e gewijzigde druk, 2014

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "www.kosmosuitgevers.nl www.youngworks.nl www.puberbrein.nl 13e gewijzigde druk, 2014"

Transcriptie

1

2 e gewijzigde druk, , 2014 Kosmos Uitgevers B.V., Utrecht/Antwerpen Huub Nelis en Yvonne van Sark, Vormgeving omslag en binnenwerk: Studio Veer, Utrecht Styling kijkdozen met foto s van jongeren: Fanny Morriën, naar een idee van Jeroen Vroegen Fotografie kijkdozen: René Mesman Fotografie auteurs: Linette Raven ISBN NUR 851/853 Alle rechten voorbehouden / All rights reserved Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze en/of door welk ander medium ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Deze uitgave is met de grootst mogelijke zorgvuldigheid samengesteld. Noch de maker, noch de uitgever stelt zich echter aansprakelijk voor eventuele schade als gevolg van eventuele onjuistheden en/of onvolledigheden in deze uitgave.

3 Inhoud 6 Voorwoord 10 Inleiding Het puberbrein: de ontwikkeling van jongeren 2. Opvoeding: het puberbrein thuis 3. Onderwijs: het puberbrein in de klas 4. De peergroup: het puberbrein in het kwadraat 5. Overige opvoeders: het puberbrein buiten de deur 6. Verleiders en voorlichters: doordringen tot het puberbrein 7. Het puberbrein in het doolhof van opleidingen en banen 8. Jongeren en de maatschappij: overal over meepraten? 9. Multiculturele samenleving: leven in twee werelden 10. Infobesitas: opgroeien in het informatietijdperk 230 Enkele laatste gedachten 233 Bedankt! 235 Noten 239 Bronnen 246 Interessante websites

4 6 Voorwoord De puberteit was een periode die ik bij mijn eigen kinderen graag had overgeslagen. In de puberteit brengen de hersenen de productie van de geslachtshormonen op gang. Die hormonen werken in op het lichaam en de hersenen van de puber en zorgen voor enorme gedragsveranderingen. Dat is te begrijpen, want de functie van alle hersengebieden verandert door de geslachtshormonen, van het voorste deel van de hersenschors (de prefrontale cortex) tot in het ruggenmerg. Pubers hebben niet alleen een onrijp brein, zij moeten ook nog eens plotseling leren omgaan met een totaal anders functionerend brein. En dat is niet gemakkelijk, noch voor henzelf, noch voor de ouders, de school en de buurt. Toch heeft het pubergedrag, biologisch gezien, zin. Pubers worden klaargemaakt voor de voortplanting. En het pubergedrag met het afzetten tegen de ouders, het gezin en de eigen omgeving voorkomt dat de voortplanting in de eigen kring zal plaatsvinden. Zij moeten het eigen nest dus verlaten, en daarbij hoort het zoeken naar nieuwe ervaringen, het nemen van grote risico s zonder enige angst en impulsief, soms agressief gedrag. Ouders doen hun uiterste best het onrijpe brein van hun kinderen te vervangen door het stellen van regels, door het kind uit zijn bed te halen en aan het huiswerk te zetten, maar dat werkt vaak alleen maar averechts. Pubers denken alleen aan gevolgen van hun gedrag op zeer korte termijn en ze zijn tijdens de risicovolle keuzes ongevoelig voor straf. Dat komt door de onrijpe prefrontale cortex. Hierdoor is er ook een verhoogde kans op het misbruik van verslavende middelen die op het onrijpe puberbrein permanente schade kunnen aanrichten. Indrinken voor een schoolfeestje is tegenwoordig heel gewoon. De kans op ontremd, antisociaal, agressief en crimineel gedrag neemt ook toe. Er zijn ook hersenziekten waarvan de basis al gelegd is in de baarmoeder, zoals schizofrenie, die opeens tot uiting komen in de puberteit, onder invloed van de werking van de geslachtshormonen op de hersenen. Het begin van eetstoornissen zoals anorexia nervosa heeft bij meisjes ook een piek rond de

5 7 14 jaar. Overigens rijpen de hersenen van meisjes zo n twee tot vier jaar eerder dan die van jongens, en dat zie je ook terug in hun betere prestaties op de middelbare school en op de universiteit. Je krijgt soms het idee dat problemen door de puberteit iets van deze tijd zijn. Niets is minder waar, zoals blijkt uit de klacht van de filosoof Socrates (5e eeuw v. Chr.): Onze jeugd heeft tegenwoordig een sterke hang naar luxe, heeft slechte manieren, minachting voor het gezag en geen eerbied voor ouderen. Ze geven de voorkeur aan kletspraatjes in plaats van training... Jonge mensen staan niet meer op als een oudere de kamer binnenkomt. Zij spreken hun ouders tegen, houden niet hun mond in gezelschap... en tiranniseren hun leraren. Het is natuurlijk wel zo dat iedere tijd zijn eigen problematiek rondom de puberteit meebrengt. Daarom is het goed dat YoungWorks, wiens core business al meer dan tien jaar jongerencommunicatie is, zich in deze problematiek verdiept heeft. Hiervoor zijn de auteurs van dit boek, Huub Nelis en Yvonne van Sark, het puberbrein ingedoken. Ze laten de woelige wereld van de puber zien in al zijn aspecten, belichten op een zeer toegankelijke manier de achtergronden van zijn doen en laten vanuit vele disciplines en komen met adviezen om de problematiek hanteerbaar te maken. Voor hen die ondanks al deze informatie toch midden in de heftige problemen van de puberteit blijven zitten is er één troost: ook de puberteit gaat eens vanzelf over! Prof. Dr. D. F. Swaab Dick Swaab is hoogleraar in de neurobiologie aan de Universiteit van Amsterdam en was tot 2005 directeur van het Nederlands Instituut voor Hersenonderzoek (NIH) van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen. Het NIH is recent opgegaan in het Nederlands Instituut voor Neurowetenschappen, waar hij onderzoeksleider is. Professor Swaab geniet grote internationale bekendheid als hersenonderzoeker.

6

7 Emmy, 19 jaar, werkende jongere uit Hengelo (Ov).

8 Inleiding

9 11 Inleiding Alles wat je in die periode meemaakt, lijkt je leven te veranderen: de muziek die je dan hoort, je eerste liefde, je eerste gebroken hart. ( ) Je beseft niet dat er nog genoeg liefdes en gebroken harten zullen volgen. Als je in de 20 bent, zoals ik nu, kun je dat zien. Maar niet op het moment zelf, dan ontbreekt het perspectief. 1 Lykke Li, Zweedse songwriter, 21 jaar Al ruim vijftien jaar volgen wij jongeren en adviseren we klanten hoe ze met deze uitdagende en veelzijdige doelgroep kunnen communiceren. Daarbij kijken we altijd vanuit een wisselend perspectief, want je kunt op veel manieren naar ze kijken: hoe zijn ze als potentiële schoolverlater, als folderbezorger of hamburgerverkoper, als klant, als leerling, als nieuwe collega, als buurjongen of -meisje, als zoon of dochter, als gesprekspartner? Het blijven dezelfde jongens en meiden, maar de essentiële vraag is: hoe weet je wat ze echt bezighoudt en hoe dring je tot ze door? En als je dat weet: wat kun je met die kennis? Die vragen hebben we in dit boek als uitgangspunt genomen. Het is geschreven voor iedereen die met jongeren te maken heeft, als ouder of als professional: docent, marketeer, jongerenwerker of beleidsmaker. Doordat we met jongeren praten, onderzoeken uitvoeren, trends monitoren en campagnes en trainingen ontwikkelen, hebben we in de loop van de tijd veel kennis, cases en anekdotes verzameld, die we in dit boek graag met hen willen delen. Het puberbrein tot 25 jaar Hoewel de term puberteit meestal wordt gebruikt om de periode tussen pakweg 12 en 16 jaar aan te duiden, volgen we in dit boek jongeren tussen hun 10e en 25e jaar. De term puberbrein geeft voor ons dan ook aan dat de hersenen zich nog tot het 25e levensjaar ontwikkelen. 2 Veel thema s die de revue passeren, spelen weliswaar het heftigst tijdens de tienerleeftijd, maar we zullen ook zien dat bepaalde eigenschappen die we vooral aan pubers toeschrijven doorwerken totdat jongeren zo n 25 jaar zijn.

10 12 Inleiding De jongeren als doelgroep Het is altijd gevaarlijk om een diverse doelgroep zoals jongeren te beschrijven en we zijn ons ervan bewust dat we in dit boek soms enorm generaliseren. Maar de processen die we beschrijven, raken alle jongeren, alleen de uitwerking op het gedrag verschilt per persoon. Omdat we niet iedereen apart kunnen beschrijven, praten we over jongeren, terwijl er natuurlijk veel subtielere indelingen gemaakt zouden kunnen worden, zoals naar leeftijd, opleidingsniveau en sociale achtergrond, naar waarden en motivaties. 3 Wij hebben gezocht naar algemene wetmatigheden en verklaringen, en dan blijken er volop overeenkomsten te bestaan tussen de 16-jarige vmboleerling uit Emmen en de 16-jarige vwo-leerling uit Rotterdam-Zuid. Jong = de norm De afgelopen twintig jaar zien we twee opvallende ontwikkelingen. Allereerst is de jeugdcultuur de dominante cultuur in onze samenleving geworden. In mode en leefstijl proberen ouderen zo lang mogelijk jong te blijven. Jongerentrends meestal bedacht door jonge mensen zijn voor volwassenen een belangrijke inspiratiebron. Jong zijn is tot norm verheven en ouder (en wijzer) worden lijkt onaantrekkelijk. Ten tweede lijken jongeren steeds sneller volwassen te worden. Kids Getting Older Younger, noemen de Amerikanen dit fenomeen. Pubers weten al op jonge leeftijd dingen waar voorgaande generaties pas aan het eind van hun puberteit mee in aanraking kwamen. Ze wekken de indruk minder naïef te zijn en te weten wat er in de wereld te koop is. Ze vormen een ogenschijnlijk zelfverzekerde generatie, die alles weet van nieuwe media en technologie, maar ook van seks, drugs en drank. Alles duidt erop dat er voor het eerst in eeuwen een nieuw soort jongeren rondloopt. Geef ze de ruimte? Het gevolg is dat volwassenen onzeker worden in hun rol als opvoeders en begeleiders. Wie zijn zij om deze nieuwe generatie bij te sturen, grenzen te stellen en te begeleiden? De waarde van ervaring is snel afgenomen. In de huidige opvoeding ligt de focus op kinderen tot een jaar of 12: dan is het fundament gelegd en begint het loslaten. Opvoeders en begeleiders nemen meer afstand want, zo is de redenering, jongeren moeten vanaf de puberteit steeds meer ruimte krijgen om zichzelf te ontwikkelen en keuzes te maken. De afgelopen twintig jaar is dit vertaald in nieuwe vormen van onderwijs, waarbij het gaat om zelfstandiger leren en meer eigen keuzes maken. De mythe dat de

11 13 Inleiding huidige pubers met al deze vrijheid goed kunnen omgaan, heeft postgevat in de hoofden van de veertigplussers die het beleid bepalen, het onderwijs inrichten en hun eigen pubers opvoeden. De laatste tijd is er echter steeds vaker kritiek op deze gedachte. Bij 12 begint het pas! De werkelijkheid is dat we jongeren overschatten. Pubers zijn helemaal niet veranderd: ze kunnen een heleboel dingen nog niet aan en hebben dezelfde onzekerheden als alle pubers voor hen. Natuurlijk, de vorm is anders. Ze kunnen 24 uur per dag op internet, ze hebben veel meer te besteden dan hun ouders indertijd en meer vrijheid dan de generaties voor hen. Maar ook pubers van nu moeten zich sociaal ontwikkelen door dingen te ervaren. Ook jongens van 13 die regelmatig pornosites bekijken, vinden het nog steeds eng om hand in hand te lopen met een meisje. En een meisje uit de tweede klas vmbo dat een spreekbeurt houdt over lsd en xtc, spreekt niet uit eigen ervaring. Wie goed kijkt, ziet dat er in de opvoeding iets anders nodig is dan loslaten: tot 12 jaar moeten we kinderen goed begeleiden en daarna nog veel beter! Want dan beginnen jongeren aan een ontdekkingstocht op weg naar hun volwassen ik. Terwijl het lichaam de ene na de andere groeispurt maakt, de hormonen op alle fronten veranderingen in gang zetten en de hersenen sterk in ontwikkeling zijn, hebben pubers, misschien nog wel meer dan jongere kinderen, structuur en kaders nodig. Meer duidelijkheid, meer grenzen het klinkt bijna als terug naar de jaren vijftig. Maar de samenleving is zo veranderd dat dit geen reële optie is. De enorme dynamiek en interactie, de toegenomen mondigheid, de culturele diversiteit, de interactieve media: het zijn allemaal ontwikkelingen die van invloed zijn en die alleen maar in hevigheid zullen toenemen. Binnen de context van een open samenleving die jongeren veel ruimte en mogelijkheden biedt, moeten we zoeken naar nieuwe wegen om jongeren grenzen en structuur te bieden. Kennis over het brein Ons menselijk brein is pas rond ons 25e levensjaar volgroeid. Tot die tijd maakt dat brein allerlei ontwikkelingen door. Actuele inzichten uit de hersenwetenschappen werpen een heel nieuw licht op het gedrag van jongeren. Toen wij hier achter kwamen, werden we direct gegrepen. Veel van die bevindingen sloten namelijk perfect aan op inzichten die wij in ons werk hadden opgedaan: jongeren voelen zich vaak overvraagd.

12 14 Inleiding Ze willen meer kaders en sturing dan volwassenen vaak denken. De samenleving daarentegen biedt hun steeds meer vrijheid, keuzemogelijkheden en complexiteit. De actuele bevindingen over de hersenen van jongeren deden ons nog beter begrijpen waarom dit vaak niet aansluit op hun behoeften. Dit boek is geschreven omdat we de opgedane inzichten graag willen delen met een breder publiek en de beschikbare informatie over het puberbrein willen omzetten in praktische adviezen over hoe we met jongeren zouden moeten omgaan. Voor de duidelijkheid: wij zijn specialisten in jongerencommunicatie en geen hersenwetenschappers. Voor de kennis over het brein zijn we te rade gegaan bij een aantal hersenspecialisten, die ons in hun werk, in hun publicaties en in gesprekken hebben laten zien wat de neurologische inzichten tot nu toe zijn. Wij gaan een stap verder dan de hersenwetenschappers, door hun inzichten te vergelijken met onze praktische kennis over jongeren en deze te vertalen naar een visie op verschillende terreinen. Puberbrein is dus niet alleen een verwijzing naar de langzaam rijpende hersenen, maar ook een metafoor voor het inzicht in de ontwikkeling van jongeren. Jeugd van tegenwoordig Het zou mooi zijn als dit boek bijdraagt aan meer begrip voor jongeren en hun belevingswereld. Volwassenen hebben altijd een mening gehad over de jeugd van tegenwoordig. Ze fronsen hun wenkbrauwen over de verschillen met hun eigen jeugd en vragen zich af of het nog wel goed gaat met de jongste generatie. Ook in deze tijd zijn er alarmerende verhalen over jongeren en comazuipen, happy slapping, breezerseks en gameverslaving. Toch gaat het in die berichten meestal maar over een klein deel van de jeugd, tussen de 5 en 10 procent. Over die andere 90 procent horen en zeggen we weinig. Hoe zit het eigenlijk met de gemiddelde puber, die niet in de goot, de gevangenis of een orgie terechtkomt? Wat maakt hij of zij mee op de weg van kindertijd naar volwassenheid? Dit boek zoomt niet in op risicojongeren of probleemjongeren. We willen het eerder omdraaien: veel inzichten die voor jongeren in het algemeen gelden, zijn ongetwijfeld ook van toepassing op probleemjongeren zij zijn tenslotte ook gewoon jongeren. Misschien kan dit boek vanuit dit uitgangspunt nieuwe perspectieven bieden voor de benadering van groepen met risicovol en problematisch gedrag.

13 15 Inleiding Puberbrein binnenstebuiten komt voort uit onze passie en fascinatie voor de jongerendoelgroep. We hopen dat iedereen die zich verdiept in het puberbrein, voorgoed anders naar die slungelige, giebelende, roekeloze en dynamische jongeren gaat kijken. Eind 2009 voorspelden wij infobesitas als nieuwe trend onder jongeren. Wij zagen dat steeds meer jongeren, zeker met de komst van de smartphones, op een dwangmatige manier met informatie en communicatie omgaan. Dwangmatig omdat ze steeds alles willen volgen, continu online zijn en in contact willen staan. Daarbij viel ons op hoe dit proces inslijt in hun dagelijkse gewoonten en ook hoe onbewust dit proces verloopt. En natúúrlijk bieden al die communicatie en informatie heel veel goede zaken en mogelijkheden, maar, eh, is het soms niet gewoon een beetje veel? We kregen veel reacties op dit onderwerp, van ouders, media, voorlichters en ook van jongeren zelf. Ook bij presentaties merkten we hoe het thema leeft. Bovendien is mediagedrag sterk in beweging. Reden om er bij een update van ons boek dieper in te duiken en een hoofdstuk toe te voegen over infobesitas. Leeswijzer Eerst bekijken we het proces dat jongeren tussen hun 10e en 25e individueel doormaken (hoofdstuk 1). Vervolgens kijken we naar de invloed van opvoeding (hoofdstuk 2) en van school (hoofdstuk 3), naar de betekenis van de netwerken van jongeren onderling (hoofdstuk 4) en naar de wijze waarop ook andere partijen, zoals kerken of verenigingen, van invloed kunnen zijn op jongeren (hoofdstuk 5). Vervolgens belichten we verschillende terreinen waarop wij werkzaam zijn. We laten zien hoe vanuit verschillende achtergronden en doelstellingen geprobeerd wordt door te dringen tot het puberbrein: van de invloed van media en marketing (hoofdstuk 6), tot loopbaanoriëntatie en arbeidsmarkt (hoofdstuk 7) en de maatschappelijke en politieke context (hoofdstuk 8). Daarna zoomen we specifiek in op de multiculturele samenleving (hoofdstuk 9) en tot slot besteden we aandacht aan infobesitas (hoofdstuk 10).

exemplaren verkocht! Herziene uitgave met de nieuwste cijfers. nu 15 e. puber brein. Huub Nelis & Yvonne van Sark.

exemplaren verkocht! Herziene uitgave met de nieuwste cijfers. nu 15 e. puber brein. Huub Nelis & Yvonne van Sark. 50.000 exemplaren verkocht! Herziene uitgave met de nieuwste cijfers nu 15 e puber brein binnenstebuiten Wat beweegt jongeren van 10 tot 25 jaar? Huub Nelis & Yvonne van Sark puberbrein binnenstebuiten

Nadere informatie

Het puberbrein; werk in uitvoering. Anneke E. Eenhoorn

Het puberbrein; werk in uitvoering. Anneke E. Eenhoorn Het puberbrein; werk in uitvoering Anneke E. Eenhoorn Bij 12 begint het pas! Uitspraak van Nelis en Sark in Puberbrein binnenstebuiten Hoe zo? Tot 12 jaar moeten ouders hun kinderen goed begeleiden, daarna

Nadere informatie

YoungWorks. De wereld van jongeren verandert in een razend tempo. Om dit bij te kunnen benen helpt

YoungWorks. De wereld van jongeren verandert in een razend tempo. Om dit bij te kunnen benen helpt YoungWorks Academy YoungWorks Academy De wereld van jongeren verandert in een razend tempo. Om dit bij te kunnen benen helpt JONGEREN OP DE ARBEIDSMARKT Communiceren met jongeren Jongeren en geld Jongerentrends

Nadere informatie

Pubers en het nieuwe leren. Anneke E. Eenhoorn

Pubers en het nieuwe leren. Anneke E. Eenhoorn Pubers en het nieuwe leren Anneke E. Eenhoorn Het nieuwe leren De nadruk wordt gelegd op sociale vaardigheden zoals samenwerken en naar elkaar luisteren. Nadruk op inspiratie vanuit het kind zelf (intrinsieke

Nadere informatie

Ouderavond Bornego jr.

Ouderavond Bornego jr. Ouderavond Bornego jr. 27 oktober 2015 Thema Loslaten?! Deze avond... - - - - : hoe houd je het leuk? Met tips! Wie staat er voor u? Wie staat voor u Voorlezen Schrijfster: actuele puberonderwerpen Oud-lerares

Nadere informatie

ONZE INSPIRATIESESSIES EN WORKSHOPS

ONZE INSPIRATIESESSIES EN WORKSHOPS JONGEREN BEGRIJPEN, MOTIVEREN & UITDAGEN ONZE INSPIRATIESESSIES EN WORKSHOPS Hoe denken jongeren? Hoe kun je ze motiveren? Hoe help je ze hun talenten te ontdekken? Met onze inspiratiesessies en workshops

Nadere informatie

Het puberbrein. Het vermogen om te leren is een talent. De kunde om te leren is een vaardigheid, maar de bereidheid om te leren is een keuze.

Het puberbrein. Het vermogen om te leren is een talent. De kunde om te leren is een vaardigheid, maar de bereidheid om te leren is een keuze. Het puberbrein Het vermogen om te leren is een talent. De kunde om te leren is een vaardigheid, maar de bereidheid om te leren is een keuze. Ze kunnen er niets aan doen Verbeter je kind, begin bij jezelf

Nadere informatie

Het puberbrein een handleiding. Eindhoven Bisschop Bekkers Lyceum 15 april 2015 dr. Aletta Smits

Het puberbrein een handleiding. Eindhoven Bisschop Bekkers Lyceum 15 april 2015 dr. Aletta Smits Het puberbrein een handleiding Eindhoven Bisschop Bekkers Lyceum 15 april 2015 dr. Aletta Smits Waar gaan we het over hebben? Wie zijn pubers? Wat gebeurt er met pubers? Hoe kunnen wij er mee omgaan? Wie

Nadere informatie

Het puberbrein. 1 Inleiding

Het puberbrein. 1 Inleiding DC 50 Het puberbrein 1 Inleiding Over het puberbrein is veel geschreven. Ging men er eerst vanuit dat de hersens van kinderen met 6 jaar volgroeid waren, tegenwoordig weet men dat dat pas rond het 23e

Nadere informatie

Wetenschappelijk onderzoek. Prof. Dr. Dick Swaab Wij zijn ons brein

Wetenschappelijk onderzoek. Prof. Dr. Dick Swaab Wij zijn ons brein Wetenschappelijk onderzoek Prof. Dr. Dick Swaab Wij zijn ons brein Gedrag - Agressie Ja Homofilie door inwerking aanwezige testosteron op brein Ja en Nee Adolescentie (10-25 jaar) is de ontwikkelfase

Nadere informatie

Het puberbrein een handleiding. Breda Newmancollege 18 november 2014 dr. Aletta Smits

Het puberbrein een handleiding. Breda Newmancollege 18 november 2014 dr. Aletta Smits Het puberbrein een handleiding Breda Newmancollege 18 november 2014 dr. Aletta Smits Waar gaan we het over hebben? Wie zijn pubers? Wat gebeurt er met pubers? Hoe kunnen wij er mee omgaan? Wie zijn pubers?

Nadere informatie

Het puberbrein een handleiding. Hoofdvaart College Ouderavond 20 oktober 2014 dr. Aletta Smits

Het puberbrein een handleiding. Hoofdvaart College Ouderavond 20 oktober 2014 dr. Aletta Smits Het puberbrein een handleiding Hoofdvaart College Ouderavond 20 oktober 2014 dr. Aletta Smits Waar gaan we het over hebben? Wie zijn pubers? Wat gebeurt er met pubers? Hoe kunnen wij er mee omgaan? Wie

Nadere informatie

Het puberbrein een handleiding. Calibris dr. Aletta Smits

Het puberbrein een handleiding. Calibris dr. Aletta Smits Het puberbrein een handleiding Calibris dr. Aletta Smits Waar gaan we het over hebben? Wie zijn pubers? Wat gebeurt er met pubers? Hoe kunnen wij er mee omgaan? Wie zijn pubers? En wie zijn wij? Wie zei

Nadere informatie

HOE SLUIT JE AAN BIJ DE JEUGD VAN TEGENWOORDIG? Stichting Platforms VMBO, 24 juni 2014

HOE SLUIT JE AAN BIJ DE JEUGD VAN TEGENWOORDIG? Stichting Platforms VMBO, 24 juni 2014 HOE SLUIT JE AAN BIJ DE JEUGD VAN TEGENWOORDIG? Stichting Platforms VMBO, 24 juni 2014 Yvonne van Sark - YoungWorks YoungWorks is het volwassen bureau voor jongerencommunicatie - 15 jaar - 30 fte en groot

Nadere informatie

YOUNGWORKS. MARK VAN HET GEHEIM ACHTER GEMOTIVEERDE PUBERS, LEERLINGEN EN WERKNEMERS

YOUNGWORKS. MARK VAN HET GEHEIM ACHTER GEMOTIVEERDE PUBERS, LEERLINGEN EN WERKNEMERS YOUNGWORKS OVER ONS JONGEREN ZIJN 24/7 ONLINE 17 FEBRUARI 2017 - #WERKWEEK - UTRECHT YOUNGWORKS MARK VAN RIJN @markvrijn KLANTNAAM DIT IS PLAATS VOOR EEN ONDERTITEL YOUNGWORKS EVENTUEEL 2DE REGEL PLAATS

Nadere informatie

Het puberbrein een handleiding. 26 juni 2014 dr. Aletta Smits

Het puberbrein een handleiding. 26 juni 2014 dr. Aletta Smits Het puberbrein een handleiding 26 juni 2014 dr. Aletta Smits Waar gaan we het over hebben? Wie zijn pubers? Wat gebeurt er met pubers? Hoe kunnen wij er mee omgaan? Wie zijn pubers? En wie zijn wij? Twee

Nadere informatie

Fijn, mijn kind heeft een puberbrein

Fijn, mijn kind heeft een puberbrein Fijn, mijn kind heeft een puberbrein drs. Anje de Vries Bureau Meesterschap Oosterhoutstraat 9a 9401 NA Assen Ontwikkeling Ontwikkelingsgebieden A. Lichamelijke ontwikkeling groei, zintuigen en de motoriek

Nadere informatie

Wat is puberteit? Het Puberbrein; Brein, leefstijl en leren. Definities. Definities. Wat gaan we doen? Definities. Dr.

Wat is puberteit? Het Puberbrein; Brein, leefstijl en leren. Definities. Definities. Wat gaan we doen? Definities. Dr. Het Puberbrein; Brein, leefstijl en leren Wat is puberteit? Dr. Renate de Groot" Centre for Learning Sciences and Technologies" (CELSTEC)" Open Universiteit Weekend van de Wetenschap 2012 Definities Definities

Nadere informatie

HET PUBERBREIN een handleiding

HET PUBERBREIN een handleiding DE LOEF HET PUBERBREIN een handleiding Let s get started Waar gaan we het vandaag over hebben? ONDWERPEN voor het komende uur WIE ZIJN PUBERS? Je bent puber tussen 10 en 25 De puberteit start met de veranderende

Nadere informatie

BRUSHLETTERING VOOR IEDEREEN OEFENSCHRIFT

BRUSHLETTERING VOOR IEDEREEN OEFENSCHRIFT = BRUSHLETTERING VOOR IEDEREEN OEFENSCHRIFT + = + Dit oefenschrift Brushlettering voor iedereen hoort bij het gelijknamige handboek met tips en technieken over brushlettering. Maak kennis met brushpennen

Nadere informatie

De jeugd van tegenwoordig

De jeugd van tegenwoordig De jeugd van tegenwoordig Alphen aan den Rijn 22 juni 2011 Aletta Smits Agenda Wie zijn pubers? Wat gebeurt er met pubers? Ervaringen Wetenschap Hoe kunnen wij er mee omgaan? Dilemma: aansluiten of hard

Nadere informatie

Young Opinions #4: puberbrein binnenstebuiten

Young Opinions #4: puberbrein binnenstebuiten Young Opinions #4: puberbrein binnenstebuiten Het lijkt wel of kinderen en jongeren steeds sneller volwassen worden. Jongeren schieten de lucht in, hebben seks, bijbaantjes, uitpuilende agenda s en denken

Nadere informatie

YoungWorks. weet wat jongeren beweegt

YoungWorks. weet wat jongeren beweegt YoungWorks Academy weet wat jongeren beweegt InhoudsOpgave 5 YoungWorks Academy 9 Puberbrein binnenstebuiten & Schooluitval en schoolsucces 10 Communiceren met jongeren & Talent en Excellentie 11 Risicogedrag

Nadere informatie

Puberteit en ASS; een goede combinatie? Anneke E. Eenhoorn

Puberteit en ASS; een goede combinatie? Anneke E. Eenhoorn Puberteit en ASS; een goede combinatie? Anneke E. Eenhoorn Gedrag komt nooit alleen. Vier factoren spelen een rol bij het ontstaan en in stand houden van gedrag. Kindfactor Opvoedvaardighedenfactor Ouderfactor

Nadere informatie

HUISWERK!!! Begeleiden of strijden? Ilse Land Griftland College Soest

HUISWERK!!! Begeleiden of strijden? Ilse Land Griftland College Soest HUISWERK!!! Begeleiden of strijden? Ilse Land Griftland College Soest Wat gaan we vanavond doen? Wat verwacht u te halen? Overzicht begeleiding binnen en buiten de school. Time management van uw kind:

Nadere informatie

Leren in de 21 e eeuw en 21st Century Skills. Frank van 21stcenturyskillsnl

Leren in de 21 e eeuw en 21st Century Skills. Frank van  21stcenturyskillsnl Leren in de 21 e eeuw en 21st Century Skills Frank van den Oetelaar @frankoetelaar @21stcskills 21stcenturyskillsnl http://www.21stcenturyskills.nl Leren in de 21 e eeuw en 21st Century Skills

Nadere informatie

PUBERBEURS LEIDERDORP

PUBERBEURS LEIDERDORP PUBERBEURS LEIDERDORP P R O G R A M M A 19:45 Inloop koffie /thee 20:00 Opening 20:10 Presentatie & Theater 20:40 Pauze 21:00 Presentatie & Theater 21:45 Afsluiting DE PUBERTEIT VROEGE ADOLESCENTIE vroege

Nadere informatie

Rien Poortvliet De Kabouter - Het kleurboek. Het kleurboek

Rien Poortvliet De Kabouter - Het kleurboek. Het kleurboek Rien Poortvliet De Kabouter - Het kleurboek Wie kent ze niet? De illustraties van Rien Poortvliet zijn wereldberoemd en geliefd bij jong en oud! In dit kleurboek staan kleurplaten van De Kabouter en zijn

Nadere informatie

Ouderavond Puberwereld

Ouderavond Puberwereld Ouderavond Puberwereld bronnen : Puberbrein binnenstebuiten en Beter omgaan met pubers Van de Brugghenschool Katwijk R van der Gaag GGD Hollands Midden Gezondheidsbevorderaar Aandachtsgebieden : genotmiddelen,

Nadere informatie

Pubers kunnen niet plannen Rijden zonder helm. Definities. Het Puberbrein: Brein, leefstijl en leren. Definities. Definities.

Pubers kunnen niet plannen Rijden zonder helm. Definities. Het Puberbrein: Brein, leefstijl en leren. Definities. Definities. Het Puberbrein: Brein, leefstijl en leren Dr. Renate de Groot Welten Institute Research Centre for Learning, Teaching and Technologies Open Universiteit Adolescentie overgangsperiode tussen puberteit en

Nadere informatie

OUDERAVOND FRISSE START. Het Hooghuis 31 januari Yvon Dieks Medewerker gezondheidsbevordering

OUDERAVOND FRISSE START. Het Hooghuis 31 januari Yvon Dieks Medewerker gezondheidsbevordering OUDERAVOND FRISSE START Het Hooghuis 31 januari 2017 Yvon Dieks Medewerker gezondheidsbevordering Programma Overgang van groep 8 naar de brugklas Het puberbrein Consequenties in gedrag (roken en alcohol)

Nadere informatie

Geen gewone puber. Borderline en andere persoonlijkheidsproblemen tijdig herkennen. Noor Tromp

Geen gewone puber. Borderline en andere persoonlijkheidsproblemen tijdig herkennen. Noor Tromp Geen gewone puber Borderline en andere persoonlijkheidsproblemen tijdig herkennen Noor Tromp Uitgegeven door: Uitgeverij Nieuwezijds, Amsterdam Zetwerk: CeevanWee, Amsterdam Omslag: Studio Jan de Boer,

Nadere informatie

OUDERAVONDEN OVER EN MÉT JONGEREN

OUDERAVONDEN OVER EN MÉT JONGEREN OUDERAVONDEN OVER EN MÉT JONGEREN Youngworks is dé jongerendoelgroep-expert van Nederland. Alles wat we doen gaat over jongeren: van research tot workshop, van trendonderzoek tot campagne. Elke dag stellen

Nadere informatie

De jeugd van tegenwoordig. Apeldoorn 18 mei 2011 Aletta Smits

De jeugd van tegenwoordig. Apeldoorn 18 mei 2011 Aletta Smits De jeugd van tegenwoordig Apeldoorn 18 mei 2011 Aletta Smits Agenda Wie zijn pubers? Wat gebeurt er met pubers? Ervaringen Wetenschap Hoe kunnen wij er mee omgaan? Dilemma: aansluiten of hard zijn? Wie

Nadere informatie

HONDENTAAL IS LICHAAMSTAAL. Martin Gaus. HONDENTAAL IS LICHAAMSTAAL Martin Gaus. Begrijp precies wat uw hond zegt

HONDENTAAL IS LICHAAMSTAAL. Martin Gaus. HONDENTAAL IS LICHAAMSTAAL Martin Gaus. Begrijp precies wat uw hond zegt HONDENTAAL IS LICHAAMSTAAL Martin Gaus Honden praten met hun lichaam. Kleine veranderingen in mimiek en lichaamshouding kunnen voor de goede verstaander duidelijke taal zijn. De vele heldere foto s en

Nadere informatie

Geef jongens en meisjes wat te doen

Geef jongens en meisjes wat te doen Geef jongens en meisjes wat te doen Workshop Kennisdag Verkeerseducatie Lauk Woltring Research, Advice en Coaching Jacqueline Vink Schuttelaar & Partners 12 oktober 2017 Het programma Korte presentaties

Nadere informatie

Slaap. lekker. Zo leer je je baby snel een goed slaapritme aan ARNA SKULA KOSMOS UITGEVERS, UTRECHT/ANTWERPEN

Slaap. lekker. Zo leer je je baby snel een goed slaapritme aan ARNA SKULA KOSMOS UITGEVERS, UTRECHT/ANTWERPEN Slaap lekker 12158 VBK Media - Slaap lekker 001-007 Prelims_NL.indd 1 25-10-12 11:15 Slaap lekker Zo leer je je baby snel een goed slaapritme aan ARNA SKULA KOSMOS UITGEVERS, UTRECHT/ANTWERPEN 12158 VBK

Nadere informatie

Voedingsplanner GRIP OP KOOLHYDRATEN

Voedingsplanner GRIP OP KOOLHYDRATEN Voedingsplanner GRIP OP KOOLHYDRATEN Voedingsplanner GRIP OP KOOLHYDRATEN Yvonne Lemmers WAT WIL JE? Op gewicht komen én blijven lukt als je een eetplan, een regime, een patroon van eten, drinken en leven

Nadere informatie

Kitty de Wolf. Kijk op: www.banditsieraden.nl en www.facebook.com/banditsieraden. www.kosmosuitgevers.nl

Kitty de Wolf. Kijk op: www.banditsieraden.nl en www.facebook.com/banditsieraden. www.kosmosuitgevers.nl Kitty de Wolf Loomen met Supercoole loomideeën met Band-it! De vakantie is voorbij en het nieuwe schooljaar staat voor de deur. Erg? Nee, juist leuk! Met de ideeën in dit boek word je de coolste van de

Nadere informatie

INFORMATIE VOOR OUDERS HAPPY EN HEALTHY

INFORMATIE VOOR OUDERS HAPPY EN HEALTHY INFORMATIE VOOR OUDERS HAPPY EN HEALTHY Inleiding Steeds meer kinderen hebben al op jongere leeftijd te maken met overgewicht. Dit gaat niet altijd automatisch over wanneer zij in de puberteit komen en

Nadere informatie

THEMA-AVOND SOCIAL MEDIA

THEMA-AVOND SOCIAL MEDIA THEMA-AVOND SOCIAL MEDIA ICHTHUSLYCEUM Michiel Stadhouders - YoungWorks Nieuwe technologie? INHOUD 1. Jongeren & Social media 2. Social media gebruik 3. Belangrijke thema s 4. Social media & ouders: praktische

Nadere informatie

www.kosmosuitgevers.nl kosmos.uitgevers kosmosuitgevers

www.kosmosuitgevers.nl kosmos.uitgevers kosmosuitgevers www.kosmosuitgevers.nl kosmos.uitgevers kosmosuitgevers 2016 Kiddy World Promotions B.V., Amsterdam Exploitatierecht Kosmos Uitgevers, Utrecht/Antwerpen, onderdeel van VBK media concept Oei, ik groei!

Nadere informatie

Opvoeden met Stephen Coveys 7 eigenschappen

Opvoeden met Stephen Coveys 7 eigenschappen Opvoeden met Stephen Coveys 7 eigenschappen Carla Luycx Opvoeden met Stephen Coveys 7 eigenschappen Hét boek voor ouders en leraren Uitgeverij Business Contact Amsterdam/Antwerpen Bij de productie van

Nadere informatie

DE JEUGD VAN TEGENWOORDIG

DE JEUGD VAN TEGENWOORDIG YOUNGWORKS OVER ONS YOUNGWORKS OVER ONS YOUNGWORKS DE JEUGD VAN TEGENWOORDIG MARK VAN RIJN @MARKVRIJN Reclame Onderzoek Lezingen 14 NOVEMBER 2016 - CUBISS - TILBURG YOUNGWORKS OVER ONS DE JEUGD VAN TEGENWOORDIG

Nadere informatie

Hoe sterker onze kinderen zijn, hoe mooier de wereld wordt. Hans Peter Roel

Hoe sterker onze kinderen zijn, hoe mooier de wereld wordt. Hans Peter Roel Ki voor Kinderen Hoe sterker onze kinderen zijn, hoe mooier de wereld wordt. Hans Peter Roel voor Hans Peter Roel Kinderen! Een handboek voor ouders om je kind sterk en weerbaar te maken. Kracht van binnenuit

Nadere informatie

Morele vorming in het voortgezet onderwijs Een peiling onder leidinggevenden en ouders

Morele vorming in het voortgezet onderwijs Een peiling onder leidinggevenden en ouders Morele vorming in het voortgezet onderwijs Een peiling onder leidinggevenden en ouders Auteurs: Drs. G. van der Meulen Referentie: WvdJ/SL 11.0426 Datum: maart 2007 Het lectoraat Morele vorming in het

Nadere informatie

KABELS & STRUCTUREN HAKEN

KABELS & STRUCTUREN HAKEN KABELS & STRUCTUREN HAKEN Mode- en woonaccessoires Leonie Schellingerhout KABELS & STRUCTUREN HAKEN Utrecht/Antwerpen www.kosmosuitgevers.nl www.craftlab.nl Teksten en patronen: Leonie s Gravemade-Schellingerhout

Nadere informatie

Hersenen. Puberontwikkeling begint op? Cijfers. 10-14 jaar. Mogelijke oorzaken 12/14/2011. Nog te ontwikkelen en leren beheersen

Hersenen. Puberontwikkeling begint op? Cijfers. 10-14 jaar. Mogelijke oorzaken 12/14/2011. Nog te ontwikkelen en leren beheersen Oudervoorlichting Puberwereld Robert van der Gaag GGD Hollands Midden Functionaris gezondheidsbevordering Aandachtsgebieden : Gezond op School, genotmiddelen, seksualiteit en voeding bronnen : Puberbrein

Nadere informatie

DE JEUGD VAN TEGENWOORDIG

DE JEUGD VAN TEGENWOORDIG YOUNGWORKS OVER ONS DE JEUGD VAN TEGENWOORDIG 23 MEI 2016 - THEMA/DEBAT AVOND JEUGD - GEMEENTE ROERMOND BINDEN & BOEIEN YOUNGWORKS JAMES SMITH james@youngworks.nl Al meer dan 16 jaar een autoriteit op

Nadere informatie

Leren in de 21 e eeuw en 21st Century Skills. Frank van 21stcenturyskillsnl

Leren in de 21 e eeuw en 21st Century Skills. Frank van  21stcenturyskillsnl Leren in de 21 e eeuw en 21st Century Skills Frank van den Oetelaar @frankoetelaar @21stcskills 21stcenturyskillsnl http://www.21stcenturyskills.nl Leren in de 21 e eeuw en 21st Century Skills

Nadere informatie

Iedereen heeft een eigen verhaal

Iedereen heeft een eigen verhaal informatie voor ouders Iedereen heeft een eigen verhaal > Goed om te weten als uw kind tijdelijk bij JJC verblijft Uw zoon of dochter gaat tijdelijk naar JJC in Den Haag. Wij gaan uw kind intensief begeleiden

Nadere informatie

Wat wij kunnen doen. Praktische handreiking voor omstanders bij seksueel misbruik

Wat wij kunnen doen. Praktische handreiking voor omstanders bij seksueel misbruik Wat wij kunnen doen Wat wij kunnen doen Praktische handreiking voor omstanders bij seksueel misbruik Sarina Brons-van der Wekken Ineke van Dongen-van Veelen Uitgeverij Boekencentrum, Utrecht Disclaimer

Nadere informatie

De diep verstandelijk gehandicapte medemens

De diep verstandelijk gehandicapte medemens De diep verstandelijk gehandicapte medemens Eerste druk, mei 2012 2012 Wilte van Houten isbn: 978-90-484-2352-1 nur: 895 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel aan de totstandkoming

Nadere informatie

Leren in de 21 e eeuw en 21st Century Skills. Frank van 21stcenturyskillsnl

Leren in de 21 e eeuw en 21st Century Skills. Frank van  21stcenturyskillsnl Leren in de 21 e eeuw en 21st Century Skills Frank van den Oetelaar @frankoetelaar @21stcskills 21stcenturyskillsnl http://www.21stcenturyskills.nl Leren in de 21 e eeuw en 21st Century Skills

Nadere informatie

Zelfsturend leren met een puberbrein

Zelfsturend leren met een puberbrein Zelfsturend leren met een puberbrein Jacqueline Saalmink In het hedendaagse voortgezet onderwijs wordt een groot beroep gedaan op zelfsturend leren. Leerlingen moeten hiervoor beschikken over vaardigheden

Nadere informatie

Puberbrein, huiswerk en ouders..

Puberbrein, huiswerk en ouders.. Puberbrein, huiswerk en ouders.. Opbouw Introductie Deel 1: Het puberbrein Deel 2: Pubers, huiswerk en hun ouders Deel 3: Tips Introductie Wie Jongeren aan het woord Stellingen Deel 1: Het puberbrein Breinfeit

Nadere informatie

Opvoeden en puberteit www.cjggooienvechtstreek.nl

Opvoeden en puberteit www.cjggooienvechtstreek.nl regio Gooi en Vechtstreek Opvoeden en puberteit www.cjggooienvechtstreek.nl n Opvoeden en puberteit De puberteit is de periode waarin kinderen zich tot volwassenen ontwikkelen. Een bewogen en spannende

Nadere informatie

Mediaopvoeding. workshop 2015. Mediaopvoeding

Mediaopvoeding. workshop 2015. Mediaopvoeding Mediaopvoeding workshop 2015 Mediaopvoeding Contents Wat is mediaopvoeding?... 2 De jeugd van tegenwoordig... 3 Kinderen overzien niet alle gevaren van de media... 3 Opvoedingsstijlen... 4 Opvoedingscompetenties...

Nadere informatie

E V E N V O O R S T E L LE N: Pel van Hattum Gezondheidsbevorderaar

E V E N V O O R S T E L LE N: Pel van Hattum Gezondheidsbevorderaar P R O G R A M MA 20:05 theater: alcohol 20:40 pauze met beurs 21:10 theater: sociale media 22:00 afsluiten E V E N V O O R S T E L LE N: Pel van Hattum Gezondheidsbevorderaar P R O G R A M MA Roken en

Nadere informatie

Nuchter opvoeden Alcohol en Drugs in de Opvoeding. Floris Munneke Anita van Stralen

Nuchter opvoeden Alcohol en Drugs in de Opvoeding. Floris Munneke Anita van Stralen Nuchter opvoeden Alcohol en Drugs in de Opvoeding Floris Munneke Anita van Stralen Programma Trends Invloeden op het kind Wat vindt u? Het gesprek met uw kind Verwijsmogelijkheden Wat roept het onderwerp

Nadere informatie

Pubers opvoeden. Veranderingen in de puberteit

Pubers opvoeden. Veranderingen in de puberteit Pubers opvoeden Pubers opvoeden De puberteit is de ontwikkelingsfase tussen 10 en 18 jaar. Maar die puberteit is er natuurlijk niet opeens. Vanaf ongeveer 9 jaar kan je al merken dat kinderen beginnen

Nadere informatie

Pubers van Nu! Praktijkboek voor iedereen die met pubers werkt. Klaas Jan Terpstra en Herberd Prinsen

Pubers van Nu! Praktijkboek voor iedereen die met pubers werkt. Klaas Jan Terpstra en Herberd Prinsen Pubers van Nu! Pubers van Nu! Praktijkboek voor iedereen die met pubers werkt Klaas Jan Terpstra en Herberd Prinsen Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 2009 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer

Nadere informatie

Branding en binding. Onze kinderen in de branding?! Wat betekent mijn opvoeding?

Branding en binding. Onze kinderen in de branding?! Wat betekent mijn opvoeding? Onze kinderen in de branding?! Wat betekent mijn opvoeding? Branding: moeilijk voor jongeren en ouders Jaren 60: De pil, televisie, abortus, provo s Jaren 30: grote werkloosheid, verandering moraal Industriële

Nadere informatie

Het brein geeft te denken

Het brein geeft te denken Het brein geeft te denken Eerste druk, oktober 2012 2012 G.D.J. Dingemans Cover: afbeelding van het werk Uitleg van de wereld (3) van SAGE www.sage-art.nl isbn: 978-90-484-2653-9 nur: 770 Uitgever: Free

Nadere informatie

Amigurumi s & bijpassende accessoires haken

Amigurumi s & bijpassende accessoires haken Haakblogster Sascha (A la Sascha) en amigurumist DenDennis Amigurumi s & bijpassende accessoires haken bundelen hun krachten samen in Combigurumi. Combineer een amigurumi met bijpassend haakaccessoire.

Nadere informatie

Koningspaard Polle en de magische kamers van paleis Kasagrande

Koningspaard Polle en de magische kamers van paleis Kasagrande Koningspaard Polle en de magische kamers van paleis Kasagrande Eerste druk 2015 R.R. Koning Foto/Afbeelding cover: Antoinette Martens Illustaties door: Antoinette Martens ISBN: 978-94-022-2192-3 Productie

Nadere informatie

Handleiding Toolbox Mediaopvoeding

Handleiding Toolbox Mediaopvoeding Handleiding Toolbox Mediaopvoeding Kinderen van nu weten niet beter dan dat zij opgroeien met constant overal beeldschermen. Thuis, op school, in de trein, of gewoon op straat kunnen ze elke dag allerlei

Nadere informatie

Social Media, de andere opvoeder

Social Media, de andere opvoeder Social Media, de andere opvoeder Even voorstellen Diana Langerak Echtgenote en mama van twee jongens Communicatiemedewerker De Hoop ggz Aantal jaren eindredactie verschillende bladen, waaronder: Chris

Nadere informatie

1.1 Omgaan met verschillen

1.1 Omgaan met verschillen 12 1 Verantwoording Sinds de jaren tachtig van de vorige eeuw besteedt het onderwijs in toenemende mate structureel aandacht aan faalangst. Nadat het begrip faalangst gedefinieerd en uitgewerkt was, volgden

Nadere informatie

Alcohol? Informatie voor ouders/verzorgers

Alcohol? Informatie voor ouders/verzorgers Alcohol? Informatie voor ouders/verzorgers Ziekenhuis Gelderse Vallei Alcohol drinken is een onderdeel van het sociale leven geworden. De Nederlandse jongeren behoren tot de grootste drinkers van Europa.

Nadere informatie

YoungWorks. weet wat jongeren beweegt. & leerconcepten

YoungWorks. weet wat jongeren beweegt. & leerconcepten YoungWorks Academy weet wat jongeren beweegt ONderwijs & leerconcepten InhoudsOpgave 5 YoungWorks Academy, onderwijs en leerconcepten 9 Thema s & Lezingen en presentaties 10 Workshops en trainingen 12

Nadere informatie

Hand. lettering. Hand. lettering. Werkboek. Werkboek. dood l es. Marieke Bloklan d. Handlettering & Doodles

Hand. lettering. Hand. lettering. Werkboek. Werkboek. dood l es. Marieke Bloklan d. Handlettering & Doodles Werkboek Werkboek dood l es Oefenen, oefenen en nog eens oefenen het kan in dit werkboek! Teken en versier heel veel verschillende letters & doodles stap voor stap. Lettersoorten die het leukst zijn met

Nadere informatie

Seksuele vorming en seksuele ontwikkeling van kinderen. Marianne Cense (Rutgers WPF) & Jos Poelman (Soa Aids Nederland)

Seksuele vorming en seksuele ontwikkeling van kinderen. Marianne Cense (Rutgers WPF) & Jos Poelman (Soa Aids Nederland) Seksuele vorming en seksuele ontwikkeling van kinderen Marianne Cense (Rutgers WPF) & Jos Poelman (Soa Aids Nederland) Programma 1. Seksuele ontwikkeling van kinderen en jongeren 2. Criteria om normaal

Nadere informatie

Puberende Hersenen. Wat is er met de puber aan de hand?

Puberende Hersenen. Wat is er met de puber aan de hand? Alumni Lezing UvA, 7 november 2009 Puberende Hersenen Eveline Crone Afdeling Ontwikkelingspsychologie Leiden Institute for Brain and Cognition Wat is er met de puber aan de hand? Jeugd van tegenwoordig:

Nadere informatie

Puberbrein. binnenstebuiten. Wat jongeren beweegt van 10 tot 25 jaar

Puberbrein. binnenstebuiten. Wat jongeren beweegt van 10 tot 25 jaar Puberbrein binnenstebuiten Wat jongeren beweegt van 10 tot 25 jaar Bronnen Waar is een puber mee bezig? Inleiding Het puberbrein ontwikkeld zich tot 25 jaar Jong = norm ook voor volwassen Dilemma ouders

Nadere informatie

Tips voor Ouders van niet-drinkende pubers

Tips voor Ouders van niet-drinkende pubers Tips voor Ouders van niet-drinkende pubers 1. Bepaal uw standpunt. Eenduidigheid over de regels bij beide ouders is cruciaal. Tips: Kies als ouders samen regels voor het gezin. Bepaal als ouders vooraf

Nadere informatie

De sociale ontwikkeling van het schoolkind

De sociale ontwikkeling van het schoolkind De sociale ontwikkeling van het schoolkind De sociale ontwikkeling van het schoolkind J.D. van der Ploeg Houten 2011 2011 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Media Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Generatie Einstein in het onderwijs. RSG Broklede 20 april 2009 Paulien Kreutzer

Generatie Einstein in het onderwijs. RSG Broklede 20 april 2009 Paulien Kreutzer Generatie Einstein in het onderwijs RSG Broklede 20 april 2009 Paulien Kreutzer Even voorstellen... Het belangrijkste is dat mensen elkaar ontmoeten Ze knakken wel maar je hoort het niet Inhoud Deel 1:

Nadere informatie

Rijksuniversiteit Groningen

Rijksuniversiteit Groningen De adolescentiefase: over puberen, hersenontwikkeling, studiekeuze, risicogedrag en de relatie met ouders. Dr. Saskia Kunnen i.s.m. Dr. Anna Lichtwarck-Aschoff Afdeling Ontwikkelingspsychologie Rijksuniversiteit

Nadere informatie

Meer weten: Youngworks. Puberhersenen. Het puberbrein

Meer weten: Youngworks. Puberhersenen. Het puberbrein Workshop: Puberbrein Tips voor de praktijkbegeleider 1. Jongeren hebben een expert nodig die ze structuur en begeleiding biedt om hun eigen ideeën en initiatieven uit te voeren. En die op tijd kan loslaten.;

Nadere informatie

Is Nix18 echt Nix18?

Is Nix18 echt Nix18? Is Nix18 echt Nix18? Waarom bent u vanavond gekomen? Hoe gaan andere ouders hier mee om? Tips om je kind duidelijk te maken dat het niet gezond voor je is. Hoe wordt er op school mee omgegaan? Waarom laten

Nadere informatie

Definities. Het Puberbrein moet kiezen: hoe, wat, waar, wanneer? Wat gaan we doen? Definities. Conclusie. Hoe komt leren tot stand?

Definities. Het Puberbrein moet kiezen: hoe, wat, waar, wanneer? Wat gaan we doen? Definities. Conclusie. Hoe komt leren tot stand? Het Puberbrein moet kiezen: hoe, wat, waar, wanneer? Dr. Renate de Groot" " Centre for Learning Sciences and Technologies" (CELSTEC)" " Open Universiteit Definities Puberteit: - Periode van lichamelijke

Nadere informatie

Eerste druk, augustus 2012 2012 chamo C.C. Paetzhold, C.C.Mozer. Foto s en cover: Hamo

Eerste druk, augustus 2012 2012 chamo C.C. Paetzhold, C.C.Mozer. Foto s en cover: Hamo Dé Afkickmethode Eerste druk, augustus 2012 2012 chamo C.C. Paetzhold, C.C.Mozer. Foto s en cover: Hamo isbn: 978-90-484-2558-7 nur: 751 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel

Nadere informatie

Jonge ouders in beeld werken met jonge moeders en vaders

Jonge ouders in beeld werken met jonge moeders en vaders Jonge ouders in beeld werken met jonge moeders en vaders Tom Hendriks Senior Specialist thendriks@fiom.nl 1 Tienerouder : wat roept dat het eerste bij je op? 2 Leuk of las>g, of van allebei een beetje?

Nadere informatie

Waarom deze conferentie? Voor wie is deze conferentie bestemd?

Waarom deze conferentie? Voor wie is deze conferentie bestemd? Waarom deze conferentie? In de puberteit raakt het brein in verwarring. Pubers beginnen ander gedrag te vertonen: ze worden opstandiger, de concentratie is soms ver te zoeken en uitstelgedrag lijkt een

Nadere informatie

Presentatie BètaMentality In het kader van Toptechniek in bedrijf

Presentatie BètaMentality In het kader van Toptechniek in bedrijf Presentatie BètaMentality In het kader van Toptechniek in bedrijf Doelstelling Inzicht in keuzeproces van jongeren Inzicht & inleven in verschillende bètatypes Inspiratie Aan de slag met de eigen praktijk

Nadere informatie

Jongeren & Social Media !"#$"#%$!"& Social Media stress JONGEREN & SOCIAL MEDIA KANSEN & RISICO S PROGRAMMA

Jongeren & Social Media !#$#%$!& Social Media stress JONGEREN & SOCIAL MEDIA KANSEN & RISICO S PROGRAMMA Social Media stress JONGEREN & SOCIAL MEDIA KANSEN & RISICO S MICHIEL STADHOUDERS 12 MAART 2013 Social Media stress Nieuwe rage? PROGRAMMA JONGEREN & SOCIAL MEDIA SOCIAL MEDIA: WAT & HOE? RISICO S & KANSEN

Nadere informatie

Seksuele vorming: gave (op-)gave

Seksuele vorming: gave (op-)gave Seksuele vorming: gave (op-)gave De Wegwijzer Oosterwolde, 28 januari 2016 Mieneke Aalberts-Vergunst Programma Introductie Stellingen De wereld om ons heen Onze opvoeding Seksualiteit Het Bijbelse beeld

Nadere informatie

VMBO-congres, 9 november 2009. Eveline Crone. Brain & Development lab Leiden : www.brainanddevelopmentlab.nl

VMBO-congres, 9 november 2009. Eveline Crone. Brain & Development lab Leiden : www.brainanddevelopmentlab.nl VMBO-congres, 9 november 2009 Ontwikkelende hersenen Eveline Crone Brain & Development lab Leiden : www.brainanddevelopmentlab.nl b l Brein en onderwijs Op welke leeftijd zijn scholieren in staat om keuzes

Nadere informatie

Zeven hulpbronnen van vertrouwen. Door: Carlos Estarippa

Zeven hulpbronnen van vertrouwen. Door: Carlos Estarippa Zeven hulpbronnen van vertrouwen Door: Carlos Estarippa Geïnspireerd door het boek van Bertie Hendriks Dagboek van de Ziel. De zeven levensfasen (Hendriks, 2013) wil ik in onderstaand artikel beschrijven

Nadere informatie

Ouderschap in Ontwikkeling

Ouderschap in Ontwikkeling Ouderschap in Ontwikkeling Ouderschap in Ontwikkeling. De kracht van alledaags ouderschap. Carolien Gravesteijn Ouderschap in Ontwikkeling. De kracht van alledaags ouderschap. Carolien Gravesteijn Ouderschap

Nadere informatie

Eindexamen Nederlands mavo D 2002 - I. Tekst 1 Dank u wel, alstublieft. - www.vmbogltl.nl - 1 - havovwo.nl. www.examen-cd.nl -

Eindexamen Nederlands mavo D 2002 - I. Tekst 1 Dank u wel, alstublieft. - www.vmbogltl.nl - 1 - havovwo.nl. www.examen-cd.nl - Tekst 1 Dank u wel, alstublieft - www.vmbogltl.nl - 1 - Tekst 1 Dank u wel, alstublieft 2p Kunt u me dan vertellen hoe laat de stoomtrein gaat? vraagt de man geërgerd. (regels 5 7) 1 Waarom gebruikt de

Nadere informatie

Kant. Over de boeken van Sascha: SASCHA BLASE-VAN WAGTENDONK ROMANTISCHE MODE- EN WOONACCESSOIRES 15 ROMANTISCHE MODE- EN

Kant. Over de boeken van Sascha: SASCHA BLASE-VAN WAGTENDONK ROMANTISCHE MODE- EN WOONACCESSOIRES 15 ROMANTISCHE MODE- EN SASCHA BLASE-VAN WAGTENDONK BEKEND BLOGSTER A LA SASCHA KANT HAKEN VOOR ELK NIVEAU 15 ROMANTISCHE MODE- EN WOONACCESSOIRES ELK PATROON VOORZIEN VAN TEKST EN HAAKSCHEMA BASISPATRONEN MET EINDELOOS VEEL

Nadere informatie

MAAIKE VAN KOERT. Natuurlijk haken NORDIC STYLE WOONACCESSOIRES MODE NOORSE SOKKENWOL

MAAIKE VAN KOERT. Natuurlijk haken NORDIC STYLE WOONACCESSOIRES MODE NOORSE SOKKENWOL MAAIKE VAN KOERT Natuurlijk haken NORDIC STYLE WOONACCESSOIRES MODE NOORSE SOKKENWOL MAAIKE VAN KOERT Utrecht/Antwerpen 1 www.kosmosuitgevers.nl www.craftlab.nl Ontwerpen, teksten en fotografie: Maaike

Nadere informatie

VOORW OORD VOORWOORD. Omwille van de leesbaarheid staat in dit boekje steeds hij, maar je kunt hiervoor natuurlijk ook zij lezen.

VOORW OORD VOORWOORD. Omwille van de leesbaarheid staat in dit boekje steeds hij, maar je kunt hiervoor natuurlijk ook zij lezen. VOORW OORD VOORWOORD Over dit boekje Alles over gezond eten en bewegen met kinderen van 4 tot 18 jaar? Bij de titel van dit boekje vraag je je misschien af wat een kleuter te maken heeft met iemand die

Nadere informatie

WERKBOEK. Hooggevoeligheid & Mindfulness

WERKBOEK. Hooggevoeligheid & Mindfulness WERKBOEK Hooggevoeligheid & Mindfulness Andere boeken van Carolina Bont: Een nieuwe werkelijkheid Hoogsensitiviteit als kracht Versterk je uitstraling Ga voor meer informatie over Carolina Bont en haar

Nadere informatie

Is een klas een veilige omgeving?

Is een klas een veilige omgeving? Is een klas een veilige omgeving? De klas als een vreemde sociale structuur Binnen de discussie dat een school een sociaal veilige omgeving en klimaat voor leerlingen moet bieden, zouden we eerst de vraag

Nadere informatie