Praktijkboek opleiding VCG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Praktijkboek opleiding VCG"

Transcriptie

1 Praktijkboek opleiding VCG Rene Van Campenhout 19 feb 2012

2 Inhoudsopgave Oefening 1/1E JAR FCL (A) Familiarisatie... 6 NOODGEVALLEN... 6 Oefening 2. JAR FCL (A) Voorbereiding en acties na de vlucht De omgeving Het vliegtuig Pre flight briefing Vliegen maar Na de landing Nota s Oefening 3. Familiarisatie. JAR FCL (A) Verdere Familiarisatie Oefening 4. Effecten van de besturing. JAR FCL (A) Effect van de bedienings- en stuurorganen De stuurvlakken van een vliegtuig Andere bedieningsorganen Motorbediening IJsvorming in de carburator Bijkomende effecten Variabelen De kunst om goed te trimmen Oefening 5/5E. Taxiën. JAR FCL (A) Taxi Het opstarten van de motor Taxiën Run up Oefening 5E. JAR FCL (A) Oefening 6. Rechtlijnige horizontale vlucht (RHV). JAR FCL (A) Rechtlijnige horizontale vlucht Stabiliteit

3 Vermogen en kruissnelheid Lift Weerstand Total drag typisch Benodigd vermogen t.o.v. snelheid Rechtdoor vliegen Horizontaal vliegen LOOK OUT!! Oefening 7. Stijgvlucht. JAR FCL (A) Stijgvlucht Bespreking In vlucht Motor Klimhoek en klimmaat Waarom klimmen? Vermogen, tas en benodigd vermogen Flaps? Oefening 8 JAR FCL (A) Daalvlucht Inwerkende krachten Een vliegtuig in zweefvlucht Daalmaat en daalhoek De wind Zweven maar Dalen met vermogen Flaps Zones op de snelheidsmeter De motor Oefening 9: Bochten JAR FCL (A) Bochten Krachten in de bocht Benamingen De eenvoudige bocht Voetstuur Instrumenten De kunstmatige horizon De turn coördinator

4 6.Het compas in de bocht Foutieve aanduidingen van het compas Oefening 10 A Traagvlucht. JAR FCL (A) Traagvlucht Oefening 10B Overtrekken JAR FCL (A) Oefening 11 Spin vermijden Overtrekken (Stall) Achtergronden Snelheden Lift versus aanvalshoek Stall De fasen van een stall Factoren die de stall beïnvloeden Hoe voorkomen? Uit de stall geraken Bochten en duiken Oefening 12/13 Start en klim JAR FCL (A) Oefening 13/13E. Nadering en landingjar FCL (A) Opstijgen; stijgvlucht en klim tot in downwindpositie Vital Actions aan de holding position Voorbeeld pre- flight checklist Opstijgen Effect van de wind op de rolafstand Flaps Speciale effecten van schroefwind, motorkoppel en gyroscopische effecten Klimhoek en klimmaat Cross- wind bij het opstijgen Kenmerkende namen i.v.m. het circuit Noise Abatement. (Geluidsbeperkende maatregelen) Downwind en landing Circuit en motorvermogen Flaps Het naderen en afronden Nadering en landing Speciale manieren om te landen Emergencies

5 Oefening 14 JAR FCL (A) Eerste Solovlucht Oefening 15 JAR FCL (A) Bochten voor gevorderden Steile bochten Krachten in de bochten Belastingsfactor Structuurlimitaties Structuurlimitaties in functie v.d.snelheid Fysiek gevoelen Correcties maken Uitrollen Frekwente fouten Stall en/of spin Spiraalvlucht Oefening 16; Noodlanding JAR FCL (A) Landing tussen panelen Daalhoek en daalmaat Panelen vanaf 1200 ft Correctiemogelijkheden Oefening 17. JAR FCL (A) Voorzorgslanding Bepalen van een geschikt terrein Kies uw snelheid in functie van het beoogde doel: Oefening 18A. Navigatie JAR FCL (A) Navigatie VFR navigatie Verloren vliegen? QDM Zelf de weg terug vinden Een uitwijking: Oefening 18B JAR FCL(A) Oefening 18C JAR FCL(A) Radionavigatie Golflengte en frequentie QDM, QDR en aanverwanten

6 1. Homer ADF VOR Andere apparatuur Oefening 19 Elementair blindvliegen JAR FCL(A) Vliegtechniek en instrumenten bij blindvliegen Instrumentvliegen Vliegtechniek Vooraf: C152 is het lesvliegtuig bij VCG. Alle manipulaties, settings, emergencies, die gebruikt worden zijn te vinden in de Pilot Notes of het Pilot Operating Handbook en dit document wordt beschouwd als aanhangsel van deze syllabus. Oefening 1/1E JAR FCL (A) Familiarisatie -Kenmerken van het vliegtuig; stuurhut, indeling, bedieningen, comfortabele positie, bereikbaarheid van alle systemen. -Te ondernemen acties en controles bij gebruik van checklist; mnemotechnische hulpmiddelen, reinheid van ruiten, hindernisvrije besturing, NOODGEVALLEN Deze oefening voor noodtoestanden wordt aangeleerd aan de hand van het vlieghandboek, want is eigen aan elk vliegtuig. Aandacht wordt gegeven aan de a-typische kenmerken in geval van Brand op de grond en in de lucht Soorten brand: motor, cabine, electrische branden, Het uitvallen van systemen (electrisch, vacuüm, flaps, banden, ) Ontsnappingsoefeningen, nooduitrusting, -een relatief veel voorkomend ongemak bij koud weer is motorbrand wegens terugslag in de carburator omwille van slecht gedoseerd primen. Dit is eenvoudig te verhelpen door verder te starten en de benzinekraan dicht te zetten. Wanneer de motor aanslaat laat dan de carburator leeg draaien. Wanneer het vuur gedoofd is, niet vertrekken zonder te weten of 6

7 er schade aangericht is. Dooft het vuur niet na enkele sekonden, alle schakelaars af, brandblusser, verlaat het vliegtuig. -leer de noodprocedures in de pilots notes van uw vliegtuig! -remmen defect, banden stuk, geblokkeerde besturing, vast in een oneffenheid... zet de motor af en vraag deskundige hulp 7

8 Oefening 2. JAR FCL (A) Voorbereiding en acties na de vlucht. 1. De omgeving. De bedoeling van elke vlucht is dat ze vertrekt en normaal toekomt op een luchtvaartterrein. Daarom is het belangrijk dat de leerling vanaf de eerste vlucht op de hoogte is van de mogelijkheden en verplichtingen die het gebruik van een vliegveld/luchthaven bieden. Wanneer de scholing op een privéterrein gebeurt zijn deze mogelijkheden beperkt. Toch mag niet nagelaten worden in dit geval de modaliteiten van een groter vliegveld aan te stippen, terwijl bij een latere vlucht niet mag vergeten worden een internationale luchthaven aan te vliegen en op dat ogenblik hier volledig op in te gaan. Wie zijn thuishaven op een grotere luchthaven heeft kan alle instanties vanaf het begin bezoeken, maar ook hier moet gewezen worden op de modaliteiten van de kleinere vliegvelden. Speciaal: -navigatiebureel, toren, AIP + geplogenheden -seinveld + verklaringen -meteo: mogelijkheden, briefings, voorspellingen,... -loodsen + modaliteiten -diensten: douane, politie, benzinestation,... -routine in club of school: reservaties, melden van anomalieën, trouble report Wanneer de leerling deze reeks van informatie te verwerken krijgt zal het duidelijk zijn dat de essentiële gegevens ergens moeten genoteerd worden, zoniet gaat de helft hiervan verloren. Naarmate de leerling vordert zal het trouwens nodig blijken dieper op deze algemeenheden in te gaan. 2. Het vliegtuig. Pas nadat de voorgaande stappen gezet zijn kan men de aandacht naar het vliegtuig gaan richten. Wil men hier zinvol werken dan moet reeds een heel pak basiskennis verworven zijn. Daar dit meestal niet het geval is zullen we met de groffe controles beginnen om gedurende de verdere opleiding deze methodes te gaan verfijnen. Uiteraard ligt de verantwoordelijkheid van grondige checks bij de instructeur. De leerling moet er zich van bewust zijn dat er enkel met een volledig veilig vliegtuig kan gestart worden. Wanneer hij echter de criteria van wat als "veilig" mag beschouwd nog niet verworven heeft kan een "check om een check" als zinloos worden beschouwd. Maar reeds vanaf de eerste vlucht

9 kunnen belangrijke dingen aangebracht worden: olie, slipmarks, correcte werking van alle systemen, benzine, beschadigingen, documenten, beperkingen,... Walk Around Belangrijk: -uiterlijk aspect van het vliegtuig; attitude, tekenen van slijtage, vervormingen, toestand van schroef, banden, oppervlakken, onderliggende bodem, bevestiging en towbar, spelingen, plaats t.o.v. wind, loodsen, andere vliegtuigen,... -gebruik van vlieghandboek,goedgekeurde en aangepaste checklist voor dit vliegtuig, bedieningen, emergencies -wettelijke uitrusting: boorddocumenten en hun geldigheid: bewijs van luchtwaardigheid, bewijs van inschrijving, radiodocumenten, boordjournaal, vergunningen van de bemanning -uitrusting nodig voor de bepaalde vlucht. 3. Pre flight briefing. Daar de entourage van een draaiende motor niet de meest geschikte omgeving is wordt, vooraleer te vertrekken, bondig de uitleg gegeven van wat er tijdens de eerste vlucht zal gedaan worden. Er wordt aandacht besteed aan de kledij en aan de actuele fysische en psychische toestand van de leerling: zenuwen, drank- of drugsgebruik, algemene gezondheidstoestand (verkoudheden, griep, speciale omstandigheden,..). Deze bedenkingen worden als vanzelfsprekende toekomstige attitudes voor een goed piloot beschouwd...! 4. Vliegen maar. Dit wordt voor de leerling de eerste vlucht vanop de zetel van de piloot. 9

10 Let op een goede en ontspannen houding: alle bedieningen moeten moeiteloos kunnen bereikt worden, aandacht voor de belangrijkste instrumenten, bewegingsvrijheid en uitzicht,... Vital actions worden samen aan de hand van de checklist doorlopen. Tijdens de eerste vlucht gaat men opletten op de algemene attitude van het vliegtuig, de aanduidingen van de belangrijkste instrumenten, oriëntatie en uitzicht, de bediening van stuuren controleorganen. 5. Na de landing. -stilleggen v.d. motor, beveiligen vliegtuig. -veilig en correct stallen van het vliegtuig. -invullen documenten. -verwerken van alle gegevens van de eerste les: vragenlijst over vliegveld en vliegtuig. De belangrijkste gegevens worden de volgende les opgevraagd. R/T: eerste kennismaking met de radioverbindingen en gebruikte fraseologie.(uiteraard passief ) 6. Nota s. -TYPE VLIEGTUIG, kenmerken en indeling stuurhut: -MOTOR: -CHECKLIST, OEFENINGEN, CONTROLES: 10

11 Oefening 3. Familiarisatie. JAR FCL (A) Verdere Familiarisatie Opdoen ervaring in vlucht, reacties van de motor, attitudes herkennen (neusstand, helling vleugels, plaats instrumenten, look-out, eenvoudige radiocommunicaties, automatismen aanleren, ) Oefening 4. Effecten van de besturing. JAR FCL (A) Effect van de bedienings- en stuurorganen. Om het effect van de stuurorganen te kunnen begrijpen moet de leerling eerst begrijpen waarom het vliegtuig in de lucht blijft, klimt of daalt. De assen De stuurorganen Voor de besturing van een vliegtuig maakt men gebruik van de aerodynamische eigenschappen van kleinere profielen of van gedeelten van de hoofdprofielen van vleugels en verticaal en horizontaal staartvlak. De studie ten gronde van deze eigenschappen vindt men in de diverse theoriecursussen. Deze verschillende stuurvlakken worden door de piloot bediend; -het hoogteroer zorgt voor variaties langs de dwarsas;

12 -het richtingsroer zorgt voor variaties van attitude t.o.v. de topas; -de rolroeren zorgen voor attitudevariaties rond de langsas. Hoogteroer en rolroeren zijn samen verbonden met de stuurknuppel. De stuurknuppel naar zich toetrekken of wegduwen werkt in op het hoogteroer. De stuurknuppel links of rechts bewegen of draaien werkt in op de rolroeren. De pedalen van het richtingsroer bedienen dit laatste, al dan niet gekoppeld aan staart- of neuswiel van het vliegtuig, zodat ook de besturing op de grond op deze manier kan plaats grijpen. Een beweging om de verticale as noemt men gieren, om de langsas rollen en om de dwarsas stampen. De stuurvlakken van een vliegtuig. 1. Hoogteroer. 2. Rolroeren. 3. Trimvlak op hoogteroer. 4. Richtingsroer en voetstuur. Andere bedieningsorganen. De meeste vliegtuigen hebben benevens de hoofdstuurvlakken nog een aantal hulpstuurvlakken: diverse trims die hoofdzakelijk inwerken op hoogteroer en richtingsroer. De bediening hiervan kan manueel zijn via een stuurwieltje of een handeltje of kan ook elektrisch zijn via een microswitch op het stuurwiel of in de buurt ervan. Daar deze stuurvlakken niet of moeilijk te zien zijn vanuit de cockpit hebben ze een gradatieaanduiding in de cockpit, meestal in de buurt van de bedieningshandel. De meeste moderne vliegtuigen hebben daarenboven ook flaps. Ook deze kunnen elektrisch of manueel bediend worden, al dan niet met vaste gradueringen die een beeld zijn van de stand ervan. Motorbediening. Bij de meeste eenvoudige lesvliegtuigen voor beginners wordt het motorvermogen geregeld door twee handels: een gashandel en een mengselregelingshandel. De mengselregelingshandel 12

13 (MIXTURE, rode knop) wordt meestal op vol rijk gezet om detonatie te voorkomen, tenzij voor vluchten in de hoogte (raadpleeg Pilots Notes!); de gashandel (THROTTLE) zal ingrijpen op het toerental, dat bij een welbepaalde snelheid een beeld is van het geleverde vermogen. IJsvorming in de carburator.* Gasklep Sproeier Vlotterkamer Luchtfilter Carburatorvoorverwarmer Koude lucht Warme lucht -er is nog een bijkomende knop: de carburator voorverwarmer (CARBURETOR HEAT). Deze knop dient om in ijsvormende omstandigheden de ijsaanzetting in de carburator te voorkomen door het aanvoeren van ongefilterde maar verwarmde lucht. Meestal vraagt de constructeur het gebruik ervan, zeker op de grond, tot een minimum te beperken en dit omwille van het aanzuigen van onreinheden en het verrijken van het mengsel gepaard gaand aan een afnemen van het vermogen. Raadpleeg Pilots Notes! Bijkomende effecten. Bediening van rolroeren en richtingsroeren leidt tot nevenwerkingen: de secundaire effecten van deze roeren. -de rolroeren, zeker bij oudere vliegtuigen of bij vliegtuigen die een grote spanwijdte hebben kunnen aanleiding geven tot een tegengestelde gierbeweging als gevolg van de veranderende weerstand; -het richtingsroer zorgt voor een geinduceerde rolbeweging. * Carburator is Amerikaans Engels; in GB : carburettor 13

14 Er moet dus actie ondernomen worden om deze bewegingen te ondersteunen of bij te zuiveren. Variabelen. Het effect van de stuurorganen vergroot bij toenemende snelheid en afhankelijk van de monteringswijze kan ook de ervaren weerstand gevoelig toenemen. De schroefwind (slipstream) neemt toe bij toenemend motorvermogen. Stuurvlakken die in de schroefwind staan vergroten hun effectiviteit, stuurvlakken die erbuiten vallen worden er niet door beïnvloed. De passage van een vliegtuig verstoort de lucht. De wervelingen die hierdoor ontstaan noemt men WAKE TURBULENCE. Deze turbulentie kan zeer gevaarlijk zijn voor achterkomende vliegtuigen, in functie van het gewicht van het vliegtuig dat ze deed ontstaan! De kunst om goed te trimmen. -Een goed uitgetrimd vliegtuig moet vanwege zijn stabiliteit in alle normale vliegattitudes "hands off" kunnen gevlogen worden. Dit gebeurt door de correcte instelling van de trimvlakken. Zij ontlasten de rechtstreekse besturing door bijkomende aerodynamische effecten te veroorzaken die een evenwicht brengen tussen trekkracht, weerstand, schijnbaar gewicht en lift. -Een licht eenmotorig vliegtuig heeft meestal enkel een trim waarmee de neusstand kan bepaald worden. Nadat de gewenste vliegattitude (neusstand, snelheid, RPM, configuratie,...) ingesteld is wordt door het instellen van het trimvlak alle druk van de stick op het hoogteroer weggenomen. Het is vanzelfsprekend dat dat bij enige verandering van de parameters er opnieuw zal moeten uitgetrimd worden (vermogen, snelheid,...maar ook verdeling van het gewicht zoals het leegvliegen van een neus- of romptank bijvoorbeeld). Turbulent weer maakt het correct trimmen tot een ware kunst. Tijdelijke krachten als bijvoorbeeld de druk op de stick in een bocht worden niet weggetrimd. Correct trimmen kan men pas goed leren nadat men de correcte positionering van het vliegtuig kan herkennen voor een bepaalde vliegconfiguratie. Er volgt later dus nog meer over. Een verandering van neusstand t.o.v. het horizontale vlak in een rechtlijnige horizontale vlucht heet "stampen". Wanneer de neusstand verhoogt zal de aanvalshoek van de vleugels toenemen, de weerstand vergroten en de snelheid afnemen. Indien de relatieve luchtstroming beneden een bepaalde waarde (aanvalshoek kleiner dan maximum) blijft zal het vliegtuig waarschijnlijk klimmen; bij een dalende neusstand zullen de tegengestelde verschijnselen zich voordoen. 14

15 Oefening 5/5E. Taxiën. JAR FCL (A) Taxi. Nadat men in een eerste vlucht het algemeen kader bepaald heeft waarin de primaire opleiding zal gebeuren en nadat men een oppervlakkig eerste beeld gekregen heeft van de gedragingen van het lesvliegtuig, is de tijd gekomen om op de verschillende aspecten stelselmatig dieper in te gaan. Leerling en instructeur houden zich rigoureus aan de voorschriften zoals die bepaald worden door de constructeurs en de verschillende gezaghebbende overheden. Correcte toepassing van deze voorschriften houdt natuurlijk in dat er een gedegen achtergrondkennis vereist is. Toch moet ook hier weer opgelet worden voor overdrijving. De instructeur weet welke gradatie er in de opleiding kan verwacht worden. Het is vanzelfsprekend dat de checklist altijd zal gebruikt worden. Het is even vanzelfsprekend dat het gebruik van de checklist niet mag leiden tot verbalisme, maar gefundeerd moet zijn op de grondige kennis van de basisbegrippen en termen waarover hij handelt. Veel studenten bieden zich aan met het idee dat een checklist een soort litanie is die voor een veilig verloop van de vlucht moet worden afgedreund. Een checklist is echter niet meer of niet minder dan het woord zegt: " CHECK-LIST". Taxi is het eerste onderdeel van de opleiding waar een BEWUST gebruik van de checklist wordt nagestreefd, zowel in het kader van de pre-flight, de start-up, het eigenlijke taxiën en waar soms te licht over gegaan wordt: het beëindigen van de gestarte maneuvers, het stoppen en de shut down! 1. Het opstarten van de motor. Het is niet denkbeeldig dat een leerling in de mening verkeert dat het vliegtuig in de loods kan opgestart worden en daarna naar buiten gereden, dit naar analogie met het vertrekken met een auto. Dit ideetje laat men natuurlijk onmiddellijk varen en meer nog, er wordt op gewezen dat vooraleer men een vliegtuigmotor opstart er de nodige aandacht moet besteed worden aan de

16 plaats waar het vliegtuig zich bevindt, aan de omgeving en aan de mogelijkheid om te manoevreren wanneer de motor eenmaal draait (er is bijvoorbeeld geen versnelling achteruit). Bij alle handelingen gaat men stelselmatig te werk mits gebruik te maken van een correcte, aangepaste check-list Een must: -gebruik de checklist -bespreek de situatie: koude motor, warme motor, personen in de omgeving -documenten, deuren, bagage,... -controle motorinstrumenten -anticipeer op wat er gaat gebeuren 2. Taxiën. Het milieu van het vliegtuig is de lucht. Het gedraagt zich op grond als een lamme vogel. Het rijden ermee gebeurt op geen enkele wijze als met bijv. een wagen. Mensen die veel autoverkeerervaring hebben zullen verkeerd reageren. Vergeet ook niet de breedte van het totale vliegtuig. De meeste ongevallen met vliegtuigen gebeuren op de grond! Voer tijdens het taxiën de voorgeschreven controles van de checklist uit. Belangrijk: -taxi traag -leer correct en progressief gebruik van de gashandel -leer te taxiën zonder de remmen te gebruiken, doseren van het benodigde motorvermogen; leer het differentieel gebruik van de remmen, let op de inertie, gebruik de remmen zo weinig mogelijk (verhittingè è brandgevaar, falende remmen ) -look-out -selecteer een geschikt toerental in functie van de rijweerstand, de toestand van de ondergrond, het andere verkeer -leer de draaicirkel van uw vliegtuig kennen, met en zonder hulp van differentieel remmen -let op de correcte stand van de voeten op het voetenstuur/-remmechanisme -let op de gevolgen van windhaaneffect, rugwind, schroefwind of jet-blast van andere vliegtuigen -verlaat nooit een vliegtuig met draaiende motor! -gedraag u volgens instructies van marshaller of clearances van ground/tower 16

17 -tracht een globaal beeld te krijgen van het andere verkeer, auditief en visueel -pas nadat dit alles verworven is kan de aandacht naar binnen gericht worden: checken diverse gyroscopische instrumenten. Een vliegveld met omgeving 3.Run up De bedoeling van het taxiën is het vliegtuig ter verplaatsen naar loods, benzinepomp of begin van de startbaan. Vooraleer ermee te vertrekken worden de "vital actions", de testen voor het opstijgen uitgevoerd. Deze testen zijn ook weer stelselmatig uit te voeren volgens de checklist. Zij zijn bedoeld om te controleren of alle systemen werken. Wat de motor betreft enkele basisregels: -check olietemperatuur en -druk -doe uw checks op een vaste ondergrond (stof, steenslag,...) -ken de limitaties van uw motor (onder en bovenwaarden, drukken, temperaturen, minimale en maximale toerentallen, settings,...) -staar niet naar de instrumenten, maar bekijk en interpreteer ze -leer schijnbare problemen oplossen (vuile bougies, icing van een koude motor in vochtig gras,..) -bij twijfel: No Go 17

18 Oefening 5E. JAR FCL (A) In bovenstaande fases kunnen zich noodtoestanden voordoen. Allereerst bij het opstarten van de motor; het is niet ongewoon dat door een slecht gebruik van primer en gashandle de motor terugslaat met als gevolg een motorbrand: de pilots notes leggen haarfijn uit welke de te ondernemen acties zijn. Een ander gevaar bestaat erin dat de remmen falen tijdens het rijden. Normaal gezien kan die niet gebeuren daar men deze remmen steeds test vooraleer te starten en dat daarenboven beide remmen een gescheiden circuit hebben. Moest dit toch gebeuren dan moet onmiddellijk de motor stilgelegd worden en het vliegtuig naar de veiligste plaats gedirigeerd worden. Herkomst van vettige vlekken onder de wielen bij external check geeft altijd aanleiding tot nader onderzoek.

19 Oefening 6. Rechtlijnige horizontale vlucht (RHV). JAR FCL (A) Rechtlijnige horizontale vlucht. Rechtlijnig betekent: zonder van richting te veranderen, dus zonder wijziging in de compasaanduiding; Horizontaal betekent: zonder verandering van hoogte, in ons geval zonder dat de hoogtemeter varieert; Eenparig betekent aan een vaste snelheid, dus zonder variatie in snelheidaanduiding. Engelse term: "Straight & Level" Een goede piloot herkent men aan de manier waarop hij accuraat "straight and level" kan vliegen. Dit lijkt eenvoudig, maar er komt heel wat bij kijken. Het staartvlak zorgt voor de dwarsbalans. L L=G + G' D T G' G Het vliegtuig zal niet versnellen of vertragen wanneer er een evenwicht bestaat tussen trekkracht en weerstand; het vliegtuig zal niet stijgen of dalen wanneer de lift gelijk is aan het schijnbaar gewicht. In EHRV is het schijnbaar gewicht = het vliegtuiggewicht + het gewicht dat het hoogteroer genereert om het vliegtuig in evenwicht te houden. Dit is een ingebouwde eigenschap omwille van de stabiliteit.

20 Stabiliteit. Stabiliteit van een vliegtuig is de eigenschap die ervoor zorgt dat wanneer het evenwicht verstoord wordt door een externe oorzaak het vliegtuig zonder ingrijpen van de piloot naar zijn oorspronkelijke attitude terugkeert. Vermogen en kruissnelheid. Vermogen Benodigd vermogen voor evenwicht Hoog vermogen, lage TAS STALL Kruisvlucht niet mogelijk met weerstand Gemidd vermogen voor norm snelh. Hoog vermogen voor hoge kruissnelheid Snelheid voor minimum vermogen TAS Deze stabiliteit (stampen) kan op verschillende manieren in gevaar gebracht worden: -door slechte belading: een vliegtuig waarvan het zwaartepunt te ver naar achteren ligt wordt onstabiel. Wanneer bij een klassiek vliegtuig het zwaartepunt achter het drukpunt terecht zou komen zal het vliegtuig bij trage snelheden in stall kunnen raken, waarbij het hoogteroer te weinig moment kan leveren om weer in een veilige vlieghouding terecht te komen. Bij een te ver voorwaarts zwaartepunt zal het vliegtuig zwaar bestuurbaar worden met bij extreme situaties de onmogelijkheid om op te stijgen. Om de dwarssstabiliteit in de hand te houden is het dus nodig voldoende aandacht te schenken aan de berekening van gewicht en zwaartepuntsligging. -door ijsaanzetting op de profielen -door speling op de verschillende scharnieren (CFR: Checks) De richtingsstabiliteit wordt gegarandeerd door het verticale staartvlak (gieren). De dwarsstabiliteit (rollen) wordt verkregen door de opstelling van de vleugels: ofwel de hoogdekkers, ofwel de V-stelling van de vleugels en de hoogte van de ligging van het zwaartepunt 20

21 Lift. Draagkracht (LIFT,L) wordt gegenereerd door de vorm van een aerodynamisch profiel. Wanneer een luchtstroming over het profiel gaat wordt op de bovenzijde (extrados) een onderdruk gecreëerd, terwijl er aan de onderzijde een overdruk ontstaat. De kracht die op deze manier opgewekt wordt zorgt voor de lift, terwijl er tegelijkertijd bijverschijnselen ontstaan als weerstand (DRAG, D) en turbulenties door het ontsnappen van lucht van de overdrukzone naar de onderdrukzone. Dit geeft enerzijds aanleiding tot het verschijnsel geïnduceerde weerstand, dat onstaat zodra een profiel lift genereert en anderzijds to het verschijnsel "Wake Turbulence". Drukverdelingspatroon op een klassieke vleugel. Weerstand. Een vliegtuig dat onderworpen wordt aan een luchtstroom wekt t.o.v. deze luchtstroom weerstand op. Men kan hier verschillende soorten weerstand onderscheiden; -profielweerstand: het is de tegendruk die het vliegtuig ondervindt van de luchtstroom. Door stroomlijnen tracht men deze weerstand zo klein mogelijk te maken. Ze neemt toe met de snelheid. - snelle vliegtuigen hebben ook te maken met drukweerstand. We gaan hier niet verder op in. -geinduceerde weerstand: deze is functie van de aanvalshoek en voor een bepaald gewicht en een bepaalde dichtheidshoogte en vliegattitude neemt hij af met de snelheid. -de som van deze verschillende weerstanden noemt men totale weerstand (DRAG,D) 21

22 Geinduceerde weerstand Totale weerst. (DRAG) Profielweerstand TAS Stallspeed Snelheid voor minimum weerstand bij bepaalde configuratie Total drag typisch. -uit voorgaande beschouwing blijkt dat voor een bepaalde configuratie er een bepaalde snelheid moet bestaan, waar de totale weerstand minimaal is. Deze snelheid zal gekozen worden wanneer men bijvoorbeeld een wachtprocedure moet uitvoeren. Omwille van de gevaarlijke ligging van dit punt op de curve, zal men deze snelheid, om redenen van stabiliteit, lichtjes hoger situeren. Men zal er in alle geval naar streven steeds iets sneller te vliegen dan de snelheid waarmee men bij minimum vermogen kan vliegen. -tevens blijkt uit de grafiek dat het vermogen dat nodig is om met een snelheid in de buurt van de stall-snelheid te blijven vliegen (2de vluchtregime) vergelijkbaar is met een te selekteren vermogen in het gebied van de normale kruissnelheid (1ste vluchtregime)! Dit leert ons dat we best uit de buurt met de hoge aanvalshoeken weg blijven en het leert ons eveneens dat trekken aan de stuurknuppel niet altijd stijgen betekent. -We ervaren deze vluchtregimes tijdens de oefeningen traagvlucht en stall die verder volgen in les 10 en

23 Vermogen Benodigd vermogen Onstabiel! snelheidsgebied Normaal snelheidsgebied (stabiel) 1 2 Snelheid voor minimum benodigd vermogen TAS MAXIMUM ENDURANCE Benodigd vermogen t.o.v. snelheid. Rechtdoor vliegen. Essentiële elementen om rechtdoor te vliegen: -hou de vleugels horizontaal met de rolroeren -hou het vliegtuig in balans met het voetstuur. Het beste instrument voor de VFR-piloot is de horizon buiten het vliegtuig. Dit is de referentie voor de vleugelattitude en eveneens voor de neusstand. Wanneer de vleugels niet horizontaal staan zal het vliegtuig een bocht maken. Om te zien of het vliegtuig wel correct vliegt is er het instrument met het kogeltje. Bij elke gecoördineerde vluchtfase moet dit kogeltje tussen de beide merklijnen staan. Correctie gebeurt door druk op het voetstuur uit te oefenen langs de kant waar de kogel afwijkt. Posities van de kogel. gecoordineerde vlucht geef lichtjes rechter voet geef meer rechter voet geef meer linker voetstuur 23

24 Men kan rechtdoor vliegen en toch de kogel niet in het midden hebben. In dat geval zullen de vleugels helling hebben. Dit noemt men niet-gecoördineerd vliegen. (vb. Side slip) Horizontaal vliegen. Essentieel bij een VFR-vlucht is de positie van de neus t.o.v. de horizon en deze positie is in standaardomstandigheden voor een bepaald vermogen en een bepaald gewicht steeds dezelfde. Het is dus belangrijk dat de piloot de positie van de neus van zijn vliegtuig kan bepalen en dit door vliegtuigreferenties (de neus, een lijn op de voorruit, de bovenkant van het instrumentenbord,..) ten opzichte van de horizon. Hiervoor moet de ooglijn steeds op dezelfde plaats gesitueerd zijn. Hieruit blijkt het belang om van in het begin een comfortabele, vaste positie in te nemen op de bestuurdersplaats, zodat na enkele vluchten de correcte attitude zonder aanduiding van de instrumenten kan bepaald worden. De bevestiging van een horizontale vlucht wordt gegeven door het onveranderd blijven van de aanduidingen van hoogtemeter en variometer. Correcties worden gemaakt met het hoogteroer. Men zal niet met druk op de besturing vliegen, maar deze wegtrimmen, zoals eerder werd uitgelegd. De hoek waaronder de piloot de horizon ziet. LOOK OUT!! 24

25 Uitzicht voorwaarts-opwaarts:goed. Uitzicht opwaarts vertikaal en achterwaarts: slecht!! Blinde zones naar onderen bij C172 Achterwaarts: nihil! Een goed VFR-piloot kijkt tijdens het vliegen naar buiten. Dit noemt men de look-out. Hij kijkt slechts af en toe naar de instrumenten, en dit op regelmatige tijdstippen, ter controle. Dit moet een routine worden. Er is een wezenlijk verschil tussen de uitzichtkarakteristieken van een laagdekker en een hoogdekker. In het voorbeeld werd getracht de uitzichtgevaren van een hoogdekker C172 weer te geven. De piloot, op de linker zetel, heeft het best uitzicht naar links beneden, horizontaal voorwaarts en voorwaarts boven. Andere richtingen geven minder mogelijkheden en uitzicht links en rechts boven en achterwaarts onder is zonder het maken van maneuvers totaal onmogelijk. Bij een laagdekker is vooral het zicht naar onderen en naar achteren gehinderd. Combinatie van beide problemen (een laagdekker die boven een hoogdekker vliegt) kan leiden tot wederzijds niet opmerken! Hou daar terdege rekening mee, in gewone vlucht, maar zeker in de nabijheid van vliegvelden waar gedaald en opgestegen wordt! 25

Hand- out Boeing 737 vliegen. hand- out- PU.01

Hand- out Boeing 737 vliegen. hand- out- PU.01 Hand- out Boeing 737 vliegen. Pitch- Up Arendweg 37- B Lelystad Airport 085-210 60 66 pitch- up.nl 1 Deze hand- out is samengesteld door Simcenter Lelystad, Pitch- Up en wordt toegepast bij het uitvoeren

Nadere informatie

Vliegoefeningen Ikarus C-42

Vliegoefeningen Ikarus C-42 LDS Aviation Vliegoefeningen Ikarus C-42 Vliegoefeningen per vluchtfase uitgelegd ter voorbereiding op de vlieglessen J. Linders/ LDS Aviation 1 7 2012 Horizontale vlucht: Neus in geschatte stand horizontale

Nadere informatie

Instructieboekje. Modelvliegclub Cumulus Kampen.

Instructieboekje. Modelvliegclub Cumulus Kampen. Instructieboekje Modelvliegclub Cumulus Kampen www.mvc-cumulus.nl Modelvliegclub Cumulus Voorzitter: J.J.Grootjen Voorzitter@mvc-cumulus.nl Modelvliegclub Cumulus Start opleiding Einde opleiding Elke vlucht

Nadere informatie

Gemaakt door Nico van Dam, t.b.v. www.dutchfs.com/ 04 december 2006.

Gemaakt door Nico van Dam, t.b.v. www.dutchfs.com/ 04 december 2006. Gemaakt door Nico van Dam, t.b.v. www.dutchfs.com/ 04 december 2006. inleiding flight simulator: Starten met Cessna alles uit zetten voor de cold & dark cockpit Vliegtuig kiezen = Lockheed L-049A Constellation

Nadere informatie

Elementaire begrippen over Aërodynamica voor modelluchtvaart

Elementaire begrippen over Aërodynamica voor modelluchtvaart Elementaire begrippen over Aërodynamica voor modelluchtvaart Vereniging voor Modelluchtvaartsport (VML) vzw Auteur : Dirk Van Lint Uitgegeven op : 15/07/2006 Versie : 0.0.1 Inhoud 1. Doel 2. Aërodynamische

Nadere informatie

Taak van de hoofdrotor

Taak van de hoofdrotor Helikopter vliegen Taak van de hoofdrotor De taak van de hoofdrotor is het generen van lift, waardoor de helikopter omhoog wordt getrokken. In principe is de rotor een stel draaiende vleugels), waarbij

Nadere informatie

De 6 primaire VFR instrumenten op het panel (The Basic 6) Jan Dekker

De 6 primaire VFR instrumenten op het panel (The Basic 6) Jan Dekker De 6 primaire VFR instrumenten op het panel (The Basic 6) Jan Dekker 05-2014 Ondanks dat vliegen volgens Visual Flight Rules (VFR) vooral op zicht gaat, zijn de instrumenten erg belangrijk. Bij VFR vliegen

Nadere informatie

Inspectie Verkeer en Waterstaat

Inspectie Verkeer en Waterstaat Inspectie Verkeer en Waterstaat Theorie examen JAR-FCL PPL voorbeeldexamen AGK/POF PPL(A) 1 Hoeveel bedraagt het gewicht van 1 m 3 lucht nabij het aardoppervlak? A) 12.25 kg. B) 12.25 gr. C) 1.225 gr.

Nadere informatie

AERODYNAMICA. 1. Begrippen en definities

AERODYNAMICA. 1. Begrippen en definities AERODYNAMICA Aërodynamica is de wetenschap die zich bezig houd met de bestudering van stromingen van lucht en andere gassen. In de theoretische aërodynamica worden de wetten onderzocht die de stromingen

Nadere informatie

HANDLEIDING GEBRUIK DUO DISCUS TURBO (zonder motor)

HANDLEIDING GEBRUIK DUO DISCUS TURBO (zonder motor) HANDLEIDING GEBRUIK DUO DISCUS TURBO (zonder motor) Dit is een samenvatting van de belangrijkste punten m.b.t. algemeen gebruik (zonder motor) uit het vlieghandboek. Daar waar er afwijkingen zijn geldt

Nadere informatie

Vliegen met een Cessna 172

Vliegen met een Cessna 172 Vliegen met een Cessna 172 De vluchtvoorbereiding (route, kaarten, Meteo, vluchtplan indienen enz.) laten we hier buiten beschouwing. Idem de controle van startgewicht, (personen, bagage, brandstof) zwaartepunt,

Nadere informatie

lucht afzetten. Lucht heeft niet een vaste plaats zoals we weten. Hiervoor heeft men een systeem ontwikkeld waarop we hierna in zullen gaan.

lucht afzetten. Lucht heeft niet een vaste plaats zoals we weten. Hiervoor heeft men een systeem ontwikkeld waarop we hierna in zullen gaan. Beechcraft Baron 58 Beech Baron 58 Cessna Skyhawk Als we de Beech Baron met een Cessna Skyhawk vergelijken, dan valt gelijk op dat de Cessna een eenmotorig en de Beech Baron een tweemotorig vliegtuig is.

Nadere informatie

AIRCRAFT GENERAL KNOWLEDGE (H) versie 17-02-2006

AIRCRAFT GENERAL KNOWLEDGE (H) versie 17-02-2006 AIRCRAFT GENERAL KNOWLEDGE (H) versie 17-02-2006 Vliegtuigcasco / rotoren Constructie van het vliegtuigcasco Het kunnen herkennen en beschrijven van de verschillende hoofdrotor configuraties bij helikopters.

Nadere informatie

F. Callens, K. De Clus, N. Vermeulen, A. Vercruysse

F. Callens, K. De Clus, N. Vermeulen, A. Vercruysse F. Callens, K. De Clus, N. Vermeulen, A. Vercruysse Inhoudstafel 1. Familiarisatie 7 1E. Noodtoestanden 21 2. Voorbereiden vóór en actie na de vlucht 25 3. Ervaring in de lucht 33 4. Effecten van besturing

Nadere informatie

Errata/addenda: Module 8 bij de tweede herziene druk (2008)

Errata/addenda: Module 8 bij de tweede herziene druk (2008) Errata/addenda: Module 8 bij de tweede herziene druk (2008) De onderstaande wijzigingen/toevoegingen zijn reeds verwerkt in de derde druk van deze module. Blz. 32: Vervanging tekst: paragraaf 1.8.4 Door

Nadere informatie

DONAC 2016 Beginners tips

DONAC 2016 Beginners tips Vrijwel elke beginnende competitie aerobatic vlieger wil bij zijn/haar eerste optreden foutloos presteren, de vlucht afronden met een perfecte landing en bij het uitstappen de Ooh's en Aah's in ontvangst

Nadere informatie

Inspectie Verkeer en Waterstaat

Inspectie Verkeer en Waterstaat Inspectie Verkeer en Waterstaat Theorie examen JAR-FCL PPL voorbeeldexamen Flight Performance and Planning(A) 1 Bepaal de density altitude voor de volgende condities: Airport elevation Runway temperature

Nadere informatie

HELIKOPTERS IN DE FLIGHTSIMULATOR ALGEMEEN

HELIKOPTERS IN DE FLIGHTSIMULATOR ALGEMEEN HELIKOPTERS IN DE FLIGHTSIMULATOR ALGEMEEN Het vliegen met een helikopter is leuker dan menigeen denkt. Toch vinden sommigen het saai, anderen vinden het moeilijk of hebben het gewoon nog nooit geprobeerd.

Nadere informatie

Helikopter vliegen. In flightsimulator Joop Mak

Helikopter vliegen. In flightsimulator Joop Mak Helikopter vliegen In flightsimulator 2013 Joop Mak Torsie De meeste vliegtuigen hebben, als er geen tegenwerkende krachten zijn zoals turbulentie (wervelingen) e.d., tijdens de vlucht door de stand van

Nadere informatie

Infobrochure. R. Liekens Model Aero Club Herentals 1

Infobrochure. R. Liekens Model Aero Club Herentals 1 Infobrochure R. Liekens Model Aero Club Herentals 1 Onze club is dus een vliegclub. Een vliegclub voor modelvliegtuigen met afstandsbesturing. Dit is dus heel veilig want de piloot blijft met zijn twee

Nadere informatie

Lockheed L- 049A Constellation

Lockheed L- 049A Constellation Lockheed L- 049A Constellation Van FSDZigns Vertaald door Nico van Dam, t.b.v. www.dutchfs.com/ 04 december 2006. FSDZigns L-049A Panel Het echte plezier om met dit vliegtuig te vliegen wordt pas bereikt

Nadere informatie

Deel 1 lift Lift AOA overtrokken invalshoek (AOA) het kwadraat van de snelheid.

Deel 1 lift Lift AOA overtrokken invalshoek (AOA) het kwadraat van de snelheid. Vliegen Deel 1 Vleugelvliegtuigen blijven in de lucht dank zij het feit dat de vleugels bij hun beweging door de lucht een opwaartse kracht ondervinden, de lift. Lift ontstaat wanneer een vleugel door

Nadere informatie

EXAMENPROCEDURE. De opleiding heeft tot doel leerlingen op te leiden tot het veilig vliegen onder zichtvoorwaarden (VFR).

EXAMENPROCEDURE. De opleiding heeft tot doel leerlingen op te leiden tot het veilig vliegen onder zichtvoorwaarden (VFR). EXAMENPROCEDURE 1. Opleiding tot kandidaat piloot ULM De opleiding heeft tot doel leerlingen op te leiden tot het veilig vliegen onder zichtvoorwaarden (VFR). De praktijkgerichte opleiding bevat de volgende

Nadere informatie

Space Experience Curaçao

Space Experience Curaçao Space Experience Curaçao PTA T1 Natuurkunde SUCCES Gebruik onbeschreven BINAS en (grafische) rekenmachine toegestaan. De K.L.M. heeft onlangs aangekondigd, in samenwerking met Xcor Aerospace, ruimte-toerisme

Nadere informatie

Vliegtuigtechniek Gyroscopen. Instrumenten: Kunstmatige horizon. Koerstol. Bochtaanwijzer/turncoordinator

Vliegtuigtechniek Gyroscopen. Instrumenten: Kunstmatige horizon. Koerstol. Bochtaanwijzer/turncoordinator Instrumenten: Kunstmatige horizon. Koerstol. Bochtaanwijzer/turncoordinator 1 Werking: Standvastigheid. Eigenschap van de tol om zijn stand in de ruimte vast te houden. Precessie. Eigenschap van de tol

Nadere informatie

METEOROLOGISCHE EN OROGRAFISCHE ASPECTEN

METEOROLOGISCHE EN OROGRAFISCHE ASPECTEN VLIEGEN IN DE BERGEN Het lijkt wat vreemd om in een vlak land als Nederland aandacht te besteden aan een onderwerp als "vliegen in de bergen ". Echter, er zijn steeds meer sportvliegers die hun vleugels

Nadere informatie

Bib-strip : hoe speel je piloot?

Bib-strip : hoe speel je piloot? Bib-strip : hoe speel je piloot? LANDER Surf naar : www.spelletjesoverzicht.nl/lander Wacht tot het spel is ingeladen. Is de knop PLAY GAME rood gekleurd?klik erop om het spel te starten 1 Klaar om piloot

Nadere informatie

Vuistregels voor energie-efficiënte robotprogrammatie

Vuistregels voor energie-efficiënte robotprogrammatie Vuistregels voor energie-efficiënte robotprogrammatie Inleiding Energie-efficiëntie is zelden de primaire zorg bij het programmeren van een robot. Hoewel er in onderzoek reeds methodes werden ontwikkeld

Nadere informatie

4. Vliegen boven Amsterdam

4. Vliegen boven Amsterdam 121 4. Vliegen boven Amsterdam U bent met de Cessna Skyhawk opgestegen vanaf het vliegveld Lelystad (EHLE) en vliegt op dit moment op een hoogte van 1500 voet in zuidwestelijke richting. Het weer is goed

Nadere informatie

Kangoeroekrant: We zien ze vliegen!

Kangoeroekrant: We zien ze vliegen! Kangoeroekrant: We zien ze vliegen! Hallo, wij zijn de kangoeroes van het 5 de en 6 de leerjaar. Samen met juf Denley kozen wij het thema VLIEGTUIGEN! Al wat wij leerden kan je hierin terugvinden! Veel

Nadere informatie

Informatie bij DONAC 2010 Beginners sequence

Informatie bij DONAC 2010 Beginners sequence Vrijwel elke beginnende competitie aerobatic vlieger wil bij zijn/haar eerste optreden foutloos presteren, de vlucht afronden met een perfecte landing en bij het uitstappen de Ooh's en Aah's in ontvangst

Nadere informatie

Basis Veiligheidsreglement Modelvliegsport versie 2.01 juni 2013 Pagina 1 van 6

Basis Veiligheidsreglement Modelvliegsport versie 2.01 juni 2013 Pagina 1 van 6 Bijlage 2- Examens rotor modellen (A-HELI, A-MULTIKOPTER) Inleiding Dit document kan op enkele plaatsen Engelstalige woorden bevatten indien dit woorden zijn die in de modelvliegwereld ingeburgerd zijn,

Nadere informatie

Winch Security. P. JACOB Cdt v/h Vlw, Ing

Winch Security. P. JACOB Cdt v/h Vlw, Ing Andere gevaren Risico na winterstop ( april 84, Duitsland ) 60 Accidents 50 Number 40 30 20 10 0 JAN FEB MAR APR MEI JUN JUL AUG SEP OKT NOV DEC Month Gevaren op de Startplaats Verantwoordelijke startbaanopzichter

Nadere informatie

toelatingsexamen-geneeskunde.be

toelatingsexamen-geneeskunde.be Fysica juli 2009 Laatste update: 31/07/2009. Vragen gebaseerd op het ingangsexamen juli 2009. Vraag 1 Een landingsbaan is 500 lang. Een vliegtuig heeft de volledige lengte van de startbaan nodig om op

Nadere informatie

Inhoudsopgave Voorwoord 9 Nieuwsbrief 10 Introductie Visual Steps 10 Wat heeft u nodig? 11 Hoe werkt u met dit boek? 12 Uw voorkennis 13 Website

Inhoudsopgave Voorwoord 9 Nieuwsbrief 10 Introductie Visual Steps 10 Wat heeft u nodig? 11 Hoe werkt u met dit boek? 12 Uw voorkennis 13 Website Inhoudsopgave Voorwoord... 9 Nieuwsbrief... 10 Introductie Visual Steps... 10 Wat heeft u nodig?... 11 Hoe werkt u met dit boek?... 12 Uw voorkennis... 13 Website... 13 Voor docenten... 13 De schermafbeeldingen...

Nadere informatie

Een vluchtje met een ILS Landing.

Een vluchtje met een ILS Landing. Een vluchtje met een ILS Landing. In de kleuren van 1972, net als het gebouw op de achtergrond, staat hij op ons te wachten, de PH-BUC. We gaan hem even gebruiken voor een klein vluchtje naar Heathrow,

Nadere informatie

Frederik.Vermeulen@kotnet.org

Frederik.Vermeulen@kotnet.org Frederik.Vermeulen@kotnet.org Wat is trim? Trim is het afstellen van een boot zodanig dat optimale aëro- en hydrodynamische krachten worden opgewekt. 1 Loef-lijtrim Wat? Het afstellen van de koersstabiliteit

Nadere informatie

Een bal wegschoppen Een veer indrukken en/of uitrekken Een lat ombuigen Een wagentjes voorduwen

Een bal wegschoppen Een veer indrukken en/of uitrekken Een lat ombuigen Een wagentjes voorduwen - 31 - Krachten 1. Voorbeelden Een bal wegschoppen Een veer indrukken en/of uitrekken Een lat ombuigen Een wagentjes voorduwen 2. Definitie Krachten herken je aan hun werking, aan wat ze veranderen of

Nadere informatie

BREVETREGLEMENT Federatie Limburgse RC Vliegers.

BREVETREGLEMENT Federatie Limburgse RC Vliegers. BREVETREGLEMENT Federatie Limburgse RC Vliegers. 25/02/2013 Brevetreglement FLRCV 2013 Page 1 REGLEMENT BREVET VLIEGEN. 1. DOEL. Het doel van het vliegbrevet is de continuïteit van de modelvliegsport te

Nadere informatie

Defensief circuitvliegen

Defensief circuitvliegen Defensief circuitvliegen Inleiding In een eerder gepubliceerd artikel is ingegaan op de procedures rond het circuitvliegen (zie http://www.aviationlegislation.info/pub_wet/circuitvliegen.pdf). Dit artikel

Nadere informatie

GIDS VOOR DE GEBRUIKER

GIDS VOOR DE GEBRUIKER GIDS VOOR DE GEBRUIKER Aangekoppelde Afstandsbediening MWR-TH00 MWR-TH01 Airconditioner Ne DB98-26319A(1) Veiligheidsvoorschriften Voordat u de aangekoppelde afstandsbediening gebruikt, leest u best deze

Nadere informatie

MANUEEL BEHANDELEN VAN LASTEN

MANUEEL BEHANDELEN VAN LASTEN MANUEEL BEHANDELEN VAN LASTEN - Identificatiefiche van risicofactoren bij manuele behandeling April 2008 Algemene Directie Humanisering van de Arbeid Gebruiksaanwijzing De Identificatiefiche van risicofactoren

Nadere informatie

1 of 9 13-03-2004 21:21

1 of 9 13-03-2004 21:21 1 of 9 13-03-2004 21:21 Hello Beginnende Piloot Hierbij een stukje uitleg waarom je "niet goed voor de baan uitkomt" Allereerst begin het maken van een vlucht bij een goede voorbereiding! 1. Vluchtvoorbereiding

Nadere informatie

FS Holland. Made by P.E. van Dusschoten

FS Holland. Made by P.E. van Dusschoten Made by P.E. van Dusschoten Made by P.E. van Dusschoten VFR route Zwitserland Leg 1. Bern Interlaken Leg 2. Interlaken Meiringen Leg 3. Meiringen Alpnach Leg 4. Alpnach Buochs Leg 5. Buochs Emmen Leg 6.

Nadere informatie

AIRCRAFT GENERAL KNOWLEDGE (A) Versie

AIRCRAFT GENERAL KNOWLEDGE (A) Versie AIRCRAFT GENERAL KNOWLEDGE (A) Versie 10-11-2005 VLIEGTUIGCASCO Constructie vliegtuigcasco De kandidaat weet de hoofdcomponenten van het vliegtuigcasco te noemen. Hij kan de functies van deze componenten

Nadere informatie

MINISTERE DES COMMUNICATIONS ET DE L INFRASTRUCTURE MINISTERIE VAN VERKEER EN INFRASTRUCTUUR

MINISTERE DES COMMUNICATIONS ET DE L INFRASTRUCTURE MINISTERIE VAN VERKEER EN INFRASTRUCTUUR MINISTERE DES COMMUNICATIONS ET DE L INFRASTRUCTURE MINISTERIE VAN VERKEER EN INFRASTRUCTUUR RAPPORT OPGESTELD NAAR AANLEIDING VAN HET ONGEVAL MET HET VLIEGTUIG MET INSCHRIJVINGSKENMERKEN OO-VHF TE MALDEGEM

Nadere informatie

PPL of LAPL vliegopleiding Uw droom wordt werkelijkheid

PPL of LAPL vliegopleiding Uw droom wordt werkelijkheid PPL of LAPL vliegopleiding Uw droom wordt werkelijkheid Vliegen is voor velen nog steeds een droom; echter wordt deze droom voor steeds meer mensen werkelijkheid. Ook u heeft, door het aanvragen van informatie

Nadere informatie

Deze Informatie is gratis en mag op geen enkele wijze tegen betaling aangeboden worden. Vraag 1

Deze Informatie is gratis en mag op geen enkele wijze tegen betaling aangeboden worden. Vraag 1 Vraag 1 Twee stenen van op dezelfde hoogte horizontaal weggeworpen in het punt A: steen 1 met een snelheid v 1 en steen 2 met snelheid v 2 Steen 1 komt neer op een afstand x 1 van het punt O en steen 2

Nadere informatie

Handleiding: Rupsdumper zelfladende bak.

Handleiding: Rupsdumper zelfladende bak. Handleiding: Rupsdumper zelfladende bak. Veiligheidsvoorzieningen De bestuurdersplaats bevindt zich aan de achterkant van de machine. De operator moet op de treeplank staan en zich stevig vasthouden aan

Nadere informatie

NATIONALE NATUURKUNDE OLYMPIADE. Tweede ronde - theorie toets. 21 juni beschikbare tijd : 2 x 2 uur

NATIONALE NATUURKUNDE OLYMPIADE. Tweede ronde - theorie toets. 21 juni beschikbare tijd : 2 x 2 uur NATIONALE NATUURKUNDE OLYMPIADE Tweede ronde - theorie toets 21 juni 2000 beschikbare tijd : 2 x 2 uur 52 --- 12 de tweede ronde DEEL I 1. Eugenia. Onlangs is met een telescoop vanaf de Aarde de ongeveer

Nadere informatie

Bijzondere Verrichtingen CBR

Bijzondere Verrichtingen CBR Bijzondere Verrichtingen CBR Lopend achteruit parkeren De motor afzetten en aan de linker zijde van de motor lopen met 2 handen aan het stuur. Voorrem bedienbaar houden en eventueel gedoseerd bedienen.

Nadere informatie

Voorbeeldvragen PPL, CPL-FB, RT

Voorbeeldvragen PPL, CPL-FB, RT 1 Air Law In welk van onderstaande gevallen dient een leerling-vlieger vliegmedisch te zijn goedgekeurd? A) Als hij solo gaat vliegen. B) Als hij overland gaat vliegen met een instructeur. C) Als hij theorie-examen

Nadere informatie

Toolbox-meeting Rijden met aanhangwagens

Toolbox-meeting Rijden met aanhangwagens Toolbox-meeting Rijden met aanhangwagens Unica installatietechniek B.V. Schrevenweg 2 8024 HA Zwolle Tel. 038 4560456 Fax 038 4560404 Rijden met aanhangwagens Het gebruik van aanhangwagens in de bouw en

Nadere informatie

De bepaling van de positie van een. onderwatervoertuig (inleiding)

De bepaling van de positie van een. onderwatervoertuig (inleiding) De bepaling van de positie van een onderwatervoertuig (inleiding) juli 2006 Bepaling positie van een onderwatervoertuig. Inleiding: Het volgen van onderwatervoertuigen (submersibles, ROV s etc) was in

Nadere informatie

BEWEGING HAVO. Raaklijnmethode Hokjesmethode

BEWEGING HAVO. Raaklijnmethode Hokjesmethode BEWEGING HAVO Foton is een opgavenverzameling voor het nieuwe eindexamenprogramma natuurkunde. Foton is te downloaden via natuurkundeuitgelegd.nl/foton Uitwerkingen van alle opgaven staan op natuurkundeuitgelegd.nl/uitwerkingen

Nadere informatie

Hoofdstuk 4: Arbeid en energie

Hoofdstuk 4: Arbeid en energie Hoofdstuk 4: Arbeid en energie 4.1 Energiebronnen Arbeid: W =............. Energie:............................................................................... Potentiële energie: E p =.............

Nadere informatie

TRAININGSVLUCHTEN MET DE TOURING MOTOR GLIDER

TRAININGSVLUCHTEN MET DE TOURING MOTOR GLIDER TRAININGSVLUCHTEN MET DE TOURING MOTOR GLIDER (VOOR DE VERLENGING VAN HET PPL(TMG)) Presentatie voor de opfriscursus voor RFI(A)-TMG s Eindhoven 19 april 2008 Opgesteld door Ruud Diepeveen (EACzc) et al.

Nadere informatie

Alles over reizen met een caravan

Alles over reizen met een caravan 1. Alles over reizen met een caravan Nederland telt heel wat caravanliefhebbers. Voor iedereen die meer wil weten over alles wat er bij komt kijken en voor diegenen die voor het eerst met een caravan gaan

Nadere informatie

Hoe wordt je een Pattern piloot.? Bouwstenen. Rc3 training

Hoe wordt je een Pattern piloot.? Bouwstenen. Rc3 training Hoe wordt je een Pattern piloot.? Beetje zware titel, maar er moest toch wat boven staan! In dit verhaal heb ik een aantal zaken op papier gezet die voor mij van belang zijn gebleken om mezelf te verbeteren

Nadere informatie

John J. Videler. Hoe vogels vliegen SOVON 2012. Foto: Herman Berkhoudt

John J. Videler. Hoe vogels vliegen SOVON 2012. Foto: Herman Berkhoudt John J. Videler Hoe vogels vliegen SOVON 2012 Foto: Herman Berkhoudt Grote albatros: spanwijdte 324 cm Kleinste vogel: bijkolibrie (2 g) Brandgans Schouderveren Vleugeldekveren Duimvleugel Kleine armslagpennen

Nadere informatie

Hardware / Joysticks instellingen

Hardware / Joysticks instellingen Hardware / Joysticks instellingen Met alleen het kopen en installeren van het programma Microsoft Flightsimulator ben je er nog niet. Na installatie van het programma kun je het vliegtuig besturen met

Nadere informatie

AFSTELLINGEN MACHINES GILLES

AFSTELLINGEN MACHINES GILLES Gescheiden werkgangen AFSTELLINGEN MACHINES GILLES Werkgang van het type "gescheiden" omvattende een ontbladeraar één of twee rotoren, een rooier-zwadlegger met 3 zonnen en een bunkerlader van 16 of 25

Nadere informatie

CIRCULAIRE. Technische voorwaarden waaraan de burgerlijke helihavens moeten voldoen.

CIRCULAIRE. Technische voorwaarden waaraan de burgerlijke helihavens moeten voldoen. KONINKRIJK BELGIE MINISTERIE VAN VERKEER EN INFRASTRUCTUUR Bestuur van de Luchtvaart CIRCULAIRE CIR/GDF-02 Datum : 07/83 Uitgave : 4 Betreft : Technische voorwaarden waaraan de burgerlijke helihavens moeten

Nadere informatie

Deel 2 - Lesoefeningen

Deel 2 - Lesoefeningen Deel 2 - Lesoefeningen Oefening 1 Eerste kennismaking met het ULM en het vliegveld Als je nog geen vliegervaring hebt zijn veel dingen nieuw. Net zoals in de lucht zijn er ook gedrags- en (verkeers)regels

Nadere informatie

Powerpack. gebruikshandleiding

Powerpack. gebruikshandleiding Powerpack gebruikshandleiding 1 INHOUDSOPGAVE 1. Inleiding De RMA powerpack is een hulpmiddel voor de begeleiding. Het vergemakkelijkt het duwen van een rolstoel gebruiker. De hulpmotor is niet ontworpen

Nadere informatie

Dit wordt niet in deze setup guide besproken, raadpleeg indien nodig de handleiding voor meer informatie.

Dit wordt niet in deze setup guide besproken, raadpleeg indien nodig de handleiding voor meer informatie. Voordat we kunnen beginnen dienen we eerst wat instellingen na te lopen. We gaan er in deze setup guide vanuit dat de bedrading al correct is aangesloten zoals staat beschreven in de handleiding. Voor

Nadere informatie

Opleidingscontract voor de bromfietsrijder

Opleidingscontract voor de bromfietsrijder Opleidingscontract voor de bromfietsrijder NAAM : INSCHRIJVINGSNUMMER: BELANGRIJKE INLEIDING: Leren rijden met een bromfiets moet niet lichtzinnig worden opgenomen! De bromfietser loopt een groter risico

Nadere informatie

GEBRUIKERSHANDLEIDING

GEBRUIKERSHANDLEIDING SKEYE Pico Drone GEBRUIKERSHANDLEIDING 1 Onderdelen SKEYE Pico Drone Propellerbladen Afstandsbediening USB-oplaadstekker Functies afstandsbediening Aan-uitschakelaar Versnellings-/ Draaihende Richtingshendel

Nadere informatie

Handleiding voor het gebruik van de Touring Motorglider ( TMG )

Handleiding voor het gebruik van de Touring Motorglider ( TMG ) Handleiding voor het gebruik van de Touring Motorglider ( TMG ) A. Algemeen De basisopleiding wordt volbracht op het klassieke zweefvliegtuig. Voldoende ervaring op het klassieke zweefvliegtuig of motorvliegtuig

Nadere informatie

Schakel zo vroeg mogelijk op naar een hogere versnelling, tussen 2000 en 2500 toeren.

Schakel zo vroeg mogelijk op naar een hogere versnelling, tussen 2000 en 2500 toeren. Tip 1 Schakelen Schakel zo vroeg mogelijk op naar een hogere versnelling, tussen 2000 en 2500 toeren. Een toerenteller is hierbij een handig hulpmiddel. Een deel van het vermogen dat een automotor levert

Nadere informatie

krijgen van het lucht/brandstof mengsel. Om een betere vulling tijdens deze inlaatslag te krijgen kunnen we een turbo toepassen.

krijgen van het lucht/brandstof mengsel. Om een betere vulling tijdens deze inlaatslag te krijgen kunnen we een turbo toepassen. Diesel in de winter Onder normale omstandigheden zult u geen enkel probleem hebben met uw dieselmotor. In de winterperiode kunnen er wel problemen ontstaan. Indien u geruime tijd niet getankt heeft en

Nadere informatie

CURRICULUM PRAKTIJKOPLEIDING CATEGORIE B

CURRICULUM PRAKTIJKOPLEIDING CATEGORIE B CURRICULUM PRAKTIJKOPLEIDING CATEGORIE B INLEIDING Het Curriculum Praktijkopleiding Categorie B bundelt de essentiële kennis, vaardigheden en gedragsaspecten die een leerling tijdens de praktijkopleiding

Nadere informatie

Solar Frontier productinformatie

Solar Frontier productinformatie Solar Frontier productinformatie De hoogste opbrengst, zelfs onder zware omstandigheden In veel situaties zijn de omstandigheden voor een zonne-energiesysteem niet 100% optimaal. Maar wat wordt nu precies

Nadere informatie

Hoe krijgen we voldoende schaatstechniek om deze kracht de juiste richting n.l. naar het ijs te sturen?

Hoe krijgen we voldoende schaatstechniek om deze kracht de juiste richting n.l. naar het ijs te sturen? Het schaatsen van de bocht deel 2 door Aitske Ruben De techniek We weten nu (zie deel 1) dat we een kracht nodig hebben om ons van onze rechte lijn af te laten wijken en ons de bocht door te duwen De volgende

Nadere informatie

Inzet Schiphol- Oostbaan

Inzet Schiphol- Oostbaan Veel gestelde vragen Banenstelsel Schiphol Inzet Schiphol- Oostbaan januari 2015 Versie 1.1 1. Algemeen Schiphol beschikt over vijf lange start- en landingsbanen en één kortere en is een knooppunt van

Nadere informatie

Vooraleer het toestel in gebruik te nemen moet men controleren of hij correct functioneert. Het toestel niet gebruiken wanneer het beschadigd is

Vooraleer het toestel in gebruik te nemen moet men controleren of hij correct functioneert. Het toestel niet gebruiken wanneer het beschadigd is ALGEMENE OPMERKINGEN Lees aandachtig de aanwijzingen in dit handboek. Vooraleer het toestel in gebruik te nemen moet men controleren of hij correct functioneert. Het toestel niet gebruiken wanneer het

Nadere informatie

TWEEDE RONDE NATUURKUNDE OLYMPIADE 2014 TOETS 1. 23 APRIL 2014 10.30 12.30 uur

TWEEDE RONDE NATUURKUNDE OLYMPIADE 2014 TOETS 1. 23 APRIL 2014 10.30 12.30 uur TWEEDE RONDE NATUURKUNDE OLYMPIADE 2014 TOETS 1 23 APRIL 2014 10.30 12.30 uur 1 RONDDRAAIENDE MASSA 5pt Een massa zit aan een uiteinde van een touw. De massa ligt op een wrijvingloos oppervlak waar het

Nadere informatie

druk 1 1TH 084070 NSN 2320-17-122-6055 PROJECTNUMMER 084070 TECHNISCHE HANDLEIDING VAU 150 KN 6X6 DAF YBB95.480 TAKEL

druk 1 1TH 084070 NSN 2320-17-122-6055 PROJECTNUMMER 084070 TECHNISCHE HANDLEIDING VAU 150 KN 6X6 DAF YBB95.480 TAKEL druk 1 1TH 084070 NSN 30-17-1-6055 PROJECTNUMMER 084070 TECHNISCHE HANDLEIDING VAU 150 KN 6X6 DAF YBB5.480 TAKEL Vastgesteld door de Directeur Defensie Materieel Organisatie voor deze Hoofd Logistieke

Nadere informatie

Mkv Dynamica. 1. Bereken de versnelling van het wagentje in de volgende figuur. Wrijving is te verwaarlozen. 10 kg

Mkv Dynamica. 1. Bereken de versnelling van het wagentje in de volgende figuur. Wrijving is te verwaarlozen. 10 kg Mkv Dynamica 1. Bereken de versnelling van het wagentje in de volgende figuur. Wrijving is te verwaarlozen. 10 kg 2 /3 g 5 /6 g 1 /6 g 1 /5 g 2 kg 2. Variant1: Een wagentje met massa m1

Nadere informatie

5.9 PARKEREN ACHTER EEN VOERTUIG

5.9 PARKEREN ACHTER EEN VOERTUIG 5.9 PARKEREN ACHTER EEN VOERTUIG Vooraf Een van de manoeuvres die je tijdens het praktijkexamen zult moeten doen, is het parkeren achter een geparkeerd (of stilstaand) voertuig. Over dit examenonderdeel

Nadere informatie

Voortgangstoets NAT 5 VWO 45 min. Week 49 SUCCES!!!

Voortgangstoets NAT 5 VWO 45 min. Week 49 SUCCES!!! Naam: Voortgangstoets NAT 5 VWO 45 min. Week 49 SUCCES!!! Noteer niet uitsluitend de antwoorden, maar ook je redeneringen (in correct Nederlands) en de formules die je gebruikt hebt! Maak daar waar nodig

Nadere informatie

Dia 1. Biomechanica Instructeur/Trainer B ski

Dia 1. Biomechanica Instructeur/Trainer B ski Dia 1 Biomechanica Instructeur/Trainer B ski Dia 2 Bewegingsvlakken Evenwicht Dia 3 Evenwicht Lichaamsas = denkbeeldige lijn die het midden van het steunvlak verbindt met het LZP van de skiër. Dia 4 Statisch

Nadere informatie

Calcimatics start steeds met een opwarming. Zo is de overgang dan niet-bewegen naar actief worden niet te bruusk en voorkom je letsels.

Calcimatics start steeds met een opwarming. Zo is de overgang dan niet-bewegen naar actief worden niet te bruusk en voorkom je letsels. CALCIMATICS 1. De opwarming Calcimatics start steeds met een opwarming. Zo is de overgang dan niet-bewegen naar actief worden niet te bruusk en voorkom je letsels. Als een vogel in de lucht - Houding:

Nadere informatie

Matthias Van Wonterghem, Pieter Vanhulsel Aluminium en hoge snelheid, een mooie toekomst?

Matthias Van Wonterghem, Pieter Vanhulsel Aluminium en hoge snelheid, een mooie toekomst? Matthias Van Wonterghem, Pieter Vanhulsel Aluminium en hoge snelheid, een mooie toekomst? Milieu is een hot topic. En terecht. Het is nu dat er moet gediscussieerd worden om onze huidige levenskwaliteit

Nadere informatie

Nu ook zonnepanelen mogelijk op west, oost en noord georiënteerde daken!!!!

Nu ook zonnepanelen mogelijk op west, oost en noord georiënteerde daken!!!! Nu ook zonnepanelen mogelijk op west, oost en noord georiënteerde daken!!!! Tot voor kort was het alleen mogelijk en rendabel om zonnepanelen te monteren op zuid georiënteerde daken. Daken aan de west,

Nadere informatie

wat komt er kijken bij een warming up?

wat komt er kijken bij een warming up? wat komt er kijken bij een warming up? tekst: Mike Barrell 1 Waarom moet een les met een warming-up beginnen? De meeste trainers zullen zeggen dat de warming up nodig is om je op een training voor te bereiden,

Nadere informatie

Begeleidend schrijven bij de cursus "Het tillen van jonge kinderen"

Begeleidend schrijven bij de cursus Het tillen van jonge kinderen Begeleidend schrijven bij de cursus "Het tillen van jonge kinderen" Inleiding Het uitgangspunt van de tilinstructie is de belasting voor de ouders/verzorgers zo gering mogelijk te houden, zodat rugklachten

Nadere informatie

Het praktijkexamen leerboek. Hoe slaag ik in 1 keer?

Het praktijkexamen leerboek. Hoe slaag ik in 1 keer? Het praktijkexamen leerboek Hoe slaag ik in 1 keer? Inhoudsopgave 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 Het praktijkexamen Opstarten schakelen afsluiten Snelheid Kijktechniek Knipperen Plaats op de

Nadere informatie

jaar: 1989 nummer: 25

jaar: 1989 nummer: 25 jaar: 1989 nummer: 25 Op een hoogte h 1 = 3 m heeft een verticaal vallend voorwerp, met een massa m = 0,200 kg, een snelheid v = 12 m/s. Dit voorwerp botst op een horizontale vloer en bereikt daarna een

Nadere informatie

KNOPEN. Theoriecursus knopen Jeugdbrandweer Gent

KNOPEN. Theoriecursus knopen Jeugdbrandweer Gent KNOPEN Theoriecursus knopen Jeugdbrandweer Gent Jordie Watté 2013 Pagina 1 van 13 Pagina 2 van 13 Knopen Voorwoord Beste jeugdbrandweerlid, Deze cursus is een theoretisch naslagwerk dat je doorheen je

Nadere informatie

Wat leuk dat je gaat vliegen met Transavia!

Wat leuk dat je gaat vliegen met Transavia! Wat leuk dat je gaat vliegen met Transavia! Misschien dat je van te voren wat zenuwachtig bent voor de vlucht of dat je zelfs vliegangst hebt. Je bent zeker niet de enige. We maken dagelijks passagiers

Nadere informatie

Het hele jaar door klimaatbeheersing

Het hele jaar door klimaatbeheersing Het hele jaar door klimaatbeheersing Wij begrijpen persoonlijk comfort Iemands persoonlijk comfort wordt beïnvloed door omgevingsfactoren zoals luchttemperatuur en luchtvochtigheid. Dit kan de ontspanning,

Nadere informatie

Samenvatting snelheden en 6.1 6.3

Samenvatting snelheden en 6.1 6.3 Samenvatting snelheden en 6.1 6.3 Boekje snelheden en bewegen Een beweging kan je op verschillende manieren vastleggen: Fotograferen met tussenpozen, elke foto is een gedeelte van een beweging Stroboscopische

Nadere informatie

EXAMEN Ballonvaren & Materialen

EXAMEN Ballonvaren & Materialen EXMEN allonvaren & Materialen 1 Het soortelijk gewicht van de gassen in een HL-ballon neemt bij temperatuur verhoging: f. Toe. f noch toe. Eerst toe en dan af. 2 Wanneer een heteluchtballon wordt verwarmd

Nadere informatie

Examen H1B0 Toegepaste Mechanica 1

Examen H1B0 Toegepaste Mechanica 1 16 augustus 2010, 8u30 naam :................................... Examen H1B0 Toegepaste Mechanica 1 Het verloop van het examen Uiterlijk om 12u30 geeft iedereen af. Lees de vragen grondig. De vraag begrijpen

Nadere informatie

Fietsen Martijn Carol TCT 2008

Fietsen Martijn Carol TCT 2008 Fietsen Martijn Carol TCT 2008 Inhoud Voorwoord... 2 Fietsafstelling... 4 Comfort... 5 Weerstand... 6 Frontaal... 7 Drag... 8 Vermogen en Efficiëntie... 9 Techniektraining... 10 Trapbeweging... 10 Rechtuit,

Nadere informatie

AFREGELEN VAN EEN CCPM HELICOPTER

AFREGELEN VAN EEN CCPM HELICOPTER AFREGELEN VAN EEN CCPM HELICOPTER Cyclic Collective Pitch Mixing, of CCPM afgekort, is een van de twee meest populaire methodes om de swash van een RC heli te bedienen. CCPM bestaat al een aantal jaren,

Nadere informatie

Mindstorms-Ev3 Robot

Mindstorms-Ev3 Robot Oefening 1: bouw de robot zie het boekje Mindstorms-Ev3 Robot blz. 4 tot blz. 38 blz. 42 tot blz. 46 blz. 54 tot blz. 67 blz. 69 tot blz. 71 blz. 77 tot blz. 79 Geen gyroscoop (blz. 48) sensor bouwen en

Nadere informatie

Kart Afstellingen. Uit- spoor en toe- spoor

Kart Afstellingen. Uit- spoor en toe- spoor Kart Afstellingen Een goed afgesteld kart chassis is een van de belangrijkste vereisten om snelle tijden te kunnen rijden. Een goede stuurmanskunst, banden met veel grip en een perfect afgestelde motor

Nadere informatie

Inspectie Verkeer en Waterstaat

Inspectie Verkeer en Waterstaat Inspectie Verkeer en Waterstaat PPL voorbeeldexamen Meteorologie 1 Waarvan zijn zichtbare weersverschijnselen in de troposfeer voornamelijk het gevolg? A) Van subsidentie. B) Van luchtvervuiling. C) Van

Nadere informatie