INTERVIEW MET KINDERNEUROLOGE DR. ANN OOSTRA

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "INTERVIEW MET KINDERNEUROLOGE DR. ANN OOSTRA"

Transcriptie

1 INTERVIEW MET KINDERNEUROLOGE DR. ANN OOSTRA OVER DCD (DEVELOPMENTAL COORDINATION DISORDER) WIE IS DR. ANN OOSTRA? Dr. Ann Oostra is een kinderneurologe. Ze is werkzaam in verschillende diensten (Poli kinderneurologie UZ Gent, COS Gent, CP Referentiecentrum UZ Gent, Referentiecentrum autismespectrumstoornissen UZ Gent en het MPI Ten Dries Landegem). Daardoor reikt haar kennis verder dan DCD alleen. HOE IS MEN TOT DE NAAM DCD GEKOMEN? Het concept DCD kent al een lange geschiedenis. Van in de jaren 60 zag men dat er kinderen waren met een onhandige motoriek (zowel grof- als fijnmotorisch). Afhankelijk van de tijdsepisode, het land en de achtergrond van de onderzoekers (neurologen of therapeuten) ontstonden termen zoals The Clumsy Child, Minimal Brain Damage en Dyspraxie. In 1994 is de term Developmental Coordination Disorder (DCD) ontstaan bij een consensusgroep, samengesteld uit kinderneurologen, therapeuten en psychologen. WAT IS ER BELANGRIJK AAN DE TERM DCD? Het aspect coördinatiestoornis is zeer essentieel. Het is een coördinatiestoornis op verschillende niveaus in de hersenen. Hieronder verstaan we het niet zo goed kunnen uitvoeren van motorische bewegingen in een bepaalde volgorde maar ook problemen met de motor planning, de intentionaliteit van bewegen in tijd en ruimte en het aanpassen van de motorische activiteit aan omgevingsfactoren (waar aandacht en motivatie een enorme rol in spelen). In principe is dat een heel mooie definiëring omdat het aantoont dat de motorische activiteit niet alleen een kwestie is van spieren en gewrichten maar op veel hiërarchische niveaus in de hersenen een rol speelt. Planning, heel hoog corticaal (in de hersenen), tot en met de uitvoering op spierniveau, maar ook rekening houdend met frontale gebieden (plannen, motivatie, aandacht) en visuele gebieden (ruimtelijke oriëntatie). Het is dus een samenwerken van de hersenen als geheel. BuO Ten Dries 1

2 HOE WORDT DE DIAGNOSE DCD GESTELD? DCD is een klinische beschrijving van de motoriek. Het is een klinische motorische functionele diagnose. Het is geen neurologische diagnose en dit is uitzonderlijk belangrijk. Het is een beschrijving van de motoriek. Als een kind een zwakke motoriek heeft, kan je het door een kinesitherapeut of ergotherapeut laten onderzoeken (voorbeeld met de Movement ABC). Je onderzoekt dan het functioneel niveau en dan kan je aan een kinderneuroloog vragen wat de oorzaak van de zwakke motoriek zou kunnen zijn. Multidisciplinaire diagnostiek is heel belangrijk voor kinderen met een zwakke motoriek. De Movement ABC alleen is absoluut te weinig om de diagnose DCD te stellen. Je kan wel de Movement ABC gebruiken als instrument om te kijken of het kind een zwakke motoriek heeft en of het past bij een DCD beeld. Maar dan moet je nog verder onderzoeken naar wat de oorzaak is. De diagnostiek op de verschillende niveaus (functioneel, medisch neurologisch en medisch genetisch) kan je niet genoeg benadrukken. Het maakt het voor de ouders ook veel duidelijker. KAN JE BIJ ELKE NEUROLOOG TERECHT VOOR DE DIAGNOSE? Een kinesitherapeut of ergotherapeut neemt een Movement ABC af en je ziet dat de motoriek vertraagd is. Wat nu? Het zijn meestal de kinderneurologen die zich bezighouden met leerproblemen en/of prematuren die deze problematiek het beste kennen en herkennen. Het is dus niet slecht om uit te kijken naar kinderneurologen die het probleem kennen. Andere neurologen (bijvoorbeeld gespecialiseerd in epilepsie, in neuromusculaire problemen of zware neurologische problematieken) gaan het vaak niet als dusdanig herkennen en zij zullen het vaak niet ernstig vinden. Zij zullen het vergelijken met een zwaar meervoudig gehandicapt kind en dan kun je als neuroloog zeggen dat de vertraagde motoriek toch maar een mineur probleem is. Het is belangrijk dat het een kinderneuroloog is of dat het een neuroloog die veel met kinderen werkt. Neurologen die veel met volwassenen bezig zijn, zullen de problematiek niet (her)kennen. BuO Ten Dries 2

3 KAN JE OP EEN NMR ZIEN OF EEN KIND DCD HEEFT? Op een NMR kan je niet zien of een kind DCD heeft. DCD is een functionele diagnose, dus DCD stel je therapeutisch diagnostisch functioneel. De (kinder)neuroloog kan wel op een NMR zaken vinden die aansluiten bij bijvoorbeeld het prematuur geboren zijn of zaken die kunnen wijzen op een polygenische oorzaak. IS DCD EEN PROBLEEM VAN DE WITTE STOF? Men zegt dat DCD een problematiek in de witte stof is, maar het is moeilijker dan dat. Je zou kunnen zeggen dat Cerebral Palsy (CP), de vorm spasticiteit, een echt probleem van de witte stof is. Bij DCD is het zo, dat je meestal in de witte stof een minder goede isolatie of myelinisatie ziet, maar soms is DCD meer een probleem van hogere schors, dan van witte stof. DCD situeert zich dus niet louter in de witte stof. Bij Cerebral Palsy, bij kinderen met echte spasticiteit, zie je op NMR altijd letsels in de witte stof. Bij DCD zie je eigenlijk geen letsels in de witte stof, want dan is het CP, dus dat is het verschil. Bij prematuren is de overgang tussen Cerebral Palsy en DCD soms zeer moeilijk. IS ER EEN VERBAND TUSSEN CP (CEREBRAL PALSY) EN DCD? Pragmatisch geven we een kind met als neurologische diagnose CP, soms toch een diagnose van DCD omdat sommige kinderen een zodanig milde vorm van CP hebben dat het zich klinisch meer uit als DCD. Die kinderen durven we benoemen als DCD functioneel, maar eigenlijk zijn die neurologisch wel CP. In die gevallen wordt de term DCD gegeven omdat die term dan een betere leidraad is voor therapeuten. Strikt volgens de definitie van de consensusgroep wordt de diagnose niet gegeven aan kinderen met hersenschade. Omdat het klinisch motorisch beeld vaak beter past bij de functionele beschrijving van DCD dan bij CP, gebruiken we het in de praktijk wel bij deze groep kinderen. De diagnose DCD geeft een betere leidraad tot aanpak, maar fysiopathologisch en administratief moeten we deze groep als CP benoemen. Het verschil tussen functionele diagnostiek en neurologische diagnostiek is belangrijk naar therapeuten toe. De aanpak (therapie) is anders voor kinderen met CP dan voor kinderen met DCD. BuO Ten Dries 3

4 HEEFT DCD EEN OORZAAK? Er zijn verschillende mogelijke oorzaken. Enkele voorbeelden zijn: schade door prematuriteit, genetische syndromen met DCD als motorisch luik, familiale aanleg. De volgende lijst van mogelijke oorzaken is zeker niet volledig! We vernoemen ze bij wijze van voorbeelden. MOGELIJKE OORZAKEN VAN DCD: PREMATURITEIT. Dit is een belangrijke groep kinderen die soms de functionele diagnose DCD krijgt, maar die als oorzaak een witte stof aantasting hebben. Bij prematuur geboren kinderen is de witte stof een heel belangrijk element. Bij prematuren zijn de overgangsgebieden van de grote bloedvaten juist naast de ventrikels (hersenkamers) zeer fragiel. Even herhalen: de witte stof in de hersenen zijn de banen die vanuit de schors naar het ruggenmerg lopen en waarin voornamelijk de motoriek bepaald wordt. De witte stof die rond de hersenkamers (ventrikels) loopt en de motoriek bepaalt, is bij prematuren zeer gevoelig. Bij een prematuur kunnen twee grote problemen voorkomen: a) Een necrose: dit wil zeggen, het kapot gaan van de witte stof rond de ventrikels (= littekens = focale letsels). Dat geeft aanleiding tot CP, Cerebral Palsy, de vorm spasticiteit. Op T2 NMR beelden zie je brede ventrikels die zeer onregelmatig zijn. Je ziet allemaal witte vlekken (= witte stof die beschadigd is). Dus als witte stof echt beschadigd is, heb je CP en kan je niet meer van DCD spreken. Je hebt dan CP (spasticiteit). b) Door de vooruitgang van de neonatologie, worden er meer en meer kinderen geboren op minder dan 30 weken en zeker op minder dan 28 weken. Deze kinderen hebben vaak niet altijd meer die focale letsels, maar eerder een diffuse component van witte stof aantasting. Nu heeft die diffuse component van witte stof aantasting niet echt meer te maken met de lokalisatie van die banen rond de hersenventrikels, rond de hersenkamers, maar met de volledige hersenen. Het heeft namelijk meer te maken met een bepaalde cel in de hersenen van een prematuur. In de hersenen van een prematuur heb je preoligodendrocyten. Deze cellen zijn de voorlopers van de oligodendrocyten. De belangrijkste functie van de oligodendrocyt is het zorgen voor een isolatielaag (myeline) rond de zenuwuitlopers (axonen) in het volledige Centrale Zenuwstlesel. Dit is enorm belangrijk, want dit heeft niet meer alleen met motoriek te maken, dat BuO Ten Dries 4

5 heeft alles te maken met de hersenen in zijn geheel (planning, ruimtelijk inzicht, snelheid van werken, tempo, ). De witte stof in onze hersenen is volledig gemyeliniseerd. Zowel de motore banen als de banen die voor informatieoverdracht zorgen tussen de verschillende hersengebieden. Er is op alle niveaus in de hersenen witte stof nodig die goed geïsoleerd is en dat gaat dus ver buiten motoriek alleen. Vandaar de enorme comorbiditeit met planningsproblemen, aandachtsproblemen,... Bij de foetus worden de grote zenuwbanen die naar de schors lopen tussen 22 en 28 (32) weken zeer sterk geïsoleerd. Deze banen gaan naar een bepaalde zone, de subplate-neuronen. Dit is belangrijk omdat dit de voorloper van de hersenschors is. Op 22 tot 28 (32) weken is de hersenschors nog enorm primitief. Als je op dat moment geboren wordt, dan moet er nog een enorme ontwikkeling ontstaan van de hersenschors, zelfs nog een verviervoudiging ervan. Als er op dat moment een probleem is bij de preoligodendrocyten, die al die banen moeten myeliniseren of isoleren, dan ontstaat er eigenlijk in de volledige hersenen een tekort. Niet alleen een tekort aan banen maar ook aan stimulatie van neuronen, grijze hersencellen, die ook niet meer zo goed gestimuleerd worden om complexe verbindingen te vormen tot een volwaardige rijpe hersenschors. Vandaar dat veel van die extreme prematuren eigenlijk een wat minder complexe schors hebben. Dit leidt niet noodzakelijk tot mentale retardatie, maar er kunnen wel veel problemen zijn onder de vorm van leerstoornissen, planningsstoornissen, ruimtelijk inzicht enz. Dit wordt geassocieerd met dit mechanisme. Op T2 NMR beelden zie je dit niet als schade, maar de witte stof die voor de motoriek in staat, is dan niet meer zo perfect gemyeliniseerd (geïsoleerd), waardoor ze een beetje witter voorkomt. In feite zijn dat niet echt letsels; het is atrofie of aanlegtekort. Vandaar ook dat DCD zo een breed spectrum kent. Bij sommige prematuren kan dit mechanisme erg gespeeld hebben en bij sommige prematuren, die misschien al wat rijper waren, zal dit veel minder spelen. DCD is een beschrijving van motoriek, maar ook in de schorsgebieden kan er een negatieve invloed zijn. Die kinderen kunnen leerstoornissen hebben, maar ook aandachts- en concentratieproblemen in de prefrontale schors, problemen met ruimtelijk inzicht en planningsproblemen in de pariëto-occipitale schors zijn mogelijk. MOGELIJKE OORZAKEN VAN DCD: GENETISCH. Bij de genetische oorzaken, die syndromaal zijn ten gevolge van een genetisch defect, is het mechanisme waarschijnlijk ongeveer hetzelfde, maar op basis van scheikunde. Omdat je een genetisch defect hebt, heb je scheikundig een andere opbouw van de hersenen. Je ziet dit functioneel motorisch onder de vorm van een DCD beeld, omdat de opbouw van de hersenen bij die kinderen, omwille van gebrek aan bepaalde BuO Ten Dries 5

6 scheikundige factoren, ook niet volledig juist gebeurd is. Bij die kinderen heeft dat een scheikundige oorzaak en niet een zuurstoftekort. Bij prematuren is de oorzaak een subtiel zuurstoftekort. Bij een genetisch defect is het een probleem van opbouw omdat een genetisch defect aanleiding kan geven tot een minder goede aanmaak van eiwitten die van belang zijn voor de opbouw van de hersenen. MOGELIJKE OORZAKEN VAN DCD: DE POLYGENISCHE GROEP. De polygenische groep is de groep bij wie we geen duidelijke oorzaak kunnen aantonen. Het is bij deze groep, zoals bij dyslexie, vaak familiaal aanwezig. Het gaat vermoedelijk ook om subtiele genetische verschillen, meer te beschouwen als populatievarianten. Door populatievarianten heb je dat de ene familie een Kim Clijsters heeft en de andere familie kinderen met een zwakke motoriek. MOGELIJKE OORZAKEN VAN DCD: LICHT ZUURSTOFTEKORT BIJ À TERM GEBOREN KINDEREN. Er zijn ook kinderen die à term geboren worden en een licht zuurstoftekort hebben. Een licht zuurstoftekort, geeft vaak geen CP beeld, maar die kinderen kunnen een lichte vorm van DCD hebben. Vandaar altijd de vraag, als men DCD vermoedt, het neurologisch te laten uitwerken! We vinden soms de oorzaak, maar soms ook niet. HEBBEN ALLE KINDEREN MET DCD EEN ZWAKKER PERFORMAAL IQ. DCD heeft een breed spectrum. Er is een kleine groep kinderen die enkel de motorische problemen kennen zonder comorbiditeit. Een grotere groep kinderen heeft inderdaad een zwakker performaal IQ dan verbaal IQ. Ze hebben problemen met visueel ruimtelijke zaken. De zones waar het ruimtelijk inzicht zich bevindt, worden meer negatief beïnvloed dan de verbale zones. Hoe dit komt weten we nog niet. We hopen daarover meer te weten te komen met de functionele NMR, maar dit onderzoek staat nog in zijn kinderschoenen. We hopen dat deze wetenschap ons klinisch verder zal helpen. BuO Ten Dries 6

7 BIJ VEEL VAN ONZE KINDEREN ZIEN WE EEN TREMOR, KAN JE DAT ERGENS PLAATSEN? Een prematuur geboren kind heeft heel wat gliosis (dit is een wildgroei van astrocyten in beschadigde gebieden van het Centrale Zenuwstelsel), littekenvorming en atrofie op submicroscopisch niveau, niet alleen in de witte stof, maar ook in de kernen en zelfs in de kleine hersenen. Dat zijn de plaatsen waar tremoren gegenereerd worden. Als het om een prematuur kind gaat, kan daar de oorzaak liggen. Op NMR kunnen we dit niet zien omdat het te subtiel is. Bij genetische aandoeningen kunnen we de oorzaak van de tremor niet altijd met zekerheid vinden. IS DCD TE GENEZEN? DCD is niet te genezen. Je kan DCD niet volledig oplossen maar sommige kinderen kunnen door te trainen bepaalde en/of compenserende vaardigheden aanleren. Mensen met de polygenische (multifactoriële) vorm van DCD hebben er, eens de leerperiode voorbij is, soms nog zeer weinig last van. Voor een extreem prematuur kind of een kind dat hersenschade heeft kan DCD meer blijven doorwegen tijdens bijvoorbeeld het sporten of andere activiteiten van het dagelijkse leven omdat het fysiopathologisch meer aansluit bij CP. Kinderen die naast de motorische problemen van DCD nog andere problemen hebben (bijvoorbeeld bij het leerproces, het ruimtelijk visuele, planning, ) zullen langer problemen of moeilijkheden ondervinden dan kinderen waarbij het probleem louter motorisch is. Deze laatste groep van kinderen evolueert heel positief. Een grote groep groeit er als het ware uit, vooral omdat je op latere leeftijd bepaalde vaardigheden niet meer zo nodig hebt. Hoe meer comorbide (bijkomende) problemen er zijn, hoe langer het kind er last zal van hebben. Op sommige websites wordt bijvoorbeeld gezegd dat het leren autorijden niet vanzelfsprekend is voor personen met DCD. Dat is soms door de comorbiditeit wel waar, maar dit geldt zeker niet voor alle adolescenten met DCD. Een kind kan heel positief evolueren en je neemt dus beter een afwachtende houding aan. Een klein groepje zal misschien moeite hebben met autorijden, maar de overgrote meerderheid zal dit niet hebben. BuO Ten Dries 7

8 KOMT DCD VAKER VOOR BIJ JONGENS? Het is sterk afhankelijk van de oorzaak, maar in principe is het zo dat alle ontwikkelingsstoornissen meer bij jongens voorkomen. De verhouding waarin ontwikkelingsstoornissen voorkomen is 70% jongens en 30% meisjes. Dit heeft te maken met de genetica van de vrouw. Een meisje heeft 2 X-chromosomen en kan daardoor meer compenseren voor minder goede genen. Een jongen heeft twee verschillende chromosomen (XY) en kan daardoor minder compenseren. Vandaar dat jongens 70% van de ontwikkelingsstoornissen hebben. Dit is ook zo bij DCD en zeker bij de polygenische (multifactoriële) vorm. Bij prematuren zien we ook een lichte meerderheid van jongens, maar daar speelt dit mechanisme niet. IS EEN JUISTE DIAGNOSE BELANGRIJK? (BIJVOORBEELD DCD MET LEERPROBLEMEN, DCD MET VISUEEL-RUIMTELIJKE STOORNISSEN, DCD MET COMMUNICATIEPROBLEMEN, ) Multidisciplinaire diagnostiek van alle ontwikkelingsdomeinen is enorm belangrijk omdat er maar een heel klein groepje is dat enkel motorische problemen heeft. Als er bijkomende problemen zijn (leerproblemen, visueel-ruimtelijke problemen, sociaal communicatieve problemen, ), dan ondervindt het kind ook daar hinder van. WELKE PROBLEMEN KAN JE PER LEEFTIJDSGROEP VERWACHTEN? Voor een kleuter is de motoriek zeer belangrijk. Ook emotioneel gezien, want je moet kunnen voetballen, lopen, rennen, tekenen en kleuren om er bij te horen. Eens op de lagere school vinden ze meestal vriendjes die motorisch ook wat minder vlot zijn, maar dan gaat de rest van hun bijkomende problemen (leerproblemen, sociale problemen, communicatieve problemen, ) veel harder doorwegen. Het beleid is wisselend naargelang de leeftijd: eerst is er de focus op motoriek, omdat dat een goede ingangspoort is op jonge leeftijd. Daarna gaat de aandacht meer naar het leren en het sociaal communicatieve. Met dank aan Dokter Oostra voor het interview! BuO Ten Dries 8

Developmental Coordination Disorder. Miriam Verstegen Kinderrevalidatiearts

Developmental Coordination Disorder. Miriam Verstegen Kinderrevalidatiearts Developmental Coordination Disorder Miriam Verstegen Kinderrevalidatiearts 11-06-2015 Inhoud Developmental Coordination Disorder Criteria Kenmerken Comorbiditeiten Pathofysiologie Behandeling Prognose

Nadere informatie

Developmental Coordination Disorder (DCD) Informatie en behandeling

Developmental Coordination Disorder (DCD) Informatie en behandeling Developmental Coordination Disorder (DCD) Informatie en behandeling Developmental Coordination Disorder Schrijven, met bestek eten, een bal vangen, een logisch verhaal vertellen of huiswerkopdrachten uitvoeren.

Nadere informatie

Doordat bewegen en uitvoeren van activiteiten moeilijker gaat, voelt een kind met DCD zich soms onzeker. Ook kan het activiteiten spannend vinden.

Doordat bewegen en uitvoeren van activiteiten moeilijker gaat, voelt een kind met DCD zich soms onzeker. Ook kan het activiteiten spannend vinden. Onlangs is uw kind gezien in het observatieteam en is de diagnose DCD gesteld. In deze folder leest u wat DCD is, wat de behandeling bij Libra Revalidatie & Audiologie locatie Blixembosch inhoudt en hoe

Nadere informatie

Motorische ontwikkeling bij kinderen. Erika Velders Kinderfysiotherapeut 1 e lijn Docent Opleiding kinderfysiotherapie

Motorische ontwikkeling bij kinderen. Erika Velders Kinderfysiotherapeut 1 e lijn Docent Opleiding kinderfysiotherapie Motorische ontwikkeling bij kinderen Erika Velders Kinderfysiotherapeut 1 e lijn Docent Opleiding kinderfysiotherapie Motorische ontwikkeling bij kinderen? Mijlpalen Motometrisch Kwantiteit Gebaseerd op

Nadere informatie

Cerebrale Visuele Stoornissen. Jij maakt het verschil!

Cerebrale Visuele Stoornissen. Jij maakt het verschil! Cerebrale Visuele Stoornissen Weet bij jij kinderen wat ik zie? Weet jij wat ik zie? Jij maakt het verschil! Studiedag Carantegroep 20-05-2011 Even voorstellen Marieke Steendam ergotherapeut VVB-team Koninklijke

Nadere informatie

De huid en het brein. Multidisciplinaire expertise bij ontwikkeling, leren en gedrag van kinderen en jongeren met neurofibromatose type 1

De huid en het brein. Multidisciplinaire expertise bij ontwikkeling, leren en gedrag van kinderen en jongeren met neurofibromatose type 1 De huid en het brein Multidisciplinaire expertise bij ontwikkeling, leren en gedrag van kinderen en jongeren met neurofibromatose type 1 Het Centrum voor Neurologische Leer- en ontwikkelingsstoornissen

Nadere informatie

Ziekte van Parkinson

Ziekte van Parkinson Ziekte van Parkinson De ziekte van Parkinson is een chronische aandoening van de hersenen die progressief is. In deze folder leest u meer over deze ziekte en over de polikliniek Neurologie van het Havenziekenhuis.

Nadere informatie

Poliklinische revalidatie bij DCDproblematiek. jaar

Poliklinische revalidatie bij DCDproblematiek. jaar Poliklinische revalidatie bij DCDproblematiek bij kinderen van 4 tot 12 jaar Inleiding Stil zitten, veters strikken, schrijven, met bestek eten of een bal vangen. Dit zijn een aantal activiteiten waarvan

Nadere informatie

Uitgeverij Schoolsupport

Uitgeverij Schoolsupport 11 Hoofdstuk 1 Over DCD Wat is DCD? DCD is een coordinatieontwikkelingsstoornis. Als je DCD hebt, heb je een probleem met coördinatie. Het is dan moeilijk voor je om op de juiste wijze bewegingen uit te

Nadere informatie

UMCG Centrum voor Revalidatie locatie Beatrixoord Coördinatiestoornis bij kinderen en jongeren

UMCG Centrum voor Revalidatie locatie Beatrixoord Coördinatiestoornis bij kinderen en jongeren UMCG Centrum voor Revalidatie locatie Beatrixoord Coördinatiestoornis bij kinderen en jongeren Developmental Coordination Disorder (DCD) Wat staat er in deze folder? Inleiding voor ouders 1 Informatie

Nadere informatie

Growing into a different brain

Growing into a different brain 221 Nederlandse samenvatting 221 Nederlandse samenvatting Groeiend in een ander brein: de uitkomsten van vroeggeboorte op schoolleeftijd De doelen van dit proefschrift waren om 1) het inzicht te vergroten

Nadere informatie

Spieren en het brein Multidisciplinaire expertise over leren, ontwikkeling en gedrag van kinderen, jongeren en jongvolwassenen met een spierziekte

Spieren en het brein Multidisciplinaire expertise over leren, ontwikkeling en gedrag van kinderen, jongeren en jongvolwassenen met een spierziekte NEUROLOGISCHE LEER- EN ONTWIKKELINGSSTOORNISSEN Spieren en het brein Multidisciplinaire expertise over leren, ontwikkeling en gedrag van kinderen, jongeren en jongvolwassenen met een spierziekte Het centrum

Nadere informatie

25 JAAR KINDERNEUROLOGIE EN METABOLE AANDOENINGEN IN HET UNIVERSITAIR ZIEKENHUIS BRUSSEL VOORAANKONDIGING

25 JAAR KINDERNEUROLOGIE EN METABOLE AANDOENINGEN IN HET UNIVERSITAIR ZIEKENHUIS BRUSSEL VOORAANKONDIGING 25 JAAR KINDERNEUROLOGIE EN METABOLE AANDOENINGEN IN HET UNIVERSITAIR ZIEKENHUIS BRUSSEL VOORAANKONDIGING Naar aanleiding van haar 25-jarig bestaan, nodigt de dienst kinderneurologie van het UZ Brussel

Nadere informatie

Foetaal Alcohol Syndroom: Een ondergediagnosticeerde en voorkombare aandoening. Pieter Jelle Vuijk, neuropsycholoog STAP 23 september

Foetaal Alcohol Syndroom: Een ondergediagnosticeerde en voorkombare aandoening. Pieter Jelle Vuijk, neuropsycholoog STAP 23 september Foetaal Alcohol Syndroom: Een ondergediagnosticeerde en voorkombare aandoening Pieter Jelle Vuijk, neuropsycholoog STAP 23 september Indeling presentatie Inleiding FASD: o.a. voorkomen, diagnostiek, gedragskenmerken

Nadere informatie

PRENATALE BLOOTSTELLING AAN ALCOHOL

PRENATALE BLOOTSTELLING AAN ALCOHOL Foetale Alcohol Spectrum Stoornissen Effecten van prenatale blootstelling aan alcohol Drs. Sandra Knuiman Onderwerpen presentatie Universiteit Utrecht Child and Adolescent Studies s.knuiman@uu.nl PRENATALE

Nadere informatie

Kijken met de hersenen

Kijken met de hersenen Kijken met de hersenen Zien is een creatieve bezigheid Geertrui Peirens Kinderneurologe Centrum Ganspoel 15 maart 2016 kijken met de hersenen 15 maart 2016 kijken met de hersenen Cerebrale visuele inperking

Nadere informatie

Kinderen met leerproblemen en genetisch onderzoek

Kinderen met leerproblemen en genetisch onderzoek Kinderen met leerproblemen en genetisch onderzoek Griet Van Buggenhout, MD, PhD Centrum voor Menselijke Erfelijkheid, Leuven Griet.VanBuggenhout@uzleuven.be Genetisch onderzoek en leerproblemen 1. Algemene

Nadere informatie

Onderzoek en behandeling bij kinderen met visuele problemen door stoornissen in hersenfuncties. Informatie voor verwijzers

Onderzoek en behandeling bij kinderen met visuele problemen door stoornissen in hersenfuncties. Informatie voor verwijzers Onderzoek en behandeling bij kinderen met visuele problemen door stoornissen in hersenfuncties Informatie voor verwijzers Zie jij wat ik zie? Kinderen met CVI Visuele problemen en beperkingen in het dagelijks

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. Het foetaal alcohol syndroom. www.kinderneurologie.eu

Kinderneurologie.eu. Het foetaal alcohol syndroom. www.kinderneurologie.eu Het foetaal alcohol syndroom Wat is het foetaal alcohol syndroom? Het foetaal alcohol syndroom is een combinatie van aangeboren afwijkingen bij een baby die veroorzaakt zijn door alcohol gebruik van de

Nadere informatie

Wat is het XXX-syndroom? Het XXX-syndroom is een syndroom waarbij meisjes drie in plaats van twee maal een X- chromosoom hebben.

Wat is het XXX-syndroom? Het XXX-syndroom is een syndroom waarbij meisjes drie in plaats van twee maal een X- chromosoom hebben. XXX-syndroom Wat is het XXX-syndroom? Het XXX-syndroom is een syndroom waarbij meisjes drie in plaats van twee maal een X- chromosoom hebben. Hoe wordt het XXX-syndroom ook wel genoemd? Het XXX-syndroom

Nadere informatie

Het syndroom van Pelizaeus-Merzbacher

Het syndroom van Pelizaeus-Merzbacher Het syndroom van Pelizaeus-Merzbacher Wat is het syndroom Pelizaeus-Merzbacher? Pelizaeus-Merzbacher syndroom is een syndroom wat voorkomt bij jongens en wat gekenmerkt wordt typische oogbewegingen, toenemende

Nadere informatie

Hersenstichting Nederland. Autismespectrumstoornissen

Hersenstichting Nederland. Autismespectrumstoornissen Hersenstichting Nederland Autismespectrumstoornissen 1 Autismespectrumstoornissen Een autismespectrumstoornis (ASS) is een ontwikkelingsstoornis waarbij de informatieverwerking in de hersenen verstoord

Nadere informatie

Het Fragiele-X syndroom

Het Fragiele-X syndroom Het Fragiele-X syndroom Wat is het Fragiele-X syndroom? Het Fragiele-X syndroom is een syndroom veroorzaakt door een afwijking op het X- chromosoom, één van de geslachtschromosomen. Kinderen met het Fragiele-X

Nadere informatie

HERSENBESCHADIGING. Hippocrates (ca v.chr)

HERSENBESCHADIGING. Hippocrates (ca v.chr) AANGEBOREN EN NIET-AANGEBOREN HERSENBESCHADIGING HET DIENT ALGEMEEN BEKEND TE ZIJN DAT DE BRON VAN ONS PLEZIER, ONZEVREUGDE, GELACH EN VERMAAK, ALS VAN ONZE SMART, PIJN, ANGST EN TRANEN, GEEN ANDERE IS

Nadere informatie

13/11/12. General Movements. posturale reacties >4-5m primitieve reflexen <4-6m

13/11/12. General Movements. posturale reacties >4-5m primitieve reflexen <4-6m Is mijn kind normaal dokter? Knipperlichten en alarmsignalen tijdens de ontwikkeling Symposium 15 jaar kinderneurologie Jessa Ziekenhuis Dr. W. Werckx General Movements spontane motoriek van foetus en

Nadere informatie

18/09/2012. Nieuwe diagnostische technieken : ook relevant in de klinische praktijk? Vooruitgang? Moleculaire biologie en genetica

18/09/2012. Nieuwe diagnostische technieken : ook relevant in de klinische praktijk? Vooruitgang? Moleculaire biologie en genetica Nieuwe diagnostische technieken : ook relevant in de klinische praktijk? Lieven Lagae, Kinderneurologie, UZ Leuven Vooruitgang? Moleculaire biologie en genetica Probleem : - genotype fenotype correlatie

Nadere informatie

Even voorstellen. komt een autist bij de dokter. Medische aspecten aan autisme. Is autisme een ziekte?

Even voorstellen. komt een autist bij de dokter. Medische aspecten aan autisme. Is autisme een ziekte? Even voorstellen komt een autist bij de dokter Inservice Autisme2016 Arts voor Verstandelijk Gehandicapten Lunet zorg in Eindhoven Autisme Roemenië Medische aspecten aan autisme Hersenontwikkeling en hersenfunctie

Nadere informatie

Inhoud van voordracht: CNL. vier kenmerken: Mattheus-effect: vroege detectie van belang

Inhoud van voordracht: CNL. vier kenmerken: Mattheus-effect: vroege detectie van belang Inhoud van voordracht: CNL Centrum voor Neurologische Leeren ontwikkelingsstoornissen J.G.M. Hendriksen, klinisch neuropsycholoog J.S.H. Vles, kinderneuroloog (1) Leerstoornissen wat zijn dat? (2) Neurologische

Nadere informatie

Dutch summary. Nederlandse samenvatting

Dutch summary. Nederlandse samenvatting Dutch summary Nederlandse samenvatting 127 Kinderen die te vroeg geboren worden, dat wil zeggen bij een zwangerschapsduur korter dan 37 weken, worden prematuren genoemd. Na de bevalling worden ernstig

Nadere informatie

Motor coordination in children with ADHD: clinical, familial and genetic aspects

Motor coordination in children with ADHD: clinical, familial and genetic aspects Nederlandse samenvatting Motor coordination in children with ADHD: clinical, familial and genetic aspects Ellen A. Fliers 1 Motorische problemen komen veel voor bij ADHD. ADHD staat voor Attention Deficit

Nadere informatie

Dutch summary. Mitochondriaal dysfunctioneren in multiple sclerosis

Dutch summary. Mitochondriaal dysfunctioneren in multiple sclerosis Mitochondriaal dysfunctioneren in multiple sclerosis Multiple sclerose (MS) is een ingrijpende aandoening van het centraal zenuwstelsel en de meest voorkomende oorzaak van niet-trauma gerelateerde invaliditeit

Nadere informatie

Ziekte van Parkinson. Patiënteninformatie

Ziekte van Parkinson. Patiënteninformatie Patiënteninformatie Ziekte van Parkinson Informatie over (de oorzaken van) de ziekte van Parkinson, waar u dan last van kunt hebben, hoe we de diagnose stellen en wat u er zelf aan kunt doen Ziekte van

Nadere informatie

Zien is een creatieve bezigheid. Geertrui Peirens Kinderneurologe COS Leuven CVI kliniek Centrum Ganspoel. van oog tot hersenen

Zien is een creatieve bezigheid. Geertrui Peirens Kinderneurologe COS Leuven CVI kliniek Centrum Ganspoel. van oog tot hersenen Van oog tot hersenen Zien is een creatieve bezigheid Geertrui Peirens Kinderneurologe COS Leuven CVI kliniek Centrum Ganspoel Van oog tot hersenen Van oog tot hersenen visuele banen corticale verwerking

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting HET BEGRIJPEN VAN COGNITIEVE ACHTERUITGANG BIJ MULTIPLE SCLEROSE Met focus op de thalamus, de hippocampus en de dorsolaterale prefrontale cortex Wereldwijd lijden ongeveer 2.3

Nadere informatie

Wat is de oorzaak van een benigne externe hydrocefalus? Niet bekend De oorzaak van een benigne externe hydrocefalus is meestal niet bekend.

Wat is de oorzaak van een benigne externe hydrocefalus? Niet bekend De oorzaak van een benigne externe hydrocefalus is meestal niet bekend. Benigne externe hydrocefalus Wat is een benigne externe hydrocefalus? Benigne externe hydrocefalus is een aandoening waar bij kinderen een groter hoofd dan gebruikelijk hebben omdat er extra vocht aanwezig

Nadere informatie

Het motorisch onhandige kind

Het motorisch onhandige kind Workshop Het motorisch onhandige kind Signalering en doorverwijzing door de leerkracht 01-10-2014 Ester Litjens, Ergotherapeute Pia Hoezen, Kinderfysiotherapeute (Master Pediatric Physical Therapy MPPT)

Nadere informatie

. In een notendop. Over de auteur

. In een notendop. Over de auteur Boek : DCD-hulpgids voor leerkrachten. Achtergrond en adviezen bij de motorische coördinatiestoornis. Auteur : Eelke van Haeften 2009, Pica ISBN: 9789077671276 Bespreker : Sofie Bruyneel Datum : april

Nadere informatie

Fragiele-Xsyndroom. Een erfelijke aandoening

Fragiele-Xsyndroom. Een erfelijke aandoening Fragiele-Xsyndroom Een erfelijke aandoening Het fragiele-x-syndroom is, een erfelijke aandoening, die gepaard gaat met een verstandelijke handicap, op autisme gelijkend gedrag en dikwijls bepaalde uiterlijke

Nadere informatie

Sensorische integratie. Anja Baeyens en Ines Devulder Comfortzorgconsulenten Care Comfort Studiedag 2 februari 2017

Sensorische integratie. Anja Baeyens en Ines Devulder Comfortzorgconsulenten Care Comfort Studiedag 2 februari 2017 Sensorische integratie Anja Baeyens en Ines Devulder Comfortzorgconsulenten Care Comfort Studiedag 2 februari 2017 Overzicht Sensorische integratie Theorie van sensorischeintegratie Zintuigen en hun belang

Nadere informatie

Overleg van tevoren altijd met de ouders over de aanpak voor het kind en tips voor de omgang.

Overleg van tevoren altijd met de ouders over de aanpak voor het kind en tips voor de omgang. Overleg van tevoren altijd met de ouders over de aanpak voor het kind en tips voor de omgang. Aandacht stoornissen ADD Attention Deficit Disorder (letterlijk: aandacht tekort stoornis) - Een vorm van ADHD

Nadere informatie

VISUELE SPOREN VAN ERNSTIGE VROEGGEBOORTE

VISUELE SPOREN VAN ERNSTIGE VROEGGEBOORTE Visual imprints of very preterm birth VISUELE SPOREN VAN ERNSTIGE VROEGGEBOORTE AANWIJZINGEN VOOR CEREBRAAL VISUELE STOORNISSEN BIJ ERNSTIG VROEGGEBOREN KINDEREN ACHTERGROND Visuele beperkingen bij ernstig

Nadere informatie

Afd. Kinderfysiotherapie. Afd. Kinderfysiotherapie

Afd. Kinderfysiotherapie. Afd. Kinderfysiotherapie Een syndroom, wat nu? Prof. dr. Ria Nijhuis-van der Sanden Hoofd Kinderfysiotherapie, UMC ST Radboud Hoogleraar paramedische wetenschappen, IQ Healthcare Met hulp van: Jeanne van der Burgt Annette van

Nadere informatie

MRI van de hersenen bij congenitale cytomegalovirus infectie

MRI van de hersenen bij congenitale cytomegalovirus infectie MRI van de hersenen bij congenitale cytomegalovirus infectie Department of Pediatrics / Child Neurology Center for Childhood White Matter Disorders VU University Medical Center Amsterdam, NL Hersenen en

Nadere informatie

Autisme, wat weten we?

Autisme, wat weten we? Autisme, wat weten we? Matt van der Reijden, kinder- en jeugdpsychiater & geneesheer directeur Dr Leo Kannerhuis, Oosterbeek 1 autisme agenda autisme autisme en het brein: wat weten we? een beeld van autisme:

Nadere informatie

Wat is kinderfysiotherapie en wanneer is het nodig?

Wat is kinderfysiotherapie en wanneer is het nodig? De Klimboom De Klimboom is een centrum voor hulp aan kinderen die problemen hebben in het bewegen, de communicatie en het gedrag en heeft als visie dat bij kinderen met complexe problematiek een multidisciplinaire

Nadere informatie

Ontwikkelingsrisico s bij het opgroeien met triple X

Ontwikkelingsrisico s bij het opgroeien met triple X Ontwikkelingsrisico s bij het opgroeien met triple X Hanna Swaab Sophie van Rijn Suus van Rijn Hanna, Sophie en Suus werken op de afdeling orthopedagogiek van de universiteit Leiden en op het Ambulatorium.

Nadere informatie

EACD recommendations DCD. EACD recommendations. EACD recommendations DCD. EACD recommendations DCD. What s new? EACD recommendations DCD 3-12-2013

EACD recommendations DCD. EACD recommendations. EACD recommendations DCD. EACD recommendations DCD. What s new? EACD recommendations DCD 3-12-2013 EACD recommendations NL vertaling en aanpassing H. Reinders namens DCD Stuurgroep Internationaal: Juli 2011 Vertaling: zomer 2012 Bespreken in werkgroepen najaar 2012 Stuurgroep voorstel: maart 2013 Reactie

Nadere informatie

Dystonie. Movement disorders GRONINGEN He althy Ageing: moving to the next generation

Dystonie. Movement disorders GRONINGEN He althy Ageing: moving to the next generation Dystonie He althy Ageing: moving to the next generation WAT IS DYSTONIE? Dystonie is een bewegingsstoornis die ontstaat door een verstoorde aanspanning van de spieren. Het woord dystonie is afgeleid van

Nadere informatie

Claudine Dietz

Claudine Dietz Claudine Dietz 24-11-2017 Klinisch psycholoog Onderzoek vroeg signalering autisme IMH specialist Altrecht Karakter Stuurgroep Bestuur Observatie / behandelgroep jonge kinderen Top expertise centrum infants

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING 188 Type 1 Diabetes and the Brain Het is bekend dat diabetes mellitus type 1 als gevolg van hyperglykemie (hoge bloedsuikers) kan leiden tot microangiopathie (schade aan de kleine

Nadere informatie

Beide helften van de hersenen zijn met elkaar verbonden door de hersenbalk. De hersenstam en de kleine hersenen omvatten de rest.

Beide helften van de hersenen zijn met elkaar verbonden door de hersenbalk. De hersenstam en de kleine hersenen omvatten de rest. Biologie SE4 Hoofdstuk 14 Paragraaf 1 Het zenuwstelsel kent twee delen: 1. Het centraal zenuwstelsel bevindt zich in het centrum van het lichaam en bestaat uit de neuronen van de hersenen en het ruggenmerg

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING Multiple Sclerose Multiple Sclerose (MS) is een ernstige chronische, inflammatoire aandoening van het centrale zenuwstelsel (CZS). Wereldwijd lijden er meer dan 2 miljoen mensen

Nadere informatie

Niet-Aangeboren Hersenletsel (NAH) De Wielingen, Lindenhof en Reigerbos

Niet-Aangeboren Hersenletsel (NAH) De Wielingen, Lindenhof en Reigerbos Niet-Aangeboren Hersenletsel (NAH) De Wielingen, Lindenhof en Reigerbos Niet-Aangeboren Hersenletsel (NAH) De Wielingen, Lindenhof en Reigerbos Wat is de definitie van Niet-Aangeboren Hersenletsel (NAH)?

Nadere informatie

Ann Swillen, CME Ann Swillen, CME UZ UZ Gasthuisberg Gasthuisberg Leuven ann.swillen@uz.kuleuven.ac.be Kleine gestalte Faciale kenmerken Onvruchtbaarheid Hart en/of nierproblemen Motorische problemen

Nadere informatie

VISUAL IMPRINTS OF VERY PRETERM BIRTH

VISUAL IMPRINTS OF VERY PRETERM BIRTH Appendices Nederlandse Samenvatting (Summary In Dutch) Visual imprints of very preterm birth VISUELE SPOREN VAN ERNSTIGE VROEGGEBOORTE AANWIJZINGEN VOOR CEREBRAAL VISUELE STOORNISSEN BIJ ERNSTIG VROEGGEBOREN

Nadere informatie

Herkennen van en omgaan met mensen met een lichte verstandelijke beperking

Herkennen van en omgaan met mensen met een lichte verstandelijke beperking Herkennen van en omgaan met mensen met een lichte verstandelijke beperking Doelgroep s Heeren Loo, Almere: Alle leeftijden: kinderen, jongeren & volwassenen (0 100 jaar) Alle niveaus van verstandelijke

Nadere informatie

Wat is een neurocytoom? Een neurocytoom is een hersentumor die ontstaat uit tumorcellen die heel veel lijken op normale zenuwcellen.

Wat is een neurocytoom? Een neurocytoom is een hersentumor die ontstaat uit tumorcellen die heel veel lijken op normale zenuwcellen. Neurocytoom Wat is een neurocytoom? Een neurocytoom is een hersentumor die ontstaat uit tumorcellen die heel veel lijken op normale zenuwcellen. Hoe wordt een neurocytoom ook wel genoemd? Er bestaat geen

Nadere informatie

AD(H)D bespreken. BEN/LO/ADHD/14/0003a April 2014

AD(H)D bespreken. BEN/LO/ADHD/14/0003a April 2014 AD(H)D bespreken N.B.: de inhoud van dit programma is slechts van adviserende aard en dient niet als vervanging voor professioneel en/of medisch advies. Als u verdere consultatie wenst, of wanneer u zich

Nadere informatie

VCLB De Wissel Antwerpen Vrij Centrum voor Leerlingenbegeleiding www.vclbdewisselantwerpen.be

VCLB De Wissel Antwerpen Vrij Centrum voor Leerlingenbegeleiding www.vclbdewisselantwerpen.be VCLB De Wissel Antwerpen Vrij Centrum voor Leerlingenbegeleiding www.vclbdewisselantwerpen.be Campus Centrum Hallershofstraat 7 2100 Deurne Tel. (03) 285 34 50 Fax (03) 285 34 51 Campus Noord Markt 3 2180

Nadere informatie

FXTAS een neurologische aandoening in verband met fragiele X. Informatie voor mensen met de fragiele X premutatie, behandelaars en andere betrokkenen

FXTAS een neurologische aandoening in verband met fragiele X. Informatie voor mensen met de fragiele X premutatie, behandelaars en andere betrokkenen FXTAS een neurologische aandoening in verband met fragiele X Informatie voor mensen met de fragiele X premutatie, behandelaars en andere betrokkenen Een uitgave van de Fragiele X Vereniging Nederland Wat

Nadere informatie

AD(H)D. een meetbare hersenfunctiestoornis. A.Haagen, kinderartskinderneuroloog 1

AD(H)D. een meetbare hersenfunctiestoornis. A.Haagen, kinderartskinderneuroloog 1 AD(H)D een meetbare hersenfunctiestoornis 1 Inleiding Wanneer spreken we van ADHD? Hoe stellen we de diagnose? Wat gebeurt er in de hersenen? 2 BEGRIPPEN Attention Deficit Hyperactivity Disorder = Aandachtsstoornis

Nadere informatie

ENERGIEK. Bewegingsprogramma bij chronische neurologische aandoeningen

ENERGIEK. Bewegingsprogramma bij chronische neurologische aandoeningen ENERGIEK Bewegingsprogramma bij chronische neurologische aandoeningen Achtergrond Bewegen is goed, voor iedereen! Dat is wat u vaak hoort en ziet in de media. En het is waar, bewegen houdt ons fit en

Nadere informatie

Wat zijn de verschijnselen van Hereditaire spastische paraparese?

Wat zijn de verschijnselen van Hereditaire spastische paraparese? Hereditaire spastische paraparese Wat is hereditaire spastische paraparese? Hereditaire spastische paraparese is een erfelijke ziekte waarbij er in toenemende mate stijfheid en krachtverlies (spasticiteit)

Nadere informatie

HANDREIKING EVIDENT EN KENNELIJK STABIELE KINDKEMERKEN Algemene uitgangspunten

HANDREIKING EVIDENT EN KENNELIJK STABIELE KINDKEMERKEN Algemene uitgangspunten HANDREIKING EVIDENT EN KENNELIJK STABIELE KINDKEMERKEN Algemene uitgangspunten Het vaststellen van een stoornis bii (her-)indicatie. De toegang tot het speciaal onderwijs of leerlinggebonden financiering

Nadere informatie

Thema. Kernelementen. Emoties Puber- en kinderemotie Eenduidige communicatie

Thema. Kernelementen. Emoties Puber- en kinderemotie Eenduidige communicatie Thema Kernelementen Emoties Puber- en kinderemotie Eenduidige communicatie Tips voor de trainer: Werken met mensen is werken met emotie. Leer emoties als signaal te herkennen, maar niet als leidraad te

Nadere informatie

Beleidsregels indicatiestelling AWBZ 2009. Bijlage 2. Grondslagen

Beleidsregels indicatiestelling AWBZ 2009. Bijlage 2. Grondslagen 2009 Versie 1 januari 2009 Inhoudsopgave 1 Algemeen 3 2 Aandachtspunten 4 2.1 en functies 4 2.2 Vaststellen grondslag 4 2.3 Eén of meerdere grondslag(en) 5 3 De 6 grondslagen 6 3.1 Somatische aandoening

Nadere informatie

De ziekte van Parkinson is een neurologische ziekte waarbij zenuwcellen in een specifiek deel van de

De ziekte van Parkinson is een neurologische ziekte waarbij zenuwcellen in een specifiek deel van de Rick Helmich Cerebral Reorganization in Parkinson s disease (proefschrift) Nederlandse Samenvatting De ziekte van Parkinson is een neurologische ziekte waarbij zenuwcellen in een specifiek deel van de

Nadere informatie

Voorwoord. Het is wel van belang om altijd eerlijk te zijn wanneer u het er met haar over heeft.

Voorwoord. Het is wel van belang om altijd eerlijk te zijn wanneer u het er met haar over heeft. Voorwoord Deze gids bevat informatie over wat er tot nu toe bekend is over 47,XXX ook wel beter bekend als Trisomie X. Het is geschreven als hulpmiddel om deze genetische aandoening beter te kunnen begrijpen

Nadere informatie

Verstandelijke beperkingen

Verstandelijke beperkingen 11 2 Verstandelijke beperkingen 2.1 Definitie 12 2.1.1 Denken 12 2.1.2 Vaardigheden 12 2.1.3 Vroegtijdig en levenslang aanwezig 13 2.2 Enkele belangrijke overwegingen 13 2.3 Ernst van verstandelijke beperking

Nadere informatie

Chapter 15. Samenvatting

Chapter 15. Samenvatting Chapter 15 Samenvatting Chapter 15 316 Samenvatting Deel I In Nederland worden ieder jaar ongeveer 14.000 kinderen te vroeg (prematuur) geboren, dat wil zeggen bij een zwangerschapsduur van minder dan

Nadere informatie

Hersenontwikkeling bij mensen met een licht verstandelijke beperking. Koen Van Braeckel

Hersenontwikkeling bij mensen met een licht verstandelijke beperking. Koen Van Braeckel Hersenontwikkeling bij mensen met een licht verstandelijke beperking Koen Van Braeckel Overzicht Structurele ontwikkeling van de hersenen Functionele ontwikkeling van de hersenen in het eerste levensjaar,

Nadere informatie

Executieve Functies en Werkgeheugen. Dr. Dorine Slaats Klinisch neuropsycholoog

Executieve Functies en Werkgeheugen. Dr. Dorine Slaats Klinisch neuropsycholoog Executieve Functies en Werkgeheugen Dr. Dorine Slaats Klinisch neuropsycholoog U krijgt antwoord op: 1. Wat is het werkgeheugen? 2. Hoe belangrijk is het werkgeheugen? 3. En wat als het werkgeheugen faalt?

Nadere informatie

De ziekte van Parkinson

De ziekte van Parkinson De ziekte van Parkinson Wie krijgt de ziekte van Parkinson? De ziekte van Parkinson is geen zeldzame ziekte. Precieze getallen ontbreken, maar Parkinson komt in Nederland voor bij ongeveer 40.000 mensen.

Nadere informatie

Bijlage 25: Autismespectrumstoornis in DSM-5 (voorlopige Nederlandse vertaling) 1

Bijlage 25: Autismespectrumstoornis in DSM-5 (voorlopige Nederlandse vertaling) 1 Bijlage 25: Autismespectrumstoornis in DSM-5 (voorlopige Nederlandse vertaling) 1 Moet voldoen aan de criteria A, B, C en D A. Aanhoudende tekorten in sociale communicatie en sociale interactie in meerdere

Nadere informatie

RID, daar kom je verder mee. Jelle wil net als zijn vriendjes naar de havo. Dyscalculie houdt hem niet tegen. Dyscalculiebehandeling

RID, daar kom je verder mee. Jelle wil net als zijn vriendjes naar de havo. Dyscalculie houdt hem niet tegen. Dyscalculiebehandeling RID, daar kom je verder mee Jelle wil net als zijn vriendjes naar de havo. Dyscalculie houdt hem niet tegen. Dyscalculiebehandeling Waarom het RID? Wat is dyscalculie? Een gestructureerde aanpak Ruim 25

Nadere informatie

Chapter 9. Samenvatting

Chapter 9. Samenvatting Samenvatting In dit proefschrift wordt beschreven hoe kinderen met Astma of met Developmental Coordination Disorder (DCD), hun kwaliteit van leven (KVL) ervaren vergeleken met gezonde kinderen. Bij schoolgaande

Nadere informatie

Samenvatting. Autismespectrumstoornissen

Samenvatting. Autismespectrumstoornissen Samenvatting Autismespectrumstoornissen Autismespectrumstoornissen zijn ontwikkelingsstoornissen die gekenmerkt worden door beperkingen in sociale omgang, de communicatie en de verbeelding. Ze gaan vaak

Nadere informatie

Adviesburo Comenius bestaat al ruim 20 jaar en is in Midden Nederland bij ouders, scholen en huisartsen inmiddels een begrip.

Adviesburo Comenius bestaat al ruim 20 jaar en is in Midden Nederland bij ouders, scholen en huisartsen inmiddels een begrip. 1 2 INFORMATIE OVER COMENIUS Adviesburo Comenius bestaat al ruim 20 jaar en is in Midden Nederland bij ouders, scholen en huisartsen inmiddels een begrip. Wij mogen daarom met recht zeggen een ruime ervaring

Nadere informatie

WEKE DELEN SARCOOM Wat betekent het?

WEKE DELEN SARCOOM Wat betekent het? WEKE DELEN SARCOOM Wat betekent het? Oncologie/0145 1 Deze informatiebrochure is voor personen met een weke delen sarcoom en alle anderen die hier heel dichtbij betrokken zijn: familie, vrienden We geven

Nadere informatie

AANMELDING mobiele/ambulante begeleiding buitengewoon onderwijs

AANMELDING mobiele/ambulante begeleiding buitengewoon onderwijs AANMELDING mobiele/ambulante begeleiding buitengewoon onderwijs (De groene onderdelen worden ingevuld door het team mobiele/ambulante begeleiding) AANMELDING: O nieuwe aanmelding O heraanmelding BESLISSING:

Nadere informatie

Carol Dweck en andere knappe koppen

Carol Dweck en andere knappe koppen Carol Dweck en andere knappe koppen in de (plus)klas 2011 www.lesmateriaalvoorhoogbegaafden.com 2 http://hoogbegaafdheid.slo.nl/hoogbegaafdheid/ theorie/heller/ 3 http://www.youtube.com/watch?v=dg5lamqotok

Nadere informatie

Yvette Dijkxhoorn, Autisme en Bewegen

Yvette Dijkxhoorn, Autisme en Bewegen Yvette Dijkxhoorn, Autisme en Bewegen De autismespectrumstoornissen - Kwalitatieve stoornissen in de sociale interactie - Kwalitatieve stoornissen in de communicatie - Kwalitatieve stoornissen in het verbeeldingsvermogen

Nadere informatie

Informatie boekje CO-OP benadering

Informatie boekje CO-OP benadering Informatie boekje CO-OP benadering Cognitive Orientation to daily Occupational Performance Heerlen, 2013 Dit informatieboekje is tot stand gekomen op vraag van therapeuten, ouders, partners en andere betrokkenen.

Nadere informatie

Het gedragsfenotype bij het velo-cardio-faciale syndroom (VCFS of 22q11 deletie) : van peuter tot adolescent.

Het gedragsfenotype bij het velo-cardio-faciale syndroom (VCFS of 22q11 deletie) : van peuter tot adolescent. Het gedragsfenotype bij het velo-cardio-faciale syndroom (VCFS of 22q11 deletie) : van peuter tot adolescent. Ann Swillen Orthopedagoge VCFS-team Centrum voor Menselijke Erfelijkheid Leuven ann.swillen@uzleuven.be

Nadere informatie

Developmental Coördination Disorder (DCD)

Developmental Coördination Disorder (DCD) Developmental Coördination Disorder (DCD) In deze folder vindt u algemene informatie over Developmental Coördination Disorder. Uiteraard komt de folder niet in plaats van een gesprek met onze zorgverleners.

Nadere informatie

Symposium Zorg en onderwijs. Annemarie Tadema 8 april 2008

Symposium Zorg en onderwijs. Annemarie Tadema 8 april 2008 Symposium Zorg en onderwijs Annemarie Tadema 8 april 2008 Aanleiding onderzoek Burgerschapsparadigma: participeren in de samenleving KDC: segregatie Onderwijs: integratie/ inclusie Wet op de leerlinggebonden

Nadere informatie

Kinderfysiotherapie in het St. Anna ziekenhuis

Kinderfysiotherapie in het St. Anna ziekenhuis Kinderfysiotherapie in het St. Anna ziekenhuis Kinderfysiotherapie Binnen de afdeling fysiotherapie van het St. Anna Ziekenhuis bestaat ook de afdeling kinderfysiotherapie. De kinderfysiotherapeuten die

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting GENETISCHE EN RADIOLOGISCHE MARKERS VOOR DE PROGNOSE EN DIAGNOSE VAN MULTIPLE SCLEROSE Multiple Sclerose (MS) is een aandoening van het centrale zenuwstelsel (hersenen en ruggenmerg)

Nadere informatie

VMBO-congres, 9 november 2009. Eveline Crone. Brain & Development lab Leiden : www.brainanddevelopmentlab.nl

VMBO-congres, 9 november 2009. Eveline Crone. Brain & Development lab Leiden : www.brainanddevelopmentlab.nl VMBO-congres, 9 november 2009 Ontwikkelende hersenen Eveline Crone Brain & Development lab Leiden : www.brainanddevelopmentlab.nl b l Brein en onderwijs Op welke leeftijd zijn scholieren in staat om keuzes

Nadere informatie

Kijk op het jonge kind

Kijk op het jonge kind Kijk op het jonge kind Sabina Groen kinderrevalidatiearts 18 juni 2015 Naam presentator Wie ben ik? Opleiding tot revalidatiearts Groningen 2000-2004 Vroegbehandeling en voortgezet onderwijs Vogellanden,

Nadere informatie

Geschiedenis van de gehandicaptenzorg en voorzieningen. 3.3 Zorgprofielen voor mensen met een beperking

Geschiedenis van de gehandicaptenzorg en voorzieningen. 3.3 Zorgprofielen voor mensen met een beperking Traject V&V; Gehandicaptenzorg niveau 4 TB Inhoudsopgave (concept) 30-03-2017 THEMA 1 De gehandicaptenzorg Hoofdstuk 1 Hoofdstuk Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Zorgvragers in de gehandicaptenzorg 1.1 Inleiding

Nadere informatie

Thema: hersenontwikkeling

Thema: hersenontwikkeling Thema: hersenontwikkeling stap 1: Ontwikkeling van de neurale buis Lengte: bv cortex, middenhersenen en hersenstam. Oppervlakte : bv visuele cortex, Diepte: verschillende lagen van een gebied Porblemen

Nadere informatie

Witte stofafwijkingen

Witte stofafwijkingen Witte stofafwijkingen Wat zijn het, wat betekenen ze en wat moet je ermee? Ivo van Schaik, neuroloog 0 PresentationAMC.pptx Witte stof: wat is het? 1 PresentationAMC.pptx Witte stof: wat is het? 2 PresentationAMC.pptx

Nadere informatie

Bestaat enkelvoudige dyslexie? Frank Wijnen & Elise de Bree Universiteit Utrecht SDN congres, Dyslexie 2.0

Bestaat enkelvoudige dyslexie? Frank Wijnen & Elise de Bree Universiteit Utrecht SDN congres, Dyslexie 2.0 Bestaat enkelvoudige dyslexie? Frank Wijnen & Elise de Bree Universiteit Utrecht SDN congres, Dyslexie 2.0 Situatieschets PDDB: vergoeding van behandeling enkelvoudige dyslexie Enkelvoudig: bij het kind

Nadere informatie

Het TCF20 syndroom. Kinderneurologie.eu.

Het TCF20 syndroom. Kinderneurologie.eu. Het TCF20 syndroom Wat is het TCF20 syndroom? Het TCF20 syndroom is een syndroom waarbij kinderen een vorm van autisme hebben al dan niet in combinatie met problemen met leren. Hoe wordt het TCF20 syndroom

Nadere informatie

CP: prognose en behandeling

CP: prognose en behandeling Informatieavond Cerebrale Parese, 15 juni 2016 CP: prognose en behandeling Dr. Marc Nederhand Revalidatiearts Informatieavond Cerebrale Parese, 15 juni 2016 Bram 10 jaar, CP, bilateraal, GMFCS 3 Sinds

Nadere informatie

Leren/coachen van meisjes - Dingen om bij stil te staan

Leren/coachen van meisjes - Dingen om bij stil te staan De ontwikkeling van vrouwen en meisjes in het rugby heeft de afgelopen jaren flink aan momentum gewonnen en de beslissing om zowel heren als dames uit te laten komen op het sevenstoernooi van de Olympische

Nadere informatie

Het onhandige kind. Allemaal naar de revalidatiearts? Tanja Blom-Luberti, revalidatiearts

Het onhandige kind. Allemaal naar de revalidatiearts? Tanja Blom-Luberti, revalidatiearts Het onhandige kind Allemaal naar de revalidatiearts? Tanja Blom-Luberti, revalidatiearts 94 jaar onhandig in de medische literatuur DCD SI-probleem De ijsberg en het topje DCD medisch /specialistisch pedagogisch/didactisch

Nadere informatie

Als het op school niet gaat zoals ze willen

Als het op school niet gaat zoals ze willen Als het op school niet gaat zoals ze willen Een occupation based en cliëntgerichte aanpak van de ergotherapeut bij kinderen met Developmental Coordination Disorder Eva Prenger Begeleider: Wil de Vries-Kempes

Nadere informatie

RICHTLIJN DIAGNOSTIEK EN BEHANDELING VAN AFASIE

RICHTLIJN DIAGNOSTIEK EN BEHANDELING VAN AFASIE RICHTLIJN DIAGNOSTIEK EN BEHANDELING VAN AFASIE Samenvatting versie voor mensen met afasie en naasten Afasie is een taalstoornis, geen intelligentiestoornis Juli 2017 1 van 23 Inhoud Inleiding... 3 H1:

Nadere informatie