden en NGO s. Buiten was er ook tegengeluid van duizenden demonstranten: het gaat niet snel genoeg. Eind 2015 moet in Parijs een nieuw, internationaal klimaatakkoord worden gesloten, als opvolger van het Kyotoprotocol dat in 2012 eindigde. Dat akkoord moet afspraken omvatten over mitigatie (vermindering van broeikasgasgassen) en over adaptatie (maatregelen om bestand te zijn tegen de gevolgen van klimaatverandering). Maar landen zoeken vooral naar mogelijkheden voor vermindering van broeikasemissies zonder hun ruimte voor economische groei op voorhand in te perken. China en de VS lijken nu te bewegen van patstelling naar afspraken. China sprak in november 2014 met de VS af dat zijn -emissies tegen 2030 niet meer zullen stijgen. Op zijn beurt zegde de Amerikaanse president toe in eigen land steun te willen krijgen voor de doelstelling om in 2025 de -uitstoot met 26-28% te hebben verminderd vergeleken bij Tot nu toe heeft de VS eenvoudig de broeikasemissies weten te verminderen met de verdringing van kolen door schaliegas. Het is een (te) voorzichtig begin in de richting van de afspraken die werkelijk nodig zijn: volgens het IPPC moet de wereld in 2050 de -uitstoot hebben gereduceerd met 80%. CONNECTING INDUSTRIES 65

3 Dat gaat niet zomaar. Zowel het VN Klimaatpanel IPPC als het International Energy Agency geven aan dat de energietransitie forse investeringen vraagt, maar dat uitstel van maatregelen in de 21e eeuw nog veel meer gaat kosten om de gevolgen van klimaatverandering op te kunnen vangen. Beide organisaties bepleiten om de subsidie voor fossiele brandstoffen mondiaal af te bouwen met 22 miljard euro per jaar en de subsidie voor onderzoek, technologie en implementatie van duurzame energie te verhogen met 108 miljard euro per jaar. Ook zijn honderden miljarden nodig voor investeringen in technologie en infrastructuur voor hogere energieefficiency, waarmee we in het fossiele tijdperk tijd kopen en in het duurzame tijdperk over voldoende bronnen beschikken. En wat doen wij (niet)? De pijnlijke waarheid is dat het Europees klimaatbeleid de wereld niet kan behoeden voor extreme gevolgen van klimaatverandering. Daar is Europa te klein voor en de groei in Azië te groot. Er spelen andere belangen. Europa moet ervoor zorgen klaar te zijn voor de 21e eeuw: voldoende productie en dus werkgelegenheid behouden, en verzekerd zijn van grondstoffen en energie in een gezonde leefomgeving voor de inwoners. En daarnaast is het oplossen van de huidige klimaatproblematiek een gedeelde verantwoordelijkheid van bestaande en nieuwe economieën, dus ook van Europa. 52 De Europese lidstaten hebben voor afgesproken dat de -uitstoot in 2030 tenminste 40% lager moet zijn dan in 1990 en dat het aandeel duurzame energie zeker 27% moet zijn. Voor 2020 is het doel 14%. In het SER Energieakkoord (2013) hebben overheid, bedrijven en maatschappelijke organisaties energiedoelstellingen opgenomen die tegelijk de economische positie van Nederland versterken. Onze aardgasvelden zijn voor 2030 leeg; dat maakt ons afhankelijk van import en eigen vormen van duurzame energie. Belangrijk is dat we elk jaar 1,5% energiebesparing realiseren, waarmee we in PJ minder aan finaal energieverbruik hebben. In 2023 moet het aandeel duurzame energie 16% zijn. Schaliegas is geen optie in het Energieakkoord. De milieubezwaren tegen de winning van schaliegas in een dichtbevolkt land als Nederland zijn evident. Bovendien duurt de ontwikkeling ervan zeker tien jaar, te lang om daar nog economisch voordeel uit te halen. Verstandiger is de vraag hoe Nederland met zijn handelsgeest de internationaal gewaardeerde kennis en technologie kan verzilveren in de ontwikkeling van duurzame alternatieven World primary energy demand and energy-related -emissions New Policies Scenario Coal Crude oil Gas Nuclear Hydro Bio energy Other renewables Total in Mtoe (million tonnes of oil equivalent) Fossil fuel share 80% 82% 80% 76% emissions (in Gigaton) (IEA 2013, New Policies Scenario) Goal IPPC 23,7 31,2 34,6 37, Grondstoffen 721 Primaire energievraag Nederland in petajoules (PJ) Transportbrandstoffen % 16% 26% Elektra % Warmte 1324 Energievraag voor warmte in Nederland Totaal 1324 PJ Proceswarmte voor energie, industrie, afval en water ,5% Een petajoule komt overeen met 23,4 miljoen kg aardolie of 31,6 miljoen m 3 aardgas of 277,8 miljoen kwh elektriciteit. Bron: CBS Bron: Nationaal Expertisecentrum Warmte, januari ,5% Land- en tuinbouw 98 49% Gebouwde omgeving

4 So far, it has been comparatively easy for the US to reduce its greenhouse gas emissions by replacing coal with shale gas. But compared with what is actually required, this measure is hesitant, possibly too much so: according to the IPPC, by 2050, the world needs to have reduced its carbon emissions by 80%. But this is sooner said than done. Both the UN s Intergovernmental Panel on Climate Change (IPPC) and the International Energy Agency confirm that the energy transition will demand substantial investments. But if we postpone the required measures in the 21st century, dealing with the consequences of climate change will cost far more. Both organisations argue for a worldwide cut in government subsidies for fossil fuels of EUR 22 billion per year and an increase in grants for research, technology and the implementation of sustainable energy of EUR 108 billion per year. In addition, we need to invest hundreds of billions in technology and infrastructure that can help us raise energy efficiency, buy time in the current fossil era and develop sufficient sources for the sustainable era. What will we and won t we be doing? The painful truth is that the European climate policy won t protect the world against the extreme consequences of climate change. Europe is simply too small for this, and the Asian growth rates too high. Other interests are at stake. Europe needs to prepare itself for the challenges of the 21st century: maintaining production and consequently employment at the desired level; assuring itself of sufficient raw materials and energy; and preserving a healthy social environment for its citizens. In addition, solving today s climate issues is the joint responsibility of established and emerging economies which includes the various EU members. 52 The European member states have agreed that in the period , CO2 emission levels will have to be reduced by at least 40% compared to 1990, and that sustainable energy should comprise at least 27% of the energy mix. The target for 2020 has been set at 14%. In 2013, the Dutch government, private companies and civil society organisations signed the SER Energy Agreement for Sustainable Growth, which sets out a number of energy objectives that will simultaneously strengthen the Netherlands economic position. By 2030, the Netherlands natural gas reserves will have been depleted: making us dependent on imports and our own forms of sustainable energy. It is important for us to cut our energy consumption by 1.5% per year, so that by 2020, we will have reduced our final energy demand by a total of 100 PJ. In 2023, 16% of our energy needs to come from sustainable sources. The SER Energy Agreement does not see shale gas as a viable option. In a densely-populated country like the Netherlands, shale gas extraction has obvious environmental drawbacks. Moreover, the development of such a programme would take at least a decade: too long to be of any benefit in economic terms. It makes more sense to examine which possibilities the enterprising Dutch have to capitalise on their internationally appreciated expertise and technology in the field of sustainable alternatives CONNECTING INDUSTRIES 67

5 ENERGIETRANSITIE De drie i s van energiebesparing inventiviteit, integratie, innovatie Minder warmte gebruiken, dat voelen we direct. In de portemonnee wel te verstaan. Nu wordt 38% van ons primair energieverbruik besteed aan warmte. Bijna de helft daarvan, 49%, gebruiken we voor koken op gas, verwarming en koeling van huizen, gebouwen en kassen. Ook de industrie gebruikt veel warmte voor haar kook processen: 43,5%. In allebei de sectoren gaat warmte onnodig verloren. We kunnen fors op energie besparen door vraag en aanbod beter te integreren. Een regio waar veel energie wordt verbruikt, zoals in de provincie Zuid-Holland, zou een laboratorium kunnen zijn voor innovatie met duurzaam materiaalgebruik, duurzame energie uit wind, zon, biomassa en aardwarmte, energiebesparing door restwarmte naar woningen, bedrijven en kassen te brengen 20 27, koude- en warmteopslag in de gebouwde omgeving mogelijk te maken en de afvalinzameling zo te regelen dat materialen via een grondstoffenbank circulair benut blijven worden 58. In 2014 haalde Nederland 0,6% van het elektriciteitsverbruik uit zonne-energie. Dat was 0,1% van het totale energieverbruik. Voor wind zijn de cijfers resp. 4.5% en een totaal aandeel van 0.9%. Als het aandeel duurzame en decentraal opgewekte energie in de toekomst fors gaat toenemen, zijn er wel meer oplossingen nodig voor opslag van energie en directe omzettingen in andere producten. PROF. EGBERT-JAN SOL, TNO: We moeten inventief zijn. Wie zonnepanelen of zonnecellen op het dak heeft en een koelkast in huis, die kan in de toekomst zelf duurzame brandstof voor de auto produceren. 150 In het watercompartiment van de koelkast zou je een -capsule kunnen schuiven. Zo produceer je wel 10 liter methanol op een dag. Gevaarlijk? Aardgas in huis is veel gevaarlijker. En methanol staat nu ook al in je keukenkastje. Professor Egbert-Jan Sol, TNO: We need to be inventive. In the near future, those of us with solar panels or photovoltaic cells on our roofs and a fridge in our kitchen will even be able to produce sustainable fuel for the car. 150 In theory, you should be able to slide a capsule in the water compartment of your refrigerator. This would allow you to produce as much as 10 litres of ethanol a day. Dangerous? Your home s gas network poses a far greater risk. And if you re looking for methanol, all you need to do is open your kitchen cupboard. 68

6 In de Rotterdamse wijk Heijplaat hangt aan een woonhuis een batterij met het formaat van een wasmachine, die zonne-energie opslaat. Deze praktijkproef van Eneco is één van de eerste concrete projecten met het opslaan van energie in een huis. De batterij op Heijplaat is ontwikkeld door InnoSys uit Delft en heeft een capaciteit van 10 kilowattuur. Dat houdt in dat uit de volle batterij in één etmaal gemiddeld per uur 400 watt te halen is, maar ook 3 uur lang 3 kilowatt. Duurzame innovatie in de mode. Pauline van Dongen is een mode-ontwerpster met een bèta-achtergrond. Ze heeft in 2013 in samenwerking met Philips een jurk ontworpen met daarin zonnecellen verwerkt. Aan de solar dress hangt een USB-kabeltje, zodat je je smartphone na twee uur in de zon helemaal kunt opladen. Wearable technology De i3 is het eerste volledig elektrische model van BMW. Omdat batterijen de auto zwaarder maken, is het van belang dat de overige materialen van de auto lichter worden. Daarvoor past de autofabrikant diverse innovatieve technologieën van chemiebedrijf Huntsman toe. BMW geeft aan dat voor de productie van deze auto 50% minder energie en 70% minder water is verbruikt dan bij vergelijkbare BMW-modellen. Toeleveranciers maken gebruik van windenergie, waterkracht en in het geval van Huntsman van innovatieve procesintensificatie waar door een nieuw type katalysator veel energie in het chemisch proces bespaard wordt. A home in the Rotterdam neighbourhood of Heijplaat is fitted with a washing-machine-sized battery that stores solar energy. This Eneco test project is one of the first concrete projects to focus on the practical implications of storing sustainable energy in a domestic environment. The Heijplaat battery, which was developed by the Delft-based firm InnoSys, has a capacity of 10 kilowatt-hours. This means that on average, a full battery can supply 400 watts per 24 hours or 3 kilowatts for a 3-hour period. Sustainable innovation in fashion. The fashion designer Pauline van Dongen has a background in science. In 2013, Van Dongen collaborated with Dutch technology firm Philips on the design of a dress that incorporates solar cells. Thanks to the attached USB cable, after spending two hours in the sun, you can use the solar dress to fully recharge your smartphone. The i3 is BMW s first fully-electric car. Since the batteries add considerably to the car s weight, it was important to use lighter-weight materials in the other parts of the vehicle. To this end, BMW has implemented a number of innovative technologies developed by the chemical firm Huntsman. The car manufacturer has stated that 50% less energy and 70% less water was consumed for the production of the i3 than in the case of other, comparable BMW models. The suppliers involved in its production rely on wind energy, hydro-power and, in the case of Huntsman, innovative process intensification that significantly saves on energy throughout the production process by using a new type of catalyst. ENERGY TRANSITION The three i s of energy efficiency Ingenuity, integration and innovation Saving heat is one measure you feel straight away in your wallet, that is. At present, some 38% of our primary energy requirement is used for heating. Nearly half of this total is used for gas range cooking and heating or cooling our homes, buildings or greenhouses. And the industrial sector consumes a lot of heat for its own cooking processes: 43.5% to be precise. In both sectors, a lot of this heat is actually going to waste. We can realise considerable energy savings by achieving closer integration between supply and demand. A region that consumes a relatively large amount of energy the province of South Holland, for example can serve as a laboratory for new innovations in the sustainable use of materials, sustainable energy from wind, solar power, biomass and geothermal sources, the conservation of energy through the distribution of residual heat to homes, companies and greenhouses 20 27, the realisation of ground source heat pump facilities in the built-up environment and organising waste collection so that we can make circular use of discarded materials via raw material banks. 58. In 2014, approximately 0.5% of the energy consumed in the Netherlands was solar power. However, if we significantly step up the share of energy derived from sustainable or decentralised sources in the years ahead, we will be required to develop new solutions for effectively storing this energy or converting it directly into other products. CONNECTING INDUSTRIES 69

7 ENERGIETRANSITIE Innovatieve verbinding van energievragen De energietransitie die het Rotterdamse haven- en industrieel cluster ontwikkelt, verdient het predicaat Innovatie vanwege de ingenieuze aanpak voor integratie van systemen voor warmte, gas, elektriciteit, grondstoffen, brandstoffen en. Kan het nog duurzamer? Dat was al de vraag toen in 2012 duidelijk werd dat de energie-efficiënte warmtekrachtcentrales (wkk s) die uit gas warmte en stroom maken voor industriële productieprocessen niet meer konden concurreren tegen de lage elektriciteitsprijs. De omweg van warmte maken uit elektriciteit leidt tot twee keer energieverbruik en -emissies. Niet duurzaam dus. Op initiatief van het bedrijvennetwerk Deltalinqs werd samen met het Rotterdam Climate Initiative en het Havenbedrijf een onderzoek gestart naar de totale energiecapaciteit en -vraag in het economisch zo belangrijke industrie- en energiecluster. In dezelfde periode liep er ook een ander onderzoek. Stel dat er voor 6000 MW windenergie in Nederland komt te staan. Hoe kan het Rotterdams haven- en industrieel cluster de windenergie in de eigen regio zo goed mogelijk benutten en rendabel maken? Havenbedrijf Rotterdam en Technische Universiteit Delft voerden een verkennende studie uit rond kritische factoren. Zo leiden grote schommelingen in het aanbod van duurzame energie (wind en zon) tot onbalans in het energienetwerk, waarbij betaald moet worden als energie niet conform afspraak geleverd of afgenomen wordt. Daarbovenop komen de technische problemen van congestie op het net als er meer getransporteerd moet worden dan het net aankan, wat kan leiden tot aanzienlijke storingen in de energielevering. Het onderzoek leverde een aantal kansrijke opties, waarvan de beste voor de hand ligt: onderzoek de variabele vraag naar energie in de eigen regio. Logisch, maar het is geen oplossing voor de mogelijke onbalans en congestie. Duurzame energie kunnen vastleggen, dat biedt uitkomst. Maar als het gaat om grote hoeveelheden, dan is dat nog wel een uitdaging. Er zijn technisch verschillende mogelijkheden, zoals energie opslaan in grote batterijen of de energie direct gebruiken om er producten van te maken. Voor dat laatste is het noodzakelijk om economisch slimme koppelingen te maken met bedrijfsprocessen die een flexibel aanbod aan energie kunnen verwerken. En juist daarin wordt de kracht van dit duurzame innovatieprogramma zichtbaar. Het Havenbedrijf Rotterdam duidt 70 Bron: ECN

8 ENERGY TRANSITION Innovative linking of energy demands The energy transition currently being developed by Rotterdam s port and industrial cluster can definitely be called an Innovation. It involves the ingenious integration of heat, gas, electricity, raw materials, fuels and systems. But can sustainability be improved even further? dit treffend aan met Deltaplan Energie-Infrastructuur. Het omvat verschillende projectfasen. Stap 1: Tijdens pieken in windenergie wordt de elektriciteit gebruikt om warmte of stoom te maken voor productieprocessen van nabijgelegen bedrijven. Daarmee wordt bespaard op het gebruik van aardgas. Het gaat hier om technisch gezien eenvoudige oplossingen die niet te veel kosten. Warmte die over is én de restwarmte die terug komt uit de bedrijven, kan worden geleverd aan de warmterotonde voor de gebouwde omgeving in Zuid-Holland. Als er minder of geen aanbod aan betaalbare duurzame energie is, wordt aardgas gebruikt als back-up. Stap 2: Als het aanbod aan betaalbare windenergie in de toekomst groeit, is de technologie voor Powerto-Gas een manier om duurzame energie te gebruiken. Van elektriciteit en water wordt met elektrolyse de energiedrager waterstof gemaakt. Deze groene waterstof kan gebruikt worden in raffinageprocessen, maar ook direct geleverd worden aan tankstations voor auto s die op waterstof rijden en voor trucks en AGV s op haventerminals. Ook kan een percentage waterstof aan het aardgasnet worden toegevoegd. This question already arose in 2012, when it became clear that due to low electricity prices, the region s energy-efficient cogeneration (CHP) plants which convert gas into heat and electricity for industrial production processes were no longer competitive. And the detour of generating heat from electricity would actually double energy consumption and consequently emissions. Hardly sustainable, in other words. In collaboration with the Rotterdam Climate Initiative and the Port Authority, the port business association Deltalinqs initiated a study focusing on the total energy capacity and demand in the economic heartland of Rotterdam s industrial and energy cluster. Another similar study was also held during this period. Imagine the Netherlands would install systems for 6,000 MW of wind energy. How can the Rotterdam port and industrial cluster ensure that the wind power in the surrounding region is used as effectively and profitably as possible? The Port of Rotterdam Authority and Delft University of Technology have performed an exploratory study examining the critical factors in this context. For example, major fluctuations in the supply of sustainable energy (wind and solar power) can throw the energy network off balance, leading to extra charges when energy is not purchased or supplied according to agreement. This situation is complicated by the technical matter of congestion, which occurs when a network is required to transport more power than it was designed for. This can lead to considerable disruptions in the energy supply. The study yielded a number of promising options, the best of which is quite obvious: study the variable demand for energy in your own region. While this makes sense, it does not actually present a solution for the issues of possible imbalance and congestion. What does present a solution is being able to store sustainable energy. But when large volumes are involved, this also presents a challenge. In terms of technology, there are a number of options to choose from: storing power in large battery cells, for example, or using it straight away for the manufacture of new products. The latter would require us to develop economically effective links with industrial processes that can handle a flexible energy supply. And this is precisely where the unique strengths of this sustainable innovation programme become apparent. The Port Authority has aptly named it the Energy Infrastructure Delta Plan. This plan comprises a number of project phases. Step 1: During peaks in the supply of wind power, the electricity is used to produce heat or steam for the production processes of nearby companies. This cuts down on the volume of natural gas normally used for this purpose. It would mean taking a number of technical measures that are both simple and relatively low-cost. Any excess heat and residual heat returned by the companies can be supplied to the heat roundabout for built-up areas in Zuid-Holland. When there is a shortage or absence of cost-effective sustainable energy, natural gas is used as a back-up. Step 2: Should the supply of affordable wind power increase further in the future, another way to utilise this new sustainable energy is Power-to- Gas. This technology enables the conversion of electricity and water into hydrogen fuel. This green hydrogen can be used in refining processes or could be supplied directly to filling stations serving fuel cell passenger cars or trucks and AGVs at port terminals. A share of the hydrogen can also be added to the natural gas network. Step 3: Adding recycled from bio- or fossil fuel-based production processes to sustainable hydrogen allows us to convert it into methane gas. Methane gas is identical to natural gas in chemical terms and can be supplied without a problem to the natural gas network. Step 4: The process described in step 3 can also be used to convert sustainable energy into liquid methanol, which can be used as a sustainable car fuel or as a base material for sustainable chemical substances. The flexible accommodation of energy flows is becoming an increasingly important strategy to ensure the continuity of businesses and consequently employment. In cases where we use the available supply without further waste, we can speak of optimum energy efficiency. The parties to the SER Energy Agreement for Sustainable Growth strive to reduce energy consumption by 100 PJ. In a significant contribution to this government target, Deltalinqs, the Port Authority and other stakeholders (Stedin, Tennet and various public authorities) are presently working together in a number of projects to build a future-proof model for systems integration and the realisation of the required infrastructure. CONNECTING INDUSTRIES 71

9 Stap 3: Duurzame waterstof kan met toevoeging van (hergebruik uit bioproductie of fossiele productie) worden omgezet in methaangas, wat chemisch gelijk is aan aardgas en voor 100% in het aardgasnet kan. Stap 4: Dezelfde route als bij project 3 kan gebruikt worden om van duurzame energie vloeibare methanol te maken, geschikt als duurzame autobrandstof of als basis voor duurzame chemicaliën. Flexibel met energiestromen omgaan, dat is de strategie die voor het behoud van bedrijven en dus van werkgelegenheid steeds belangrijker wordt. En waar het aanbod zonder verspilling wordt benut, realiseren we optimale energie-efficiency. Het SER Energieakkoord streeft naar 100PJ energiebesparing. Voor een significante bijdrage aan deze overheidsdoelstelling werken Deltalinqs en het Havenbedrijf Rotterdam en de andere stakeholders (Stedin, Tennet en overheden) nu in diverse projecten aan een toekomstbestendig model voor systeemintegratie en voor de realisatie van de daarvoor benodigde infrastructuur. Impressie van Maasvlakte 2 72

10 Twee overzijden die elkaar vroeger schenen te vermijden * *Dichtregel van Martinus Nijhoff Two sides that seemed to snub each other in the past * *Line from Martinus Nijhoff s poem De moeder de vrouw, translated by Myra Heerspink Scholz. Met optimale energie-efficiency en toepassing van duurzame energie en grondstoffen zouden we het wel redden, dachten we. Toch gaapt er nog steeds een enorme kloof tussen de doelstelling en de realiteit voor -emissies. In 2035 is de verwachte -uitstoot volgens het IEA 37,2 Gigaton, 63% meer dan in Hoe reëel is het dan om te veronderstellen dat we in 2050 de -emissies hebben teruggebracht tot Gigaton, de grens die het IPPC hanteert om de opwarming van de aarde eind deze eeuw tot 2 graden te beperken? De vraag dringt zich op of CCS carbon capture & storage nog slechts een transitietechnologie is die we desnoods achter de hand kunnen houden. Toegegeven: er zijn veel kosten gemoeid met de technologie en infrastructuur voor transport en opslag. En het is geen definitieve oplossing voor het vermijden van. Maar CCS inzetten De Rotterdamse industrie wil de levering van aan de glastuinbouw uitbreiden naar 1,5-2 miljoen ton per jaar. Met het Deltaplan Energie Infrastructuur wordt in de toekomst hergebruikt voor de productie van brandstoffen en grondstoffen uit duurzame energie. als instrument voor een overbrugging van de tijd tot de wereld over voldoende duurzame bronnen beschikt, dat zou kunnen. Het falende ETS-systeem voor -rechten is debet aan het uitblijven van grote demonstratieprojecten voor CCS in Europa en de koploperspositie die het Rotterdams haven- en industrieel cluster als -hub kan innemen. Door de economische crisis en door teveel gratis weggegeven -rechten is de markt ingestort. Met een prijs van 5 euro in plaats van de verwachte 40 euro voor een ton -rechten loont het niet om te investeren in nieuwe processen en technologie. Alleen met stringenter Europees beleid én met mondiale afspraken ontstaat ook de economische noodzaak om -emissies te vermijden. Het kan nog. Ook met CCS als tussenoplossing. Het Rotterdamse demonstratieproject ligt klaar: een heel complex aan mogelijkheden voor het voorkomen of afvangen en hergebruiken van, inclusief de toepassing van -opslag in (bijna) lege olie- en gasvelden. We thought we would get there with optimum energy efficiency and the adoption of sustainable energy and raw materials. Nevertheless, we still find a yawning chasm between our carbon emissions targets and the actual figures. According to the IEA, by 2035, our expected emissions will be 37.2 gigatonnes: 63% higher than in With that in mind, how realistic is it to assume that by 2050, we will have cut emission levels down to gigatonnes the maximum that, according to IPPC calculations, would limit 21st-century global warming to 2 C? This raises the question whether CCS carbon capture and storage should be seen as merely a transition technology that we can keep in store just in case. We have to admit that the costs of the technology and infrastructure used to transport and sequester are quite substantial. And CCS is by no means a definite solution for the carbon issue. Nevertheless, CCS could be an option to bridge the period between today and a future in which we have access to sufficient sustainable sources. The failure of the emissions trading scheme for carbon allowances is the cause for the absence of major CCS model projects in Europe and the pioneering role the Rotterdam port and industrial cluster could play as a hub. The market has collapsed due to the current economic crisis and the free distribution of too many carbon credits. With carbon credits for a tonne of emissions going for EUR 5 rather than the expected EUR 40 there is no financial pressure to invest in new processes and technologies. The only situation in which the reduction of carbon emissions can gain economic urgency is when tightened European policy is combined with new global agreements. This can still be done, including when CCS is adopted as an interim measure. The Rotterdam model project has already been prepared: an extensive range of options to prevent or to capture and recycle, including the sequestration of in oil and gas fields that are empty or nearly depleted. Photo: Rotterdam s industrial complex intends to expand the supply of to the greenhouse sector to some 1.5 to 2 million tonnes per year. In the near future, will be reused for the production of fuels and raw materials from sustainable sources within the Energy Infrastructure Delta Plan. CONNECTING INDUSTRIES 73

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Kees den Blanken Cogen Nederland Driebergen, Dinsdag 3 juni 2014 Kees.denblanken@cogen.nl Renewables genereren alle stroom (in Nederland in

Nadere informatie

Energie en water de circulaire economie

Energie en water de circulaire economie Energie en water de circulaire economie Prof. Dr. Ad van Wijk 4-6-2014 28-5-2014 Delft University of Technology Challenge the future Circular Economy (EMF) 2 Six principles of the Circle Economy All materials

Nadere informatie

Biobrandstoffen voor trucks Duurzaamheid en beschikbaarheid

Biobrandstoffen voor trucks Duurzaamheid en beschikbaarheid Biobrandstoffen voor trucks Duurzaamheid en beschikbaarheid 18/03/2015 Wouter Bakker Intro 2 ECOFYS 18/03/2015 Wouter Bakker Waarom bio-energie? > Renewable and sustainable Regrows Reduces greenhouse gas

Nadere informatie

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages 22/03/2013 Housing market in crisis House prices down Number of transactions

Nadere informatie

Parkstad Limburg Energy Transition Implementation Program PALET 3.0. Discussie en vragen

Parkstad Limburg Energy Transition Implementation Program PALET 3.0. Discussie en vragen Parkstad Limburg Energy Transition Implementation Program PALET 3.0 Discussie en vragen Ambition Document 1.0 2.0 Potention Research Parkstad Limburg Energy Transition (PALET 3.0) Basic principles PALET

Nadere informatie

LED LIGHTING FOR COLD STORAGE

LED LIGHTING FOR COLD STORAGE LED LIGHTING FOR COLD STORAGE Madrid, October 16 Maarten de Graaf Didyouknowthat? It takes 0.65KWh of air conditioning energy to cool down every 1 kwh of lighting heat. Didyouknowthat? Meaning that youernergybillforlightingis

Nadere informatie

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant #polis14 Northeast-Brabant: a region in the Province of Noord-Brabant Innovative Poly SUMP 20 Municipalities Province Rijkswaterstaat Several companies Schools

Nadere informatie

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Aim of this presentation Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Energieleveranciers.nl (Energysuppliers.nl) Founded in 2004

Nadere informatie

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl ARTIST Assessment and Review Tool for Innovation Systems of Technologies Koen Schoots, Michiel Hekkenberg, Bert Daniëls, Ton van Dril Agentschap NL: Joost Koch, Dick Both Petten 24 September 2012 www.ecn.nl

Nadere informatie

Duurzaamheid begint bij jezelf! Alumni. 11 september 2012. jan.blom@keyknowledge.nl

Duurzaamheid begint bij jezelf! Alumni. 11 september 2012. jan.blom@keyknowledge.nl Duurzaamheid begint bij jezelf! 11 september 2012 Alumni jan.blom@keyknowledge.nl Hoe oud is duurzaamheid?? Duurzaamheid is maar vijfentwintig jaar oud! 16 juni 1987: Gro Harlem Brundtland biedt haar rapport

Nadere informatie

De Toekomst van Aardgas: Een schaakspel op meerdere borden

De Toekomst van Aardgas: Een schaakspel op meerdere borden De Toekomst van Aardgas: Een schaakspel op meerdere borden Symposium De Gassamenstelling van de toekomst, 28 mei 2015, Regardz De Eenhoorn, Amersfoort Aad Correljé TU Delft TBM Economics of Infrastructures

Nadere informatie

Echt duurzaam hoeft niet duur te zijn!

Echt duurzaam hoeft niet duur te zijn! Echt duurzaam hoeft niet duur te zijn! Roadmap DURABILIT Drivers and barriers Refurbishment, hergebruik en grondstoffen Footprint reductie door hergebruik Value matrix Succesfactoren Discussie DURABILIT

Nadere informatie

1.3 DUURZAAM ONTWIKKELEN IN DE PRAKTIJK

1.3 DUURZAAM ONTWIKKELEN IN DE PRAKTIJK 1.3 DUURZAAM ONTWIKKELEN IN DE PRAKTIJK Coert Zachariasse, CEO Delta Development Group Stefan Schuwer, lid Raad van Bestuur Ymere Paul Splinter, medewerker communicatie en professionalisering NEPROM Gespreksleider:

Nadere informatie

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability The role of mobility in higher education for future employability Jim Allen Overview Results of REFLEX/HEGESCO surveys, supplemented by Dutch HBO-Monitor Study migration Mobility during and after HE Effects

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

Business as an engine for change.

Business as an engine for change. Business as an engine for change. In the end, the success of our efforts will be measured against how we answered what we have found to be the fundamental question: how do we love all the children, of

Nadere informatie

Discussie over voor- en nadelen van windenergie

Discussie over voor- en nadelen van windenergie Argumenten in het maatschappelijke debat en de politieke besluitvorming rondom wind op zee Mogelijkheden en beperkingen van MKBA s 04/11/2014, KIVI, Den Haag Discussie over voor- en nadelen van windenergie

Nadere informatie

Duurzaamheid in Business context

Duurzaamheid in Business context Duurzaamheid in Business context 2 Voorbeelden waarde creatie (B2C & B2B) Maarten ten Houten Sustainability Manager Global Marketing Duurzaamheidsdialoog 5 maart 2014 HEINEKEN - Truly Global Presence >165

Nadere informatie

Caro De Brouwer 27/11/2013

Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 2e Master Irw Energie, KUL Erasmus Imperial College London Thesis: Solvent storage for postcombustion CCS in coal fired plants Voorzitter YERA Young Energy Reviewers

Nadere informatie

STRATEGO: Coaching session

STRATEGO: Coaching session STRATEGO: Coaching session 19-11-2014 www.warmtebedrijfrotterdam.nl Content Integrated business model al chart Heat chain Sources heating grid Rotterdam Delivery of industrial waste heat History & lessons

Nadere informatie

ROTTERDAM CLIMATE INITIATIVE

ROTTERDAM CLIMATE INITIATIVE ROTTERDAM CLIMATE INITIATIVE Fred Akerboom January 29th 2014 Het Rotterdam Climate Initiative is het klimaatprogramma van de gemeente Rotterdam, Deltalinqs, DCMR Milieudienst Rijnmond en Havenbedrijf Rotterdam

Nadere informatie

Alcohol policy in Belgium: recent developments

Alcohol policy in Belgium: recent developments 1 Alcohol policy in Belgium: recent developments Kurt Doms, Head Drug Unit DG Health Care FPS Health, Food Chain Safety and Environment www.health.belgium.be/drugs Meeting Alcohol Policy Network 26th November

Nadere informatie

Vvg. Kansen zien, kansen pakken! Leven in de stad van de toekomst. 13 november 2013

Vvg. Kansen zien, kansen pakken! Leven in de stad van de toekomst. 13 november 2013 Kansen zien, kansen pakken! Vvg 13 november 2013 Leven in de stad van de toekomst Louis Bekker City Account Manager Programma manager Onderwijs (PO/MO) Smart Concurrentie Leefbaar Groen Samenwerking Onze

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Future of the Financial Industry

Future of the Financial Industry Future of the Financial Industry Herman Dijkhuizen 22 June 2012 0 FS environment Regulatory & political pressure and economic and euro crisis 1 Developments in the sector Deleveraging, regulation and too

Nadere informatie

Komt CCS op tijd of haalt duurzame energie in? Pieter Boot Vijfde nationaal CCS Symposium 25 juni 2010

Komt CCS op tijd of haalt duurzame energie in? Pieter Boot Vijfde nationaal CCS Symposium 25 juni 2010 Komt CCS op tijd of haalt duurzame energie in? Pieter Boot Vijfde nationaal CCS Symposium 25 juni 2010 Cutting Energy Related CO 2 Emissions Baseline Emissions 62 Gt BLUE Map Emissions 14 Gt 2030 Key aspects

Nadere informatie

HEGRID EIT ICT LABS HEGRID 2013-2014 TNO. Hybrid Energy GRID Management. TNO, Siemens, KIT, Deutsche Telekom, UT, TU/e, VTT, CWI

HEGRID EIT ICT LABS HEGRID 2013-2014 TNO. Hybrid Energy GRID Management. TNO, Siemens, KIT, Deutsche Telekom, UT, TU/e, VTT, CWI HEGRID Hybrid Energy GRID Management EIT ICT LABS HEGRID 2013-2014 TNO TNO, Siemens, KIT, Deutsche Telekom, UT, TU/e, VTT, CWI 1 Doel en verwachte resultaten Doel: realiseren van een Open HybridEnergy

Nadere informatie

Klimaatneutraal bouwen in de praktijk. 1. Uitdaging klimaat. klimaatverandering

Klimaatneutraal bouwen in de praktijk. 1. Uitdaging klimaat. klimaatverandering Klimaatneutaal bouwen in de praktijk Chiel Boonstra directeur De uitdaging van het klimaat Wat is klimaatneutraal bouwen Waarom passief bouwen Projectvoorbeelden BergenopZoom, oktober 9. Uitdaging klimaat

Nadere informatie

Socio-economic situation of long-term flexworkers

Socio-economic situation of long-term flexworkers Socio-economic situation of long-term flexworkers CBS Microdatagebruikersmiddag The Hague, 16 May 2013 Siemen van der Werff www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Discussion topics and conclusions

Nadere informatie

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder?

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University De wereld wordt steeds complexer Dit vraagt om

Nadere informatie

Energievoorziening Rotterdam 2025

Energievoorziening Rotterdam 2025 Energievoorziening Rotterdam 2025 Trends Issues Uitdagingen 9/14/2011 www.bollwerk.nl 1 Trends (1) Wereld energiemarkt: onzeker Toenemende druk op steeds schaarsere fossiele bronnen Energieprijzen onvoorspelbaar,

Nadere informatie

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept 7 juni 2012 KNX Professionals bijeenkomst Nieuwegein Annemieke van Dorland KNX trainingscentrum ABB Ede (in collaboration with KNX Association) 12/06/12 Folie 1 ETS

Nadere informatie

maandag 5 november 12 Vandaag

maandag 5 november 12 Vandaag Vandaag Even kort voorstellen... Agenda Op wereldreis met Climate Reality Met welgemeende excuses, maar in verband met copyrights kan dit deel hier niet beschikbaar worden gesteld. Wel is het mogelijk

Nadere informatie

Nuon Magnum. Een volgende stap in de energietransitie. Rien van Haperen, Project Directeur Nuon Magnum. Utrecht, 6 december 2006

Nuon Magnum. Een volgende stap in de energietransitie. Rien van Haperen, Project Directeur Nuon Magnum. Utrecht, 6 december 2006 Nuon Magnum Een volgende stap in de energietransitie Rien van Haperen, Project Directeur Nuon Magnum Utrecht, 6 december 2006 Nuon in het kort Nuon is een zelfstandig, internationaal energiebedrijf gevestigd

Nadere informatie

SMART(ER) GATES Multi use and multi functional HUB s. ADVIER Mobiliseert, NIO Architecten en OKRA landschapsarchitecten

SMART(ER) GATES Multi use and multi functional HUB s. ADVIER Mobiliseert, NIO Architecten en OKRA landschapsarchitecten SMART(ER) GATES Multi use and multi functional HUB s ADVIER Mobiliseert, NIO Architecten en OKRA landschapsarchitecten Background and team Contest City of Antwerp design contest for parking houses (P+R

Nadere informatie

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014 Energie in Beweging Wat is Well to Wheel Met Well to Wheel wordt het totale rendement van brandstoffen voor wegtransport uitgedrukt Well to Wheel maakt duidelijk

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst De Levende Gevel Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst A letter from nature Dear., Our life knows no boundaries, we live together. You live in me and I live in you! I not only

Nadere informatie

Feedback WG System Operations 21 November 2012

Feedback WG System Operations 21 November 2012 Feedback WG System Operations 21 November 2012 User Group 06/12/2012 Wim Michiels Content Feedback IGCC Winter action plan Draft ENTSO-E winter outlook 2012 2013 Capaciteit noordgrens Overview of dynamic

Nadere informatie

FHI dag 3 april 2013 Wiep Folkerts, directeur SEAC

FHI dag 3 april 2013 Wiep Folkerts, directeur SEAC FHI dag 3 april 2013 Wiep Folkerts, directeur SEAC Innovaties in Zonne-energie ~~~~ een bloeiend stukje Nederlandse kenniseconomie Waarom zonne-energie? Prijsdaling PV modules Average module spot price

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

liniled Cast Joint liniled Gietmof liniled Castjoint

liniled Cast Joint liniled Gietmof liniled Castjoint liniled Cast Joint liniled Gietmof liniled is een hoogwaardige, flexibele LED strip. Deze flexibiliteit zorgt voor een zeer brede toepasbaarheid. liniled kan zowel binnen als buiten in functionele en decoratieve

Nadere informatie

Milieuvriendelijke wagens Fiscaal regime. Woensdag 20 mei 2015

Milieuvriendelijke wagens Fiscaal regime. Woensdag 20 mei 2015 Milieuvriendelijke wagens Fiscaal regime Woensdag 20 mei 2015 1. Globaal perspectief 1. Globaal perspectief: evolutie van CO² emissie tot 2005 The big picture 1971 General Motors, 1971 Buick Riviera Owner

Nadere informatie

Re:Port Towards a responsible economy for a business park in Amsterdam

Re:Port Towards a responsible economy for a business park in Amsterdam VOEDsEL KLEDING BEHUIzING ENERGIE ONDERHOUD TRANsPORT GEBRUIKsGOEDEREN KEURMERKEN nationaal internationaal PRODUCTIE leveranciers merken Re:Port Towards a responsible economy for a business park in Amsterdam

Nadere informatie

Private Governance : Werkt het? Is het genoeg?

Private Governance : Werkt het? Is het genoeg? Private Governance : Werkt het? Is het genoeg? Workshop Public & Private Governance Wageningen UR / MinBuZa Th Hague, February 1, 2013 The Hague, Febr. 1, 2013 Public & Private Governance slide 1 Initiatieven

Nadere informatie

Luchtkwaliteit: een Europees perspectief

Luchtkwaliteit: een Europees perspectief Luchtkwaliteit: een Europees perspectief Conferentie Luchtkwaliteit Brussel, 5 december 2014 Dr Hans Bruyninckx Executive Director European Environment Agency EEA rapporten 2014 Luchtverontreiniging een

Nadere informatie

Wilvo heeft zich sinds de oprichting in 1970 continu ontwikkeld. Het resultaat is haar huidige vooraanstaande rol binnen de toeleveringswereld.

Wilvo heeft zich sinds de oprichting in 1970 continu ontwikkeld. Het resultaat is haar huidige vooraanstaande rol binnen de toeleveringswereld. S H E E T M E T A L p a r t s a n d a s s e m b l i e s I n t r o d u c t i e Wilvo heeft zich sinds de oprichting in 1970 continu ontwikkeld. Het resultaat is haar huidige vooraanstaande rol binnen de

Nadere informatie

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet.

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. General: Please use the latest firmware for the router. The firmware is available on http://www.conceptronic.net! Use Firmware version

Nadere informatie

Duurzaamheid in Agrologistiek; CO2 labeling

Duurzaamheid in Agrologistiek; CO2 labeling Duurzaamheid in Agrologistiek; CO2 labeling Chris E. Dutilh Stichting DuVo/Unilever Benelux Conferentie Winst uit Agrologistiek Monster, 16 februari 2009 Doelstelling DuVo-studie In beeld brengen of, en

Nadere informatie

NEDERLANDS. Display Instructies. Knoppen. Geeft afwisselend Tijd, Datum en Temperatuur weer, kan ook ingesteld worden op enkel tijd

NEDERLANDS. Display Instructies. Knoppen. Geeft afwisselend Tijd, Datum en Temperatuur weer, kan ook ingesteld worden op enkel tijd NEDERLANDS Het ziet eruit als een simpel blokje hout, maar maak een geluid (knip met je vingers, kuch, klap in je handen, of tip op de bovenkant) en het geeft onmiddelijk en afwisselend tijd, datum en

Nadere informatie

Mondiale en Europese energie trends Uitdagingen, prioriteiten en kansen

Mondiale en Europese energie trends Uitdagingen, prioriteiten en kansen Mondiale en Europese energie trends Uitdagingen, prioriteiten en kansen 28/09/2015 Kees van der Leun Klimaat raakt al ontwricht bron: John Mason, skepticalscience.com bron: Guardian 2 100% duurzaam? Energie-efficiëntie

Nadere informatie

Extreem veilig Het product Our product Voordeel Advantage Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock

Extreem veilig Het product Our product Voordeel Advantage Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Extreem veilig Het product Alle koppeling zijn speciaal ontworpen en vervaardigd uit hoogwaardig RVS 316L en uitgevoerd met hoogwaardige pakkingen. Op alle koppelingen zorgt het gepatenteerde veiligheid

Nadere informatie

Informatiefolder. Het afschaffen van kinderbijschrijvingen in paspoorten en andere reisdocumenten met ingang van 26 juni 2012

Informatiefolder. Het afschaffen van kinderbijschrijvingen in paspoorten en andere reisdocumenten met ingang van 26 juni 2012 Informatiefolder Het afschaffen van kinderbijschrijvingen in paspoorten en andere reisdocumenten met ingang van 26 juni 2012 Kinderbijschrijvingen worden afgeschaft Met ingang van 26 juni 2012 kunnen kinderen

Nadere informatie

Vandaagafval morgengrondstof!

Vandaagafval morgengrondstof! Vandaagafval morgengrondstof! 5de Vlaams Milieucongres IFEST 21 October 2008 Florens Slob Manager Sustainable Business Solutions Van Gansewinkel Group Agenda Korte verkenning Cradle to Cradle concept &

Nadere informatie

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen?

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? De firewall van de Speedtouch 789 (wl) kan niet volledig uitgeschakeld worden via de Web interface: De firewall blijft namelijk op stateful staan

Nadere informatie

Betekenis nieuwe GRI - Richtlijnen. Rob van Tilburg Adviesgroep duurzaam ondernemen DHV Utrecht, 23 November 2006

Betekenis nieuwe GRI - Richtlijnen. Rob van Tilburg Adviesgroep duurzaam ondernemen DHV Utrecht, 23 November 2006 Betekenis nieuwe GRI - Richtlijnen Rob van Tilburg Adviesgroep duurzaam ondernemen DHV Utrecht, 23 November 2006 Opbouw presentatie 1. Uitgangspunten veranderingen G2 - > G3 2. Overzicht belangrijkste

Nadere informatie

Interaction Design for the Semantic Web

Interaction Design for the Semantic Web Interaction Design for the Semantic Web Lynda Hardman http://www.cwi.nl/~lynda/courses/usi08/ CWI, Semantic Media Interfaces Presentation of Google results: text 2 1 Presentation of Google results: image

Nadere informatie

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland?

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland? First part of the Inburgering examination - the KNS-test Of course, the questions in this exam you will hear in Dutch and you have to answer in Dutch. Solutions and English version on last page 1. In welk

Nadere informatie

OIL & GAS. Power-to-Gas. Regionale kans voor zelfvoorziening in energie?! Johan Holstein 07 maart maart 2014 SAFER, SMARTER, GREENER

OIL & GAS. Power-to-Gas. Regionale kans voor zelfvoorziening in energie?! Johan Holstein 07 maart maart 2014 SAFER, SMARTER, GREENER OIL & GAS Power-to-Gas Regionale kans voor zelfvoorziening in energie?! Johan Holstein 07 maart 2014 1 DNV GL 2013 07 maart 2014 SAFER, SMARTER, GREENER Introduction Johan Holstein Technical Consultant

Nadere informatie

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond.

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond. Opgaven in Nederlands. Alle opgaven hebben gelijk gewicht. Opgave 1 Gegeven is een kasstroom x = (x 0, x 1,, x n ). Veronderstel dat de contante waarde van deze kasstroom gegeven wordt door P. De bijbehorende

Nadere informatie

Visie elektriciteitscentrale en biomassa in de toekomst

Visie elektriciteitscentrale en biomassa in de toekomst Visie elektriciteitscentrale en biomassa in de toekomst André Zeijseink (KEMA) Biomassa Meestook Symposium, Amsterdam, 27 mei 2010 Inleiding KEMA in t kort Belangrijke energie-drivers Rol van kolen in

Nadere informatie

STICHTING LIGHTREC NEDERLAND MANAGER LIGHTREC

STICHTING LIGHTREC NEDERLAND MANAGER LIGHTREC STICHTING LIGHTREC NEDERLAND MANAGER LIGHTREC LIGHTREC Energiezuinige lampen zijn goed voor het milieu, maar mogen niet worden afgedankt bij het gewone huisvuil. De materialen uit energiezuinige verlichting

Nadere informatie

GDF SUEZ LNG Solutions

GDF SUEZ LNG Solutions BECOMES GDF SUEZ LNG Solutions Nationale Distributiedag - 15 oktober 2015 Jan-Joris van Dijk Managing Director GDF SUEZ LNG Solutions GDF SUEZ LNG SOLUTIONS Een nieuw bedrijf binnen de groep met focus

Nadere informatie

Japo Ouwerkerk Media Rakkers, 17 januari 2012 Social Benefit Storytelling in Practice

Japo Ouwerkerk Media Rakkers, 17 januari 2012 Social Benefit Storytelling in Practice Japo Ouwerkerk Media Rakkers, 17 januari 2012 Social Benefit Storytelling in Practice Agenda 1. Introductie 2. What drives the world: Globale trends in Voedingsmiddelenwereld 3. Drives what we do: Intro

Nadere informatie

Hoe gaan we het in Groningen doen? De Energiekoepel van de Provincie Groningen

Hoe gaan we het in Groningen doen? De Energiekoepel van de Provincie Groningen Hoe gaan we het in Groningen doen? De Energiekoepel van de Provincie Groningen Froombosch Frans N. Stokman frans.stokman@grunnegerpower.nl 28 mei 2013 Hoe realiseren wij duurzaamheid? Decentrale duurzame

Nadere informatie

Nut en noodzaak van schaliegas vanuit energieperspectief

Nut en noodzaak van schaliegas vanuit energieperspectief Nut en noodzaak van schaliegas vanuit energieperspectief Jeroen de Joode Schaliegasbijeenkomst provincie Noord-Brabant s-hertogenbosch, 27 september 2013 www.ecn.nl Hoofdboodschap Rol gas in NL energiesysteem

Nadere informatie

Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs

Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs Elena Cavagnaro, lector in service studies MLI & SEN 2013 09 06 1 9/6/2013 Agenda Even voorstellen Wereldbeelden Welk beeld hebben we van de wereld

Nadere informatie

Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing. Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet.

Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing. Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet. Expert at a distance Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet.nl Working together for education

Nadere informatie

Rol(len) voor Power-to-Gas in de energievoorziening

Rol(len) voor Power-to-Gas in de energievoorziening Rol(len) voor Power-to-Gas in de energievoorziening Marcel Weeda en Jeroen de Joode Deltalinqs, Waterstof Platform Rotterdam, Carlton Oasis Hotel, Spijkenisse 15 oktober 2013 www.ecn.nl Wat en waarom Power-to-Gas?

Nadere informatie

2,4 million inhabitants. 178 different nationalities. Most bicycle friendly city. Schiphol Airport: 3rd in Europe. Port of Amsterdam: 4th in Europe

2,4 million inhabitants. 178 different nationalities. Most bicycle friendly city. Schiphol Airport: 3rd in Europe. Port of Amsterdam: 4th in Europe 1 2 3 2,4 million inhabitants 178 different nationalities Most bicycle friendly city Schiphol Airport: 3rd in Europe Port of Amsterdam: 4th in Europe AMS IX: one of the world s largest Internet Exchanges

Nadere informatie

Roel.DeConinck@3e.eu Roel.DeConinck@mech.kuleuven.be. Slim bouwen: welke energietechnieken maken het verschil?

Roel.DeConinck@3e.eu Roel.DeConinck@mech.kuleuven.be. Slim bouwen: welke energietechnieken maken het verschil? Roel.DeConinck@3e.eu Roel.DeConinck@mech.kuleuven.be Slim bouwen: welke energietechnieken maken het verschil? Leuven, woensdag 6 april 2011 Content Evolution of energy consumption in buildings Challenges

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

LCA, wat kan je er mee. Sustainability consultant gaasbeek@pre sustainability.com

LCA, wat kan je er mee. Sustainability consultant gaasbeek@pre sustainability.com LCA, wat kan je er mee Anne Gaasbeek Anne Gaasbeek Sustainability consultant gaasbeek@pre sustainability.com PRé Consultants PRé is pionier i van LCA sinds 1990; ontwikkelaar van Ecoindicator and ReCiPe

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

Rethinking leadership and middle management

Rethinking leadership and middle management Rethinking leadership and middle management 17 October 2013 Prof. dr. Jesse Segers The Future Leadership Initiative @Segersjesse challenging thoughts about leadership. Ego-dominant ( macht ) Rationeel

Nadere informatie

SPX Model A-360 Azimuth Antenna Rotor Model 1 & 2

SPX Model A-360 Azimuth Antenna Rotor Model 1 & 2 Gauke Boelensstraat 108 NL-9203 RS Drachten The Netherlands Tel: +31 (0) 512 354 126 GSM: +31 (0) 650 882 889 Fax: +31 (0) 847 187 776 www.rfhamdesign.com E-mail: info@rfhamdesign.com Model A-360 Azimuth

Nadere informatie

Chemie & ICT ICT en Chemie: samen naar een duurzame toekomst?

Chemie & ICT ICT en Chemie: samen naar een duurzame toekomst? on behalf of Chemie & ICT ICT en Chemie: samen naar een duurzame toekomst? Symposium Groene ICT en Duurzaamheid in het hoger onderwijs 30-01-2014 Ger Fischer Woord vooraf Nieuwe start cartoon? 2 Onderwerpen

Nadere informatie

Workflow en screenshots Status4Sure

Workflow en screenshots Status4Sure Workflow en screenshots Status4Sure Inleiding Het Status4Sure systeem is een ICT oplossing waarmee de transportopdrachten papierloos door het gehele proces gaan. De status kan gevolgd worden door de logistieke

Nadere informatie

Enterprise Architectuur. een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente?

Enterprise Architectuur. een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente? Enterprise Architectuur een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente? Wie zijn we? > Frederik Baert Director Professional Services ICT @frederikbaert feb@ferranti.be Werkt aan een Master

Nadere informatie

Find Neighbor Polygons in a Layer

Find Neighbor Polygons in a Layer Find Neighbor Polygons in a Layer QGIS Tutorials and Tips Author Ujaval Gandhi http://google.com/+ujavalgandhi Translations by Dick Groskamp This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0

Nadere informatie

Introduction Henk Schwietert

Introduction Henk Schwietert Introduction Henk Schwietert Evalan develops, markets and sells services that use remote monitoring and telemetry solutions. Our Company Evalan develops hard- and software to support these services: mobile

Nadere informatie

The 15th International Paas Pieper Tournament

The 15th International Paas Pieper Tournament The 15th International Paas Pieper Tournament 22-24 april 2011 Graspiepers en IPPT Tijdens Pasen 2011 zal DMHC de Graspiepers voor de 15e keer haar six-a-side Internationale Paas Pieper Toernooi (IPPT)

Nadere informatie

The role of local municipalities and labor market regions in adult education: monitoring quality

The role of local municipalities and labor market regions in adult education: monitoring quality Deze dia-indeling is zo gemaakt dat zelf een afbeelding kan worden geplaatst. Klik met de rechtermuisknop in de achtergrond en kies Achtergrond opmaken. Klik op Opvulling met figuur of bitmappatroon en

Nadere informatie

NEW BUSINESS. Guy Konings

NEW BUSINESS. Guy Konings 2015 Guy Konings Stedin is verantwoordelijk voor transport van gas en elektriciteit in West Nederland Onze missie: Altijd energie voor onze klanten, vandaag en morgen. Simpel, betaalbaar en duurzaam KERNGETALLEN

Nadere informatie

Smart Wind Farm ConTrol. Frederik Hindryckx - SET5Y 28/01/2014

Smart Wind Farm ConTrol. Frederik Hindryckx - SET5Y 28/01/2014 Smart Wind Farm ConTrol Frederik Hindryckx - SET5Y 28/01/2014 Eandis in de energiemarkt CREG / VREG Producenten elektriciteit Invoerders aardgas Elia Distributienetbeheerders Fluxys Leveranciers Klanten

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland WKK en decentrale energie systemen, in Nederland Warmte Kracht Koppeling (WKK, in het engels CHP) is een verzamelnaam voor een aantal verschillende manieren om de restwarmte die bij elektriciteitsproductie

Nadere informatie

Nieuw algoritme om de vraag doorheen de keten te voorspellen

Nieuw algoritme om de vraag doorheen de keten te voorspellen For a presentation in ppt format, Please call +31 6 11356703 or send an e-mail to info@flostock.com Nieuw algoritme om de vraag doorheen de keten te voorspellen Robert Peels Supply Chain Innovations April

Nadere informatie

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Date 7-12-2011 1 Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Prof. Dr. Inge Hutter Demographer, anthropologist Coordinator Healthy Ageing Alpha Gamma RUG Dean Faculty Spatial Sciences Date 7-12-2011

Nadere informatie

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland 1. Londen In Londen kunnen gebruikers van een scootmobiel contact opnemen met een dienst

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Instruction project completion report

Instruction project completion report Instruction project completion report The project completion report is in fact a final progress report providing a comparison between the start of the project and the situation at the end of the project.

Nadere informatie

Inkoop en de link naar de value chain

Inkoop en de link naar de value chain Inkoop en de link naar de value chain Inkoop en de link naar de value chain 24 juni 2014 An aligned supply chain Bron: Van Veen, 2011 Historical difference supply chain/ logistics domain vs value chain

Nadere informatie

How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK)

How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK) (for Dutch go to page 4) How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK) The Illumina HD offers dictionary support for StarDict dictionaries.this is a (free) open source dictionary

Nadere informatie

Heating the Flowers. A Cooperation of FloraHolland, HVC and Westland Infra

Heating the Flowers. A Cooperation of FloraHolland, HVC and Westland Infra Heating the Flowers A Cooperation of FloraHolland, HVC and Westland Infra Agenda 2 FloraHolland Shareholders Project in a nutshell Coöperatie 3 Kwekerscoöperatie met als doel: Krachtenbundeling en versterking

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad.

Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad. DATUM: 22-09-2009 (You will find the English version below) Beste allen, Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad. NIEUWSBRIEF No. 1 Dit is de eerste

Nadere informatie