Beeldend therapeutische observatie bij jongeren met mogelijk 1 een autismespectrumstoornis (ASS)

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Beeldend therapeutische observatie bij jongeren met mogelijk 1 een autismespectrumstoornis (ASS)"

Transcriptie

1 Beeldend therapeutische observatie bij jongeren met mogelijk 1 een autismespectrumstoornis (ASS) Dimphy Fikke (2012) Zorgprogramma Algemene jeugdpsychiatrie (12-18 jaar) Prototype werkvorm Dit product is toegespitst op observatie ten behoeve van (proces)diagnostiek, waarbij eclectisch 2 wordt gewerkt. Rationale Binnen het multidisciplinaire team kan de beeldend therapeutische observatie zowel aanvullend als bevestigend zijn. De beeldend therapeutische observatie bij jongeren waarbij mogelijk sprake is van ASS, richt zich op een aantal (ontwikkelings)gebieden van ASS die binnen de beeldende therapie aan de orde zijn. In dit product worden symbolisch denken, verbeelding en detailwaarneming als beeldend therapeutische observatiepunten beschreven. Daarnaast wordt toegelicht hoe de kerngebieden van het autismespectrum, namelijk sociale interactie, communicatie en rigiditeit in het beeldende medium geobserveerd kunnen worden. Symbolisch denken is nodig voor communicatie en verbeelding (Evans en Dubowski, 2001). In het werken met symbolen en beeldspraak kan geobserveerd worden hoe de jongere zich hierin heeft ontwikkeld. Bij een stoornis in het autismespectrum is de ontwikkeling van de mogelijkheid tot symboliseren vertraagd. Ook woorden worden vaak als teken in plaats van symbool (dus letterlijk) gebruikt. Hierdoor is sprake van armoede in de capaciteit om woorden te vinden voor gevoelens en gedachten, maar ook in het begrip van de interactie en communicatie met de ander. Om tot zelfreflectie te komen is kennis over het zelf, een ontwikkelde ik-ander differentiatie en een goed talig functioneren noodzakelijk (Delfos 2005). Bij jongeren met een stoornis in het autismespectrum is deze zelfreflectie minimaal. Hierdoor kunnen zij moeilijk benoemen hoe ze iets ervaren en betekenis hieraan geven. Dit heeft ook invloed op de kwaliteit van de sociale interactie. Het beeldende medium is visueel, concreet en tastbaar, wat de jongere kan helpen te laten zien wie hij of zij is zonder dit direct verbaal duidelijk te hoeven maken. Door uit te gaan van het analoge procesmodel (Smeijsters, 2008) is het ook niet altijd noodzakelijk om in verbale reflectie observaties met de jongere na te gaan en te bespreken. Ook wanneer een jongere weinig zelfinzicht heeft of zich moeilijk verbaal kan uiten, kan observatie plaatsvinden van de (non-verbale) analoge vormgeving. In het analoge procesmodel wordt uitgegaan van de analogie die bestaat tussen het beeldende medium en het kernzelf 3 van de jongere binnen de triade van het denken, voelen en handelen. De analogie betreft niet alleen de expressie van gevoelens en belevingen in het medium, maar ook gedrag, cognitie, interactie en communicatie in het beeldend medium dat (deels) overeen komt met symptomen die kenmerkend zijn voor een psychische stoornis (Smeijsters, 2008). In de vormgeving, materiaalbeleving en materiaalhantering 4 kan dus worden geobserveerd hoe iemand analoog aan het kernzelf denkt, voelt en handelt (Pènzes, 2010) De ontwikkeling van cognitieve vaardigheden, in het bijzonder de executieve functies, wordt zichtbaar in het handelen van de jongere. Binnen het beeldend werken wordt namelijk een beroep gedaan op het 1 Eclectisch: uit verschillende theorieën het meest passende (multimethodisch) gebruiken 2 Eclectisch: uit verschillende theorieën het meest passende (multimethodisch) gebruiken 3 Voor definiëring van het kernzelf wordt verwezen naar Damasio, A.R. (2009) 4 Binnen de materiaalhantering kan ook geobserveerd worden hoe de fijne motoriek is ontwikkeld. PRODUCT BEELDENDE THERAPIE Beeldend therapeutische observatie bij jongeren met mogelijk een autisme 1

2 bedenken van oplossingsstrategieën, het hanteren van materialen/technieken en planmatig of flexibel handelen. Mensen met een stoornis in het autismespectrum hebben een andere, vaak detailgerichte waarneming voortkomend uit een zwakke centrale coherentie (Vermeulen, 2003, Baron-Cohen 2009). Uit onderzoek naar verbeelding bij ASS (Craig en Baron-Cohen, 1999) is gebleken dat mensen met ASS vaker een realistische, niet denkbeeldige respons geven, en een minder gevarieerde, originele respons. Verbeelding en waarneming zijn inherent aan beeldend werken en worden zichtbaar in de manier waarop iemand vormgeeft. In de vormgeving en het vormgevingsproces kunnen rigide patronen of een systematische werkwijze zichtbaar worden. Mensen met ASS hebben vaker een voorkeur voor herhalende patronen en een concrete of exacte weergave (Vermeulen, 2003). De observatie vindt plaats in een open groep waar zowel individueel als groepsgericht wordt gewerkt. Omdat sprake is van beperkingen in de sociale interactie, wordt in groepsopdrachten geobserveerd hoe de Theory of Mind is ontwikkeld. De Theory of Mind (het inzicht dat menselijk gedrag wordt gestuurd door mentale toestanden zoals gevoelens, gedachten of intenties) is bij een stoornis in het autismespectrum onderontwikkeld (Baron-Cohen 2010, Delfos 2005). Hierdoor kan de jongere minder goed in staat zijn om betekenis te geven aan het gedrag van anderen en zo tot foutieve inzichten komen. Hierdoor kan iemand met ASS ook moeilijk het eigen handelen hierop afstemmen. Deze afstemming kan in groepsopdrachten gericht worden geobserveerd in de samenwerking, wederkerigheid en hoe de gerichtheid op de ander is. Binnen het beeldende medium bestaan talloze mogelijkheden vanuit het denken, voelen en handelen. Spontane verbale en non-verbale uitingen kunnen plaatsvinden, die aanvullende diagnostische informatie kunnen opleveren. Ook door de bredere focus op de persoon dan alleen een klacht- of symptoomgerichte visie (vanuit de DSM-IV criteria) en een meer procesgerichte manier van werken kunnen observaties aanvullend zijn (Smeijsters, 2005). Indicaties Jongeren waarbij vragen of onduidelijkheden bestaan rondom de (complexe) diagnostiek van ASS door differentiaaldiagnostiek of co-morbiditeit; Jongeren met mogelijke ASS waarvoor verfijning van de diagnostiek of procesdiagnostiek noodzakelijk wordt geacht; Jongeren met mogelijk ASS waarbij beeldend therapeutische observatie vanuit een handelingsen ervaringsgerichte, non-verbale invalshoek wenselijk is Mogelijk in combinatie met behandeladvies en eventuele indicatiestelling voor beeldende therapie. Contra-indicaties Wanneer de diagnostiek rond is en er alleen vraag is voor indicatiestelling of behandeladvies; Indien een jongere niet in een groep kan functioneren (door een te hoog angstniveau, agressief gedrag, zware depressie, acute manie of psychose); Jongeren met een IQ lager dan beneden gemiddeld niveau, omdat in de groepsobservatie van dit product niet uitgegaan wordt van een hierbij passend ontwikkelingsniveau. Doelen Zicht krijgen op de mogelijkheid tot symboliseren en de verbeelding van de jongere; Observeren welke mate van rigiditeit en structuur-/controlebehoefte bij de jongere aanwezig is; Het observeren van mogelijke detailwaarneming en detailgerichtheid; Observeren hoe de cognitieve vaardigheden van de jongere zijn (o.a. wat betreft het bedenken van oplossingsstrategieën, planmatig werken of het flexibel handelen); Observeren van mogelijke patronen of sterke voorkeuren in de vormgeving of het vormgevingsproces in het bijzonder t.a.v. voorkeuren voor realistische, geometrische of repetitieve vormgeving; Observeren of sprake is van concretisme5 op o.a. het gebied van taal, het generaliseren van de therapiesituatie, of in relatie tot de zelfreflectie; Observeren of de jongere in staat is tot zelfreflectie; kan de jongere (emotionele/ betekenisvolle) verbinding maken met zijn werk, kan de jongere wat en hoe hij heeft vormgegeven verwoorden en op zichzelf betrekken en op welke manier gebeurt dit; Observeren of de jongere in staat is emoties te herkennen bij zichzelf en bij anderen en of/hoe de jongere uiting geeft aan zijn emoties; Inzicht krijgen in de interactie tussen de jongere en de peergroup, het observeren van samenwerking, afstemming, wederkerigheid, gerichtheid op de ander; 5 Onder concretisme wordt verstaan de neiging om het abstracte in concrete voorstellingen te vatten. 2

3 Observeren van de fijn motorische ontwikkeling; Inventariseren van de competenties en kwaliteiten van de jongere. Indien van toepassing wordt behandeladvies gegeven en wordt de indicatiestelling voor de beeldende therapie beschreven. De observaties worden aan het einde van de observatieperiode in een verslag beschreven. Interventies Rol therapeut De therapeut stelt zich directief en sturend op in het aanbieden van de werkvormen en het materiaal. Een uitnodigende en steunende houding is belangrijk om de jongere te stimuleren zich te laten zien in het observatieproces. Dit kan zijn de keuze het werk wel of niet in de groep te verbaliseren of bij (verbale) weerstand uit te nodigen om in het beeldend werken te laten zien waar de jongere tegenaan loopt. Binnen de observatie worden verschillende therapeutische technieken en interventies zowel in het medium als verbaal ingezet, om te observeren hoe de jongere hierop reageert. Daarbij worden interventies zoveel mogelijk overwogen, waarbij ook het niet plegen van een interventie een belangrijke rol speelt. Bij een non-directieve houding van de therapeut, of een vrije opdracht, kan o.a. worden geobserveerd hoe de jongere reageert in minder gestructureerde situaties. Observaties kunnen worden benoemd, de ervaringen en keuzes van de jongere zelf kunnen worden verteld of toegelicht en er kan worden doorgevraagd op handelingen of gedane uitspraken. Het geobserveerde kan worden uitgediept of verhelderd door bv contrasteren (bv twee werkprocessen met elkaar te vergelijken) of uitvergroten (door van gereedschap te wisselen of het tegenoverstelde vragen te doen). Activiteit De verschillende typen werkvormen vullen elkaar aan en zijn alle vier belangrijk in relatie tot de gestelde observatiedoelen. Waar mogelijk wordt rekening gehouden met de opbouw van de observatieperiode door niet te starten met groepsgerichte werkvormen of complexere, meer persoonlijke werkvormen. Werkvormen gericht op het materiaal: hantering, beleving, keuze/voorkeur. De materiaalkeuze kan vrij zijn of vastgelegd, maar bij iedere werkvorm worden materialen gebruikt. In de werkvorm kan de focus liggen op materiaaleigenschappen (mate van structuur of onvoorspelbaarheid) en de beleving hiervan, materiaalexploratie (variatie, gebruik van verschillende gereedschappen) en materiaalhantering (kennis, vaardigheden, oppakken van instructies). Werkvormen gericht op eigen inbreng en eigen vormgeving. Met thema s uitnodigen tot eigen inbreng (bv je wens verbeelden, de 4 B s in een miniboekje). Bij deze werkvormen kan zelfonthulling ontlokt worden en daardoor meer zicht gekregen worden op het gevoelsleven van de jongere. Binnen de eigen vormgeving kan geobserveerd worden op welke wijze de jongere uiting hieraan geeft. Werkvormen gericht op de interactie. Er kan gevraagd worden in een tweetal in een schilderwerk naar elkaar toe te werken. Een groepsopdracht kan als groep of in twee teams uitgevoerd worden, met verbaal onderling overleg of juist zonder te praten. Werkvormen gericht op beeldspraak en symbolen. Een werkvorm kan geïntroduceerd worden met beeldspraak, of er kan gevraagd worden gebruik te maken van symbolen om bv eigenschappen van zichzelf of de gemoedstoestand vorm te geven (bv verbeeldt het weer in jezelf). In de praktijk kunnen binnen één werkvorm verschillende van deze aspecten aan bod komen. Een werkvorm omvat zowel potentiële observaties als potentiële interventies, zoals het aanreiken van gereedschappen (exploreren/controleren), de keuze of vergelijking tussen groot/klein werken, extra uitleg of ondersteuning over het materiaal of de techniek (behoefte aan voorbeeld), of het onverwacht aanbrengen van veranderingen (in de opdracht, het materiaal of de tijd). Ook buiten en met het medium wordt geobserveerd. Materiaal De therapeut beschikt over een breed scala aan materialen, zowel voor twee- als driedimensionaal werk. Het is handig te kunnen variëren in soortgelijk materiaal, om een eerdere observatie eventueel te toetsen. Klei; rood/wit en grof/fijn, kleigereedschap, planken, kommetjes voor water, schorten; 3

4 Verschillende formaten en diktes papier, waaronder A-4 en groter; Teken- en schildermateriaal, o.a. tekenpotloden, liniaal, verf, verschillende penselen; Krijt; oliepastel en softpastel; Drukpers, drukinkt, rollers, platen en papier (minimaal 200 grams). Randvoorwaarden De bevindingen worden binnen het multidisciplinair team uitgewisseld en besproken; De beeldend therapeut heeft een brede kennis van psychopathologie en basiskennis van differentiaaldiagnostiek; De beeldend therapeut heeft kennis van hoe de analogie zichtbaar kan worden in proces en product; Deelname van minimaal 4 sessies om observaties te kunnen funderen en zodat herhaling/patronen in beeld kunnen worden gebracht. Subtypen Gesloten groep, met mogelijkheid tot gestandaardiseerde observatie; Individuele observatie, waarbij observatie van de sociale interactie in de interactie met de therapeut zelf kan worden geobserveerd. Behandelduur en frequentie Wekelijkse groepssessie van 60 minuten. Observatieperiode van 3 tot 8 sessies, waarbij de duur afhankelijk is van setting en comorbiditeit. Eindtermen Van de observatieperiode wordt een verslag gemaakt waarin de observaties beschreven worden. Indien van toepassing worden het behandeladvies en/of de indicatiestelling voor de beeldende therapie beschreven. In de observatieperiode is duidelijk geworden: Of de jongere in staat is symbolen en beeldspraak te begrijpen en te gebruiken; Welke mate van rigiditeit, structuur- of controlebehoefte bij de jongere zijn geobserveerd; In hoeverre detailgerichtheid en detailwaarneming worden geobserveerd; Hoe de cognitieve vaardigheden van de jongere zijn (o.a.) wat betreft het bedenken van oplossingsstrategieën, planmatig werken of het flexibel handelen binnen het vormgevingsproces; Of voorkeur voor geometrische vormen of systematische werkwijze binnen de vormgeving of het vormgevingsproces worden geobserveerd; Of de jongere is staat is de therapiesituatie te generaliseren of te vergelijken met situaties uit het dagelijks leven; Of de jongere (emotionele/ betekenisvolle) verbinding kan maken met zijn werk; is de jongere in staat is tot zelfreflectie, kan de jongere hoe en wat hij heeft vormgegeven verwoorden en op zichzelf betrekken en op welke manier gebeurt dit; Of de jongere in staat is emoties te herkennen bij zichzelf en bij anderen en of/hoe de jongere uiting geeft aan zijn emoties binnen de vormgeving, materiaalhantering/-beleving of verbaal; Hoe de jongere zich gedraagt in interactie met de peergroup m.b.t. samenwerking, afstemming, wederkerigheid, gerichtheid op de ander; Hoe de ontwikkeling van de fijne motoriek van de jongere is, zichtbaar in de materiaalhantering; Welke competenties de jongere heeft; Welke overige opvallende observaties zijn gedaan. Literatuur Baron-Cohen, S. (2009). Autisme en Asperger-syndroom: de stand van zaken. Amsterdam: Uitgeverij Nieuwezijds Craig, J & Baron-Cohen, S. (1999), Creativity and imagination in autism and Asperger syndrome. Journal of Autism and Developmental Disorders, 29, Delfos, M. F. (2005). Een vreemde wereld. Amsterdam: Uitgeverij SWP. Damasio, A.R. (2009). Ik voel dus ik ben. Amsterdam: Wereldbibliotheek. Evans, K and Dubowski, J. (2001). Art Therapy with children in the autistic spectrum. London: Jessica Kingsley Publishers. Pénzes, I. (2010). Analogie in beeldende therapie. Heerlen: Hogeschool Zuyd KenVaK. Smeijsters, H. (2008). Handboek Creatieve therapie. Bussum: Uitgeverij Coutinho. Verhulst, F.C. & Verheij, F. (2003). Kinder - en Jeugdpsychiatrie. Psychopathologie. Assen: Van Gorcum. 4

5 Vermeulen, P. (2003). Dialogica. Berchem: EPO Dit product is consensus based geworden met dank aan; Sanne van der Kolm, Claartje Boissevain, Wytske van de Wege, Darja van Alten en Ans Pieters. 5

De ervaringen met doen alsof van volwassenen met ASS en NT-partners

De ervaringen met doen alsof van volwassenen met ASS en NT-partners De ervaringen met doen alsof van volwassenen met ASS en NT-partners Een kwalitatief onderzoek naar Dramatherapie Rik Koot rik.koot@zuyd.nl Presentatie Introductie Methode Resultaten Discussie Introductie

Nadere informatie

Vorming AUTISMESPECTRUM- STOORNIS

Vorming AUTISMESPECTRUM- STOORNIS Vorming AUTISMESPECTRUM- STOORNIS Bart Lenaerts Jorinde Dewaelheyns 6 december 2010 Wat mag je verwachten? Wat is autisme? Het stellen van de diagnose Wie? Hoe? Triade van stoornissen Autisme = anders

Nadere informatie

FVB, Federatie Vaktherapeutische Beroepen

FVB, Federatie Vaktherapeutische Beroepen FVB 1 2007 PRODUCTEN IN BEELD Beschrijvingen van vraag-aanbod-combinaties in vaktherapie FVB, Federatie Vaktherapeutische Beroepen 2 Copyright 2007 FVB, Federatie Vaktherapeutische Beroepen Inleiding Publicatie

Nadere informatie

Creativiteit & Creatieve therapie. Prof. dr. Henk Smeijsters Hoofd Onderzoek KenVaK

Creativiteit & Creatieve therapie. Prof. dr. Henk Smeijsters Hoofd Onderzoek KenVaK Creativiteit & Creatieve therapie Prof. dr. Henk Smeijsters Hoofd Onderzoek KenVaK Invalshoeken Creatief proces Kunstanaloog proces Zelf-actualiserend proces Analoog proces Creatief proces Behoeftenhiërarchie

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij autisme

Cognitieve gedragstherapie bij autisme Cognitieve gedragstherapie bij autisme Caroline Schuurman, gz-psycholoog Centrum Autisme Rivierduinen Nieuwe ontwikkelingen in de behandeling van autisme bij volwassenen Utrecht, 14 juni 2011 CGT bij autisme

Nadere informatie

DSM IV interview. Semi-gestructureerd anamnestisch interview ter beoordeling of er sprake is van een autismespectrumstoornis.

DSM IV interview. Semi-gestructureerd anamnestisch interview ter beoordeling of er sprake is van een autismespectrumstoornis. DSM IV interview Semi-gestructureerd anamnestisch interview ter beoordeling of er sprake is van een autismespectrumstoornis. A.A. Spek Klinisch psycholoog Centrum Autisme Volwassenen GGZ Eindhoven Wanneer

Nadere informatie

Seksualiteit en ASS. Presentatie symposium pleegzorg 19 juni 2014. presentatie symposium pleegzorg

Seksualiteit en ASS. Presentatie symposium pleegzorg 19 juni 2014. presentatie symposium pleegzorg Seksualiteit en ASS Presentatie symposium pleegzorg 19 juni 2014 programma Opfrissen van informatie over ASS (heel kort het spectrum toelichten). ASS en seksualiteit belichten. Seksuele en relationele

Nadere informatie

Deel VI Verstandelijke beperking en autisme

Deel VI Verstandelijke beperking en autisme Deel VI Inleiding Wat zijn de mogelijkheden van EMDR voor cliënten met een verstandelijke beperking en voor cliënten met een autismespectrumstoornis (ASS)? De combinatie van deze twee in een en hetzelfde

Nadere informatie

Van Hé, hier ben ik tot Ha, daar ben jij

Van Hé, hier ben ik tot Ha, daar ben jij Van Hé, hier ben ik tot Ha, daar ben jij Floortime: ontwikkelingsgerichte therapie, met ouders en het jonge kind aan het werk Jo Wellens, kinder- en jeugdpsychiater & Ilse Vansant, psycholoog afdeling

Nadere informatie

Two roads diverged in a wood, and I- I took the one less traveled by, And that has made all the difference.

Two roads diverged in a wood, and I- I took the one less traveled by, And that has made all the difference. Two roads diverged in a wood, and I- I took the one less traveled by, And that has made all the difference. Robert Frost Mountain interval.(fragment uit het gedicht The road not taken). Autigym of. een

Nadere informatie

Diagnostiek en onderzoek naar autisme bij dubbele diagnose. Annette Bonebakker, PhD, klinisch neuropsycholoog CENTRUM DUBBELE PROBLEMATIEK DEN HAAG

Diagnostiek en onderzoek naar autisme bij dubbele diagnose. Annette Bonebakker, PhD, klinisch neuropsycholoog CENTRUM DUBBELE PROBLEMATIEK DEN HAAG Diagnostiek en onderzoek naar autisme bij dubbele diagnose Annette Bonebakker, PhD, klinisch neuropsycholoog CENTRUM DUBBELE PROBLEMATIEK DEN HAAG 1 Autisme spectrum stoornissen Waarom dit onderwerp? Diagnostiek

Nadere informatie

Welkom. DGM en Autisme. Esther van Efferen-Wiersma. Presentatie door

Welkom. DGM en Autisme. Esther van Efferen-Wiersma. Presentatie door Welkom DGM en Autisme Presentatie door Esther van Efferen-Wiersma Inhoud Autisme: recente ontwikkelingen Van beperkingen naar (onderwijs)behoeften DGM en autisme Hulpmiddelen en materialen Vragen? Autisme?

Nadere informatie

www.hildedeclercq.be hilde_de_clercq@telenet.be

www.hildedeclercq.be hilde_de_clercq@telenet.be 1 Pervasieve Ontwikkelingsstoornis Spel en Verbeelding Taal en Communicatie Emoties Seksualiteit en Relatievorming Eten Slapen Zindelijk worden Zelfredzaamheid of Algemene Dagelijkse leefvaardigheden 2

Nadere informatie

Integrale lichaamsmassage

Integrale lichaamsmassage Integrale lichaamsmassage Eindtermen theorie: - De therapeut heeft kennis van anatomie/fysiologie en pathologie m.b.t. Integrale lichaamsmassage; - De therapeut is zich ervan bewust dat een massage behandeling

Nadere informatie

1. Gedrag. Au3sme. UMCG Publiekslezing Au3sme. Els M.A. Blijd- Hoogewys. Overzicht presenta3e. Wat is au3sme? Drie probleemgebieden

1. Gedrag. Au3sme. UMCG Publiekslezing Au3sme. Els M.A. Blijd- Hoogewys. Overzicht presenta3e. Wat is au3sme? Drie probleemgebieden Au3sme dr. Behandelcoördinator Au3sme Team Noord Nederland Overzicht presenta3e Wat is au3sme? naar Morton & Frith, 1995 1. Gedrag 2. Biologie 3. Cogni3e 4. Diagnose 5. Behandeling genen, hersengebieden

Nadere informatie

EENDAAGSE GROEPSPSYCHOTHERAPEUTISCHE DAGBEHANDELING

EENDAAGSE GROEPSPSYCHOTHERAPEUTISCHE DAGBEHANDELING 1 2 EENDAAGSE GROEPSPSYCHOTHERAPEUTISCHE DAGBEHANDELING 3 INFORMATIE OVER PSYMENS PsyMens is een kleinschalige GGZ instelling met vestigingen in Utrecht, Nieuwegein, Woerden en Amersfoort. Wij bieden een

Nadere informatie

GEWOON ANDERS ASS BIJ JONGE KINDEREN. AutismeTeam Noord-Nederland, Jonx Lentis

GEWOON ANDERS ASS BIJ JONGE KINDEREN. AutismeTeam Noord-Nederland, Jonx Lentis GEWOON ANDERS ASS BIJ JONGE KINDEREN AutismeTeam Noord-Nederland, Jonx Lentis Programma Even voorstellen Wat is autisme? Vroege signalen bij autismespectrumstoornissen De eerste stap richting onderzoek

Nadere informatie

Late fouten in het taalbegrip van kinderen

Late fouten in het taalbegrip van kinderen 1 Late fouten in het taalbegrip van kinderen Petra Hendriks Hoogleraar Semantiek en Cognitie Center for Language and Cognition Groningen Rijksuniversiteit Groningen 2 De misvatting Actief versus passief

Nadere informatie

Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld?

Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld? Voor wie zijn de kind-jongere trainingen bedoeld? - Normaal begaafde kinderen van 4 tot 13 jaar, woonachtig in de regio Gelderland-Zuid, die in hun gedrag signalen afgeven die mogelijk duiden op een problematische

Nadere informatie

Welkom. DGM en Autisme. Esther van Efferen-Wiersma. Presentatie door

Welkom. DGM en Autisme. Esther van Efferen-Wiersma. Presentatie door Welkom DGM en Autisme Presentatie door Esther van Efferen-Wiersma Inhoud DGM en autisme? Autisme: recente ontwikkelingen Van beperkingen naar (onderwijs)behoeften DGM en autisme! Vragen? DGM en Autisme?

Nadere informatie

Toepassing van mindfulness in het ziekenhuis

Toepassing van mindfulness in het ziekenhuis Toepassing van mindfulness in het ziekenhuis Een pleidooi voor kortdurende interventies met duurzaam effect Willem Fonteijn Medische Psychologie Catharina Ziekenhuis, Eindhoven Een vorm van cognitieve

Nadere informatie

therapieën [ therapie voor positieve gedragsverandering ]

therapieën [ therapie voor positieve gedragsverandering ] therapieën [ therapie voor positieve gedragsverandering ] In het noorden en oosten van Nederland behandelen en begeleiden wij kinderen, jongeren en volwassenen met een licht verstandelijke beperking. Therapieën

Nadere informatie

Het syndroom van Down en autisme duel of dual? Yvette Dijkxhoorn

Het syndroom van Down en autisme duel of dual? Yvette Dijkxhoorn Het syndroom van Down en autisme duel of dual? Yvette Dijkxhoorn Diagnostiek 1. Screening 2. Individueel descriptieve diagnostiek 3. Begeleiding en Behandeling Autismespectrumstoornissen VROEGE ONTWIKKELING

Nadere informatie

Informatie betreffende relatietherapie aan paren met een partner met het syndroom van Asperger

Informatie betreffende relatietherapie aan paren met een partner met het syndroom van Asperger Informatie betreffende relatietherapie aan paren met een partner met het syndroom van Asperger Dr. Martine F. Delfos Beknopte notitie op verzoek van Dr. Kan, voorzitter zorgprogramma volwassenen met autisme,

Nadere informatie

Developmental Coordination Disorder. Miriam Verstegen Kinderrevalidatiearts

Developmental Coordination Disorder. Miriam Verstegen Kinderrevalidatiearts Developmental Coordination Disorder Miriam Verstegen Kinderrevalidatiearts 11-06-2015 Inhoud Developmental Coordination Disorder Criteria Kenmerken Comorbiditeiten Pathofysiologie Behandeling Prognose

Nadere informatie

AUTISME EN CONFLICTHANTERING. Anneke E. Eenhoorn

AUTISME EN CONFLICTHANTERING. Anneke E. Eenhoorn AUTISME EN CONFLICTHANTERING Anneke E. Eenhoorn UITGANGSPUNT UITGANGSPUNT DRIE VOORBEELDEN Rosa van 8 jaar. Na een ogenschijnlijk gewone dag op school, haalt ze fel uit Mike van 11 jaar. Na een kleine

Nadere informatie

Bijlage 25: Autismespectrumstoornis in DSM-5 (voorlopige Nederlandse vertaling) 1

Bijlage 25: Autismespectrumstoornis in DSM-5 (voorlopige Nederlandse vertaling) 1 Bijlage 25: Autismespectrumstoornis in DSM-5 (voorlopige Nederlandse vertaling) 1 Moet voldoen aan de criteria A, B, C en D A. Aanhoudende tekorten in sociale communicatie en sociale interactie in meerdere

Nadere informatie

Autisme (ASS) begeleiding of aansturing? Platformdag Passend Onderwijs 3 december 2015 Chul Joo Ro

Autisme (ASS) begeleiding of aansturing? Platformdag Passend Onderwijs 3 december 2015 Chul Joo Ro Autisme (ASS) begeleiding of aansturing? Platformdag Passend Onderwijs 3 december 2015 Chul Joo Ro Voorzet Voorzet is gespecialiseerd in het begeleiden van mensen met autisme sinds 1994. Is actief in Noord

Nadere informatie

Yvette Dijkxhoorn, Autisme en Bewegen

Yvette Dijkxhoorn, Autisme en Bewegen Yvette Dijkxhoorn, Autisme en Bewegen De autismespectrumstoornissen - Kwalitatieve stoornissen in de sociale interactie - Kwalitatieve stoornissen in de communicatie - Kwalitatieve stoornissen in het verbeeldingsvermogen

Nadere informatie

Ammerensia van Dokkum (2011)

Ammerensia van Dokkum (2011) Van overleven naar leven (consensus based product) Individuele ontwikkelingsgerichte muziektherapie voor volwassen psychiatrische cliënten met autonomieproblematiek Ammerensia van Dokkum (2011) Zorgprogramma

Nadere informatie

Psychiatrie. Therapieprogramma. www.catharinaziekenhuis.nl

Psychiatrie. Therapieprogramma. www.catharinaziekenhuis.nl Psychiatrie Therapieprogramma www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Het therapieprogramma... 3 Waarom groepstherapie?... 3 De groepsindeling... 4 De observatiegroep... 4 De behandelgroep... 4 Werkwijze therapeuten...

Nadere informatie

Programma deel 1. Wat is autisme? Gedrag Modellen Visualiseren

Programma deel 1. Wat is autisme? Gedrag Modellen Visualiseren Leerthema 6 ASS Programma deel 1 Wat is autisme? Gedrag Modellen Visualiseren De regels van Matthijs ASS Prevalentie 1% (gezondheidsraad 2009) 1 op 5 ook verstandelijke beperking Jongens en meisjes Gemiddelde

Nadere informatie

DSM IV interview. Semi-gestructureerd anamnestisch interview ter beoordeling of er sprake is van een autismespectrumstoornis.

DSM IV interview. Semi-gestructureerd anamnestisch interview ter beoordeling of er sprake is van een autismespectrumstoornis. DSM IV interview Semi-gestructureerd anamnestisch interview ter beoordeling of er sprake is van een autismespectrumstoornis. A.A. Spek Klinisch psycholoog Centrum Autisme Volwassenen GGZ Eindhoven Wanneer

Nadere informatie

Accare. Dr. C. Blijd PREVENTIE EN VROEG INTERVENTIE

Accare. Dr. C. Blijd PREVENTIE EN VROEG INTERVENTIE PREVENTIE EN VROEG INTERVENTIE Forensische Jeugd- en orthopsychiatrie Dr. C. Blijd hoofd behandelzaken en (forensisch kinderen jeugdpsychiater bij Forensische Jeugd- en orthopsychiatrie Groningen ( Stichting

Nadere informatie

Asperger en werk. Een dynamisch duo

Asperger en werk. Een dynamisch duo Asperger en werk Een dynamisch duo Natalie van Berkel Module Onderzoeksvaardigheden Stoornis van Asperger Kwalitatieve beperkingen in de sociale interactie, zoals blijkt uit ten minste 2 van de volgende:

Nadere informatie

Vaardighedentoets (Portfolio) gezondheidszorgpsycholoog diagnostiek en indicatiestelling (volwassenen en ouderen)

Vaardighedentoets (Portfolio) gezondheidszorgpsycholoog diagnostiek en indicatiestelling (volwassenen en ouderen) Vaardighedentoets (Portfolio) gezondheidszorgpsycholoog diagnostiek en indicatiestelling (volwassenen en ouderen) Doelstelling De volgende twee Kerncompetenties en vaardigheden in de Regeling periodieke

Nadere informatie

Oolgaardt lezing 28 November 2006 Ze kunnen het wel, maar ze

Oolgaardt lezing 28 November 2006 Ze kunnen het wel, maar ze Oolgaardt lezing 28 November 2006 Ze kunnen het wel, maar ze doen het niet Sociaal emotionele vermogens van normaal intelligente kinderen met autisme spectrum stoornissen (ASS) Sander Begeer (Vrije Universiteit,

Nadere informatie

Therapie met hulp van paarden: een experience-based praktijk? Equine Assisted Therapy: an experience-based practice?

Therapie met hulp van paarden: een experience-based praktijk? Equine Assisted Therapy: an experience-based practice? Therapie met hulp van paarden: een experience-based praktijk? Equine Assisted Therapy: an experience-based practice? Lisan Hofman Rijksuniversiteit Groningen Stichting ZorgPK s Presentatie Aanleiding Doel-

Nadere informatie

Omgaan met verschillen, passend onderwijzen!

Omgaan met verschillen, passend onderwijzen! Omgaan met verschillen, passend onderwijzen! Gedrag in de klas Labelen ASS en ADHD, waar denk je aan? Geef me de Vijf (Colette de Bruin) De methode heeft als uitgangspunt dat mensen met een autistische

Nadere informatie

De plaats van neuropsychologisch onderzoek binnen het diagnostisch proces

De plaats van neuropsychologisch onderzoek binnen het diagnostisch proces De plaats van neuropsychologisch onderzoek binnen het diagnostisch proces Werkgroep: Audrey Mol, Ilse Noens, Annelies Spek, Cathelijne Tesink, Jan-Pieter Teunisse Inhoud NPO en differentiaal diagnostiek

Nadere informatie

Ontwikkeling van een arbeidsidentiteit bij mensen met een autisme spectrum stoornis

Ontwikkeling van een arbeidsidentiteit bij mensen met een autisme spectrum stoornis Ontwikkeling van een arbeidsidentiteit bij mensen met een autisme spectrum stoornis Diana Rodenburg d.rodenburg@leokannerhuis.nl Copyright Dr. Leo Kannerhuis Visie en missie Het Dr. Leo Kannerhuis is een

Nadere informatie

Praktisch Mentaliseren

Praktisch Mentaliseren Praktisch Mentaliseren Gieke Free SPV Mary Kwint GZ-psycholoog FACT 4 persoonlijkheidsstoornissen Indeling Oefening Definitie Hechting Modi van functioneren Videofragmenten Mentaliserende interventies

Nadere informatie

Autisme als contextblindheid

Autisme als contextblindheid Leerlingen met autisme in het secundair onderwijs Autisme Limburg 18 oktober 2011 KobeVanroy Autisme Centraal, Gent Autisme als contextblindheid P. Vermeulen, 2009 Autisme: prevalentie 2010 Autisme Centraal

Nadere informatie

Autisme begeleiding of aansturing? Workshop Platformdag gehandicapten 9 april 2015 Chul Joo Ro

Autisme begeleiding of aansturing? Workshop Platformdag gehandicapten 9 april 2015 Chul Joo Ro Autisme begeleiding of aansturing? Workshop Platformdag gehandicapten 9 april 2015 Chul Joo Ro Voorzet Voorzet is gespecialiseerd in het begeleiden van mensen met autisme sinds 1994. Actief in Noord en

Nadere informatie

de Kunsten van het Leven Programma

de Kunsten van het Leven Programma ^ de Kunsten van het Leven Programma 1 n o v e m b e r 2 0 0 8 9.30 16.30 uur. Opleiding CT-Amersfoort Hooglandseweg-Noord 140 Amersfoort. 09.30-10.00 uur Ontvangst 10.00-10.45 uur Inleiding Henk Smeijsters

Nadere informatie

Stemmingsstoornissen. Van DSM-IV-TR naar DSM-5. Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut

Stemmingsstoornissen. Van DSM-IV-TR naar DSM-5. Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut Stemmingsstoornissen Van DSM-IV-TR naar DSM-5 Johan van Dijk, klinisch psycholoog-psychotherapeut Max Güldner, klinisch psycholoog-psychotherapeut Inhoud Veranderingen in de DSM-5 Nieuwe classificaties

Nadere informatie

Doen bij Depressie. Module 2 voor cognitief beperkte cliënten Fase 4 - Behandelen

Doen bij Depressie. Module 2 voor cognitief beperkte cliënten Fase 4 - Behandelen Bijlage 7 Doen bij Depressie Module 2 voor cognitief beperkte cliënten Fase 4 - Behandelen Leidraad voor individuele ondersteuning en mediatieve therapie bij depressieve cliënten met ernstige cognitieve

Nadere informatie

Autisme en rekenproblemen 6 december 2011. Anke Van Acker

Autisme en rekenproblemen 6 december 2011. Anke Van Acker Autisme en rekenproblemen 6 december 2011 Anke Van Acker Onderzoekpiet heeft een onderzoek afgenomen over chocolade Aan 100 kindjes vroeg hij of ze graag bruine of witte chocolade kregen. Op de vraag of

Nadere informatie

23 oktober 2013 1. Wat betekent autisme voor jou? Waaraan denk je spontaan? Vroeger hoorde je daar toch niet zoveel over?

23 oktober 2013 1. Wat betekent autisme voor jou? Waaraan denk je spontaan? Vroeger hoorde je daar toch niet zoveel over? Vroeger hoorde je daar toch niet zoveel over? Tegenwoordig heeft iedereen wel een etiketje! Hebben we dat niet allemaal een beetje? Als je niks hebt, is het precies al abnormaal! Mijn kind heeft (net)

Nadere informatie

Verstandelijke beperkingen

Verstandelijke beperkingen 11 2 Verstandelijke beperkingen 2.1 Definitie 12 2.1.1 Denken 12 2.1.2 Vaardigheden 12 2.1.3 Vroegtijdig en levenslang aanwezig 13 2.2 Enkele belangrijke overwegingen 13 2.3 Ernst van verstandelijke beperking

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Pouw, Lucinda Title: Emotion regulation in children with Autism Spectrum Disorder

Nadere informatie

De leerkracht als coach

De leerkracht als coach De leerkracht als coach Leerkrachtvaardigheden voor zelfverantwoordelijk leren Leren is een intern proces dat in het hoofd van het kind plaatsvindt. Hoe kun je als leerkracht doordringen tot de subjectieve

Nadere informatie

Vrouwen met ASS, bijzondere vrouwen. Annelies Spek Klinisch psycholoog / senior onderzoeker GGZ Eindhoven

Vrouwen met ASS, bijzondere vrouwen. Annelies Spek Klinisch psycholoog / senior onderzoeker GGZ Eindhoven Vrouwen met ASS, bijzondere vrouwen Annelies Spek Klinisch psycholoog / senior onderzoeker GGZ Eindhoven Structuur Inleiding (prevalentie, DSM 5) ASS bij jongens/meisjes ASS bij mannen/vrouwen Levensgebieden

Nadere informatie

Autisme en het gezin. Guus van Voorst

Autisme en het gezin. Guus van Voorst Autisme en het gezin Guus van Voorst Introductie Guus van Voorst, klinisch psycholoog, neuropsycholoog, hoofdbehandelaar van een expertise centrum voor autisme voor (jong) volwassenen: kliniek, deeltijdbehandeling,

Nadere informatie

Welkom! Bij de kennismaking met Acceptance and Commitment Therapy (ACT)

Welkom! Bij de kennismaking met Acceptance and Commitment Therapy (ACT) Welkom! Bij de kennismaking met Acceptance and Commitment Therapy (ACT) Even mezelf voorstellen Boeken - Jansen, G.: Denk wat je wilt, doe wat je droomt - Jansen, G.: Leef! - Jansen, G.: Laat los: ruimte

Nadere informatie

Vergelijking Psychomotorische Therapie en Dans&Bewegingstherapie

Vergelijking Psychomotorische Therapie en Dans&Bewegingstherapie Vergelijking Psychomotorische Therapie en Dans&Bewegingstherapie Een kwalitatief praktijkgericht ontwikkelingsonderzoek naar verschillen en overeenkomsten PMT en DBT Nanon Janssen Inleiding naamgeving

Nadere informatie

Proudy. Praktijk voor psychomotorishe kindertherapie

Proudy. Praktijk voor psychomotorishe kindertherapie Proudy Praktijk voor psychomotorishe kindertherapie Wat is psychomotorische kindertherapie? Pmkt is een vorm van kindertherapie bedoeld voor kinderen die vast lopen in hun ontwikkeling en dat in hun gedrag

Nadere informatie

congres Hoe autisme werkt! een voorzet op succesfactoren www.voorzet.nl dinsdag 4 juni 2013

congres Hoe autisme werkt! een voorzet op succesfactoren www.voorzet.nl dinsdag 4 juni 2013 congres Hoe autisme werkt! een voorzet op succesfactoren dinsdag 4 juni 2013 www.voorzet.nl Programma congres 4 juni 2013 10.00-10.05 Opening Dagvoorzitter Dhr. Karel Bootsman Arbeidsdeskundige bij TATA

Nadere informatie

Inleiding: Autisme in de volwassenheid

Inleiding: Autisme in de volwassenheid Nieuwe ontwikkelingen in de behandeling van autisme bij volwassenen 14-06-2011 Inleiding: Autisme in de volwassenheid Ina van Berckelaer-Onnes Universiteit Leiden Gezondheidsraad 2009 Autismespectrumstoornissen:

Nadere informatie

Logopedie in het cluster 4 onderwijs

Logopedie in het cluster 4 onderwijs Logopedie in het cluster 4 onderwijs mw. E. Cox MA (NVLF) mw. E. Kunst-Verberne (NVLF) mw. M. Schulte (NVLF) dhr. R. Nannes (NVLF) 2 Aanleiding position statement Dit position statement richt zich op de

Nadere informatie

Foetaal Alcohol Syndroom: Een ondergediagnosticeerde en voorkombare aandoening. Pieter Jelle Vuijk, neuropsycholoog STAP 23 september

Foetaal Alcohol Syndroom: Een ondergediagnosticeerde en voorkombare aandoening. Pieter Jelle Vuijk, neuropsycholoog STAP 23 september Foetaal Alcohol Syndroom: Een ondergediagnosticeerde en voorkombare aandoening Pieter Jelle Vuijk, neuropsycholoog STAP 23 september Indeling presentatie Inleiding FASD: o.a. voorkomen, diagnostiek, gedragskenmerken

Nadere informatie

1. Inleiding tot The Assessment of Basic Language and Learning Skills: The ABLLS-R. James W. Partington

1. Inleiding tot The Assessment of Basic Language and Learning Skills: The ABLLS-R. James W. Partington 1. Inleiding tot The Assessment of Basic Language and Learning Skills: The ABLLS-R. James W. Partington 2. Autisme: Kwalitatieve verschillen op 3 gebieden: taalvaardigheden, sociale vaardigheden en beperkte/

Nadere informatie

Dementie per leeftijdscategorie 6-1-2010. Dementie Dementiesyndroom. = ontgeesting. Omvang dementie in Nederland. Matthieu Berenbroek

Dementie per leeftijdscategorie 6-1-2010. Dementie Dementiesyndroom. = ontgeesting. Omvang dementie in Nederland. Matthieu Berenbroek Dementie Dementiesyndroom de-mens = ontgeesting Matthieu Berenbroek Fontys Hogeschool Verpleegkunde Omvang dementie in Nederland 2005 180.000 / 190.000 dementerenden 2050 400.000 dementerenden Bron CBO

Nadere informatie

Hersenstichting Nederland. Autismespectrumstoornissen

Hersenstichting Nederland. Autismespectrumstoornissen Hersenstichting Nederland Autismespectrumstoornissen 1 Autismespectrumstoornissen Een autismespectrumstoornis (ASS) is een ontwikkelingsstoornis waarbij de informatieverwerking in de hersenen verstoord

Nadere informatie

Informatie boekje CO-OP benadering

Informatie boekje CO-OP benadering Informatie boekje CO-OP benadering Cognitive Orientation to daily Occupational Performance Heerlen, 2013 Dit informatieboekje is tot stand gekomen op vraag van therapeuten, ouders, partners en andere betrokkenen.

Nadere informatie

DIRECT, DICHTBIJ EN DOELTREFFEND

DIRECT, DICHTBIJ EN DOELTREFFEND DIRECT, DICHTBIJ EN DOELTREFFEND Een no-nonsense benadering vormgegeven door gedreven en erkende professionals DIRECT, DICHTBIJ EN DOELTREFFEND Hoofdlocatie: Oostwaarts 5 E,2711 BA Zoetermeer Telefoonnummer:

Nadere informatie

Masterclass: Lichaamswijsheid herkennen en toepassen

Masterclass: Lichaamswijsheid herkennen en toepassen Masterclass: Lichaamswijsheid herkennen en toepassen Zesdaagse, geaccrediteerde Masterclass o.l.v. Annet van Laar, voor psychologen, trainers, coaches en therapeuten. Start: 14 februari 2014 Introductieworkshop:

Nadere informatie

het neuropsychologisch denkkader binnen een schoolsetting Claudia König Klinisch psycholoog, RCKJP

het neuropsychologisch denkkader binnen een schoolsetting Claudia König Klinisch psycholoog, RCKJP het neuropsychologisch denkkader binnen een schoolsetting Claudia König Klinisch psycholoog, RCKJP 15-03-2013 Inhoud Het neuropsychologisch denkkader De schoolsetting Ter ondersteuning bij het kind met

Nadere informatie

Psychogeriatrie of gerontopsychiatrie.

Psychogeriatrie of gerontopsychiatrie. Psychogeriatrie of gerontopsychiatrie. Psychogeriatrie : geneeskunde cognitieve beperkingen Gerontopsychiatrie psychiatrische ziekenhuizen - curatief Bedenkingen Binnen gerontopsychiatrie goede balans

Nadere informatie

Verbindingsactietraining

Verbindingsactietraining Verbindingsactietraining Vaardigheden Open vragen stellen Luisteren Samenvatten Doorvragen Herformuleren Lichaamstaal laten zien Afkoelen Stappen Werkafspraken Vertellen Voelen Willen Samen Oplossen Afspraken

Nadere informatie

Training Omgaan met Agressie en Geweld

Training Omgaan met Agressie en Geweld Training Omgaan met Agressie en Geweld 2011 Inleiding In veel beroepen worden werknemers geconfronteerd met grensoverschrijdend gedrag, waaronder agressie. Agressie wordt door medewerkers over het algemeen

Nadere informatie

MAAK ER WAT VAN. Gedragstraining voor leerlingen praktijkonderwijs

MAAK ER WAT VAN. Gedragstraining voor leerlingen praktijkonderwijs MAAK ER WAT VAN Gedragstraining voor leerlingen praktijkonderwijs Samenvatting Binnen het praktijkonderwijs aan licht verstandelijk gehandicapte jongeren is behoefte aan een doel- en resultaatgerichte

Nadere informatie

Psychisch functioneren bij het syndroom van Noonan

Psychisch functioneren bij het syndroom van Noonan Psychisch functioneren bij het syndroom van Noonan drs. Ellen Wingbermühle GZ psycholoog / neuropsycholoog GGZ Noord- en Midden-Limburg Contactdag 29 september 2007 Stichting Noonan Syndroom 1 Inhoud Introductie

Nadere informatie

Beeldend werken: De lijn van het zijn.

Beeldend werken: De lijn van het zijn. Beeldend werken: De lijn van het zijn. Open atelier, een ontmoeting op ervaringsniveau. In het werken met vellen papier of delen er van, met nabijheid of afstand, met figuur en achtergrond, met punten

Nadere informatie

Executieve functies en emotieregulatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven

Executieve functies en emotieregulatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven Executieve functies en emotieregulatie Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven Inhoud 1. Executieve functies en emotieregulatie 2. Rol van opvoeding

Nadere informatie

1 Wat is autismespectrumstoornis?

1 Wat is autismespectrumstoornis? 1.1 1 Wat is autismespectrumstoornis? Autismespectrumstoornis is een ontwikkelingsstoornis, dat betekent dat het een aangeboren probleem is en het is tevens een stoornis die blijvend is. De manier waarop

Nadere informatie

Autisme voor beginners. www.psysense.be

Autisme voor beginners. www.psysense.be Autisme voor beginners www.psysense.be Oorzaak? Autisme = handicap Stoornis in functioneren van de hersenen Neurologische (biologische )stoornis andere ontwikkeling laatste theorie (augu 2014: teveel synapsen!

Nadere informatie

Groepsbehandeling voor jongeren met een depressieve stoornis en

Groepsbehandeling voor jongeren met een depressieve stoornis en Groepsbehandeling voor jongeren met een depressieve stoornis en comorbiditeit ASS 10/05/2012 Dr. Corine Faché Lemke Leyman UCKJA Waarom een groepsbehandeling Het belang van peers Het leren van elkaar,

Nadere informatie

deeltijdbehandeling voor jongeren met ASS van 12 jaar en ouder verder met autisme dr. leo kannerhuis locatie Nijmegen

deeltijdbehandeling voor jongeren met ASS van 12 jaar en ouder verder met autisme dr. leo kannerhuis locatie Nijmegen deeltijdbehandeling voor jongeren met ASS van 12 jaar en ouder locatie Nijmegen informatie voor jongeren, ouders en verwijzers september 2013 centrum voor autisme dr. leo kannerhuis verder met autisme

Nadere informatie

Het enige middel dat je in het werken met mensen hebt, is jezelf.

Het enige middel dat je in het werken met mensen hebt, is jezelf. Het enige middel dat je in het werken met mensen hebt, is jezelf. I. Autisme en verstandelijke beperking Het verschil Peter Vermeulen zei ooit in een vorming (1999) dat een verstandelijke beperking gelijk

Nadere informatie

Masterclass: Lichaamswijsheid herkennen en toepassen

Masterclass: Lichaamswijsheid herkennen en toepassen Masterclass: Lichaamswijsheid herkennen en toepassen Zesdaagse, geaccrediteerde Masterclass voor psychologen, trainers, coaches en therapeuten. Start 30 maart 2012 Open Avond: 6 maart a.s. WAAROM EEN MASTERCLASS

Nadere informatie

Activiteitenbeleid 2013

Activiteitenbeleid 2013 Inhoudsopgave Hoofdstuk 1: Hoofdstuk 2: Hoofdstuk 3: Hoofdstuk 4: Hoofdstuk 5: Hoofdstuk 6: Pedagogisch beleid TintelTuin De 6 competenties Visie Activiteitenbeleid binnen het (dag)programma Laat zien

Nadere informatie

Sociale Interpretatie Test en Lees de Ogen Test bij hoog functionerende volwassenen met ASS

Sociale Interpretatie Test en Lees de Ogen Test bij hoog functionerende volwassenen met ASS Sociale Interpretatie Test en Lees de Ogen Test bij hoog functionerende volwassenen met ASS C.C. Kan, B. Hochstenbach, C. Tesink, J. Pijnacker, J.K. Buitelaar SIT en LdO bij hoog functionerende volwassenen

Nadere informatie

Autisme, zonder verstandelijke beperking Dr. Martine F. Delfos Cursus voor ouders (en hun begeleiders)

Autisme, zonder verstandelijke beperking Dr. Martine F. Delfos Cursus voor ouders (en hun begeleiders) Autisme, zonder verstandelijke beperking Dr. Martine F. Delfos Cursus voor ouders (en hun begeleiders) Cursus op 13 en 27 maart en 10 april en 8 mei 2009 Autisme zonder verstandelijke handicap Cursus voor

Nadere informatie

De Stille kracht van impliciet mentaliseren toont zich in het beeldend proces.

De Stille kracht van impliciet mentaliseren toont zich in het beeldend proces. De Stille kracht van impliciet mentaliseren toont zich in het beeldend proces. Brigitte Plum Beeldend Therapeut GGZ Mondriaan - PSYQ Maastricht - MBT Deeltijd 19-6-2015 1 Opbouw presentatie 1. De aanleiding

Nadere informatie

Behandeling van depressieve klachten in de vrij gevestigde praktijk. Focaal-inzichtgevend

Behandeling van depressieve klachten in de vrij gevestigde praktijk. Focaal-inzichtgevend . Werkveld Prototype werkvorm Behandeling van depressieve klachten in de vrij gevestigde praktijk Focaal-inzichtgevend Rationale Depressieve klachten behoren tot de bekendste psychische klachten in ons

Nadere informatie

Executive functioning bij kinderen met een ontwikkelings- of gedragsstoornis

Executive functioning bij kinderen met een ontwikkelings- of gedragsstoornis Executive functioning bij kinderen met een ontwikkelings- of gedragsstoornis Sylvie Verté INLEIDING Reeds geruime tijd worden pogingen ondernomen om te bepalen welke aspecten van diverse ontwikkelings-

Nadere informatie

Bron: Handleiding bij feedbackkader, Marjoleine Dobbelaer, Onderwijsinspectie 2013

Bron: Handleiding bij feedbackkader, Marjoleine Dobbelaer, Onderwijsinspectie 2013 Effectief feedback geven en ontvangen Bron: Handleiding bij feedbackkader, Marjoleine Dobbelaer, nderwijsinspectie 2013 Inleiding Deze handleiding is geschreven ter ondersteuning van het gebruik van het

Nadere informatie

Bijlage 15: Werken met een handelingsplan in het gewoon onderwijs

Bijlage 15: Werken met een handelingsplan in het gewoon onderwijs Bijlage 15: Werken met een handelingsplan in het gewoon onderwijs De ontwikkeling stimuleren en functionele vaardigheden aanleren, vormen een belangrijk onderdeel van het onderwijs en de begeleiding voor

Nadere informatie

Het belang van (ondersteuning van) communicatie bij personen met een verstandelijke handicap

Het belang van (ondersteuning van) communicatie bij personen met een verstandelijke handicap Het belang van (ondersteuning van) communicatie bij personen met een verstandelijke handicap Prof. dr. Bea Maes, Onderzoekseenheid Gezins- en Orthopedagogiek, K.U.Leuven 1. Centrale rol van taal en communicatie

Nadere informatie

Overleg van tevoren altijd met de ouders over de aanpak voor het kind en tips voor de omgang.

Overleg van tevoren altijd met de ouders over de aanpak voor het kind en tips voor de omgang. Overleg van tevoren altijd met de ouders over de aanpak voor het kind en tips voor de omgang. Aandacht stoornissen ADD Attention Deficit Disorder (letterlijk: aandacht tekort stoornis) - Een vorm van ADHD

Nadere informatie

Bezieling en persoonlijk leiderschap Vergroot je impact en invloed binnen je organisatie

Bezieling en persoonlijk leiderschap Vergroot je impact en invloed binnen je organisatie Bezieling en persoonlijk leiderschap Vergroot je impact en invloed binnen je organisatie Koester je de wens om je innerlijke drijfveren en waarden meer tot uitdrukking te brengen in je werk? Of heb je

Nadere informatie

Kerncompetenties psychotherapeut

Kerncompetenties psychotherapeut Kerncompetenties psychotherapeut 5 oktober 2006 Nederlandse Vereniging voor Psychotherapie Overname is toegestaan, mits ongewijzigd en met gebruik van bronvermelding. Nederlandse Vereniging voor Psychotherapie,

Nadere informatie

Post-hbo opleiding spelobservatie en Sandplay

Post-hbo opleiding spelobservatie en Sandplay mensenkennis Post-hbo opleiding spelobservatie en Sandplay In de opleiding doe je de vaardigheden op om de juiste vragen te stellen en bruikbare observaties te doen. Post-hbo opleiding spelobservatie en

Nadere informatie

Cello en de ondersteuning van mensen met autisme. Kennisteam Autisme

Cello en de ondersteuning van mensen met autisme. Kennisteam Autisme Cello en de ondersteuning van mensen met autisme Kennisteam Autisme 1 Inleiding: Een van de speerpunten van het Kennisteam autisme is een bijdrage leveren aan de kwaliteit van de ondersteuning bij mensen

Nadere informatie

Communiceren met ouders. Silke Jansen Orthopedagoog Gezin en Gedrag REC 4 Vierland

Communiceren met ouders. Silke Jansen Orthopedagoog Gezin en Gedrag REC 4 Vierland Communiceren met ouders Silke Jansen Orthopedagoog Gezin en Gedrag REC 4 Vierland Inhoud van de workshop 1. Kind binnen systeem 2. School en ouders gelijkwaardig? 3. Richtlijnen bij oudercontacten 4.

Nadere informatie

Autismespectrumstoornissen bij volwassenen Een directief therapeutisch perspectief op behandeling en begeleiding

Autismespectrumstoornissen bij volwassenen Een directief therapeutisch perspectief op behandeling en begeleiding Autismespectrumstoornissen bij volwassenen Een directief therapeutisch perspectief op behandeling en begeleiding Richard Vuijk Klinisch psycholoog AutismeSpectrumNederland SARR Expertisecentrum Autisme

Nadere informatie

Individuele creatieve therapie als onderdeel van de oncologische revalidatie

Individuele creatieve therapie als onderdeel van de oncologische revalidatie Individuele creatieve therapie als onderdeel van de oncologische revalidatie Eveline Bleiker Minisymposium Oncologische Creatieve therapie in ontwikkeling 26 mei 2015 Achtergrond Even voorstellen Creatieve

Nadere informatie